# طنب (ط-ن-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%86%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ط - ن - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء والنون والباء معهما
ط ن ب، ط ب ن، ن ط ب، ن ب ط، ب ط ن مستعملات
طنب:
الطُّنْبُ: حَبلُ الخِباء والسُّرادق ونحوهما وأطناب الشَّجر: عروقها، وأطنابُ الجَسَدِ: عَصَبٌ يصل المفاصل والعِظامَ ويَشُدُّها.
والإطنابُ: البلاغةُ في المنطق في مَدْحٍ أو ذمٍّ.
والإطْنابةُ: سَيْرٌ يُوصَلُ بوَتَر القَوْس العربيّة، ثمّ يُدارُ على كُظْرِها، وقَوْسٌ مُطَنَّبة.
طبن:
طَبِنَ فُلانٌ لهذا الأمر يَطْبَنُ طَبانةً وطَبَناً، إذا فَطِنَ له فهو طَبِنٌ وقيل: الطَّبَنُ في الخَيرِ، والتَّبَنُ في الشَّرِّ.
ويُقالُ: هو أَطْبَنُ، أي:غامضٌ شديدُ الغُمُوض.
والطُّبْنُ: خُطَّةٌ يَخُطّها الصِّبْيانُ، يلعَبونَ بها، يُسَمُّونها الرَّحَى، وقيل: هي الطُّبنة.
واطْبَأَنَّ: لغةُ في اطْمَأَنّ.
نطب:
النَّواطِبُ: خُروقٌ تُجعل في مِبْزَل الشَّراب، فيما يُصَفَّى به الشّيء، فُيَتَصَفَّى منه ويُبْتَزَلُ. والواحدةُ: ناطِبةٌ.
نبط:
النَّبَطُ: الماء الذي يَنْبُطُ من قَعر البِئْر إذا حُفِرت، وقد نَبَط ماؤها يَنبِط نَبْطاً ونبوطاً، وقد أَنبَطْنا الماءَ، أي: استنبطناه، يعني: انتهينا إليه.
والنَّبَطُ: ما يُتَحَلَّبُ من الجَبَل كأنّه عَرَقٌ يَخْرُج من أَعْراض الصَّخْر.
والنَّبَطُ والنُّبْطةُ: بياضٌ يكونُ تحتَ إبطِ الفَرَس، وكلّ دابّةٍ وبهمية، ورُبّما عَرُضَ حتّى يَغْشَى البَطْنَ والصَّدْرَ. وشاةٌ نَبطاءُ: مُوَشَّحةٌ، أو نَبْطاء مُجَوَّزَةٌ، أي البياضُ مُحيطٌ بجَوْزها، وهو الصَّدْر، فإذا كانت بيضاء فهي نبطاء بسواد، وإن كانت سوداء فهي نبطاء ببياض، قال ذو الرُّمّة:
كمِثلِ الجّوادِ الأَنْبَطِ البَطْنِ قائماً		تمايَلَ عنه الجُلُّ واللَّوْنُ أَشْقَرُ
والنَّبَطُ والنَّبيطُ: كالحَبَشِ والحَبِيشِ في التَّقدير، وسُمُّوا به، لأنّهم أَوَّلُ من استنبط الأرض، والنِّسبةُ إليهم: نَبَطيٌّ، وهُمْ قومٌ ينزلون سَوادَ العراق، والجميع: الأنباط.
وعِلْكُ الأَنْباط: هو الكامانيُّ المُذاب يُجْعَلُ لَزُوقا للجُرْح.
بطن:
البَطْنُ في كلّ شيءٍ خلافُ الظَّهر، كبَطْنِ الأَرْضِ وظَهْرها، وكالباطِنِ والظّاهر، وكالبِطانةِ والظِّهارة، يعني: باطن الثَّوب وظاهِره، قال الله عزّ وجلّ: "مُتَّكِئِين على فُرُش بَطائِنُها من إسْتَبْرَق" وفي بعض التَّفْسير: بطائنُها ظَواهِرهُا.
وبِطانةُ الرَّجل: وَليجَتُهُ من القَوْم الذّين يُداخِلُهم ويُداخِلُونه في دُخْلِة أَمْرِهم وبِطانتُه: سَرِيرتُه وكذلك يقال: أَهْل بِطانته، ولحافٌ مبطون ومُبَطَّنٌ.
والباطنةُ من الكوفة والبَصَرة ونحوهما: مُجتَمَعُهم في وَسَطِها. والظّاهرة: ما تنحّى.
وبَطْنُ الرّاحةِ وظَهْر الكَفِّ، وباطنُ الإبْط، ولا يقولون: بَطْن.
وباطنُ الخُفّ: الذي تليه الرِّجل.
والنِّعمةُ الباطنة: التّي قد خصّتْ، والظّاهِرةُ: التّي عمّت، قال الله عزّ وجلّ: "وأَسْبَغَ عليكم نِعَمَهُ ظاهِرةً وباطِنةً".
والبِطْنةٌ: امتلاء البطن من الطّعام، وهي الأَشَر من كثرة المال أيضاً، ومنه قيل: نزتْ به البِطْنة.
ورَجُلٌ بطينٌ: ضَخْمُ البَطْن، ورجلٌ بطينٌ: كثيرُ المالِ أيضاً، قال رؤبة:
وكُرَّزٌ يمشي بَطِينَ الكُرْزِ
لا يَحْذَرُ الكيَّ بذاك الكَنْزِ
ورَجُلٌ مَبْطونٌ: قَدْ بُطِنَ، وبه البطن.
وأَلْقَتِ الدَّجاجةُ ذا بَطْنِها: كناية عن مَزْقها، أي: سَلْحها.
وأَلْقَتِ المرأةُ ذا بَطْنِها، أي: وَلَدَتْ، ونَثَرَتْ للزَّوْج بَطْنها، أي: أكْثَرَتْ وَلَدَها.
والبِطانُ للبعير كالحِزامِ للدّابّة، وجَمْعُه: بُطُنٌ، والعددُ: أَبْطِنهٌ وتَبْطينُك الدّابّةُ: ضَرْبُكَ بَطْنَها بالسَّوْط. وتَبَطَّنْت في هذا الأمر، أي: دَخَلْتُ فيه حتّى عَرَفْتُ باطنَهُ وتَبَطَّنْتُ الأرضَ والكلأ، أي: جَوَّلْت فيه.
ورَجُلٌ مِبْطان: يَغيب بالعَشيّات عن النّاس في الشُّرْبِ وغيره، قال مُتَمِّم:
لقد كَفَّن المِنْهالُ تـحـتَ ردائِهِ		فتىً غيرَ مِبْطانِ العَشِيّات أَرْوَعا
ورَجُلٌ مِبْطانٌ، إذا كان لا يزال ضَخْم البطن يأكلُ أكلاً شديداً دون أصحابه.
وتقول: أنت أَبْطَنُ بهذا الأمر خِبْرةً، وأطول به عِشْرة، أي: أخْبَرُ بباطنه.

##### Türkçe

باب **الطاء** ve **النون** ve **الباء**’ın onlarla birlikte olanı

**ط ن ب**، **ط ب ن**، **ن ط ب**، **ن ب ط**، **ب ط ن** استعمالda olanlardır

**طنب**:
**الطُّنْبُ**: çadırın ve serdağın ve benzerlerinin ipi; ve **أطناب الشَّجر**: onun damarları; ve **أطنابُ الجَسَدِ**: eklemlere ve kemiklere ulaşan ve onları sıkan bir sinirdir.
Ve **الإطنابُ**: övgüde veya yergide sözde belâgattir.
Ve **الإطْنابةُ**: Arap yayı kirişine bağlanan, sonra onun **كُظْرِ**’u üzerine dolanan bir kayıştır; ve **قَوْسٌ مُطَنَّبة**.

**طبن**:
**طَبِنَ** falan bu işe **يَطْبَنُ** **طَبانةً** ve **طَبَناً**, onu anladığı zaman; o hâlde o **طَبِنٌ**’dir. Ve denildi: **الطَّبَنُ** hayırdadır, **التَّبَنُ** şerdedir.
Ve denilir: o **أَطْبَنُ**’dur; yani: kapalı, kapalılığı şiddetli.
Ve **الطُّبْنُ**: çocukların çizdiği bir çizgidir; onunla oynarlar; ona **الرَّحَى** adını verirler; ve denildi: o **الطُّبنة**’dir.
Ve **واطْبَأَنَّ**: **اطْمَأَنّ** hakkında bir dildir (lehçedir).

**نطب**:
**النَّواطِبُ**: içecek süzgecinin **مِبْزَل**’inde yapılan deliklerdir; bir şeyin onunla süzüldüğü yerde; ondan süzülür ve **يُبْتَزَلُ**. Tekili: **ناطِبةٌ**.

**نبط**:
**النَّبَطُ**: kuyu kazıldığı zaman kuyunun dibinden fışkıran sudur; ve onun suyu **نَبَط** eder, **يَنبِط** **نَبْطاً** ve **نبوطاً**; ve biz suyu **أَنبَطْنا**; yani: onu çıkardık; yani: ona ulaştık.
Ve **النَّبَطُ**: dağdan sağılır gibi alınan şeydir; sanki kayaların yanlarından çıkan bir ter gibidir.
Ve **النَّبَطُ** ve **النُّبْطةُ**: atın koltuğunun altında olan bir beyazlıktır; ve her binek hayvanında ve davarda; ve bazen ortaya çıkar da karın ve göğsü kaplar. Ve **شاةٌ نَبطاءُ**: süslü (alacalı)dır; yahut **نَبْطاء مُجَوَّزَةٌ**; yani beyazlık onun **جَوْز**’unu kuşatıcıdır; o da göğüstür. Eğer beyaz ise, o siyahlıkla **نبطاء**’dır; eğer siyah ise, o beyazlıkla **نبطاء**’dır. Zü’r-Rumme dedi ki:
كمِثلِ الجّوادِ **الأَنْبَطِ** **البَطْنِ** قائماً		تمايَلَ عنه الجُلُّ واللَّوْنُ أَشْقَرُ
Ve **النَّبَطُ** ve **النَّبيطُ**: takdirde **الحَبَشِ** ve **الحَبِيشِ** gibidir; ve bununla adlandırıldılar; çünkü onlar yeri ilk **استنبط** edenlerdir; onlara nisbet: **نَبَطيٌّ**; ve onlar Irak’ın **سَواد**’ına inen bir kavimdir; hepsi: **الأنباط**.
Ve **عِلْكُ الأَنْباط**: yaraya yapıştırıcı olarak konulan eritilmiş **الكامانيُّ**’dir.

**بطن**:
**البَطْنُ** her şeyde **الظَّهر**’in zıddıdır; yerin **بَطْن**’u ve onun **ظَهْر**’i gibi; ve **الباطِن** ve **الظّاهر** gibi; ve **البِطانة** ve **الظِّهارة** gibi; yani: elbisenin içi ve dışı. Aziz ve celil Allah dedi ki: "**مُتَّكِئِين على فُرُش بَطائِنُها من إسْتَبْرَق**" ve bazı tefsirde: **بطائنُها** onun **ظَواهِرهُا**’dır.
Ve **بِطانةُ** adam: kavimden onun içli-dışlı olduğu ve onların da onunla içli-dışlı olduğu kimselerdir; onların işinin iç yüzüne girişte. Ve onun **بِطانتُه**: onun iç âlemidir. Ve böylece denilir: **أَهْل بِطانته**. Ve içi astarlı ve astarlanmış bir yorgan: **لحافٌ مبطون** ve **مُبَطَّنٌ**.
Ve Kûfe ve Basra ve benzerlerinin **الباطنةُ**’si: onun ortasındaki toplanma yerleridir. Ve **الظّاهرة**: uzaklaşan (kenarda kalan) şeydir.
Ve avucun **بَطْنُ**’u ve elin sırtı: **ظَهْر الكَفِّ**; ve koltuğun içi: **باطنُ الإبْط**; ve **بَطْن** demezler.
Ve mestin içi: **باطنُ الخُفّ**: ayağın bitişik olduğu kısımdır.
Ve gizli nimet: **النِّعمةُ الباطنة**: tahsis edilmiş olandır; ve açık olan: **الظّاهِرةُ**: umumî olandır. Aziz ve celil Allah dedi ki: "**وأَسْبَغَ عليكم نِعَمَهُ ظاهِرةً وباطِنةً**".
Ve **البِطْنةٌ**: yemekten karnın dolmasıdır; ve o, çok maldan dolayı da azgınlıktır; ondan dolayı denildi: **نزتْ به البِطْنة**.
Ve **رَجُلٌ بطينٌ**: karnı iri olan; ve **رجلٌ بطينٌ**: malı çok olan da. Rü’be dedi ki:
وكُرَّزٌ يمشي بَطِينَ الكُرْزِ
لا يَحْذَرُ الكيَّ بذاك الكَنْزِ
Ve **رَجُلٌ مَبْطونٌ**: **قَدْ بُطِنَ**; onda karın hastalığı vardır.
Ve tavuk **أَلْقَتِ** onun **ذا بَطْنِها**’sını: onun yırtılması hakkında bir kinayedir; yani: onun pislemesi.
Ve kadın **أَلْقَتِ** onun **ذا بَطْنِها**’sını; yani: doğurdu. Ve koca için onun karnını **نَثَرَتْ**; yani: onun çocuğunu çoğalttı.
Ve **البِطانُ** deve için, binek hayvanı için kemer gibidir; onun çoğulu: **بُطُنٌ**; ve sayı: **أَبْطِنهٌ**. Ve senin binek hayvanını **تَبْطينُك**: onun karnına kırbaçla vurmandır. Ve bu işte **تَبَطَّنْت**; yani: içine girdim, ta ki onun iç yüzünü bildim. Ve yeri ve otu **تَبَطَّنْتُ**; yani: içinde dolaştım.
Ve **رَجُلٌ مِبْطان**: akşamüstlerinde içki ve başkasında insanlardan kaybolur. Mütemmim dedi ki:
لقد كَفَّن المِنْهالُ تـحـتَ ردائِهِ		فتىً غيرَ مِبْطانِ العَشِيّات أَرْوَعا
Ve **رَجُلٌ مِبْطانٌ**: arkadaşlarının dışında şiddetli bir yiyişle yiyen, karnı iri olmaya devam eden kimse olduğu zaman.
Ve dersin: sen bu işte tecrübece daha **أَبْطَنُ**’sın ve onunla ülfetçe daha uzunsun; yani: onun iç yüzünü daha iyi bilensin.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الطُنبُ: حبل الخباء، والجمع أطناب. يقال خباءٌ مُطَنَّب ورِواق مطنَّب، أي مشدودٌ بالأطناب. والطُنُبُ: أيضاً عِرْقُ الشجر وعَصَب الجسَد. والمَطْنَب: المَنْكب والعاتق. قال امرؤ القيس:
وإذ هيَ سوداءُ مثل الفَحيمِتُغَشِّي المَطانِبَ والمَنْكبا
والطَنَب، بالتحريك: اعوجاجٌ في الرمح. وطنَّب بالمكان، أي أقام به. وطنَّب الفرسُ، أي طال مَتْنُه. وأطنب في الكلام: بالَغَ فيه. والإطنابة المِظلَّة. والإطنابة: سَيْرٌ يُشَدُّ في طرف وتَر القوس العربية. وأطنبت الإبل، إذا اتَّبع بعضها بعضاً في السير وأطنبت الريح، إذا اشتدَّت في غُبار.

##### Türkçe

**الطُنبُ**: çadırın ipi; çoğulu **أطناب**. Denir: **خباءٌ مُطَنَّب** ve **رِواق مطنَّب**; yani **الأطناب** ile gerilmiş.

**والطُنُبُ**: ayrıca ağacın damarı ve bedenin siniri.

**والمَطْنَب**: omuz ve kürek. İmru’ul-Kays dedi ki:
وإذ هيَ سوداءُ مثل الفَحيمِتُغَشِّي **المَطانِبَ** والمَنْكبا

**والطَنَب**, harekeli olarak: mızrakta bir eğrilik.

Ve **طنَّب** mekânda; yani onda ikamet etti.

Ve **طنَّب** at; yani sırtı uzadı.

Ve sözde **أطنب**: onda mübalağa etti.

Ve **الإطنابة**: gölgelik.

Ve **الإطنابة**: Arap yayının kirişi ucunda bağlanan bir kayış.

