# طمس — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%85%D8%B3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: طمس

ه س ط
طمس : قال أبو تُرابٍ : سمعتُ عَرَّاماً يقول : طَمَّسَ في الأرْض ، وطَهَّس : إذا دخل فيها ؛ إمَّا راسِخاً ، وإمّا واغِلاً ، وقالَه شُجَاعٌ أيضاً بالهاء .

س ط م
سمط ، سطم ، طمس ، طسم ، مسط ، مطس .
سمط : من أمثال العرب السائرة قولهم للرجل يُجِيزون حُكْمَه : حكمُك مسمَّطاً .
قال المبرّد : هو على مذهب ( لك حُكمُك مسمَّطاً ) أي : متمَّماً إلا أنهم يحذفون منه ( لك ) .
وقال ابن شميل : يقال للرجل : حكمك مسمّطاً . قال : معناه : مُرسَلاً ، يُعْنى به جائز .
قال : ويقال : سَمَّط غَرِيمَه ، أي : أَرسَله .
قال : ويقال سَمَطْتُ الرجلَ يميناً على حَقِّي ، أي : استحْلفْتُه . وقد سَمَط على اليمين يَسمُط ، أي : حلف .
قال : ويقال : سَبَط فلانٌ على ذلك الأمر يميناً ، وسمَط عليه يميناً بالباء والميم ، أي : حَلَف عليه . وقد سَمَطْتُ يا رجلُ على أمر أنت فيه فاجِرٌ ، وذلك إذا وَكَّد اليمين وأحْلطها .
أبو عُبيد عن الفرّاء : إذا كانت النَّعلُ غيرَ مَخْصُوفة قلت نَعْلٌ أسماط . ويقال : سَراويلُ أَسْماط ، أي : غيرُ محشوّة . ويقال : نَعْلٌ سَمِيط : لا رُقْعةَ لها .
وقال الأسوَد :
فأَبلِغ بني سَعدِ بن عجلٍ بأَنّنا
حَذَوْناهُم نعلَ المِثالِ سَمِيطَا
وقال شمر فيما أفادني عن الإياديّ : نَعلٌ سُمْط وسُمُط .
قال : وقال ابن شميل : السِّمْط : الثّوبُ الذي ليست له بِطانةُ طَيْلَسان ، أو ما كان من قُطن ، ولا يقال : كِساءٌ سِمْط ، ولا مِلْحفةُ سِمْط ، لأنها لا تُبطَّن .
قلت : أراد بالمِلْحَفة إزارَ اللّيل ، تُسمّيه العرب اللِّحافَ والمِلْحفة : إذا كان طاقاً واحداً .
وقال أبو الهَيْثم : السِّمط : الخَيْط الواحد والسِّمْطان اثنان ، يقال : رأيتُ في يدِ فلانَة سِمْطاً ، أي : نَظْماً واحداً يقال له
يَكْ سَنْ ، فإذا كانت القِلادة ذاتَ نَظْمَين فهي ذاتُ سِمْطَين ، وأَنشَد :
مُظاهِرُ سِمْطَيْ لؤلؤٍ وزَبَرْجَدِ
وقال الليث : الشِّعرُ المسمَّط الذي يكون في صَدْرِ البيت أبيات مشطورة أو مَنْهوكة مقفّاة تجمعُها قافيةٌ مخالِفةٌ لازمةٌ للقصيدة حتى تَنْقضي .
قال : وقال امرؤ القيس قصيدتين على هذا المثالِ يُسمَّيان السِّمْطَين ، فصدرُ كلِّ قصيدة مصراعان في بيتٍ ، ثمّ سائره ذو سُموط ، فقال في إحداهما :
ومُسْتلئِمٍ كشَّفْتُ بالرُّمح ذَيْلَهُ
أَقَمْتُ بعَضْبٍ ذي سفاسِقَ مَيْلَهُ
فَجَعْتُ به مُلتقَى الْخَيْلِ خَيْلَهُ
تركتُ عِثَّاقَ الطير يخجَلْن حَوْلَه
كأنّ على سِرْبالِهِ نَضْحَ جِرْيالِ
وناقةٌ سُمُط وأَسماط : لا وَسم عليها ، كما يقال : ناقةٌ غُفْل .
وقال العجّاج يصف ثوراً وَحْشيّاً وصيَّاداً وكِلابه فقال :
عايَنَ سِمْطَ قَفْرةٍ مُهَفْهَفا
وسَرْمَطِيّاتٍ يُجِبْن السُّوَّفَا
قال أبو الهيثم فيما قرأتُ بخَطه : فلان سِمْط قَفْره ، أي : واحدُها ليس فيها أحدٌ غيره .
قال : والسَّرْمطيّات : كلابٌ طِوالُ الأشرق والألحى . والسُّوف : الصيادون ، يعني أنّهن يجئن الصيادين إذا صَفّروا بهنّ .
وقال أبو عُبَيد : سمعتُ الأصمعي يقول : المَحْصن من اللَّبَن : ما لم يُخالِطْه ماءٌ حلواً كان أو حامضاً فإذا ذهبتْ عنه حَلاوة الحَلَب ولم يتغيّر طعمُه فهو سامِط ، فإن أَخَذَ شيئاً من الرِّيح فهو حَامط .
قال أبو عُبَيد : وقال أبو زيد : الخميط : اللحمُ المشويُّ ، يعني إذا سُلِخ ثم شُوِي .
وقال غيره : إذا مُرِط عنه صوفه ثم شوِي بإهابه فهو سميط : وقد سمط الحَمل يسمطه سمطاً فهو مسموط وسميط .
ثعلب عن ابن الأعرابي : السامِط : الساكت . والسَّمْط ، السكوت عن الفضول . ويقال : سَمَط وسَمّط وأَسْمَط : إذا سكت .
وقال الليث : السِّمط من الرجال : الخفيفُ في جسمه ، الداهيةُ في أمرِه ، وأكثرُ ما يوصَف به الصَّيّاد ؛ وأنشد لرؤبة :
سِمْطاً يُرَبِّي وِلْدَةً زَعَابِلاَ
قال أبو عمرو : يعني الصَّائد كأنّه نظامٌ منْ خِفّته وهُزَاله . والزَّعابِل : الصِّغار .
وقال ابن الأعرابي : نَعْجَةٌ مَنْصوبة : إذا كانت مَسْمُوطةٌ محلوقَة .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : يُقال للآجُرّ القائِم بعضُه فوقَ بعض عندهم : السُّمَيْط ، وهو الذي يسمَّى بالفارسية براسْتَق .
ويقال : قام القومُ حولَه سِماطَيْن ، أي : صَفّين ، وكلّ صَفّ من الرجال سِماط . وسُمُوطُ العِمامة : ما أُفضِل منها على الصَّدر والأكتاف .
سطم : ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لِسَدادِ القِنِّينَة : الفِدَامُ . والسِّطامُ والعِفاص والصّماد والصِّبَار .
وفي حديث النبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( من قضيتُ له بشيءٍ من حقِّ أَخِيه فلا يأخُذَنَّه ، فإنما أقْطَعَ له إسطاماً من النَّار ) . أراد بالإسْطام : القطعةَ منها . ويقال للحديدة التي تحرث بها النار : سِطامٌ وإسطام ، إذا فُطِحَ طرفها . وقد صحّت هذه اللفظة في هذه السُّنّة ولا أدري أعربيّة مَحْضَة أو مُعَرَّبة .
وفي حديث آخر : ( العَرَبُ سِطام الناس ) ، أي : حدّهم . وقال ابن دُرَيْد : السَّطْم والسِّطام : حدُّ السَّيف .
ثعلب عن ابن الأعرابي : السُّطُم : الأصول . ويقال لِلدَّرَوَنْد : سِطام . وقد سَطَّمْتُ البابَ وَسَدَمْتُه : إذا ردمتَه فهو مَسطُوم ومَسْدوم .