Ve develer **أطنبت**, yürüyüşte bazısı bazısını takip ettiğinde; ve rüzgâr **أطنبت**, toz içinde şiddetlendiğinde.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط ن ب
طنب ، طبن ، نطب ، نبط ، بطن ، بنط : مستعملات .
بنط : أما بنط فهو مهمل ، فإذا فُصل بين الباء والنون بياءٍ كان مستعملاً ، يقول أهلُ اليَمن للنساج : البِيَنطُ ، وعلى وزنه البِيَطْر ، وقد مرَّ تفسيره .
طنب : قال الليث : الطُّنْبُ : حَبلُ الخِباء والسُّرادق ونحوهما . وأطنابُ الشّجر : عروقٌ تتَشعّب من أُرومتها . وأطنابُ الجسد : عَصب تصل المفاصل والعظام وتشدّها .
وقال شمر : يقال : هو جارِي مطانِبِي ، أي : طُنْبُ بيته إلى طُنْب بيتي .
أبو عُبيد عن أبي زياد والكلابيّ : الأواخِيُّ : الأطناب ، واحدتها أَخِيّة . والأطنابُ : المبالغة في مدح أو ذَمِّ ، والإكثار فيه .
وقال الأصمعي : الإطنابةُ : السَّيرُ الذي على رأس الوَتَر من القَوس .
وقال الليث : هو سَير يوصل بوتر القَوس العربيّة ، ثم يُدار على كُظْرها . وقَوْسٌ مُطَنَّبةٌ .
وقال النَّمِر بن تَوْلب :
كأنّ امرأ في الناس كنتَ ابنَ أُمَّه
على فَلَجٍ من بطن دَجلة مُطْنِبِ
على فَلج ، أي : على نَهْر مُطْنِب : بعيد الذهاب ، يعني هذا النهر ، ومنه : أطنب في كلامه : إذا أبعد ، يقول : من كنت أخاه فإنما هو على بحر من البحور من الخصب والسَّعة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المُطْنِبُ : المدّاحُ لكل أحد . والمِطْنَبُ : المِصفاة .
وقال غيره : الإطنابةُ : سَيرُ الحِزام المعقود إلى الإبزيم ، وجمعه الأطانيب .
وقال سلامة :
حتى استغثن بماء الملح ضاحِيَةً
يرْكُضْنَ قد قَلِقَتْ عَقدُ الأطانيبِ
وقيل : عقدُ الأطانيب : الألبابُ والحُزُم إذا استرخت ، وحيلٌ أطانيبُ : يتبَعُ بعضُها بعضاً ، ومنه قول الفَرَزدق :
وقد رأى مُصْعَبٌ في ساطعٍ سَبِطٍ
منها سوابقُ غاراتٍ أطانيبِ
يقال : رأيت إطْنابةً من خيل وطير . وفرسٌ أطنبُ : إذا كان طويلَ القَرَى ، وهو عيب ، ومنه قول النابغة :
لقد لَحِقْتُ بأولَى الخيل يَحْمِلُني
كبْداءُ لا شَنَجٌ فيها ولا طَنَبُ
وجيشٌ مِطْنَابٌ : بعيدُ ما بين الطَّرَفين ، لا يكاد ينقطع ، قال الطَّرِمّاح :
عَمِّي الذي صَبَح الحَلائبَ غُدْوَةً
من نَهْرَوان بجَحْفَل مِطْنابِ
وقال أبو عمرو : التَّطنيبُ : أن تُعلِّق السقاءَ من عمود البيت ثم تَمخَضه . والمَطْنَبُ : حبلُ العاتق ، وجمعه مَطانِب .
وقال امرؤ القيس :
وإذ هي سَوداءُ مثلُ الفَحيم
تُغَشِّي المَطانِبَ والمَنْكَبا
ويقال للشمس إذا تَقَضَّبَتْ عند طلوعها : لها أطناب ، وهي أشعَّةٌ تمتدّ كأنها القُضُب .
وفي حديث عمر : أن الأشْعث تزوّج امرأةً على حكمها ، فردّها إلى أطناب بيتها ، يعني ردّها إلى مهر مثلها من نسائِها .
والأطناب : الطوال من حِبَال الأخْبية ، والأُصُرُ : القِصارُ ، واحدُها إصار .
وقال أبو زيد : الأطنابُ : ما شَدُّوا به البيت من الحبال بين الأرض والطرائق . والأصر إلى الكسر .
طبن : قال الليث : طَبِنَ فلانٌ لفلان يَطْبَن طَبانةً وطَبَناً : إذا فَطِنَ له فهو طَبِن .
شمر : قال أبو زيد : طَبِنتُ به أطبَنُ طَبَناً ،
وطَبَنتُ أَطْبَن طبانةً ، وهو الخَدْع .
قال : وقال أبو عُبيدة : الطَّبانة والتَّبانة واحدٌ ، وهما شدة الفِطْنة .
وقال اللحياني : هي الطّبانة والطبانية ، والتّبانة والتَّبانية ، واللّقانة واللَّقانية ، واللَّحانةُ واللَّحانية ، معنى هذه الحروف واحد . ورجلٌ طَبِنٌ تَبِنٌ لَقِنٌ لَحِنٌ .
وفي الحديث : أن حبشيّاً زُوِّج روميّةً فطَبِنَ لها غلام رومي فجاءت بولد كأنه وزغة .
قال شمر : طبن لها غلام ، أي : خيّبها وخَدَعها ، وأنشد :
فقلت لها بل أنت حَنّةُ حَوقَلٍ
جَرَى بالفِرَى بيني وبينكِ طابِنُ
أي : رفيقٌ بذلك ، داهٍ خِبٌّ عالم به .
أبو عُبيد : ما أدري أيُّ الطبن هو ، كقولك : ما أدري أي الناس هو .
وقال أبو العباس : قال ابن الأعرابي : الطبَن لعبة يقال لها السُّدَّر ، وأنشد :
يَبتْنَ يلعَبْنَ حوَالَي الطَّبَنْ
وقال الليث : الطّبنُ : خطّةٌ يخطها الصبيان يلعبون بها مستديرةٌ يسمونها الرحا . ويقال : الطِّبْر ، وأنشد :
من ذكر أطلالٍ ورَسْمٍ ضاحِي
كالطِّبن في مختلَفِ الرِّياح
ورواه بعضهم كالطَّبْل .
اللحياني : اطمأنّ قلبُه ، واطبأنَّ ، وطامَن له ظهره ، وطابنه ، وهي الطُّمأنينة والطُبَأنينة .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الطُّنْبَةُ : صوتُ الطُّنبور ، ويقال للطنبور : طُبْنٌ .
وأنشد :
فإنّك منّا بيْن خيلٍ مُغيرةٍ
وخَصم كعُورِ الطُّبْن لا يَتَغَيّبُ
نطب : أبو العباس عن ابن الأعرابي : النَّطَابُ : حبلُ العاتِق ، وأنشد :
نحن ضَربناه على نِطابه
قُلْنَا به قُلْنا به قُلْنَا به
قلنا به ، أي : قتلناه ، قال : والمِنْطَبَةُ والمِنْطَبُ : المِصْفاةُ ، وخُرُوق المِصفاة تُدْعَى النَّواطب ، وأنشد :
ذِي نَواطِبَ وابتزالِ
عمرو عن أبيه : النَّطْبُ : نَقْرُ الأُذن ؛ يقال : أنْطب أُذنَه ، وأنقر ، وبَلّط أُذُنه بمعنًى واحد .
نبط : قال اللّيث : النَّبَطُ : الماء الذي يَنْبُطُ من قَعر البئر إذا حُفرت ؛ وقد نَبَط ماؤها يَنْبِط نَبْطاً ونُبوطاً وأنبطنا الماء ، أي : استنبطناه وانتهينا إليه . قال : وكذلك ما يتحلّب من الجبل كأنه عَرَقٌ يخرج من أعراض الصخر ؛ يقال لذلك الماء : النَّبَط .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : حَفَر فأثلجَ إذا بلغ الطين ، فإذا بلغ الماء قيل : أنبط ،
فإذا كَثُر الماءُ قيل : أماهَ وأمْهَى ، فإذا بلغ الرّملَ قيل : أسْهب .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للرجل : إذا كان يَعِدُ ولا يُنْجِزُ : فلانٌ قريبُ الثّرَى ، بعيدُ النَّبَط .
وقال غيره : يقال فلانٌ لا يُنالُ نَبَطُه ، إذا وُصف بالعِزّ والمَنَعة حتى لا يجد عدوّه سبيلاً إلى أن يَتهَضّمه فيما تحت يده ، وقال الشاعر :
قريبٌ ثَراه ما ينالُ عَدُوُّه
له نَبَطاً آبِي الهَوانِ قَطُوبُ
أبو عُبيد عن أبي زيد في شيات المعزى قال : النَّبطاءُ : البيضاءُ الجنبيْن . وقال أبو عُبيدة : إذا كان الفرس أبيضَ البطن فهو أنبط ، وقال ذو الرُّمة يَصِف الصبح :
كمِثل الحِصان الأنْبطِ البَطْن قائماً
تمايل عنه الجُلُّ فاللّوْنُ أشقرُ
وقال الليث : النَّبَطُ والنُّبْطةُ : بياضٌ تحت إبط الفرس ، ورُبّما عَرُض حتى يَغْشَى البطن والصدر . قال : وشاةٌ نَبطاءُ : مُوَشّحةٌ ، أو نَبطاء مُحْوَرّة ، فإذا كانت بيضاء فهي نَبطاء بسوادٍ ، وإن كانت سوداء فهي نَبطاء ببياض . قال : والنَّبَطُ والنَّبِيطُ كالحَبَش والحَبِيش في التقدير . قال : والنِّسبة نَبَطِيّ ، وهو اسم جِيل ينزلون السَّواد ، والجميع الأنباط . قالوا : وعِلَلُ الأنْباط : هو الكامان المُذاب يُجعل لَزوقاً للجرح .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال رجل نُبَاطِي وبِنَاطي ، ولا تقل بَنَطِيّ .
وقال غيره : تَنَبّط فلان : إذا انتمى إلى النبط . واسْتنبط الفقيه : إذا استخرج الفِقَه الباطنَ باجتهاده وفَهْمِه . وقال الله تعالى : ( لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ ) ( النساء : 83 ) ، وقال الزَّجاج : معنى يستنبطونه في اللغة : يستخرجونه ، وأصله من النَّبَط ، وهو الماء الذي يخرج من البئر أوّلَ ما تُحفر ، يقال من ذلك : أنبط في غَضْراء ، أي : استنبط الماء من طين حُرّ قال : والنَّبَطُ إنما سُمُّوا نَبطاً لاستنباطهم ما يخرج من الأرضين . ووعْسَاءُ النُّبيط ويقال : النُّمَيْط رَمْلةٌ معروفة بالدَّهْناء .
بطن : البَطْنُ : بَطْنُ الإنسان معروف ، وهي ثلاثة أبْطُن إلى العشر ، وبطونٌ كثيرة لما فوق العشر ، وتصغيرُ البَطْن : بُطيْن .
والبُطَيْنُ : نجمٌ من منازل القمر بين الشَرطَيْن والثُّرَيا وأكثرُ ما جاء مصغّراً عن العرب وهو بطن بُرج الحَمَلُ والشرطَان قرناه .
أبو حاتم عن الأصمعي : بَطَن فلان بفلان يبْطُن به بُطوناً : إذا كان خاصاً به ، داخلاً في أمره . ويقال : إن فلاناً لذو بِطانة بفلان ، أي : ذو علم بداخلة أمره . ويقال : أنت أبْطنتَ فلاناً دوني ، أي جعلتَه أخَصَّ بك مني ، وهو مُبْطَن : إذا أدخله في أمره وخُصّ به دون غيره ، وصار من أهل دَخْلَتِه وقال الله جلّ وعزّ :
) ياأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ بِطَانَةً مِّن دُونِكُمْ ) ( آل عمران : 118 ) .
قال الزجاج : البِطَانةُ : الدُّخلاء الذين يُنبسط إليهم ويُستبطنون ، يقال : فلان بِطانةٌ لفلان ، أي : مُداخِلٌ له مؤانس . والمعنى : أن المؤمنين نهُوا أن يَتّخذوا المنافقين خاصّتهم ، ويُفضوا إليهم بأسرارهم .
وقال الأصمعي : يقال : أبطن فلان السّيفَ كَشّه : إذا جعله تحت خَصْره . ويقال : بطّن فلان ثَوْبه تَبْطيناً وهي البِطَانة والظِّهارة ، قال الله تعالى : ( فُرُشٍ بَطَآئِنُهَا مِنْ ) ( الرحمن : 54 ) .
قال الفراء في قوله : ( تُكَذِّبَانِ مُتَّكِئِينَ عَلَى فُرُشٍ بَطَآئِنُهَا ) ( الرحمن : 54 ) قد تكون البِطانة ظِهارة ، والظِّهارة بطانة ، وذلك أن كل واحد فيها قد يكون وجهاً . وقد تقول العرب : هذا ظَهْرُ السماء لظاهرها الذي تراه .
وقال غير الفراء : البِطَانةُ : ما بَطَن من الثوب وكان من شَأْن الناس إخفاؤه . والظِّهارةُ : ما ظهر وكان من شأن الناس إبداؤه وإنما يجوز ما قاله الفراء في ذي الوجهين المتساويين ، إذ وَلى كلّ واحد منهما قوماً لحائط يَلِي أحدُ صَفْحيه قوماً ، والصَّفْحُ الآخَرُ قوماً آخرين ، فكلُّ وجه من الحائط ظهرٌ لمن يَليه ، وكلُّ واحدٍ من الوجهين ظَهْرٌ وبَطْنٌ ، وكذلك وَجْها الجبل وما شاكله . فأما الثّوبُ فلا يجوز أن تكون بِطانتهُ ظهارة ، وظهارتهُ بِطانة ، ويجوز أن يُجعل ما يلينا من وجه السماء والكواكب ظهراً وبَطناً ، وكذلك ما يَلينا من سُقوفِ البيت .
وقال الأصمعي : يقال : ضَرب فلان البعيرَ فبَطَن له : إذا ضربه تحت البَطْن ، وأنشد :
إذا ضَربت مُوقَراً فابْطُنْ له
تحت قُصَيْرَاه ودونَ الجُلّهْ
ويقال : بطَنَه الداء ، وهو يَبْطُنه : إذا دَخله بُطوناً . والبَطْنُ من الأرض : الغامض الداخل ، والجميع البُطْنان . ويقال : شأوٌ بَطين ، أي : بعيد .
وأنشد :
وبَصْبَص بين أدَاني الغَضَى
وبين عُنَيزةَ شَأْواً بَطينَا
أبو عبيد عن الأصمعي : بُطَانُ الريش : ما كان تحت العَسِيب ، وظُهْرانُه : ما كان فوق العَسِيب .
ويقال : رَأَسَ سهمه بظُهران . ولم يَرِشْه ببُطْنان ، لأن ظُهرانَ الرِّيش أَوْفَى وأتم ، وبطنانُ الريش قصارٌ ، وواحد البُطْنان بطن ، وواحد الظُّهران ظهر . والعَسِيبُ : قضيبُ الريش في وَسَطه .
وقال غيره عن الأصمعي : بَطِنَ الرجلُ يَبْطَن بطَناً وبِطْنةً : إذا عَظُم بطنهُ .
وقال القُلاخ :
ولم تَضَع أولادَها من البَطَنْ
ولم تُصِبه نَعْسَةٌ على غَدَنْ
ويقال : ثَقُلت عليه البِطْنة : وهي الكِظة .
ويقال : ليس للبِطْنة خيرٌ من خَمصة تتبعها ، أراد بالخَمصة : الجوْعة .
ويقال : مات فلان بالبَطَن . وأتى فلان الوادِيَ فتبطّنه ، أي : دخل بطنَه . والبِطَانُ : الحِزامُ الذي يلي البَطْن .
ويقال للذي لا يزال ضَخم البَطْن : مِبطان ، فإذا قالوا : رجلٌ مُبطَّنٌ فمعناه أنه خميص البَطن .
قال مُتَمّم بن نُويْرة :
فتًى غيرَ مِبطان العشيات أرْوَعا
الحرانيُّ عن ابن السكِّيت : رجلٌ مُبَطَّن : خميصُ البطن . وامرأة مُبَطَّنة .
وقال ذو الرُّمة :
رَخِيماتُ الكلامِ مُبَطّناتٌ
جواعل في البُرى قَصَبا خِدالا
ورجلٌ بَطين : عظيم البطن . ورجلٌ مبطونٌ : يشتكي بطنَه .
وفي الحديث : ( المبطون شهيدٌ ) : إذا مات بالبطن . ورجلٌ بَطن : لا يهمه إلا بَطنُه . ورجل مِبطانٌ : إذا كان لا يزال ضخم البطن من كثرة الأكل .
ومن أمثال العرب التي تُضرب للأمر إذا اشتد : التَقَتْ حَلْقتا البِطان . ومن صفات الله جلّ وعزّ : ( الظاهر والباطن ) تأويلها :
ما روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في تمجيد الرّب : ( اللّهُم أنت الظّاهرُ فليس فوقك شيء ، وأنت الباطنُ فليس دُونَك شيء ) .
وقيل معناه : أنه علم السرائر والخفيات ، كما علم كلَّ ما هو ظاهر للخلق .
وقال الليث : الباطِنةُ من البَصرة والكوفة : مجتمَع الدُّور والأسواق في قصبتها . والضاحيةُ : ما تنَحَّى عن المساكن وكان بارزاً .
ويقال : بَطْنُ الراحة ، وظَهر الكف . ويقال : باطنُ الإبط ، ولا يقال بطنُ الإبط . وباطنُ الخف : الذي يليه الرِّجْل . والنِّعمةُ الباطنةُ : الَّتي قد خَصّت . والظاهرةُ : التي قد عَمّت .
والبِطْنةُ : امتلاءُ البَطْن وهي الأَشَر من كثرة المال أيضاً .
ورُويَ عن إبراهيم النَّخَعِيّ أنه كان يُبَطِّن لحيته ويأخذ من جوانبها .
قال شمر : معنى يُبَطن لحيته ، أي : يأخذ من تحت الحنك والذّقَن الشعرَ .
وقال ابن شميل : بُطْنانُ الأرض : ما تَواطَأ في بطون الأرض سهلِها وحَزْنِها ورياضِها ، وهي قرار الماء ومُستنْقعُه ، وهو البواطن والبطون .
يقال : أخذ فلانٌ باطناً من الأرض ، وهي : أبطأ جُفوفاً من غيرها . ورجلٌ بِطين الكُرْز : إذا كان يخبأ زاده في السّفر ويأكل زاد صاحبه .
وقال رُؤبة يَذمّ رجلاً :
أو كُرّزُ يمْشي بَطينَ الكرَّزْ
ويقال : ألْقت المرأة ذا بَطنِها ، أي :
وَلدت . وألْقت الدَّجاجةُ ذا بَطنِها : إذا باضت .
وقال الليث : لحافٌ مَبْطون ومُبَطن . ويقال : أنت أبْطَنُ بهذا الأمر ، أي : أخْبرُ بباطنه . وتبطنْتُ الأمر ، أي : عَلِمت باطنَه . وتبطنْتُ الواديَ ، أي : دَخلْت بطنَه وجولْتُ فيه .
أبو عبيد عن الأصمعي : البِطَانُ للقَتَب خاصّةً ، وجمعُه أبطنة والحِزامُ للسّرج .
قال : وقال أبو زيد والكسائي : أبطنتُ البعير : إذا شَددت بِطانه .
وقال ذو الرمة في بيت له :
أوْ مُقحمٌ أضعفَ الإبطانَ خَادجُه
بالأمْس فاستأخر العِدْلان والقَتَبُ
شبّه الظليم بحمل أدعج أضعف حَادجُه شَدَّ بطانه عليه فاسترخى ، فشبّه استرخاء عِكْمَيه عليه باسترخاء جناحيِ الظليم .
أبو عبيد عن الأصمعي : بَطَنت البعيرَ أبطنه : شَددتَ بِطانة .
قلت : وقد أنكر أبو الهيثم هذا الحرف على الأصمعي : بَطَنت وقال : لا يجوز إلا أبطنت ؛ واحتج ببيت ذي الرُّمة ، قلت : وبَطَنت لغةٌ أيضاً .
ابن شُميل : يقال : بُطِن حَملُ البعيرِ وواضَعَه حتى يَتضع ، أي : حتى يسترخي على بطنه ويتمكن الحملُ منه . ويقال : تبطّن الرجل جاريتَه : إذا باشرها ولَمَسها .
وقال امرؤ القيس :
ولم أتبطن كاعباً ذاتَ خَلْخال
وقال شمر : تبطنها : إذا باشر بطنُه بطنَها في قوله :
إذا أَخُو لذّة الدنيا تبطنها
وقال أبو عبيدة : في باطن وظيفَي الفرس أَبطَنان ، وهما عِرقان استبطنا الذراع حتى انغمسا في عَصَب الوَظيف .
ويقال : استبطن الفَحْلُ الشَّوْلَ : إذا ضربها كلَّها فلُقحت ، كأنه أودع نُطفَته بطونها .
ومنه قول الكميت :
وخَبَّ السَّفا واستبطنَ الفَحْلُ والتَقَتْ
بأمْعَزها بُقْعُ الجنادبِ تَرْتَكلْ

##### Türkçe

ط ن ب
**طنب** ، **طبن** ، **نطب** ، **نبط** ، **بطن** ، **بنط** : kullanılmış olanlardır.

**بنط** : **بنط**’a gelince, o ihmal edilmiştir; fakat **الباء** ile **النون** arasına bir **ياء** ayrılırsa kullanılmış olur; Yemen halkı dokumacıya: **البِيَنطُ** der; onun vezninde **البِيَطْر** vardır; onun açıklaması geçmişti.

**طنب** : Leys dedi: **الطُّنْبُ**: çadırın ve seradağın ve benzerlerinin ipidir. Ağaçların **أطنابُ**’ı: kökünden dallanıp budaklanan damarlardır. Bedenin **أطنابُ**’ı: eklemleri ve kemikleri birleştiren ve onları sıkan sinirdir.

Şemmer dedi: denir ki: o benim **مطانِبِي** komşumdur; yani: onun evinin **طُنْبُ**’u benim evimin **طُنْبُ**’una (kadar).

Ebû Ubeyd, Ebû Ziyâd ve Kelâbî’den: **الأواخِيُّ**: **الأطناب**’dır; tekili **أَخِيّة**’dir. **الأطنابُ**: bir övgüde veya yergide mübalağa etmek ve onda çoğaltmaktır.

Asmaî dedi: **الإطنابةُ**: yayın kirişinin başında olan kayıştır.

Leys dedi: o, Arap yayının kirişine bağlanan, sonra onun **كُظْر**’u üzerine dolanan bir kayıştır. Ve **قَوْسٌ مُطَنَّبةٌ**.

Nemer b. Tevleb dedi:
كأنّ امرأ في الناس كنتَ ابنَ أُمَّه
على فَلَجٍ من بطن دَجلة مُطْنِبِ

**على فَلج**; yani: **نَهْر مُطْنِب** üzerinde: gidişi uzak olan; yani bu nehir. Ondandır: **أطنب في كلامه**: uzaklaştırdığı zaman; der ki: kimin kardeşi olduysan, ancak o, bereket ve genişlikten denizlerin denizlerinden bir deniz üzerindedir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المُطْنِبُ**: herkes için meddâh. **المِطْنَبُ**: süzgeç.

Başkası dedi: **الإطنابةُ**: tokaya bağlanan düğümlü kemer kayışı; çoğulu **الأطانيب**.

Selâme dedi:
حتى استغثن بماء الملح ضاحِيَةً
يرْكُضْنَ قد قَلِقَتْ عَقدُ الأطانيبِ

Ve denildi: **عقدُ الأطانيب**: gevşediği zaman bağlar ve kuşaklardır. **حيلٌ أطانيبُ**: bazısı bazısını takip eder. Ondandır Ferazdak’ın sözü:
وقد رأى مُصْعَبٌ في ساطعٍ سَبِطٍ
منها سوابقُ غاراتٍ أطانيبِ

Denir ki: atlardan ve kuşlardan bir **إطْنابة** gördüm. Ve **فرسٌ أطنبُ**: **القَرَى**’sı uzun olduğu zaman; bu bir ayıptır. Ondandır Nâbiga’nın sözü:
لقد لَحِقْتُ بأولَى الخيل يَحْمِلُني
كبْداءُ لا شَنَجٌ فيها ولا طَنَبُ

Ve **جيشٌ مِطْنَابٌ**: iki taraf arası uzak olan; neredeyse kesilmez. Tarimmâh dedi:
عَمِّي الذي صَبَح الحَلائبَ غُدْوَةً
من نَهْرَوان بجَحْفَل مِطْنابِ

Ebû Amr dedi: **التَّطنيبُ**: kırbayı evin direğinden asıp sonra onu çalkalamandır. **المَطْنَبُ**: omuz kayışı ipidir; çoğulu **مَطانِب**.

İmruü’l-Kays dedi:
وإذ هي سَوداءُ مثلُ الفَحيم
تُغَشِّي المَطانِبَ والمَنْكَبا

Güneşe, doğuşunda çubuk çubuk olduğu zaman: onun **أطناب**’ı vardır denir; o, sanki çubuklar gibi uzayan ışınlardır.

Ömer’in hadisinde: Eş‘as bir kadınla onun hükmü üzere evlendi; sonra onu evinin **أطناب**’ına geri çevirdi; yani onu, kadınlarından benzerinin mehri(ne) geri çevirdi.

**الأطناب**: çadırların iplerinden uzun olanlardır. **الأُصُرُ**: kısa olanlardır; tekili **إصار**.

Ebû Zeyd dedi: **الأطنابُ**: yeryüzü ile **الطرائق** arasında iplerden evle bağladıkları şeydir. **الأصر** kırmaya (yakındır).

**طبن** : Leys dedi: falan, falana **طَبِنَ** eder; **يَطْبَن** **طَبانةً** ve **طَبَناً**: ona karşı zeki olduğu zaman; o, **طَبِن**’dir.

Şemmer: Ebû Zeyd dedi: **طَبِنتُ به** **أطبَنُ** **طَبَناً**;
ve **طَبَنتُ أَطْبَن طبانةً**; bu, aldatmadır.

Dedi: Ebû Ubeyde dedi: **الطَّبانة** ile **التَّبانة** birdir; ikisi de zekânın şiddetidir.

Lihyânî dedi: o, **الطّبانة** ve **الطبانية**; ve **التّبانة** ve **التَّبانية**; ve **اللّقانة** ve **اللَّقانية**; ve **اللَّحانةُ** ve **اللَّحانية**; bu harflerin manası birdir. Ve bir adam: **طَبِنٌ** **تَبِنٌ** **لَقِنٌ** **لَحِنٌ**.

Hadiste: Habeşli bir adam Rumiyye ile evlendirildi; ona karşı bir Rum oğlan **فطَبِنَ** etti; o da sanki bir kertenkele gibi bir çocuk doğurdu.

Şemmer dedi: ona bir oğlan **طبن** etti; yani onu boşa çıkardı ve aldattı. Ve şu beyti okudu:
فقلت لها بل أنت حَنّةُ حَوقَلٍ
جَرَى بالفِرَى بيني وبينكِ طابِنُ

Yani: bununla yoldaş; hilekâr, kurnaz, onu bilen.

Ebû Ubeyd: hangi **الطبن** olduğunu bilmiyorum; senin “hangi insan olduğunu bilmiyorum” demen gibi.

Ebû’l-Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الطبَن** **السُّدَّر** denilen bir oyundur. Ve şu beyti okudu:
يَبتْنَ يلعَبْنَ حوَالَي الطَّبَنْ

Leys dedi: **الطّبنُ**: çocukların çizip onunla oynadıkları, değirmen taşı diye adlandırdıkları yuvarlak bir çizgidir. Ve **الطِّبْر** denir. Ve şu beyti okudu:
من ذكر أطلالٍ ورَسْمٍ ضاحِي
كالطِّبن في مختلَفِ الرِّياح

Bazıları onu **كالطَّبْل** diye rivayet etti.

Lihyânî: kalbi sakinleşti: **اطمأنّ** ve **اطبأنَّ**; ve ona sırtını eğdi: **وطامَن له ظهره**; ve **وطابنه**; bu, **الطُّمأنينة** ve **الطُبَأنينة**’dir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الطُّنْبَةُ**: **الطُّنبور**’un sesidir. Ve **الطنبور**’a **طُبْن** denir.

Ve şu beyti okudu:
فإنّك منّا بيْن خيلٍ مُغيرةٍ
وخَصم كعُورِ الطُّبْن لا يَتَغَيّبُ

**نطب** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَّطَابُ**: omuz kayışı ipidir. Ve şu beyti okudu:
نحن ضَربناه على نِطابه
قُلْنَا به قُلْنَا به قُلْنَا به

**قلنا به**; yani: onu öldürdük. Dedi: **المِنْطَبَةُ** ve **المِنْطَبُ**: süzgeçtir. Süzgecin deliklerine **النَّواطب** denir. Ve şu beyti okudu:
ذِي نَواطِبَ وابتزالِ

Amr, babasından: **النَّطْبُ**: kulağı delmektir; denir ki: kulağını **أنْطب** etti; ve **أنقر**; ve kulağını **بَلّط** etti; mana bakımından birdir.

**نبط** : Leys dedi: **النَّبَطُ**: kuyu kazıldığı zaman dibinden fışkıran sudur; onun suyu **نَبَط** etti: **يَنْبِط** **نَبْطاً** ve **نُبوطاً**; ve biz suyu **أنبطنا** ettik; yani onu **استنبطناه** ettik ve ona ulaştık. Dedi: dağdan sanki ter gibi kayan şey de böyledir; kayanın yanlarından çıkan; o suya **النَّبَط** denir.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: kazdı da çamura ulaştıysa **فأثلج**; suya ulaştığında **أنبط** denir;
su çoğaldığında **أماهَ** ve **أمْهَى** denir; kuma ulaştığında **أسْهب** denir.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: adama denir ki, vaat eder de yerine getirmezse: falan **قريبُ الثّرَى**’dır, **بعيدُ النَّبَط**’tır.

Başkası dedi: falanın **نَبَطُه**’una erişilmez denir; izzet ve korunmuşlukla vasfedildiğinde; öyle ki düşmanı, elinin altındakilerde onu ezmeye bir yol bulamaz. Şair dedi:
قريبٌ ثَراه ما ينالُ عَدُوُّه
له نَبَطاً آبِي الهَوانِ قَطُوبُ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den, keçinin alâmetlerinde dedi: **النَّبطاءُ**: iki yanı beyaz olandır. Ebû Ubeyde dedi: atın karnı beyaz olursa o **أنبط**’tır. Zü’r-Rumme sabahı vasfederken dedi:
كمِثل الحِصان الأنْبطِ البَطْن قائماً
تمايل عنه الجُلُّ فاللّوْنُ أشقرُ

Leys dedi: **النَّبَطُ** ve **النُّبْطةُ**: atın koltuğu altında beyazlıktır; bazen genişler de karın ve göğsü kaplar. Dedi: **شاةٌ نَبطاءُ**: alacalı; yahut **نَبطاء مُحْوَرّة**. Beyaz ise o, siyahlıkla **نَبطاء**’dır; siyah ise o, beyazlıkla **نَبطاء**’dır. Dedi: **النَّبَطُ** ve **النَّبِيطُ** takdirde **الحَبَش** ve **الحَبِيش** gibidir. Dedi: nisbet **نَبَطِيّ**’dir; o, **السَّواد**’da inen bir neslin adıdır; hepsi **الأنباط**. Dediler: **وعِلَلُ الأنْباط**: eritilmiş **الكامان**’dır; yaraya yapıştırıcı yapılır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **نُبَاطِي** ve **بِنَاطي** denir; **بَنَطِيّ** deme.

Başkası dedi: falan **تَنَبّط** etti: Nabat’a mensup olduğunda. Fakih **اسْتنبط** eder: içteki fıkhı, içtihadı ve anlayışıyla çıkardığında. Allah تعالى dedi: **( لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ )** **( النساء : 83 )**. Zecâc dedi: dilde **يستنبطونه**’nun manası: onu çıkarırlar; aslı **النَّبَط**’tandır; o, kuyu ilk kazıldığında çıkan sudur. Bundan denir ki: **أنبط في غَضْراء**; yani serbest çamurdan suyu **استنبط** etti. Dedi: **النَّبَط** ancak, yerlerden çıkan şeyi istinbat ettikleri için **نَبطاً** diye adlandırıldılar. **وعْسَاءُ النُّبيط** ve denir ki: **النُّمَيْط**; **الدَّهْناء**’da bilinen bir kumluktur.

**بطن** : **البَطْنُ**: insanın karnı, bilinir; o, üç **أبْطُن**’den ona kadardır; onun üstü için çok **بطون**. **البَطْن**’ün küçültmesi: **بُطيْن**.

**والبُطَيْنُ**: **الشَرطَيْن** ile **الثُّرَيا** arasında ayın menzillerinden bir yıldızdır; Araplardan çoğu kez küçültülmüş olarak gelmiştir; o, **الحَمَلُ** burcunun karnıdır; **الشرطَان** onun iki boynuzudur.

Ebû Hâtim, Asmaî’den: falan, falana **بَطَن** etti; ona **يبْطُن** eder **بُطوناً**: ona özel olduğu, işinin içine girdiği zaman. Ve denir ki: falan, falanla bir **بِطانة** sahibidir; yani işinin iç yüzüne dair bilgi sahibidir. Ve denir ki: sen falanı benden yana **أبْطنتَ** ettin; yani onu bana karşı senden daha özel kıldın. O, **مُبْطَن**’dır: onu işine soktuğunda ve onu başkasına karşı özel kıldığında; ve onun iç çevresinden olduğunda. Allah جلّ وعزّ dedi:
**) ياأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ بِطَانَةً مِّن دُونِكُمْ )** **( آل عمران : 118 )**.

Zecâc dedi: **البِطَانةُ**: kendilerine açılıp içe alınan içeri girenlerdir; denir ki: falan, falanın **بِطانة**’sıdır; yani onunla içli dışlı, ünsiyet eden. Mana: müminlerin, münafıkları kendilerine özel kimseler edinmekten ve sırlarını onlara açmaktan nehyedilmeleridir.

Asmaî dedi: denir ki: falan kılıcı beline **أبطن** etti: onu belinin altına koyduğunda. Ve denir ki: falan elbisesini **بطّن** etti **تَبْطيناً**; o, **البِطَانة** ve **الظِّهارة**’dır. Allah تعالى dedi: **( فُرُشٍ بَطَآئِنُهَا مِنْ )** **( الرحمن : 54 )**.

Ferrâ, şu sözünde: **( تُكَذِّبَانِ مُتَّكِئِينَ عَلَى فُرُشٍ بَطَآئِنُهَا )** **( الرحمن : 54 )**: **البِطانة** bazen **ظِهارة** olabilir; ve **الظِّهارة** **بطانة**; çünkü bunların her birinde her biri bir yüz olabilir. Araplar şöyle de der: gördüğün dış yüzü için “bu göğün **ظَهْرُ**’üdür”.

Ferrâ’dan başkası dedi: **البِطَانةُ**: elbiseden içte olan ve insanların gizlemesi âdet olan şeydir. **الظِّهارةُ**: dışta olan ve insanların göstermesi âdet olan şeydir. Ferrâ’nın dediği, iki eşit yüzlü olanda caiz olur; çünkü her birini bir kavme, bir duvara, onun iki yanından bir yanını bir kavme, öbür yanını başka bir kavme bitişik kıldı; duvarın her yüzü, ona bitişik olana göre bir **ظهر**’dür; iki yüzden her biri **ظَهْر** ve **بَطْن**’dır; dağın iki yüzü ve benzeri de böyledir. Ama elbise: onun **بِطانة**’sının **ظهارة** olması ve **ظهارته**’nin **بِطانة** olması caiz değildir. Göğün yüzünden ve yıldızlardan bize bitişik olanı **ظهراً** ve **بطناً** kılmak caiz olur; evin tavanlarından bize bitişik olan da böyledir.