وقال الأصمعي : فلانٌ في أسْطُمَّة قومِه : إذا كان وَسِيطاً فيهم مُصاصاً . قال : وأُسطُمَّة البحر : وَسطُه . وقال رُؤْبَة :
وَسَطْتُ من حَنْظَلَةَ الأُسْطُمَّا
ورُوِي الأطسُمّا سمعناه .
مسط : أبو عبيد عن أبي زيد : المَسْطُ أَنْ يُدْخِلَ الرّجُل يدَه في رَحِم النّاقة فيَستخرج وَتْرَهَا ، وهو ماءُ الفحل يجتمع في رَحِمها ، وذلك إذا كَثُرَ ضِرابُهَا ولَمْ تَلْقَح .
وقال اللّيثُ : إذا نَزَا على الفَرَس الكريمة حِصَانٌ لئيمٌ أَدخَل صاحبُهَا يَدَه فَخَرط ماءه من رَحِمها ، يقال : مَسَطَهَا وَمَصَتها ومَساها . قال : وكأنهم عاقَبوا بينَ التّاء والطاء في المَصْت والمَسْط . قال : والْمَسْطُ : خَرْطُ ما في المِعَى بالإصبَع لإخراج ما فيه ، يقال : مَسَطَ يَمسُطُ . قال : والماسِطُ : ضَرْبٌ من شجر الصَّيف إذا رَعَتْه الإبل مَسَطَ بُطونها فَخَرطَها ، وقال جرير :
يا ثَلْطَ حَامِضَةٍ تربَّع ماسِطا
من وَاسِطٍ وتَرَبَّعَ الُقُلاَّما
ثعلب عن ابن الأعرابي : فَحْل مَسِيط ومَلِيخ ودَهِين : إذا لم يُلْقِح . وقيل : ماسِط : ماءٌ مِلْح إذا شَرِبته الإبل مَسَطَ بطونَها ، وروى البيت :
. . . . . . . . . . . . . . تَرَوَّحَ أهلُها
عن ماسِطٍ وتَنَدَّتِ القُلاَّما
وقال ابن شميل : كنتُ أَمشي مع أعرابيّ في الطِّين ، فقال : هذا المَسِيط ، يعني الطِّين .
وقال أبو زيد : الضَّغِيطُ : الرَّكيّة يكون إلى جانبها ركيّة أخرى فَتُحْمَأ ، وتَنْدَفِن فيُنْتِن ماؤها ويسيل ماؤها إلى العَذْبة فيُفسِدُها فتلك الضَّغِيط والْمَسِيط ، وأنشد :
يَشْرَبْنَ ماءَ الآجِنِ الضَّغِيط
ولا يَعَفْنَ كَدَرَ الْمَسِيطِ
وقال أبو عمرو : الْمَسيطَةُ : الماءُ الذي يَجري بين الحوضِ والبئر فيُنْتِن ، وأنشَد :
ولاطَحَتْه حَمْأَةٌ مَطائِط
يَمُدُّهَا من رِجْرِجٍ مَسَائِطُ
ابن السكّيت قال أبو الغَمْر : إذا سال الوادي بسَيْل صغير فهي مَسيطة ، وأصغَرَ من ذلك مُسَيِّطَة .
أبو عُبَيد عن الأصْمَعِي : الْمَسِيطَة : الماءُ الكَدِر الذي يَبقَى في الحوض ، والْمَطِيطة نحوٌ منها .
طمس : أبو عُبَيد عن أبي زيد : طَمَسَ الطَّرِيقُ وطَسَم : إذا دَرَسَ .
وقال شمر : طموسُ البَصَر : ذَهابُ نُورِه وضَوئِه ، وكذلك طُموسُ الكَواكب : ذَهاب ضوئها . ويقال : طَمَسَ الرجلُ يطمس : إذا تباعد . والطامس : البَعيد ، وقال ذو الرّمة :
ولا تحسِبي شَجِّي بك البِيدَ كلَّما
تَلألأ بالفَوْر النّجُوم الطّوامسُ
وهي الّتي تَخفَى وتَغيب . ويقال : طمَسْتُه فطمَس ؛ ويقال : طَمَس الله على بصَرِه يطمس . وطمَسَ طُمُوساً : إذا ذَهَب بَصَرُه . وطُموسُ القَلْب : فسادُه ، قال الله جلّ وعزّ : ( كَانُواْ يَكْسِبُونَ وَلَوْ نَشَآءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُواْ الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ ) ( يس : 66 ) ، يقول : لو نشاء لأَعْميناهم ، ويكون الطُّموس بمنزلة المَسْخ للشيء ، قال الله جلّ وعزّ : ( رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ ) ( يونس : 88 ) ، قالوا : صارت حجارةً ، وكذلك قوله : ( مِّن قَبْلِ أَن نَّطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَآ ) ( النساء : 47 ) .
وقال الزّجاج : فيها ثلاثة أقوال : قال بعضهم : نَجعل وجوههم كأقفائهم . وقال بعضهم : نَجعل وجوهَهم مَنَابت الشَّعْر كأقفائهم . وقيل : الوجوه هاهنا تمثيلٌ بأَمر الدِّين ، المعنَى : من قبل أن نُضِلَّهم مُجازاةً لما هم عليه من العِناد فنضلّهم إضلالاً لا يؤمِنون مَعَه أبداً .
قال : وقوله : ( كَانُواْ يَكْسِبُونَ وَلَوْ نَشَآءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُواْ الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ ( قال : المَطْمُوس : الّذي لا يتبيّن له حَرْفُ جَفْنِ عينيه ، لا يُرَى شُفْرُ عينيه ؛ المعنى : لو نشاء لأَعْمَيْنَاهم .
وقال في قوله : ( رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ ( جاء في التفسير أنه جعل شكرهم مجارة وتأويل الحسن إذهابُه عن صُورته .
وقيل : إن الطَّمْس إحدى الآيات التِّسع التي أُوتِيَتْ مُوسى .
ابن بُزُرْج قال : لا تسبقنّ في طميس الأرض ، مثل جديد الأرض .
وقال الفرّاء في كتاب ( المَصادِر ) : الطَّمَاسة كالحَزْرِ وهو مصدر ، يقال : كم يَكفِي داري هذا من آجُرّة ؟ قال : طَمّس ، أي : احْزُرْ قال : وطَمَس بَصرُه ، يَطمِس طَمْساً ، وَيطمِس طُمُوساً .
أبو زيد : طَمَس الكتابُ طُموساً : إذا دَرَس . وطُموسُ القَلْب : فسادُه . وطَمَس الرجلُ يَطمُس طُموساً : إذا تَباعَد . والطامسُ : البَعِيد ، وأنشد شمر لابن مَيَّادة :
ومَوْمَاةٍ يَحارُ الطَّرفُ فيها
صَمُوتِ اللَّيلِ طامِسةِ الْجِبالِ
قال : طامسة بعيدة : لا تتبيّن من بُعْدٍ ، وتكون الطّوامس الّتي غطّاها السّراب فلا تُرَى .
وفي ( نوادر الأعراب ) : يقال : رأيتُه في طسَام الغُبارِ ، وطُسّامه ، وطسَّامِه وطيْسانِهِ ، تريد به في كثيره .
مطس : قال الليث : مَطَس المعذِرة يَمْطُس : إذا رمى بمرَّة .
وقال ابن دُرِيد : المَطْسُ : الضَّرْب باليد كاللَّطْمة .

### Türkçe

ه س ط
**طمس**: Ebû Türâb dedi ki: Arrâm’ı şöyle derken işittim: “**طَمَّسَ** yerde, ve **طَهَّس**”: içine girdiği zaman; ya sağlamca yerleşerek, ya da dalarak. Şücâ‘ da bunu **الهاء** ile söylemiştir.