Asmaî dedi: denir ki: falan deveyi vurdu da ona **فبَطَن** etti: onu karnın altından vurduğunda. Ve şu beyti okudu:
إذا ضَربت مُوقَراً فابْطُنْ له
تحت قُصَيْرَاه ودونَ الجُلّهْ

Ve denir ki: hastalık onu **بطَنَه**; o da onu **يَبْطُنه**: içine girdiğinde **بُطوناً**. Yerin **البَطْنُ**’ü: gizli, içte olandır; çoğulu **البُطْنان**. Ve denir ki: **شأوٌ بَطين**; yani uzak.

Ve şu beyti okudu:
وبَصْبَص بين أدَاني الغَضَى
وبين عُنَيزةَ شَأْواً بَطينَا

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: tüyün **بُطَانُ**’ı: **العَسِيب**’in altında olan şeydir; onun **ظُهْرانُ**’ı: **العَسِيب**’in üstünde olan şeydir.

Ve denir ki: okunun başını **بظُهران** ile tüyledi. Onu **ببُطْنان** ile tüylemedi; çünkü tüyün **ظُهران**’ı daha vefalı ve daha tamdır; tüyün **بطنان**’ı kısadır. **البُطْنان**’ın teki **بطن**; **الظُّهران**’ın teki **ظهر**. **العَسِيبُ**: tüyün ortasındaki çubuktur.

Başkası, Asmaî’den: adam **بَطِنَ** eder; **يَبْطَن** **بطَناً** ve **بِطْنةً**: karnı büyüdüğünde.

Kulâh dedi:
ولم تَضَع أولادَها من البَطَنْ
ولم تُصِبه نَعْسَةٌ على غَدَنْ

Ve denir ki: ona **البِطْنة** ağır geldi; o, tıka basa tokluktur.

Ve denir ki: **البِطْنة** için, onu takip eden bir **خَمصة**’dan daha hayırlı bir şey yoktur; **الخَمصة** ile açlığı kastetti.

Ve denir ki: falan **بالبَطَن** öldü. Falan vadiye geldi de onu **فتبطّنه** etti; yani onun karnına girdi. **البِطَانُ**: karna bitişik olan kuşaktır.

Karnı sürekli iri olana **مِبطان** denir. “**رجلٌ مُبطَّنٌ**” dediklerinde manası: karnı içeri çekik olandır.

Mütemmim b. Nuveyra dedi:
فتًى غيرَ مِبطان العشيات أرْوَعا

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **رجلٌ مُبَطَّن**: karnı içeri çekik. Ve **امرأة مُبَطَّنة**.

Zü’r-Rumme dedi:
رَخِيماتُ الكلامِ مُبَطّناتٌ
جواعل في البُرى قَصَبا خِدالا

Ve **رجلٌ بَطين**: karnı büyük. Ve **رجلٌ مبطونٌ**: karnından şikâyet eder.

Hadiste: **( المبطون شهيدٌ )**: karından öldüğü zaman. Ve **رجلٌ بَطن**: onu ancak karnı kaygılandırır. Ve **رجل مِبطانٌ**: çok yemekten dolayı karnı sürekli iri olduğunda.

Arapların, iş şiddetlendiğinde darb olunan mesellerinden: **التَقَتْ حَلْقتا البِطان**. Allah جلّ وعزّ’in sıfatlarındandır: **( الظاهر والباطن )**; onun te’vili:
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rabbi yüceltmede rivayet edilendir: **( اللّهُم أنت الظّاهرُ فليس فوقك شيء ، وأنت الباطنُ فليس دُونَك شيء )**.

Ve denildi: manası, mahlûkata zahir olan her şeyi bildiği gibi, sırları ve gizlileri de bilmesidir.

Leys dedi: Basra ve Kûfe’nin **الباطِنةُ**’si: onun kasabasında evlerin ve çarşıların toplandığı yerdir. **الضاحيةُ**: meskenlerden uzaklaşıp açıkta olan şeydir.

Ve denir ki: avucun **بَطْنُ**’ü ve elin üstü **ظَهر**. Ve denir ki: koltuğun **باطنُ**’u; koltuğun **بطنُ**’ü denmez. Mestin **باطنُ**’u: ayağın bitişik olduğu taraftır. **النِّعمةُ الباطنةُ**: tahsis edilmiş olandır. **الظاهرةُ**: genelleşmiş olandır.

**البِطْنةُ**: karnın dolmasıdır; o, çok maldan dolayı da **الأَشَر**’dir.

İbrâhîm en-Neha‘î’den rivayet edildi: sakalını **يُبَطِّن** ederdi ve yanlarından alırdı.

Şemmer dedi: **يُبَطن لحيته**’nin manası: çene altından ve çeneden kılları almasıdır.

İbn Şümeyl dedi: yerin **بُطْنانُ**’ı: yerin düzlüklerinin, sertliklerinin ve çayırlarının karınlarında alçalan şeydir; o, suyun karargâhı ve birikintisidir; o, **البواطن** ve **البطون**’dur.

Denir ki: falan yerden bir **باطناً** aldı; o, başkasından daha geç kuruyandır. Ve **رجلٌ بِطين الكُرْز**: yolculukta azığını saklayıp arkadaşının azığını yiyen olduğunda.

Rü’be bir adamı yererken dedi:
أو كُرّزُ يمْشي بَطينَ الكرَّزْ

Ve denir ki: kadın **ذا بَطنِها**’yı attı; yani: doğurdu. Tavuk **ذا بَطنِها**’yı attı: yumurtladığında.

Leys dedi: **لحافٌ مَبْطون** ve **مُبَطن**. Ve denir ki: sen bu işte daha **أبْطَنُ**’sın; yani onun iç yüzünü daha iyi bilensin. Ve işi **تبطنْتُ** ettim; yani iç yüzünü bildim. Ve vadiyi **تبطنْتُ** ettim; yani karnına girdim ve içinde dolaştım.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **البِطَانُ** özellikle **القَتَب** içindir; çoğulu **أبطنة**; **الحِزامُ** ise eyer içindir.

Dedi: Ebû Zeyd ve Kisâî dedi: deveyi **أبطنتُ** ettim: onun **بِطان**’ını sıktığımda.

Zü’r-Rumme bir beytinde dedi:
أوْ مُقحمٌ أضعفَ الإبطانَ خَادجُه
بالأمْس فاستأخر العِدْلان والقَتَبُ

Devekuşunu, gözleri kara bir yavruya benzetti; onun **حَادج**’i, onun **بِطان**’ını ona sıkı bağlamayı zayıflattı da gevşedi; böylece onun üzerindeki iki heybesinin gevşemesini, devekuşunun iki kanadının gevşemesine benzetti.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: deveyi **بَطَنت** ettim; onu **أبطنه**: **بِطانة**’sını sıktın.

Dedim: Ebû’l-Heysem, Asmaî’ye bu harfi inkâr etti: **بَطَنت**; ve dedi: ancak **أبطنت** caiz olur; Zü’r-Rumme’nin beytiyle delil getirdi. Dedim: **بَطَنت** da bir dildir.

İbn Şümeyl: denir ki: devenin yükü **بُطِن** edildi ve onu alçalttı; **حتى يَتضع**; yani karnı üzerine gevşeyinceye ve yük ona yerleşinceye kadar. Ve denir ki: adam cariyesini **تبطّن** etti: ona temas etti ve dokundu.

İmruü’l-Kays dedi:
ولم أتبطن كاعباً ذاتَ خَلْخال

Şemmer dedi: **تبطنها**: şu sözünde, karnı onun karnına değdiğinde:
إذا أَخُو لذّة الدنيا تبطنها

Ebû Ubeyde dedi: atın iki **وظيف**’inin iç tarafında iki **أَبطَنان** vardır; ikisi, kolu içten takip edip **عَصَب الوَظيف**’e gömülen iki damardır.

Ve denir ki: aygır, develeri **استبطن** etti: hepsini aştığında da gebe kaldılar; sanki nutfesini onların karınlarına bırakmış gibi.

Ondandır Kümeyt’in sözü:
وخَبَّ السَّفا واستبطنَ الفَحْلُ والتَقَتْ
بأمْعَزها بُقْعُ الجنادبِ تَرْتَكلْ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء والنون وما يثلثهما)
(طني) الطاء والنون والحرف المعتل كلمةٌ تدلُّ على مرضٍ من أمراضِ الإِبل. يقال طَنِيَ البعير، إذا التصقت رئتُهُ بجنْبِهِ فمات، يَطْنَى طَنَى. ويقال ما طَنِيتُ بهذا الأمر، أي ما تعرَّضْتُ له، كأنَّه يقول: ما لصق بي ولا تلطَّخت به.
وأمَّا المهموز فليس من الباب في البناء، لكنه في المعنى متقارب. يقولون: إنَّ الطِّنْءَ: الرِّيبة. قال:
كأنَّ على ذي الطِّنْءِ  عَيْناً رَقِيبةً  *** بِمقْعَده أو منظرٍ وهو ناظرُ([1])وإِنما سميت بذلك لأنَّ الريبة مما يلطَّخ ويتلطَّخ به.
ومما شذَّ عن الباب الطنْء: المنزل، وقد يهمز([2])، وهو يبعد عن الذي ذكرناه بعداً.
ومما شذَّ أيضاً قولهم: تركته بِطنْئِهِ، أي بِحُشاشةِ نفسِه.
(طنب) الطاء والنون والباء أصلٌ يدلُّ على ثَبات الشَّيء و تمكنه في استطالة. من ذلك الطُّنُب: طُنُبُ الخِيام، وهي حبالُها التي تشدّ *بها. يقال طَنَّبَ بالمكان: أقام. والإطْنابة: المِظلّة، كأنَّها إفْعالة من طَنَبَ؛ لأنها تثبت على ما تُظلِّله([3]). والإِطْنابة: سيرٌ يشدُّ في طَرَف وترِ القَوْسِ.
ومن الباب قولهم: أطنب في الشيء إذا بالغ، كأنَّهُ ثبت عليه إرادةً للمبالغة فيه. ويقولون: طَنِبَ الفَرَسُ، وذلك طول المَتن وقوَّته، فهو كالطُّنُب الذي يمدُّ ثم يثبَّتُ به الشيء. وكذلك أَطَنَبَت الإِبل، إذا تَبِعَ بعضُها بعضاً في السيرِ. وأطنبت الرِّيح إِطْناباً، إذا اشتدّت في غُبار. ومعنى هذا أن ترتفع الغَبَرة حتى تصير كالإطنابة، وهي كالمظلَّة.
(طنخ) الطاء والنون والخاء كلمةٌ إن صحت. يقولون طَنِخ، إذا بَشِم، ويقال إذا سَمِن.
(طنف) الطاء والنون والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على دَوْرِ شيءٍ على شيء. يقولون الطُّنُف: حَيد في الجبَل  يطنّف به. ويقولون الطُّنُف: إفريز الحائط.  والطنف([4]): السُّيور. فأمَّا الطَّنَف في التُّهَمَة فهو من المقلوب، كأنَّه من النَّطَف، وقد ذكرناه في بابه.
ومما شذَّ عن الباب شيءٌ حُكيَ عن الشيباني، أن الطنف الذي يأكل القليل([5]). يقال ما أَطْنَفه.
--------------ــــ
([1]) صدره في اللسان (طنأ) برواية: "عينا بصيرة".
([2]) كذا وردت  هذه العبارة.
([3]) في الأصل: "على ما تظلل به".
([4]) هذا يقال بفتحتين وبضمتين.
([5]) ذكر هذا المعنى في القاموس، ولم يذكر في اللسان.

ـ

##### Türkçe

(طاء ve **النون** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)

(**طني**) **الطاء** ve **النون** ve illetli harf, develerin hastalıklarından bir hastalığa delâlet eden bir kelimedir. Denir: **طَنِيَ البعير**; akciğeri böğrüne yapıştığı zaman, sonra ölür; **يَطْنَى طَنَى**. Ve denir: **ما طَنِيتُ بهذا الأمر**; yani ona maruz kalmadım; sanki diyor ki: bana yapışmadı ve onunla kirlenmedim.

Hemzeli olana gelince, bina bakımından bâbdan değildir; lâkin mânâda yakındır. Derler: **الطِّنْءَ**: şüphe. Dedi ki:
Sanki **ذي الطِّنْءِ** üzerinde gözetleyen bir göz var  *** oturduğu yerde yahut bir bakışta; o bakandır([1])
Ancak buna bu ad verildi; çünkü şüphe, kirleten ve onunla kirlenilen şeylerdendir.

Bâbdan şâz olanlardandır: **الطنْء**: mesken; hemzelenebilir([2]); ve bu, zikrettiğimiz şeyden uzak bir uzaklıkla uzaklaşır.

Yine şâz olanlardandır onların sözü: **تركته بِطنْئِهِ**; yani nefsinin artığıyla.

(**طنب**) **الطاء** ve **النون** ve **الباء**; bir asl(ı)dır ki bir şeyin sebatına ve uzamada yerleşip sağlamlaşmasına delâlet eder. Bundan: **الطُّنُب**: çadırların **طُنُب**’u; o, onunla sıkıca bağlanan ipleridir. Denir: **طَنَّبَ بالمكان**: ikamet etti. Ve **الإطْنابة**: gölgelik; sanki **طَنَبَ**’dan **إفْعالة**’dır; çünkü gölgelediği şey üzerinde sabit durur([3]). Ve **الإِطْنابة**: yayın kirişinin ucunda bağlanan bir kayıştır.

Bâbdandır onların sözü: **أطنب في الشيء**; mübalağa ettiği zaman; sanki onda mübalağa kastıyla onun üzerinde sebat etti. Ve derler: **طَنِبَ الفَرَسُ**; bu, sırtın uzunluğu ve kuvvetidir; o, sonra uzatılan, sonra onunla şeyin sabitlendiği **الطُّنُب** gibidir. Ve yine **أَطَنَبَت الإِبل**; yürüyüşte bazısı bazısını takip ettiği zaman. Ve **أطنبت الرِّيح إِطْناباً**; toz içinde şiddetlendiği zaman. Bunun mânâsı: tozun yükselmesi, ta ki **الإطنابة** gibi olmasıdır; o da gölgelik gibidir.

(**طنخ**) **الطاء** ve **النون** ve **الخاء**; sahih olursa bir kelimedir. Derler: **طَنِخ**; tıka basa yediği zaman; ve denir: semirdiği zaman.

(**طنف**) **الطاء** ve **النون** ve **الفاء**; sahih bir asl(ı)dır ki bir şeyin bir şey üzerinde dönmesine delâlet eder. Derler: **الطُّنُف**: dağda bir çıkıntı; onunla **يطنّف** edilir. Ve derler: **الطُّنُف**: duvarın saçaklığı. Ve **الطنف**([4]): kayışlar. **التُّهَمَة**’deki **الطَّنَف**’a gelince, o, maklûbdandır; sanki **النَّطَف**’tandır; onu bâbında zikrettik.

Bâbdan şâz olanlardandır: Şeybânî’den nakledilen bir şey: **الطنف** az yiyen kimsedir([5]). Denir: **ما أَطْنَفه**.

--------------ــــ
([1]) صدره في اللسان (**طنأ**) برواية: "عينا بصيرة".
([2]) Bu ibare böyle vârid olmuştur.
([3]) Asılda: "على ما تظلل به".
([4]) Bu, iki fetha ile ve iki damme ile söylenir.
([5]) Bu mânâ **القاموس**’ta zikredildi; **اللسان**’da zikredilmedi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ط ن ب
هو من أهل الأطناب والأطانيب‏.‏
وهو جاري مطانبي وحي متطانب‏.‏
وفي كلام بعضهم‏:‏ قد طانبتهم في المحال وسايرتهم في النجع وحضرت معهم وبدوت‏.‏
وبيت مطنب‏.‏
وطنب خباءه‏.‏
وأطنب في الأمر‏.‏
وفرس أطنب‏:‏ طويل الظهر وفيه طنب وهو عيب‏.‏
وشد إطنابة الإبزيم وهو السير الذي يعقد إليه‏.‏
قال النابغة‏:‏ حتى استغثن بأهل الملح ضاحية يركض قد قلقت عقد الأطانيب ومن المجاز‏:‏ هذه شجرة طويلة الأطناب وهي العروق‏.‏
قال ذو الرمة يصف ثوراً‏:‏ إذا أراد انكراساً فيه عنّ له دون الأرومة من أطنابها طنب وشد الله المفاصل بالأطناب وهي الأعصاب والأشاجع أطناب الأصابع‏.‏
ومدت الشمس أطنابها وامتدت أطنابها‏:‏ طلعت وتقضبت أطنابها‏:‏ غربت‏.‏
قال ابن أحمر‏:‏ فلم أر يوماً كان أكثر غارة وشمساً أبت أطنابها أن تقضبا وتزوج الأشعث مليكة بنت زرارة على حكمها فحكمت بمائة ألف درهم فردّها عمر إلى أطناب بيتها أي إلى مهر مثلها‏.‏
ولي حاجات أطانيب‏:‏ طويلة كثيرة لا تكاد تنقضي‏.‏
وغارات أطانيب‏:‏ متصلة لا آخر لها‏.‏
قال ابن هرمة‏:‏ شطت وفي النفس مما لست ناسيه هم بعيد وحاجات أطانيب وقال الفرزدق‏:‏ وطنب بالبلد‏:‏ أقام به‏.‏
وجراد مطنب‏:‏ كثير‏.‏
ونهر مطنب‏:‏ بعيد الذهاب‏.‏

##### Türkçe

ط ن ب
O, **الأطناب** ve **الأطانيب** ehlindendir.
Ve o, benim komşum **مطانيبي**’dir ve bir mahalle **متطانب**’dir.
Bazılarının sözünde: “Muhal yerlerde onlara **طانبتهم** ve otlakta onlarla birlikte yürüdüm ve onlarla beraber hazır bulundum ve bedevî oldum.”
Ve **مطنب** bir ev.
Ve onun çadırını **طنب** etti.
Ve işte **أطنب** etti.
Ve **أطنب** bir at: sırtı uzun; onda **طنب** vardır ve o bir ayıptır.
Ve **إطنابة**’yi, yani kemerin bağını sımsıkı bağladı; o, kendisine düğümlenen kayıştır.
Nâbiga dedi:
“Ta ki tuz ehline, kuşluk vakti, yardım istediler;
**الأطانيب** düğümleri gevşemiş olarak koşar.”
Ve mecazdan: Bu, **الأطناب**ı uzun bir ağaçtır; ve o, köklerdir.
Zü’r-Rumme, bir boğayı vasfederek dedi:
“Eğer içinde bir çökmek isterse, ona göründü;
kökün aşağısında, onun **أطنابها**sından bir **طنب**.”
Ve Allah, eklemleri **الأطناب** ile sımsıkı bağladı; ve onlar sinirlerdir; ve parmakların eklemleri **أطناب**dır.
Ve güneş **أطنابها**sını uzattı ve **أطنابها** uzadı: doğdu; ve **أطنابها** büzüldü: battı.
İbn Ahmer dedi:
“Bir gün görmedim ki daha çok akın olsun;
ve bir güneş ki **أطنابها**sının büzülmesine yanaşmadı.”
Ve el-Eş’as, Zurâre’nin kızı Melîke ile, onun hükmü üzere evlendi; o da yüz bin dirhemle hükmetti; Ömer onu **أطناب** evine, yani onun benzerinin mehri(ne) geri çevirdi.
Benim **أطانيب** ihtiyaçlarım vardır: uzun, çok; neredeyse tükenmez.
Ve **أطانيب** akınlar: bitişik, sonu olmayan.
İbn Hirme dedi:
“Uzaklaştı; ve nefiste, unutmadığım şeyden:
Onlar uzak bir topluluk ve **أطانيب** ihtiyaçlar.”
Ve el-Ferazdak dedi:
Ve **طنب** etti beldede: orada ikamet etti.
Ve **مطنب** çekirge: çok.
Ve **مطنب** nehir: gidişi uzak.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الطُّنْبُ والطُّنُبُ معاً: حَبْل الخِباءِ والسُّرادقِ ونحوهما. \<ص:561>
وأَطنابُ الشجر: عروقٌ تَتَشَعَّبُ من أَرُومَتِها.
والأَواخِـيُّ: الأَطْنابُ، واحدتُها أَخِـيَّةٌ.
والأَطْنابُ: الطوالُ من حِبالِ الأَخْبيةِ؛ والأُصُرُ: القِصارُ، واحدها: إِصار. والأَطْنابُ: ما يُشَدُّ به البيتُ من الحبال بين الأَرض والطرائق. ابن سيده: الطُّنْبُ حبل طويل يُشَدُّ به البيتُ والسُّرادقُ، بين الأَرض والطرائق. وقيل: هو الوَتِدُ، والجمع: أَطنابٌ وطِنَبَـةٌ. وطَنَّبَه: مَده بأَطنابه وشَدَّه. وخِـباءٌ مُطَنَّبٌ: ورِواقٌ مُطَنَّب أَي مشدود بالأَطْناب. وفي الحديث: ما بين طُنْبَـي المدينة أَحْوجُ مني إِليها أَي ما بين طَرَفيها. والطُّنُب: واحدُ أَطناب الخَيْمَة، فاستعاره للطَّرَف والناحية. والطُنْبُ: عِرْق الشجر وعَصَبُ الجَسَد. ابن سيده: أَطْنابُ الجسد عَصَبُه التي تتصل بها المفاصِلُ والعظام وتَشُدُّها. والطُّنْبانِ: عَصَبتانِ مُكْتَنِفتان ثَغْرة النَّحْر، تمتدّان إِذا تَلَفَّتَ الإِنسانُ. والـمِطْنَبُ والـمَطْنَبُ أَيضاً: الـمَنْكِبُ والعاتِقُ؛ قال امرؤُ القيس: وإِذْ هِـيَ سَوْداءُ مِثلُ الفَحِـيمِ، *  تُغَشِّي الـمَطانِبَ والـمَنْكِـبا والـمَطْنَبُ: حَبْلُ العاتِق، وجمعه مَطانِبُ. ويقال للشمس إِذا تَقَضَّبَتْ عند طُلوعها: لها أَطْنابٌ، وهي أَشِعَّة تمتدُّ كأَنـَّها القُضُبُ. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: أَن الأَشْعَثَ بن قَيْس تَزَوَّجَ امرأَةً على حُكْمِها، فَردَّها عمر إِلى أَطنابِ بيتِها؛ يعني: رَدَّها إِلى مَهْرِ مِثلها من نسائها؛ يريد إِلى ما بُنِـيَ عليه أَمْرُ أَهْلِها، وامتدَّت عليه أَطنابُ بيوتِهم. ويقال: هو جاري مُطانـِبِـي أَي طُنُبُ بيته إِلى طُنُبِ بيتي. وفي الحديث: ما أُحِبُّ أَنَّ بيتي مُطَنَّبٌ ببيتِ محمدٍ، صلى اللّه عليه وسلم، اني أَحْتَسِبُ خُطايَ. مُطَنَّبٌ: مشدود بالأَطناب؛ يعني: ما أُحِبُّ أَن يكون بيتي إِلى جانب بيته، لأَني أَحْتَسِبُ عند اللّه كثرةَ خُطايَ من بيتي إِلى المسجد. والـمِطْنَبُ: الـمِصْفاةُ. والطَّنَبُ: طُول في الرجلين في اسْتِرْخاء. والطُّنُب والإِطْنابةُ جميعاً: سَيْرٌ يُوصَلُ بوَتَرِ القَوْسِ العربية، ثم يُدارُ على كُظْرِها. وقيل: إِطْنابةُ القَوْسِ: سَيْرُها الذي في رِجْلِها يُشَدُّ من الوَتَر على فُرضَتِها، وقد طَنَّبْتُها. الأَصمعي: الإِطْنابةُ السَّيْرُ الذي على رأْس الوَتَر من القوس؛ وقوسٌ مُطَنَّبة؛ والإِطْنابةُ سير يُشَدُّ في طَرَفِ الـحِزام ليكون عَوْناً لسَيْرِه إِذا قَلِقَ؛ قال النابغة يصف خيلاً: فهُنَّ مُسْتَبْطِناتٌ بَطْنَ ذِي أُرُلٍ، *  يَرْكُضْن، قد قَلِقَتْ عَقْدُ الأَطانيبِ والإِطْنابَةُ: سَير الـحِزام المعقود إِلى الإِبْزِيمِ، وجمعُه الأَطانيبُ. وقال سلامة : (1) (1 قوله «وقال سلامة» كذا بالأصل والذي في الأساس قال
النابغة.)
حتى اسْتَغَثْنَ بأَهْلِ الـمِلْحِ، ضاحِـيةً، *  يَرْكُضْن، قد قَلِقَتْ عَقْدُ الأَطانِـيبِ وقيل: عَقْدُ الأَطَانِـيبِ الأَلْبابُ والـحُزُمُ إِذا اسْتَرْخَتْ. والإِطْنابَةُ: الـمِظَلَّة. وابنُ الإِطْنابة: رجل شاعر، سمي بواحدة من هذه؛ والإِطْنابةُ أُمـُّه، وهي امرأَة من بني كنانة بن القيس بن جَسْرِ بن \<ص:562>
قُضاعة، واسم أَبيه زَيْدُ مَناةَ.
والطَّنَبُ، بالفتح: اعْوجاج في الرُّمْح. وطَنَّبَ بالمكان: أَقام به. وعَسْكرٌ مُطَنِّبٌ: لا يُرَى أَقصاه من كثرته.
وجَيْشٌ مِطْنابٌ: بعيدُ ما بين الطَّرَفين لا يَكاد ينقطعُ؛ قال الطِّرِمّاحُ: عَمِّي الذي صَبَح الـحَلائبَ، غُدْوَةً، *  من نَهْروانَ، بجَحْفَلٍ مِطنابِ أَبو عمرو: التَّطْنِـيبُ أَنْ تعلِّقَ السِّقاءَ في عَمُود البيت، ثم تَمْخَضَهُ. والإِطْنابُ: البلاغة في الـمَنْطِق والوَصْفِ، مدحاً كان أَو ذمّاً. وأَطْنَبَ في الكلام: بالَغَ فيه. والإِطْنابُ: المبالغة في مدح أَو ذم والإِكثارُ فيه. والـمُطْنِبُ: الـمَدَّاحُ لكل أَحد. ابن الأَنباري: أَطْنَبَ في الوصف إِذا بالغ واجْتَهد؛ وأَطْنَبَ في عَدْوه إِذا مَضى فيه باجتهاد ومبالغة. وفرس في ظَهْرِه طَنَبٌ أَي طولٌ؛ وفرس أَطْنَبُ إِذا كان طويلَ القَرَى، وهو عيب، ومنه قول النابغة: لَقَدْ لَـحِقْتُ بأُولَى الخَيْلِ تَحْمِلُنِـي *  كَبْداءُ، لا شَنَجٌ فيها ولا طَنَبُ وطَنِبَ الفرسُ طَنَباً، وهو أَطْنَبُ، والأُنثى طَنْباءُ: طال ظهرُه. وأَطْنَبَتِ الإِبلُ إِذا تَبِـعَ بعْضُها بعضاً في السير. وأَطْنَبَتِ الريحُ إِذا اشتَدَّتْ في غُبارٍ.
وخَيْلٌ أَطانيبُ: يَتْبَعُ بعضُها بعضاً؛ ومنه قول الفرزدق: وقد رَأَى مُصْعَبٌ، في ساطِـعٍ سَبِـطٍ، *  منها سَوابقَ غاراتٍ أَطَانِـيبِ يقال: رَأَيت إِطْنابةً من خَيْلٍ وطَيْرٍ؛ وقال النمرُ بن تَوْلَبٍ: كأَنَّ امْرَأً في الناسِ، كنتَ ابْنَ أُمّه، *  على فَلَجٍ، مِنْ بَطْنِ دِجْلَةَ، مُطْنِبِ وفَلَجٌ: نهر. ومُطْنِبٌ: بعيدُ الذهاب، يعني هذا النهر؛ ومنه أَطْنَبَ في الكلام إِذا أَبْعَدَ؛ يقول: مَنْ كنتَ أَخاه، فإِنما هو على بَحْر من البُحور، من الخِصْبِ والسَّعَةِ. والطُّنُبُ: خَبْراءُ من وادي ماوِيَّةَ؛ وماوِيَّةُ: ماءٌ لبَنِي العَنْبر ببطن فَلْج؛ عن ابن الأَعرابي وأَنشد: لَيْسَتْ من اللاَّئِـي تَلَهَّى بالطُّنُبْ، *  ولا الخَبِـيراتِ مع الشَّاءِ الـمُغِبّ الخَبِيراتُ: خَبْراواتٌ بالصَّلْعاءِ، صَلْعاء ماوِيَّة؛ سُمِّينَ بذلك لأَنهنَّ انْخَبَرْنَ في الأَرض أَي انْخَفَضْنَ فاطْمَـأَنَنَّ فيها. وطَنَّبَ الذِّئبُ: عَوَى، عن الـهَجَريّ، قال واسْتَعاره الشاعر للسَّقْب فقال:
وطَنَّبَ السَّقْبُ كما يَعْوي الذيب

##### Türkçe

**الطُّنْبُ** ve **الطُّنُبُ** birlikte: çadırın ve büyük çadırın ve benzerlerinin ipi.

\<ص:561>
Ağaçların **أَطنابُ**’ı: kökünden dallanıp budaklanan damarlar(=kök uzantıları)dır.
**الأَواخِـيُّ**: **الأَطْنابُ**’dır; onun bir tanesi **أَخِـيَّةٌ**’dir.
**الأَطْنابُ**: çadırların iplerinden uzun olanlar; **الأُصُرُ**: kısa olanlar; onun bir tanesi: **إِصار**. Ve **الأَطْنابُ**: yer ile direkler arasında iplerden evin onunla bağlandığı şeydir. İbn Sîde: **الطُّنْبُ** uzun bir iptir; onunla ev ve büyük çadır, yer ile direkler arasında bağlanır. Ve denildi: o kazıktır; çoğulu: **أَطنابٌ** ve **طِنَبَـةٌ**. Ve **طَنَّبَه**: onu **أَطنابه** ile uzattı ve onu sıktı/gerdi.
Ve **خِـباءٌ مُطَنَّبٌ**: ve **رِواقٌ مُطَنَّب**; yani **الأَطْناب** ile gerilmiş. Ve hadiste: “Medine’nin iki **طُنْبَـي**’i arasında, ona benden daha muhtaç olan yoktur”; yani iki ucu arasında. Ve **الطُّنُب**: çadırın **أَطناب**’ından bir tanesidir; böylece onu uç ve taraf için ödünç aldı.
Ve **الطُنْبُ**: ağacın damarı ve bedenin siniri. İbn Sîde: bedenin **أَطْنابُ**’ı, eklemlerin ve kemiklerin kendisiyle birleştiği ve onları sıkan sinirleridir. Ve **الطُّنْبانِ**: boğaz çukurunu iki yandan kuşatan iki sinirdir; insan başını çevirdiğinde uzanırlar.
Ve **الـمِطْنَبُ** ve **الـمَطْنَبُ** da: omuz ve omuz başı; İmru’ul-Kays dedi:
“Ve o vakit o, kömür gibi siyah idi,
**الـمَطانِبَ**’i ve omuzu örter.”
Ve **الـمَطْنَبُ**: omuz başının ipi; çoğulu **مَطانِبُ**’dir. Ve güneşe, doğuşu sırasında ışınları demet demet uzadığında: onun **أَطْنابٌ**’ı vardır denir; bunlar, sanki çubuklarmış gibi uzayan ışınlardır.
Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Eş’as b. Kays bir kadınla onun hükmü üzere evlendi; Ömer onu, evinin **أَطنابِ**’ına geri çevirdi; yani: onu, kadınlarından emsali olanın mehrine geri çevirdi; ailesinin işinin üzerine bina edildiği şeye, ve evlerinin **أَطنابُ**’ının onun üzerine uzandığı şeye (geri çevirmeyi) ister. Ve denir: o benim komşumdur, **مُطانـِبِـي**; yani evinin **طُنُبُ**’u benim evimin **طُنُبُ**’una (kadar). Ve hadiste: “Ben, evimin Muhammed’in, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, eviyle **مُطَنَّبٌ** olmasını sevmem; ben adımlarımı (sevabını) sayarım.” **مُطَنَّبٌ**: **الأَطناب** ile gerilmiş; yani: evimin onun evinin yanında olmasını sevmem; çünkü evimden mescide (gidişte) adımlarımın çokluğunu Allah katında sayarım.
Ve **الـمِطْنَبُ**: süzgeçtir. Ve **الطَّنَبُ**: bacaklarda gevşeklik içinde bir uzunluktur.
Ve **الطُّنُب** ile **الإِطْنابةُ** birlikte: Arap yayının kirişine eklenen, sonra onun **كُظْرِ**’u üzerine dolanan bir kayıştır. Ve denildi: yayın **إِطْنابةُ**’ı: ayağındaki kayışıdır; kirişten onun **فُرضَتِ**’i üzerine bağlanır; ve ben onu **طَنَّبْتُها**. el-Asma‘î: **الإِطْنابةُ** yaydan, kirişin başı üzerindeki kayıştır; ve **قوسٌ مُطَنَّبة**; ve **الإِطْنابةُ** kemerin ucunda bağlanan bir kayıştır; kayışı gevşeyip oynadığında onun kayışına yardımcı olsun diye; en-Nâbiga atları vasfederek dedi:
“Onlar, **ذِي أُرُلٍ**’ün karnını içten kuşatmışlardır;
Koşarlar; **الأَطانيبِ** düğümü gevşemiştir.”
Ve **الإِطْنابَةُ**: tokaya bağlanan kemer kayışıdır; çoğulu **الأَطانيبُ**’dur. Ve Selâme dedi: (1)
(1 “Ve Selâme dedi” sözü: asılda böyle; Esâs’ta olan ise: en-Nâbiga dedi.)
“Ta ki, açıkta, tuz ehline feryat ettiler;
Koşarlar; **الأَطانِـيبِ** düğümü gevşemiştir.”
Ve denildi: **عَقْدُ الأَطَانِـيبِ**: gevşediğinde bağlar ve kuşaklardır.
Ve **الإِطْنابَةُ**: gölgeliktir. Ve **ابنُ الإِطْنابة**: bir şair adamdır; bunlardan birisiyle adlandırıldı; **الإِطْنابةُ** onun annesidir; o, Kinâne b. el-Kays b. Cesr b. Kudâ‘a oğullarından bir kadındır; babasının adı **زَيْدُ مَناةَ**’dır.