س ط م
**سمط**، **سطم**، **طمس**، **طسم**، **مسط**، **مطس**.
**سمط**: Arapların dolaşan darbımesellerinden, hükmünü geçerli saydıkları adama söyledikleri söz: “Hükmün **مسمَّطاً** (olsun).”
Müberred dedi ki: Bu, “(Senin için hükmün **مسمَّطاً**)” mezhebi üzerinedir; yani: tamamlanmış; ancak onlar bundan “(Senin için)”i hazfederler.
İbn Şümeyl dedi ki: Adama: “Hükmün **مسمّطاً** (olsun)” denir. Dedi ki: Manası: salıverilmiş; bununla “geçerli” kastedilir.
Dedi ki: “**سَمَّط** alacaklısını” da denir; yani: onu salıverdi.
Dedi ki: “**سَمَطْتُ** adamı hakkım üzerine yeminle” denir; yani: ona yemin ettirdim. Ve “yemin üzerine **سَمَط** eder, **يَسمُط**”; yani: yemin etti.
Dedi ki: “Falan, o iş üzerine yeminle **سَبَط** etti” ve “üzerine yeminle **سمَط** etti” **الباء** ve **الميم** ile; yani: onun üzerine yemin etti. Ve “Ey adam, senin içinde bulunduğun bir iş üzerine ben **سَمَطْتُ**; sen fâcirsin” (denir); bu, yemini pekiştirdiği ve onu katılaştırdığı zamandır.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: Na‘l (ayakkabı) dikilmemiş olursa “**نَعْلٌ أسماط**” dersin. Ve “**سَراويلُ أَسْماط**” denir; yani: içi doldurulmamış. Ve “**نَعْلٌ سَمِيط**” denir: onda yama yoktur.
Esved dedi ki:
“Beni Sa‘d b. ‘Acl’e ulaştır ki biz
onlara misal na‘lını **سَمِيطَا** olarak giydirdik.”
Şemmer, İyâdî’den bana faydalandırdığı şeyde dedi ki: “**نَعلٌ سُمْط** ve **سُمُط**.”
Dedi ki: İbn Şümeyl dedi ki: **السِّمْط**: astarı olmayan **طَيْلَسان** elbisesi; yahut pamuktan olan şey. “**كِساءٌ سِمْط**” denmez, “**مِلْحفةُ سِمْط**” da denmez; çünkü onlar astarlanmaz.
Ben dedim ki: **المِلْحَفة** ile gece izârını kastetti; Araplar ona **اللِّحاف** ve **المِلْحفة** derler: tek kat olduğu zaman.
Ebû’l-Heysem dedi ki: **السِّمط**: tek ip; **السِّمْطان** iki tanedir. “Falan kadının elinde bir **سِمْطاً** gördüm” denir; yani: tek bir dizim; ona “**يَكْ سَنْ**” denir. Gerdanlık iki dizimli olursa, o **سِمْطَين** sahibidir. Ve şu beyti okudu:
“İki dizim inci ve zebercedin taşıyıcısı.”
Leys dedi ki: **الشِّعرُ المسمَّط**: beytin صدر’ında (ilk kısmında) yarım yahut eksik bırakılmış, kafiyeli beyitler bulunur; onları, kaside bitinceye kadar ona lâzım olan, kasidenin kafiyesinden farklı bir kafiye toplar.
Dedi ki: İmru’ul-Kays bu misal üzere iki kaside söyledi; onlara **السِّمْطَين** denir. Her kasidenin صدر’ı bir beyitte iki mısradır; sonra geri kalanı **سُموط** sahibidir. İkisinden birinde şöyle dedi:
“Zırhlı birinin mızrakla eteğini açtım,
safâsıkı olan keskin bir kılıçla eğimini doğrulttum,
onunla atların buluşma yerinde atını yaraladım,
çevresinde kuşların ‘ıthâk’larını utangaç bıraktım,
sanki gömleğinin üzerinde ciryâl sıçrantısı var.”