\<ص:562>
Ve **الطَّنَبُ**, fetha ile: mızrakta bir eğriliktir. Ve **طَنَّبَ** bir yerde: orada ikamet etti.
Ve **عَسْكرٌ مُطَنِّبٌ**: çokluğundan ötürü en ucu görünmeyen (ordudur).
Ve **جَيْشٌ مِطْنابٌ**: iki uç arası uzak olan, neredeyse kesilmeyen; et-Tırimmâh dedi:
“Amcam, sabah vakti, Nehrevan’dan,
**بجَحْفَلٍ مِطنابِ** ile sağmal develere sabahladı.”
Ebû Amr: **التَّطْنِـيبُ**: kırbayı evin direğine asman, sonra onu çalkalaman(=yayık gibi çırpman)dır.
Ve **الإِطْنابُ**: söz ve vasıfta belâgattir; övgü de olsa yergi de olsa. Ve **أَطْنَبَ** sözde: onda mübalağa etti. Ve **الإِطْنابُ**: övgüde veya yergide mübalağa ve onda çoğaltmadır. Ve **الـمُطْنِبُ**: herkes için medhedici(=çok öven)dir.
İbnü’l-Enbârî: vasıfta **أَطْنَبَ**: mübalağa edip gayret ettiğinde; ve koşusunda **أَطْنَبَ**: onda gayret ve mübalağa ile yürüyüp gittiğinde. Ve atın sırtında **طَنَبٌ**: yani uzunluk; ve **فرس أَطْنَبُ**: **القَرَى**’sı uzun olduğunda; bu bir ayıptır; en-Nâbiga’nın sözü bundandır:
“Gerçekten, beni taşıyan atların öncülerine yetiştim;
Karnı dolgun; onda ne **شَنَجٌ** vardır ne de **طَنَبُ**.”
Ve at **طَنِبَ** **طَنَباً**; o **أَطْنَبُ**’dur; dişisi **طَنْباءُ**: sırtı uzadı.
Ve develer **أَطْنَبَتِ**: yürüyüşte bir kısmı bir kısmını takip ettiğinde. Ve rüzgâr **أَطْنَبَتِ**: toz içinde şiddetlendiğinde.
Ve **خَيْلٌ أَطانيبُ**: bir kısmı bir kısmını takip eden (atlardır); el-Ferezdak’ın sözü bundandır:
“Ve Mus‘ab, parlak, düz (bir günde), onlardan,
Baskınların öncüleri olan **أَطَانِـيبِ**’i gördü.”
Denir: at ve kuştan bir **إِطْنابةً** gördüm; en-Nemir b. Tevleb dedi:
“Sanki insanlar içinde bir adam; sen onun annesinin oğlu idin;
Dicle’nin karnından, bir **فَلَجٍ** üzerinde, **مُطْنِبِ** (olan).”
Ve **فَلَجٌ**: nehirdir. Ve **مُطْنِبٌ**: gidişi uzak; yani bu nehir; ve bundandır: sözde **أَطْنَبَ**: uzaklaştırdığında; der ki: kimin kardeşi olduysan, o ancak, bereket ve genişlikten denizlerden bir deniz üzerindedir.
Ve **الطُّنُبُ**: Mâviyye vadisinden bir **خَبْراءُ**’dır; ve **ماوِيَّةُ**: Falec’in içinde, Benî’l-Anber’e ait bir sudur; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:
“O, **بالطُّنُبْ** ile oyalananlardan değildir,
Ne de koyunla birlikte geceleyen **الخَبِـيراتِ**’dendir.”
**الخَبِيراتُ**: **بالصَّلْعاءِ**’da **خَبْراواتٌ**’dır; Mâviyye’nin **صَلْعاء**’sı; onlara bu ad verildi; çünkü onlar yerde **انْخَبَرْنَ** oldular; yani alçaldılar da orada yerleşip duruldular.
Ve kurt **طَنَّبَ**: uludu; el-Hecrî’den; dedi; ve şair onu, tay için ödünç aldı da dedi:
“Ve tay, kurtun uluduğu gibi **طَنَّبَ**.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ط ن ب * * الطُّنُبُ * بضمتين حبل الخباء

##### Türkçe

* ط ن ب * * **الطُّنُبُ** * iki ötre ile: çadırın ipi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الطنب بضمتين: حبل طويل يشد به سرادق البيت، وعبارة المحكم يشد بهش البيت والسرادق بين الأرض والطرائق. قلت: وفي لسان العرب: الطنب والطنب أي كعنق وقفل: حبل الخباء والسرادق ونحوهما أو الطنب الوتد ومثله في المحكم، وأخطأ من جعله معطوفا على السرادق. ج أطناب وطنبة على مثال عنبة. والأطناب هي الأواخي، وهي الطوال من حبال الأخبية، والأصر: القصار، واحدها إصار. والأطناب: ما شدوا به البيت من الحبال بين الأرض والطرائق ومن المجاز، في الحديث: ما بين طنبي المدينة أحوج مني إليها أي ما بين طرفيها. والطنب: واحد أطناب الخيمة فاستعاره للطرف والناحية. قال شيخنا: وزعم بعض اللغويين أنه استعمل مفردا فيكون كعنق وجمعا أيضا فيكون ككتب. وقال ابن السراج في موضع من كتابه: طنب وأطناب كعنق وأعناق، ولا يجمع على غير ذلك. وقال في موضع آخر يقال: عنق وأعناق وطنب وأطناب فيمن جمع الطنب. فأفهم خلافا في جواز الجمع وأنه يستعمل بلفظ واحد للمفرد والجمع، وعليه قوله:

  إذا أراد انكراسا فيه عـن لـه                      دون الأرومة من أطنابها طنب فجمع بين اللغتين فاستعمله مجموعا ومفردا بنية الجمع. الطنب: سير يوصل بوتر القوس العربية ثم يدار على كظرها بالضم، وهو محز القوس يقع فيه حلقة الوتر، كما يأتي له كالإطنابة. وقيل: إطنابة القوس: سيرها الذي في رجلها يشد من الوتر على فرضتها وقد طنبتها. وعن الأصمعي: الإطنابة: السير الذي على رأس الوتر من القوس وقوس مطنبة. والإطنابة: سير يشد في طرف الحزام ليكون عونا لسيره إذا قلق. قال النابغة يصف خيلا:
  فهن مستبطنات بطـن ذي أرل                      يركضن قد قلقت عقد الأطانيب والإطنابة: سير الحزام المعقود إلى الإبزيم وجمعه الأطانيب. وقال سلامة:
  حتى استغثن بأهل الملح ضاحية                      يركضن قد قلقت عقد الأطانيب وقيل: عقد الأطانيب: الألباب والحزم إذا استرخت. الطنب: عصبة في النحر. في لسان العرب: الطنبان: عصبتان مكتنفتان ثغرة النحر تمتدان إذا تلفت الإنسان. طنب : ع بين ماوية وذات العشر. وطنوب: قرية بجزيرة بني نصر. الطنب: عرق الشجر جمعه. أطناب، وهي عروق تنشعب من أرومتها الطنب: عصب الجسد جمعه أطناب. قال ابن سيده: أطناب الجسد: عصبه التي تتصل بها المفاصل والعظام وتشدها. ومن المجاز: أطناب الشمس: أشعتها التي تمتد كأنها القصب، وذلك عند طلوعها. الطنب بفتحتين: اعوجاج في الرمح. وطول في الرجلين في أي مع استرخاء وطول في الظهر. وفرس في ظهره طنب أي طول وهو عيب في الذكور دون الإناث كما عرف في الفراسة والنعت أطنب للمذكر. هي طنباء. يقال: فرس أطنب إذا كان طويل القرى. قال النابغة:
  لقد لحقت بأولى الخيل تحملني                      كبداء لا شنج فيها ولا طنب وطنبه أي الخباء تطنيبا إذا مده بأطنابه وشده، وخباء مطنب، ورواق مطنب، أي مشدود بالأطناب وفي الحديث: ما أحب أن بيتي مطنب ببيت محمد صلى الله عليه وسلم، إني أحتسب خطاي طنب الذئب: عوى. و طنب بالمكان: أقام به. والإطنابة: المظلة بالكسر. وامرأة من بني كنانة بن القيس ابن جسر بن قضاعة وعمرو ابنها شاعر مشهور، واسم أبيه زيد مناة. وأطنبت الريح: اشتدت في غبار أطنبت الإبل: اتبع بعضها بعضا في السير. و أطنب النهر: بعد ذهابه. قال النمر بن تولب:
  كأن امرأ في الناس كنت ابن أمه                      على فلج من بطن دجلة مطنب أطنب الرجل في الكلام: أتى بالبلاغة في الوصف مدحا كان أو ذما. والإطناب: البلاغة في المنطق والوصف مدحا كان أو ذما. وأطنب في الكلام: بالغ فيه. والإطناب المبالغة في مدح أو ذم والإكثار فيه. والمطنب: المداح لكل أحد وقال ابن الأنباري: أطنب في الوصف إذا بالغ واجتهد. وأطنب في عدوه إذا مضى فيه باجتهاد ومبالغة. والمطنب كمقعد وكمنبر أيضا، كذا وجدت في هامش نسخة لسان العرب: المنكب. والعاتق قال امرؤ القيس:
  وإذ هي سوداء مثل الفحيم                      تغشي المطانب والمنكبا

  والمطنب: حبل العاتق وجمعه المطانب. عسكر مطنب: لا يرى أقصاه من كثرته. وجيش مطناب: عظيم أي بعيد ما بين الطرفين لا يكاد ينقطع. قال الطرماح:
  عمي الذي صبح الحلائب غدوة                      في نهروان بجحفل مطنـاب وتطنيب السقاء: تطبيبه وهو أن تعلق السقاء من عمود البيت ثم تمخضه، عن أبي عمرو. وقد تقدم في طب وما يتعلق به. وقولهم: جاري مطانبي أي طنب بيته إلى طنب بيتي وكذلك الطنيب وجمعه الطنائب. ومن المجاز ما ورد في حديث عمر رضي الله عنه: أن الأشعث بن قيس لما تزوج مليكة بنت زرارة على حكمها فحكمت بمائة ألف درهم فردها عمر إلى أطناب بيتها. يعني ردها إلى مهر مثلها من نسائها، يريد إلى ما بني عليه أمر أهلها. وامتدت عليه أطناب بيوتهم. وهو في النهاية والمصباح ولسان العرب. ويقال: رأيت إطنابة من خيل ومن طير. وخيل أطانيب: يتبع بعضها بعضا ومنه قول الفرزدق:
  وقد رأى مصعب في ساطع سبط                      منها سوابق غارات أطـانـيب واستدرك هنا شيخنا على المؤلف أطناب الجسد. وطنبا النحر وهو عجيب، ولعلهما سقطا من نسخته والله أعلم.

##### Türkçe

**الطنب** (iki **ضمة** ile): evin çadırını germekle onunla çekilen uzun ip; ve **المحكم**’in ibaresi: onunla ev ve çadır, yer ile **الطرائق** arasında gerilir. Dedim: ve **لسان العرب**’da: **الطنب** ve **الطنب** yani **عنق** ve **قفل** gibi: çadırın ve çadırın ve benzerlerinin ipi; yahut **الطنب** kazık; ve onun benzeri **المحكم**’de. Ve onu **السرادق**’a atfedilmiş kılan kimse hata etti. Çoğulu: **أطناب** ve **طنبة**, **عنبة** vezni üzere. Ve **الأطناب** **الأواخي**’dir; ve onlar, çadırların iplerinden uzun olanlardır. Ve **الأصر**: kısa olanlar; tekili **إصار**. Ve **الأطناب**: yer ile **الطرائق** arasında iplerden evi onunla gerdikleri şey. Ve mecazdan, hadiste: “**ما بين طنبي المدينة** أحوج مني إليها” yani onun iki ucu arasında. Ve **الطنب**: çadırın **أطناب**’ından bir tek; onu uç ve yan için ödünç aldı. Şeyhimiz dedi: bazı lugatçılar onun tekil olarak kullanıldığını iddia etti; böylece **عنق** gibi olur; ve çoğul olarak da olur; böylece **كتب** gibi olur. Ve İbnü’s-Serrâc kitabının bir yerinde dedi: **طنب** ve **أطناب** **عنق** ve **أعناق** gibi; ve bunun dışında çoğul yapılmaz. Ve başka bir yerde dedi: **عنق** ve **أعناق** ve **طنب** ve **أطناب** denir, **الطنب**’ı çoğul yapan kimse hakkında. Böylece, çoğul yapmanın cevazında bir ihtilafı ve onun tekil ve çoğul için bir lafızla kullanıldığını anlattı; ve bunun üzerine onun sözü:

  إذا أراد انكراسا فيه عـن لـه                      دون الأرومة من أطنابها طنب

Böylece iki lugat arasında cem etti; onu çoğul ve tekil olarak, çoğul niyetiyle kullandı. **الطنب**: Arap yayının kirişiyle birleştirilen bir kayış; sonra **كظر**’ı üzerine (iki **ضمة** ile) döndürülür; o, yayın kirişi halkasının içine düştüğü yayın oyuntusudur; onun için, **الإطنابة** gibi, gelecektir. Ve denildi: **إطنابة القوس**: onun kayışı; onun ayağında olan; kirişten onun **فرضتها**’sına bağlanır; ve ben onu **طنبتها** yaptım. Ve **الأصمعي**’den: **الإطنابة**: yaydan kirişin başı üzerinde olan kayış; ve **قوس مطنبة**. Ve **الإطنابة**: kayış; kemerin ucunda bağlanır; kayışı sallandığında onun kayışına yardımcı olsun diye. **النابغة** atları vasfederek dedi:
  فهن مستبطنات بطـن ذي أرل                      يركضن قد قلقت عقد الأطانيب

Ve **الإطنابة**: tokaya bağlanmış kemer kayışı; çoğulu **الأطانيب**. Ve **سلامة** dedi:
  حتى استغثن بأهل الملح ضاحية                      يركضن قد قلقت عقد الأطانيب

Ve denildi: **عقد الأطانيب**: gevşediğinde bağlar ve kuşaklar. **الطنب**: boğazda bir sinir. **لسان العرب**’da: **الطنبان**: boğaz çukurunu kuşatan iki sinir; insan sarıldığında uzarlar. **طنب**: **ع**; **ماوية** ile **ذات العشر** arasında. Ve **طنوب**: Benî Nasr adasında bir köy. **الطنب**: ağacın damarı; çoğulu **أطناب**; ve onlar, onun kökünden dallanan damarlardır. **الطنب**: bedenin siniri; çoğulu **أطناب**. İbn Sîde dedi: **أطناب الجسد**: eklemlerin ve kemiklerin kendisiyle birleştiği ve onları bağlayıp sıktığı sinirleridir. Ve mecazdan: **أطناب الشمس**: sanki kamış gibi uzayan ışınları; bu, onun doğuşu vaktindedir. **الطنب** (iki **فتحة** ile): mızrakta eğrilik. Ve bacaklarda uzunluk; yani gevşeklik ile beraber; ve sırtta uzunluk. Ve sırtında **طنب** olan at: yani uzunluk; ve o, dişilerden değil erkeklerden bir ayıptır; **الفراسة** ve sıfatlandırmada bilindiği üzere; ve sıfatı, erkek için **أطنب**. Dişi: **طنباء**’dır. Denir: **فرس أطنب**; eğer **القرى**’sı uzun ise. **النابغة** dedi:
  لقد لحقت بأولى الخيل تحملني                      كبداء لا شنج فيها ولا طنب

Ve onu, yani çadırı, **تطنيبا** ile **طنبه**; eğer onu **أطنابه** ile uzatıp gerdi ise. Ve **خباء مطنب** ve **رواق مطنب**: yani **الأطناب** ile gerilmiş. Ve hadiste: “Benim evimin, Muhammed’in (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) eviyle **مطنب** olmasını sevmem; ben adımlarımı sevap sayarım.” **طنب الذئب**: uludu. Ve **طنب بالمكان**: orada ikamet etti. Ve **الإطنابة**: (kesra ile) gölgelik. Ve Kinâne b. el-Kays b. Cüsr b. Kudâa’dan bir kadın; ve oğlu Amr meşhur bir şairdir; ve babasının adı Zeyd Menât’tır. Ve **أطنبت الريح**: tozda şiddetlendi. **أطنبت الإبل**: yürüyüşte birbirinin ardınca gitti. Ve **أطنب النهر**: akıp gitmesi uzaklaştı. **النمر بن تولب** dedi:
  كأن امرأ في الناس كنت ابن أمه                      على فلج من بطن دجلة مطنب

**أطنب الرجل في الكلام**: vasıfta belâgat getirdi; övgü de olsa yergi de olsa. Ve **الإطناب**: sözde ve vasıfta belâgat; övgü de olsa yergi de olsa. Ve **أطنب في الكلام**: onda mübalağa etti. Ve **الإطناب**: övgüde yahut yergide mübalağa ve onda çoğaltma. Ve **المطنب**: herkes için övücü. Ve İbnü’l-Enbârî dedi: **أطنب في الوصف**; eğer mübalağa edip gayret etti ise. Ve **أطنب في عدوه**; eğer onda gayret ve mübalağa ile yürüyüp gitti ise. Ve **المطنب** **مقعد** ve **منبر** gibi de (gelir); böyle buldum, **لسان العرب** nüshasının kenarında: **المنكب**. Ve **العاتق**. İmruü’l-Kays dedi:
  وإذ هي سوداء مثل الفحيم                      تغشي المطانب والمنكبا

Ve **المطنب**: **العاتق** ipi; çoğulu **المطانِب**. **عسكر مطنب**: çokluğundan ucu görülmez. Ve **جيش مطناب**: büyük; yani iki uç arası uzak; neredeyse kesilmez. **الطرماح** dedi:
  عمي الذي صبح الحلائب غدوة                      في نهروان بجحفل مطنـاب

Ve **تطنيب السقاء**: onun **تطبيبه**’si; o da, **السقاء**’yı evin direğinden asman, sonra onu çalkalaman; Ebû Amr’dan. Ve **طب**’da ve onunla ilgili olanlarda geçti. Ve onların sözü: “**جاري مطانبي**” yani evinin **طنب**’u benim evimin **طنب**’una (komşudur); ve bunun gibi **الطنيب**; çoğulu **الطنائب**. Ve mecazdan, Ömer (Allah ondan razı olsun) hadîsinde gelen: el-Eş’as b. Kays, Zürâre’nin kızı Melîke ile onun hükmü üzere evlendiğinde; o da yüz bin dirhemle hükmetti; Ömer onu evinin **أطناب**’ına geri çevirdi. Yani onu, kadınlarından onun benzerinin mehri olan şeye geri çevirdi; ailesinin işinin üzerine bina edildiği şeye, yani (ona) ister. Ve onların evlerinin **أطناب**’ı onun üzerine uzadı. Ve o, **النهاية** ve **المصباح** ve **لسان العرب**’dadır. Ve denir: attan ve kuştan bir **إطنابة** gördüm. Ve **خيل أطانيب**: birbirinin ardınca gider. Ve ondan, el-Ferazdak’ın sözü:
  وقد رأى مصعب في ساطع سبط                      منها سوابق غارات أطـانـيب

Ve burada şeyhimiz, müellif üzerine **أطناب الجسد**’i ve **طنبا النحر**’ı telâfi etti; ve o acayiptir; belki de onun nüshasından düşmüştür; Allah daha iyi bilir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

طَنِبَ
1 طَنِبَ ذ , aor. طَنَبَ , inf. n. طَنَبٌ, He (a horse) was long in the back. (O, Msb, TK.) [See طَنَبٌ below: and see also 2.] ― -b2- [And app., in like manner said of a horse, He was long and lax in the hind legs. See, again, طَنَبٌ below.] ― -b3- And It (a spear) was, or became, crooked. (TK.)

طنّبهُ
2 طنّبهُ ذ , inf. n. تَطْنِيبٌ, He extended it, (K, TA,) namely, a tent, (A, TA,) by means of its أَطْنَاب [or tent-ropes], and tied it, or made it fast. (K, TA.) And طنّب [alone] He stretched his tent-ropes and pitched his tent. (TA voce رَافِضٌ, q. v.) ― -b2- [Hence,] طنّب بِالمَكَانِ, (S, K,) or بِالبَلَدِ, (A,) (tropical:) He remained, stayed, dwelt, or abode, in the place, or in the country or town. (S, A, K.) ― -b3- And طنّب القَوْسَ He attached an اـِطْنَابَة [q. v.] to the bow. (TA.) ― -b4- And تَطْنِيبُ السِّقَآءِ means تَطْبِيبُهُ [q. v.], (K,) i. e. The hanging the milk-skin to a pole of the tent, and then agitating it to produce the butter. (AA, TA.) -A2- طنّب said of a horse, He was long in the مَتْن [i. e. the back, or the portion of flesh and sinew on either side of the back-bone]. (S, O. [See also 1.]) -A3- And, said of a wolf, He howled. (K.)

طَانَبْتُهُمْ فِى المَحَالِّ
3 طَانَبْتُهُمْ فِى المَحَالِّ ذ I had my tent-ropes (طُنُبِى) next to theirs in the places of alighting. (A.)

اطنبت الرِّيحُ
4 اطنبت الرِّيحُ ذ , (inf. n. اـِطْنَابٌ, Msb,) The wind blew violently, and was accompanied with dust. (S, O, Msb, K.) ― -b2- And hence, اطنب said of a man, (Msb,) inf. n. as above, (TA,) (assumed tropical:) He exerted himself much, or beyond measure, or to the utmost, or was extravagant, or immoderate, (Msb, TA,) and profuse, (TA,) in praising or blaming: (Msb, TA:) or اطنت فِى الكَلَامِ he so exerted himself, or was extravagant or immoderate, in speech: (S, O, TA:) or he was eloquent in description, whether praising or blaming; (K, TA;) and so in speech: (TA:) and اطنب فِى الوَصْفِ he exerted himself much, or beyond measure, or to the utmost, in description. (IAmb, TA.) And اطنب فِى عَدْوِهِ (assumed tropical:) He exerted himself much, or beyond measure, or to the utmost, in his runnning. (IAmb, TA.) ― -b3- اطنبت الاـِبِلُ (assumed tropical:) The camels followed one another in journeying. (S, O, K.) ― -b4- And اطنب النَّهْرُ (assumed tropical:) The river went [or flowed] far away. (K.)

طُنْبٌ
طُنْبٌ ذ : see طُنُبٌ.

طَنَبٌ
طَنَبٌ ذ inf. n. of 1 [q. v.]. (O, Msb, TK.) Length in the back of a horse; (A, O, Msb, K;) which is a fault (A, O, Msb, K, TA) in the male, but not in the female: (TA:) one says, فِيهِ طَنَبٌ (A) or فِى ظَهْرِهِ طَنَبٌ (TA) In him is length in the back (A) or in his back is length. (TA.) And Length in the kind legs [of a horse], together with laxness. (K, TA.) ― -b2- And Crookedness in a spear. (S, O, K.)

طُنُبٌ
طُنُبٌ ذ (S, A, O, L, Msb, K) and ↓ طُنْبٌ (L, TA) A tent-rope: (Ham p. 687:) a rope with which the خَيْمَة and the like are tied, or made fast: (Msb:) a rope of the خِبَآء (S, O, L, TA) and of the سُرَادِق [q. v.] and the like: (L, TA:) a long rope with which the سرادق of the tent is tied, or made fast; (A, K, TA;) or, as in the M, with which the tent and the سرادق are tied, or made fast, [extending] between the ground and the طَرَائِق [pl. of طَرِيقَةٌ, q. v.]: (TA:) and also a وَتِد [app. meaning a tent-peg]; thus in the K, and the like is said in the M; those who make الوَتِدُ in the K to be conjoined with سرادق [as though the author meant that طنب signifies a long rope with which the سرادق of the tent, and the peg, are tied, or made fast,] being in error: (TA: [but in my opinion, this reading which is disallowed in the TA is more probably correct than the other: in the CK, and in my MS. copy of the K, instead of وَالوَتِدُ, we find او الوتد: in a copy of the A, او الوَتِرُ, an obvious mistranscription:]) the pl. is أَطْنَابٌ (S, O, Msb, K) and طِنَبَةٌ; (K;) and some of the lexicologists assert that طُنُبٌ is used as a sing. like عُنُقٌ, and as a pl. like كُتُبٌ; (MF, TA;) and Ibn-es-Sarrلj says, in one place of his book, that it has no other pl. than أَطْنَابٌ; but in another place he says that it has this pl. accord. to those who give it a pl., thus giving to understand that there is a difference of opinion as to the plural's being allowable, and that it is used in one form as sing. and pl., which is the case: (Msb, TA:) the أَطْنَاب are the أَوَاخِىّ [pl. of آخِيَّةٌ], i. e. the long ropes of the أَخْبِيَة [pl. of خِبَآء]; the short ropes being called أُصُرٌ, sing. اـِصَارٌ: the former are the ropes with which the tent is tied, or made fast, between the ground and the طَرَائِق. (TA.) As an instance of a tropical usage, (A, TA,) it is related that when El-Ash'ath contracted marriage with a woman, (A, Nh, O, Msb, L,) namely, Meleekeh Bint-Zurلrah, (Nh, Msb, L,) on the terms upon which she should decide, (A, Nh, O, &c.,) and she decided upon a hundred thousand dirhems, (A, Nh, Msb, L,) رَدَّهَا عُمَرُ اـِلَى أَطْنَابِ بَيْتِهَا, meaning (tropical:) ' Omar reduced her to the dowry of the like of her among the women of her family; (A, Nh, O, Msb, L;) [lit., to the ropes of her tent, or to the tent-ropes of her family;] i. e., to the ground whereon was built the condition of her family, and over which their tent-ropes extended. (Nh, L.) And another tropical usage occurs in the saying, مَا بَيْنَ طُنُبَىِ المَدِينَةِ أَحْوَجُ مِنِّى اـِلَيْهَا, (TA,) a saying ascribed to the Prophet, (O,) meaning (tropical:) What is between the two extremities, (O, TA,) and the two sides, (TA,) of the city is more in need of it than I. (O, TA.) ― -b2- [Hence,] (tropical:) A sinew, or tendon, (S, O, K,) or ligament, (M, A,) of the body, (S, M, O, K,) that ties the joints and bones: (M:) pl. أَطْنَابٌ. (M, A.) أَطْنَابُ الأَصَابِعِ means (tropical:) The tendons of the fingers, [or the interossei,] on the outer side of the hand, extended above the سُلَامَى, from the wrist to the lowest parts of the fingers. (A, * and TA voce أَشْجَعُ, q. v.) ― -b3- And (assumed tropical:) A certain tendon in the uppermost part of the chest: (K, TA:) [or,] accord. to the L, the طُنُبَتَانِ [or طُنُبَانِ?] are two tendons [or the sterno-mastoïdes] next the pit of the throat, that extend, or stretch, when a man turns his head aside. (TA.) ― -b4- And (tropical:) The root of a tree: (S, A, O, K:) pl. أَطْنَابٌ: (A:) or this (the pl.) signifies the minor roots that branch off from the root-stock or main body of the root. (TA.) You say, تَقَبَّضَتْ أَطْنَابُهَا (tropical:) [Its roots contracted;] meaning it was planted. (A.) ― -b5- And أَطْنَابُ الشَّمْسِ (tropical:) The rays, or beams, of the sun, that extend like sinews, or tendons, at the time of its rising. (TA.) You say, مَدَّتِ الشَّمْسُ أَطْنَابَهَا [and اِمْتَدَّتْ أَطْنَابُهَا] (tropical:) [The sun extended its beams and its beams became extended], meaning the sun rose. (A.) ― -b6- See also اـِطْنَابَةٌ.

طَنِيبٌ
طَنِيبٌ ذ : see مُطَانِبٌ.

أَطْنَبُ
أَطْنَبُ ذ Having the quality termed طَنَبٌ; long in the back; [&c.;] (A, O, Msb, K;) applied to a horse: (A, O, Msb:) fem. طَنْبَآءُ. (Msb, K.)

اـِطْنَابَةٌ
اـِطْنَابَةٌ ذ A مِظَلَّة; (S, O, K, TA; [in one of my copies of the S مُظِلَّة, and in the CK مَظَلَّة, but, as is said in the TA, it is with kesr;]) meaning a large tent of [goats'] hair. (KL.) -A2- And A thong at the head of the bow-string; (As, TA;) a thong that is bound to the end of the string of the Arabian bow: (S, O:) or the thong that is at the lower curved extremity of the bow and that binds the string to the notch: (TA:) or, as also ↓ طُنُبٌ, a thong that is connected with the bowstring, and then wound round the كُظْر, (K, TA,) which is the notch of the bow, into which the ring of the bow-string goes. (TA.) ― -b2- And A thong, or strap, that is bound to the end of the girth, as an aid to its [main] strap when it becomes loose, or unsteady: (TA:) or a thong, or strap, of the girth, that is tied in a knot to the buckle: pl. أَطَانِيبُ. (O, TA.) En-Nلbighah [Edh-Dhubyلnee (O)] says, (O, TA,) describing horses, and the same words occur in a verse of Selلmeh, (TA,)
يَرْكُضْنَ قَدْ قَلِقَتْ عُقْدُ الأَطَانِيبِ
which is said to mean, [Striking the ground with their hoofs,] the knots of the breast-girths (الأَلْبَاب and الحُزُم) having become loose. (O, TA. [عُقْدُ is here put for عُقَدُ for the sake of the metre.]) ― -b3- One says also خَيْلٌ أَطَانِيبُ, (O,) and غَارَاتٌ أَطَانِيبُ, (A, O,) meaning (tropical:) [Horses or horsemen, and horsemen making a raid,] following one another (A, O) continuously, without [visible] end. (A.) And رَأَيْتُ اـِطْنَابَةً مِنْ خَيْلٍ and مِنْ طَيْرٍ (assumed tropical:) [I saw a number following one another of horses or horsemen and of birds]. (O.)

مَطْنَبٌ
مَطْنَبٌ ذ The shoulder, syn. مَنْكِب; and the part between the shoulder-joint and the neck, syn. عَاتِق: (S, O, K:) and accord. to a marginal note in a copy of the L, ↓ مِطْنَبٌ signifies the same: (TA:) pl. مَطَانِبُ. (S, O.) ― -b2- Also, with the article, i. q. حَبْلُ العَاتِقِ: [see حَبْلٌ and عَاتِقٌ:] pl. as above. (TA.)

مُطْنِبٌ
مُطْنِبٌ ذ [part. n. of 4, q. v. As such signifying] (assumed tropical:) A great praiser of every one. (TA.) ― -b2- And نَهْرٌ مُطْنِبٌ (tropical:) A river that goes [or flows] far away. (A, O.) [See also مُطَنِّبٌ.]

مِطْنَبٌ
مِطْنَبٌ ذ : see مَطْنَبٌ.

مُطَنَّبٌ
مُطَنَّبٌ ذ A tent, (بَيْت, O, or خِبَآء, S,) and a رِوَاق, (S,) tied, or made fast, with أَطْنَاب [or tentropes]. (S, O.) A man is related to have said to Ubeي Ibn-Kaab, in reply to the latter's advising him to buy a beast to convey him to the place of prayer of the Prophet, مَا أَحِبُّ أَنْ بَيْتِى مُطَنَّبٌ بِبَيْتِ مُحَمَّدٍ i. e. [I do not like] that my tent should be tied with tent-ropes to the tent of Mohammad: as though he reckoned upon a reward for his many foot-steps to the mosque. (O.) ― -b2- And قَوْسٌ مُطَنَّبَةٌ A bow having an اـِطْنَابَة [q. v.] attached to it. (TA.)

عَسْكَرٌ مُطَنِّبٌ
عَسْكَرٌ مُطَنِّبٌ ذ [perhaps correctly مُطْنِبٌ, q. v.,] (assumed tropical:) An army of which the remotest part is not seen, by reason of its multitude. (TA. [See also what next follows.])

جَيْشٌ مِطْنَابٌ
جَيْشٌ مِطْنَابٌ ذ (assumed tropical:) A great army; (K;) an army of which the two extremities are far apart, that is not near to ending. (O, TA. [See also what next precedes.])

مُطَانِبٌ
مُطَانِبٌ ذ and ↓ طَنِيبٌ, of which latter the pl. is طَنَائِبُ, signify the same; the latter having the meaning assigned to the former in what here follows. (TA.) One says, هُوَ جَارِى مُطَانِبِى He is my neighbour whose ropes (طُنُب) of his tent are next to those of my tent. (Sh, A, O, K. *)

حَىٌّ مُتَطَانِبٌ
حَىٌّ مُتَطَانِبٌ ذ [A tribe of which the ropes of the tents, and therefore the tents themselves, are near together: see the next preceding paragraph]. (A.)

##### Türkçe

**طَنِبَ**
1 **طَنِبَ** ذ , muzâri‘ **طَنَبَ** , mastar ismi **طَنَبٌ**, O (bir at) sırtça uzun oldu. (O, Msb, TK.) [Aşağıda **طَنَبٌ**’a bak: ve ayrıca 2’ye de bak.] ― -b2- [Ve görünüşe göre, aynı şekilde bir at hakkında denir:] O, arka bacaklarda uzun ve gevşek oldu. Aşağıda yine **طَنَبٌ**’a bak. ― -b3- Ve O (bir mızrak) eğri oldu yahut eğrileşti. (TK.)

**طنّبهُ**
2 **طنّبهُ** ذ , mastar ismi **تَطْنِيبٌ**, O onu uzattı, (K, TA,) yani bir çadırı, (A, TA,) onun **أَطْنَاب**’ı [yahut çadır ipleri] vasıtasıyla; ve onu bağladı yahut sağlamlaştırdı. (K, TA.) Ve **طنّب** [yalnız başına], O çadır iplerini gerdi ve çadırını kurdu. (TA, **رَافِضٌ** maddesinde, bk.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **طنّب بِالمَكَانِ**, (S, K,) yahut **بِالبَلَدِ**, (A,) (mecaz:) O yerde, yahut ülkede ya da şehirde kaldı, durdu, ikamet etti yahut barındı. (S, A, K.) ― -b3- Ve **طنّب القَوْسَ** O, yaya bir **اـِطْنَابَة** [bk.] iliştirdi. (TA.) ― -b4- Ve **تَطْنِيبُ السِّقَآءِ** demek, **تَطْبِيبُهُ** [bk.] demektir, (K,) yani süt tulumunu çadırın direğine asmak, sonra tereyağı elde etmek için onu çalkalamak. (AA, TA.) -A2- **طنّب**, bir at hakkında denir: O, **مَتْن**’de [yani sırt; yahut omurga kemiğinin iki yanında et ve sinir kısmı] uzun oldu. (S, O. [Ayrıca 1’e de bak.]) -A3- Ve, bir kurt hakkında denir: O uludu. (K.)

**طَانَبْتُهُمْ فِى المَحَالِّ**
3 **طَانَبْتُهُمْ فِى المَحَالِّ** ذ Benim çadır iplerim (**طُنُبِى**) konaklama yerlerinde onlarınkilerin yanında idi. (A.)