Ve “**ناقةٌ سُمُط** ve **أَسماط**”: üzerinde damga yoktur; “**ناقةٌ غُفْل**” denildiği gibi.
A‘câc, vahşi bir boğayı, bir avcıyı ve köpeklerini vasfederek dedi ki:
“Gördü: ıssız bir çölün tek dizimini, hafif hafif esen;
ve **سَرْمَطِيّاتٍ** (köpekler) ki ıslığı cevaplarlar.”
Ebû’l-Heysem, hattıyla okuduğum şeyde dedi ki: “Falan, çölünün **سِمْط**’udur”; yani: onun tekidir; onda ondan başka kimse yoktur.
Dedi ki: **السَّرْمطيّات**: doğuğu ve çenesi uzun köpeklerdir. **السُّوف**: avcılardır; yani, onlarla ıslık çaldıkları zaman avcılara gelirler.
Ebû Ubeyd dedi ki: Asma‘î’yi şöyle derken işittim: Sütün **المَحْصن**’ı: ona su karışmamış olanıdır; tatlı da olsa ekşi de olsa. Sağımın tatlılığı ondan gidip tadı değişmezse o **سامِط**’tır; eğer rüzgârdan bir şey alırsa o **حَامط**’tır.
Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Zeyd dedi ki: **الخميط**: kızartılmış ettir; yani, yüzüldükten sonra kızartıldığı zaman.
Başkası dedi ki: Üzerinden yünü yolunup sonra derisiyle birlikte kızartılırsa o **سميط**’tır. Ve kuzu **سمط** etti, onu **يَسمطه** **سمطاً**; o halde o **مسموط** ve **سميط**’tir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **السامِط**: susan. **السَّمْط**: fazlalıklardan susmak. Ve “**سَمَط** ve **سَمّط** ve **أَسْمَط**” denir: sustuğu zaman.
Leys dedi ki: Erkeklerden **السِّمط**: bedeninde hafif olan, işinde belâ olan; en çok avcı bununla vasfedilir. Rü’be’den şu beyit okundu:
“**سِمْطاً**: küçük çocuklar yetiştirir, **زَعَابِلاَ**.”
Ebû Amr dedi ki: Yani avcı; hafifliği ve zayıflığı sebebiyle sanki bir dizimdir. **الزَّعابِل**: küçüklerdir.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “**نَعْجَةٌ مَنْصوبة**”: **مَسْمُوطةٌ** (yünü yolunmuş), tıraşlı olduğu zaman.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Onlarda, üst üste duran tuğlaya **السُّمَيْط** denir; o, Farsçada **براسْتَق** diye adlandırılandır.
Ve “Kavim onun etrafında iki **سِماطَيْن** olarak durdu” denir; yani: iki saf. Erkeklerden her saf bir **سِماط**’tır. Sarığın **سُمُوط**’u: ondan göğüs ve omuzlar üzerine sarkan fazlalıktır.

**سطم**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Şişenin ağzının tıkacına **الفِدَامُ** denir. Ve **السِّطامُ** ve **العِفاص** ve **الصّماد** ve **الصِّبَار**.
Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “Kime kardeşinin hakkından bir şeyle hükmetmişsem onu almasın; çünkü ben ona ateşten bir **إسطاماً** kesmiş olurum.” **الإسْطام** ile ondan bir parça kastedildi. Ve ucunun ucu yassılaştırıldığı zaman, ateşi sürmekle (karıştırmakla) kullanılan demire **سِطامٌ** ve **إسطام** denir. Bu lafız bu sünnette sahih olmuştur; saf Arapça mı yoksa muarreb mi bilmiyorum.
Başka bir hadiste: “**العَرَبُ سِطام الناس**”; yani: onların sınırı. İbn Düreyd dedi ki: **السَّطْم** ve **السِّطام**: kılıcın keskinliğidir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **السُّطُم**: köklerdir. Ve **الدَّرَوَنْد**’a **سِطام** denir. Ve “Kapıyı **سَطَّمْتُ** ve **وَسَدَمْتُه**” (denir): onu doldurduğun zaman; o halde o **مَسطُوم** ve **مَسْدوم**’dur.
Asma‘î dedi ki: “Falan, kavminin **أسْطُمَّة**’sindedir”: aralarında orta (merkez) olduğu zaman, özü (safı) olan. Dedi ki: Denizin **أُسطُمَّة**’si: ortasıdır. Rü’be dedi ki:
“Hanẓala’nın **الأُسْطُمَّا**’sından ortaladım.”
Ve “**الأطسُمّا**” rivayet edildi; onu işittik.

**مسط**: Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **المَسْطُ**: adamın elini devenin rahmine sokup onun **وَتْر**’ini çıkarmasıdır; o, erkeğin suyudur; rahminde toplanır; bu, onun çiftleşmesi çok olup da gebe kalmadığı zaman olur.
Leys dedi ki: Alçak bir aygır, soylu bir kısrağa sıçradığı zaman, sahibi elini sokar da onun suyunu rahminden sıyırır; “Onu **مَسَطَهَا**” ve “**مَصَتها**” ve “**مَساها**” denir. Dedi ki: Sanki **المَصْت** ve **المَسْط**’ta **التّاء** ile **الطاء** arasında nöbetleşme yaptılar. Dedi ki: **الْمَسْطُ**: bağırsakta olanı parmakla sıyırıp içindekini çıkarmaktır; “**مَسَطَ يَمسُطُ**” denir. Dedi ki: **الماسِطُ**: yaz ağacından bir türdür; develer onu otladığı zaman karınlarını **مَسَطَ** eder, onları sıyırır. Cerîr dedi ki:
“Ey ekşi bir **ثَلْطَ**; **ماسِطا**’yı dörtleme,
**وَاسِطٍ**’tan; ve **الُقُلاَّما**’yı dörtleme.”
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “**فَحْل مَسِيط** ve **مَلِيخ** ve **دَهِين**”: döllemeyince. Ve denildi ki: **ماسِط**: tuzlu sudur; develer onu içtiği zaman karınlarını **مَسَطَ** eder. Ve beytin rivayeti:
“... halkı akşamleyin döndü,
**ماسِطٍ**’tan; ve **القُلاَّما** ıslandı.”
İbn Şümeyl dedi ki: Bir bedevî ile çamurda yürüyordum; dedi ki: “Bu **المَسِيط**”; yani çamur.
Ebû Zeyd dedi ki: **الضَّغِيطُ**: bir kuyunun yanında başka bir kuyu olur da çamurlanır, gömülür; suyu kokar ve suyu tatlı kuyuya akıp onu bozar; işte o **الضَّغِيط** ve **الْمَسِيط**’tir. Ve şu beyti okudu:
“İçerler: kokmuş **الضَّغِيط** suyunu,
ve **الْمَسِيطِ**’in bulanıklığından tiksinmezler.”
Ebû Amr dedi ki: **الْمَسيطَةُ**: havuz ile kuyu arasında akıp kokan sudur. Ve şu beyti okudu:
“Ve onu çamurlu bir balçık çarpıştırdı, yayvan;
ona, **مَسَائِطُ**’tan titrek bir (su) uzatır.”
İbnü’s-Sikkît dedi ki: Ebû’l-Gamr dedi ki: Vadi küçük bir sel ile aktığı zaman o **مَسيطة**’dır; bundan daha küçüğü **مُسَيِّطَة**’dir.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الْمَسِيطَة**: havuzda kalan bulanık sudur; **الْمَطِيطة** da ona benzer bir türdür.

**طمس**: Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Yol **طَمَسَ** etti ve **طَسَم**”: silinip kaybolduğu zaman.
Şemmer dedi ki: Görmenin **طموسُ**’u: nurunun ve ışığının gitmesidir. Yıldızların **طُموسُ**’u da böyledir: ışıklarının gitmesi. Ve “Adam **طَمَسَ** eder, **يطمس**”: uzaklaştığı zaman. **الطامس**: uzaktır. Zü’r-Rumme dedi ki:
“Beni çöllerle sana düşkün sanma; her ne zaman
yıldızlar parıldasa, **الطّوامسُ** (olanlar) (da vardır).”
Onlar, gizlenen ve kaybolanlardır. Ve “Onu **طمَسْتُ** da o **طمَس** etti” denir. Ve “Allah onun görmesi üzerine **طَمَسَ** etti, **يطمس**” denir. Ve “**طمَسَ طُمُوساً**”: görmesi gittiği zaman. Kalbin **طُموسُ**’u: bozulmasıdır. Allah azze ve celle dedi ki: “( **كَانُواْ يَكْسِبُونَ وَلَوْ نَشَآءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُواْ الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ** ) (يس: 66)”; yani: dileseydik onları kör ederdik. Ve **الطُّموس**, şey için **المَسْخ** menzilesinde olur. Allah azze ve celle dedi ki: “( **رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ** ) (يونس: 88)”; dediler ki: taşlar oldu. Ve bunun gibi O’nun sözü: “( **مِّن قَبْلِ أَن نَّطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَآ** ) (النساء: 47)”.
Zeccâc dedi ki: Onda üç görüş vardır: Bazıları dedi ki: yüzlerini enseleri gibi yaparız. Bazıları dedi ki: yüzlerini, saç bitim yerleri bakımından enseleri gibi yaparız. Ve denildi ki: Buradaki yüzler, din işiyle bir temsildir; mana: inat üzere bulunduklarına karşılık bir ceza olarak onları saptırmadan önce; onları öyle bir saptırırız ki onunla beraber asla iman etmezler.
Dedi ki: Ve O’nun sözü: “( **كَانُواْ يَكْسِبُونَ وَلَوْ نَشَآءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُواْ الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ** )”; dedi ki: **المَطْمُوس**: göz kapaklarının harfini (kenar çizgisini) seçemeyen kimsedir; gözünün **شُفْر**’u görülmez; mana: dileseydik onları kör ederdik.
Ve O’nun sözü hakkında: “( **رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ** )”: tefsirde geldi ki, onların şükrünü (nimetini) bir cezaya çevirdi; Hasan’ın te’vili: onu suretinden gidermektir.
Ve denildi ki: **الطَّمْس** Musa’ya verilen dokuz ayetten biridir.
İbn Büzürc dedi ki: “**طميس** yerde öne geçme”; yeni yer (gibi) bir misal.
Ferrâ, “**المَصادِر**” kitabında dedi ki: **الطَّمَاسة** **الحَزْر** gibidir ve o bir masdardır. “Bu, evime tuğladan ne kadar yeter?” denir. Dedi ki: “**طَمّس**”; yani: tahmin et. Dedi ki: “Görmesi **طَمَسَ** etti; **يَطمِس طَمْساً** ve **يطمِس طُمُوساً**.”
Ebû Zeyd: “Kitap **طَمَسَ طُموساً**”: silinip kaybolduğu zaman. Kalbin **طُموسُ**’u: bozulmasıdır. Ve “Adam **طَمَسَ يَطمُس طُموساً**”: uzaklaştığı zaman. **الطامس**: uzaktır. Şemmer, İbn Meyyâde için şu beyti okudu:
“Öyle bir çöl ki bakış onda şaşırır,
gecenin suskunu; dağları **طامِسةِ**.”
Dedi ki: **طامسة**: uzak demektir; uzaktan seçilmez. Ve **الطّوامس**: serabın örttüğü için görülmeyenler olur.
“**نوادر الأعراب**”da: “Onu tozun **طسَام**’ında gördüm; ve **طُسّامه**’nda, ve **طسَّامِه**’nde ve **طيْسانِهِ**’nde” denir; bununla onun çokluğu kastedilir.

**مطس**: Leys dedi ki: “**مَطَس** pisliği **يَمْطُس**”: bir defada attığı zaman.
İbn Düreyd dedi ki: **المَطْسُ**: elle vurmak; tokat gibi.