**اطنبت الرِّيحُ**
4 **اطنبت الرِّيحُ** ذ , (mastar ismi **اـِطْنَابٌ**, Msb,) Rüzgâr şiddetle esti ve tozla birlikte oldu. (S, O, Msb, K.) ― -b2- Ve bundan dolayı, **اطنب** bir adam hakkında denir, (Msb,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) (farz edilen mecaz:) O çok gayret etti, yahut ölçünün ötesinde, yahut son dereceye kadar; yahut aşırı oldu, yahut ölçüsüz oldu, (Msb, TA,) ve bolca yaptı, (TA,) övmede yahut yermede: (Msb, TA:) yahut **اطنت فِى الكَلَامِ** o, sözde böyle çok gayret etti, yahut aşırı yahut ölçüsüz oldu: (S, O, TA:) yahut o, övmede yahut yermede vasıfta beliğ oldu; (K, TA;) ve böylece sözde: (TA:) ve **اطنب فِى الوَصْفِ** o, vasıfta çok gayret etti, yahut ölçünün ötesinde, yahut son dereceye kadar. (IAmb, TA.) Ve **اطنب فِى عَدْوِهِ** (farz edilen mecaz:) O, koşmasında çok gayret etti, yahut ölçünün ötesinde, yahut son dereceye kadar. (IAmb, TA.) ― -b3- **اطنبت الاـِبِلُ** (farz edilen mecaz:) Develer yolculukta birbirini izledi. (S, O, K.) ― -b4- Ve **اطنب النَّهْرُ** (farz edilen mecaz:) Nehir uzağa gitti [yahut aktı]. (K.)

**طُنْبٌ**
**طُنْبٌ** ذ : **طُنُبٌ**’a bak.

**طَنَبٌ**
**طَنَبٌ** ذ 1’in mastar ismidir [bk.]. (O, Msb, TK.) Bir atın sırtında uzunluk; (A, O, Msb, K;) ki bu, erkekte bir kusurdur (A, O, Msb, K, TA) fakat dişide değildir: (TA:) şöyle denir, **فِيهِ طَنَبٌ** (A) yahut **فِى ظَهْرِهِ طَنَبٌ** (TA) Onda sırtça uzunluk vardır (A) yahut onun sırtında uzunluk vardır. (TA.) Ve (bir atın) arka bacaklarında, gevşeklikle birlikte uzunluk. (K, TA.) ― -b2- Ve bir mızrakta eğrilik. (S, O, K.)

**طُنُبٌ**
**طُنُبٌ** ذ (S, A, O, L, Msb, K) ve ↓ **طُنْبٌ** (L, TA) Bir çadır ipi: (Ham s. 687:) **خَيْمَة** ve benzeri şeylerin bağlandığı yahut sağlamlaştırıldığı ip: (Msb:) **خِبَآء**’ın (S, O, L, TA) ve **سُرَادِق**’ın [bk.] ve benzerinin ipi: (L, TA:) çadırın **سرادق**’ının bağlandığı yahut sağlamlaştırıldığı uzun ip; (A, K, TA;) yahut M’de olduğu üzere, çadırın ve **سرادق**’ın bağlandığı yahut sağlamlaştırıldığı, yer ile **طَرَائِق** [**طَرِيقَةٌ**’nın çoğulu, bk.] arasında [uzanan] (TA:) ve ayrıca bir **وَتِد** [görünüşe göre çadır kazığı anlamında]; K’de böyledir ve benzeri M’de söylenmiştir; K’deki **الوَتِدُ**’ü **سرادق** ile atfedilmiş sayanlar [sanki müellif **طنب**’un “çadırın **سرادق**’ının ve kazığın bağlandığı yahut sağlamlaştırıldığı uzun ip” anlamına geldiğini kastetmiş gibi] hatadadır: (TA: [fakat benim kanaatime göre, TA’da reddedilen bu okunuş ötekinden daha muhtemelen doğrudur: CK’de ve K’nin yazma nüshamda **وَالوَتِدُ** yerine **او الوتد** buluruz: A’nın bir nüshasında **او الوَتِرُ**, açık bir yanlış yazımdır:]) çoğulu **أَطْنَابٌ**’dır (S, O, Msb, K) ve **طِنَبَةٌ**; (K;) ve lugatçıların bir kısmı, **طُنُبٌ**’un **عُنُقٌ** gibi tekil olarak ve **كُتُبٌ** gibi çoğul olarak kullanıldığını ileri sürer; (MF, TA;) ve İbn-es-Sarrلj kitabının bir yerinde, onun **أَطْنَابٌ**’dan başka çoğulu olmadığını söyler; fakat başka bir yerde, onu çoğul verenlere göre bu çoğula sahip olduğunu söyler; böylece çoğulun caiz olup olmaması hususunda ihtilaf bulunduğunu ve onun bir şekil üzere tekil ve çoğul kullanıldığını, ki durum böyledir, anlatmış olur: (Msb, TA:) **أَطْنَاب**lar **أَوَاخِىّ**’dir [**آخِيَّةٌ**’nın çoğulu], yani **أَخْبِيَة**’nin [**خِبَآء**’ın çoğulu] uzun ipleri; kısa ipler ise **أُصُرٌ** diye adlandırılır, tekili **اـِصَارٌ**: birinciler, çadırın yer ile **طَرَائِق** arasında bağlandığı yahut sağlamlaştırıldığı iplerdir. (TA.) Mecazî bir kullanım örneği olarak, (A, TA,) rivayet olunur ki El-Ash’ath bir kadınla evlilik akdi yaptığında, (A, Nh, O, Msb, L,) yani Meleekeh Bint-Zurلrah ile, (Nh, Msb, L,) onun karar vereceği şartlar üzere, (A, Nh, O, &c.,) ve o yüz bin dirhem üzerine karar verdiğinde, (A, Nh, Msb, L,) **رَدَّهَا عُمَرُ اـِلَى أَطْنَابِ بَيْتِهَا**, (mecaz:) “Ömer onu, ailesindeki kadınlar arasında onun benzerinin mehirine indirdi” demektir; (A, Nh, O, Msb, L;) [lafzen, onun çadırının iplerine, yahut ailesinin çadır iplerine;] yani ailesinin şartının üzerine bina edildiği yere ve onların çadır iplerinin uzandığı yerin üzerine. (Nh, L.) Ve başka bir mecazî kullanım, şu sözde vâkidir: **مَا بَيْنَ طُنُبَىِ المَدِينَةِ أَحْوَجُ مِنِّى اـِلَيْهَا**, (TA,) Peygamber’e nispet edilen bir söz, (O,) (mecaz:) “Şehrin iki ucu arasında, (O, TA,) ve iki yanı arasında, (TA,) ona benden daha muhtaç olan yoktur” demektir. (O, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecaz:) Bedenin bir siniri yahut kirişi, (S, O, K,) yahut bağı, (M, A,) (S, M, O, K,) eklemleri ve kemikleri bağlayan: (M:) çoğulu **أَطْنَابٌ**. (M, A.) **أَطْنَابُ الأَصَابِعِ** demek, (mecaz:) parmakların kirişleri [yahut interossei], elin dış tarafında, bilekten parmakların en alt kısımlarına kadar **سُلَامَى**’nın üstünde uzanmış olanlardır. (A, * ve TA, **أَشْجَعُ** maddesinde, bk.) ― -b3- Ve (farz edilen mecaz:) göğsün en üst kısmında bulunan belirli bir kiriş: (K, TA:) [yahut,] L’ye göre, **طُنُبَتَانِ** [yahut **طُنُبَانِ**?] boğaz çukurunun yanında bulunan iki kiriştir [yahut sterno-mastoïdes]; bir adam başını yana çevirdiğinde uzar yahut gerilir. (TA.) ― -b4- Ve (mecaz:) bir ağacın kökü: (S, A, O, K:) çoğulu **أَطْنَابٌ**: (A:) yahut bu (çoğul) kök gövdesinden yahut kökün ana bedeninden dallanan küçük kökleri ifade eder. (TA.) Şöyle dersin, **تَقَبَّضَتْ أَطْنَابُهَا** (mecaz:) [Onun kökleri büzüldü;] yani o dikildi. (A.) ― -b5- Ve **أَطْنَابُ الشَّمْسِ** (mecaz:) güneşin doğuş vaktinde kirişler yahut sinirler gibi uzanan ışınlarıdır. (TA.) Şöyle dersin, **مَدَّتِ الشَّمْسُ أَطْنَابَهَا** [ve **اِمْتَدَّتْ أَطْنَابُهَا**] (mecaz:) [Güneş ışınlarını uzattı ve ışınları uzadı], yani güneş doğdu. (A.) ― -b6- Ayrıca **اـِطْنَابَةٌ**’ya da bak.

**طَنِيبٌ**
**طَنِيبٌ** ذ : **مُطَانِبٌ**’e bak.

**أَطْنَبُ**
**أَطْنَبُ** ذ **طَنَبٌ** diye adlandırılan niteliğe sahip; sırtça uzun; [&c.;] (A, O, Msb, K;) ata uygulanır: (A, O, Msb:) müennesi **طَنْبَآءُ**. (Msb, K.)

**اـِطْنَابَةٌ**
**اـِطْنَابَةٌ** ذ Bir **مِظَلَّة**; (S, O, K, TA; [S’nin nüshalarımın birinde **مُظِلَّة**, CK’de **مَظَلَّة**, fakat TA’da söylendiği üzere kesra iledir;]) yani [keçi] kılından büyük bir çadır. (KL.) -A2- Ve yay kirişinin başında bir kayış; (As, TA;) Arap yayının kirişinin ucuna bağlanan kayış: (S, O:) yahut yayın alt kıvrık ucunda bulunan ve kirişi çentiğe bağlayan kayış: (TA:) yahut, ayrıca ↓ **طُنُبٌ** olarak da, yay kirişiyle bağlantılı olan, sonra **كُظْر** etrafına sarılan kayış, (K, TA,) ki o, yay kirişi halkasının girdiği yayın çentiğidir. (TA.) ― -b2- Ve kolanın ucuna bağlanan, ana kayışı gevşediğinde yahut sallandığında ona yardımcı olan kayış yahut şerit: (TA:) yahut tokaya düğümle bağlanan kolan kayışı yahut şeridi: çoğulu **أَطَانِيبُ**. (O, TA.) En-Nلbighah [Edh-Dhubyلnee (O)] der ki, (O, TA,) atları tasvir ederek, ve aynı sözler Selلmeh’in bir beytinde de vâkidir, (TA,)
يَرْكُضْنَ قَدْ قَلِقَتْ عُقْدُ الأَطَانِيبِ
ki bunun, [toynaklarıyla yere vurarak,] göğüs kolanlarının (**الأَلْبَاب** ve **الحُزُم**) düğümleri gevşemiş olarak, anlamına geldiği söylenir. (O, TA. [Burada **عُقْدُ**, vezin için **عُقَدُ** yerine konmuştur.]) ― -b3- Şöyle de denir: **خَيْلٌ أَطَانِيبُ**, (O,) ve **غَارَاتٌ أَطَانِيبُ**, (A, O,) (mecaz:) [Atlar yahut atlılar, ve akın yapan atlılar] birbirini izleyen (A, O) sürekli, [görünür] sonu olmaksızın. (A.) Ve **رَأَيْتُ اـِطْنَابَةً مِنْ خَيْلٍ** ve **مِنْ طَيْرٍ** (farz edilen mecaz:) [Atlardan yahut atlılardan ve kuşlardan birbirini izleyen bir sayı gördüm]. (O.)

**مَطْنَبٌ**
**مَطْنَبٌ** ذ Omuz, eş anlamlısı **مَنْكِب**; ve omuz eklemi ile boyun arasındaki kısım, eş anlamlısı **عَاتِق**: (S, O, K:) ve L’nin bir nüshasındaki kenar notuna göre, ↓ **مِطْنَبٌ** aynı şeyi ifade eder: (TA:) çoğulu **مَطَانِبُ**. (S, O.) ― -b2- Ayrıca, belirli artikel ile, **حَبْلُ العَاتِقِ** ile aynı anlamdadır: [**حَبْلٌ** ve **عَاتِقٌ**’a bak:] çoğulu yukarıdaki gibidir. (TA.)

**مُطْنِبٌ**
**مُطْنِبٌ** ذ [4’ün ism-i fâili, bk. Böyle olarak anlamı] (farz edilen mecaz:) Herkesi çok öven kimse. (TA.) ― -b2- Ve **نَهْرٌ مُطْنِبٌ** (mecaz:) uzağa giden [yahut akan] bir nehir. (A, O.) [Ayrıca **مُطَنِّبٌ**’e de bak.]

**مِطْنَبٌ**
**مِطْنَبٌ** ذ : **مَطْنَبٌ**’e bak.

**مُطَنَّبٌ**
**مُطَنَّبٌ** ذ Bir çadır, (**بَيْت**, O, yahut **خِبَآء**, S,) ve bir **رِوَاق**, (S,) **أَطْنَاب** [yahut çadır ipleri] ile bağlanmış yahut sağlamlaştırılmış. (S, O.) Bir adamın, Ubeي Ibn-Kaab’a, ikincisinin ona Peygamber’in namaz yerine onu götürecek bir binek satın almasını öğütlemesine karşılık şöyle dediği rivayet olunur: **مَا أَحِبُّ أَنْ بَيْتِى مُطَنَّبٌ بِبَيْتِ مُحَمَّدٍ** yani [sevmem] çadırımın Muhammed’in çadırına çadır ipleriyle bağlanmasını: sanki mescide çok adım atması sebebiyle bir sevap ummuş gibiydi. (O.) ― -b2- Ve **قَوْسٌ مُطَنَّبَةٌ** Bir **اـِطْنَابَة** [bk.] iliştirilmiş bir yay. (TA.)

**عَسْكَرٌ مُطَنِّبٌ**
**عَسْكَرٌ مُطَنِّبٌ** ذ [belki doğru olarak **مُطْنِبٌ**, bk.,] (farz edilen mecaz:) çokluğu sebebiyle en uzak kısmı görülmeyen bir ordu. (TA. [Ayrıca hemen sonra gelen şeye de bak.])

**جَيْشٌ مِطْنَابٌ**
**جَيْشٌ مِطْنَابٌ** ذ (farz edilen mecaz:) büyük bir ordu; (K;) iki ucu birbirinden uzak olan, sona ermeye yakın olmayan bir ordu. (O, TA. [Ayrıca hemen önce gelene de bak.])

**مُطَانِبٌ**
**مُطَانِبٌ** ذ ve ↓ **طَنِيبٌ**, ki ikincisinin çoğulu **طَنَائِبُ**’dir, aynı şeyi ifade eder; ikincisi, burada ardından gelen şeyde birincisine verilen anlama sahiptir. (TA.) Şöyle denir: **هُوَ جَارِى مُطَانِبِى** O, çadırının ipleri (**طُنُب**) benim çadırımın iplerinin yanında olan komşumdur. (Sh, A, O, K. *)

**حَىٌّ مُتَطَانِبٌ**
**حَىٌّ مُتَطَانِبٌ** ذ [Çadırların ipleri ve dolayısıyla çadırların kendileri birbirine yakın olan bir kabile: bir önceki paragrafa bak]. (A.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَنِبَ
طَنِبَ A ( n. ac. طَنَب 4 ),
a.  Was bent, crooked; was ungainly, long-legged, longbacked ( horse ). II, Pitched, erected, put up ( tent ).

b.  Shook ( water-skin ).

c.  Howled.

d.  [ Bi ], Stayed in.

e.  [ coll. ], Was proud, insolent; boasted, bragged.

أَطْنَبَ
أَطْنَبَ IV ,
a.  Raised the dust ( wind ).

b.  Stretched far away, wound ( river ).

c.  Marched in single file ( camels ).

d.  [ Fī ], Did his utmost in; was profuse in, was prolix in ( his talk ).

طُنْب
طُنْب 3 , ( pl. أَطْنَاْب 38 ),
a.  Tent-rope; bowstring; sinew, tendon; root ( of a tree ).

طُنُب
طُنُب 10 ,
a.  see 3 .

أَطْنَبُ
أَطْنَبُ 14 ,
a.  Long.

مَطْنَب
مَطْنَب 17 , ( pl. مَطَاْنِبُ 44 ),
a.  Shoulder.

مِطْنَاْب
مِطْنَاْب 45 ,
a.  Numerous ( army ).

طَنَّبَ
N. Ag. طَنَّبَ II ,
a.  Proud, haughty, boastful.

طَنَّبَ
N. P. طَنَّبَ II ,
a.  Tight, taut.

أَطْنَبَ
N. Ac. أَطْنَبَ IV ,
a.  Prolixity.

اِطنَابَة
اِطنَابَة ( pl. أَطَاْنِيْبُ 69 ),
a.  Tent.

طِنْبَار
طِنْبَار ,  طُنْبُوْر P. , ( pl. طَنَاْبِيْ٤ُ 67 ),
a.  Mandolin, guitar, lute.

##### Türkçe

**طَنِبَ**
**طَنِبَ** A (n. ac. **طَنَب** 4),
a. Eğildi, çarpık oldu; biçimsiz, uzun bacaklı, uzun sırtlı oldu (at). II, (çadırı) kurdu, dikti, kurup kaldırdı.

b. (su tulumunu) salladı.

c. Uludu.

d. [Bi], içinde kaldı.

e. [coll.], kibirlendi, küstahlaştı; övündü, böbürlendi.

**أَطْنَبَ**
**أَطْنَبَ** IV,
a. (rüzgâr) tozu kaldırdı.

b. Uzağa doğru uzandı, kıvrıldı (nehir).

c. Tek sıra hâlinde yürüdü (develer).

d. [Fī], (bir şeyde) bütün gücünü sarf etti; (konuşmasında) çokça yaptı, uzattı.

**طُنْب**
**طُنْب** 3, (pl. **أَطْنَاْب** 38),
a. Çadır ipi; yay kirişi; sinir, tendon; kök (ağacın).

**طُنُب**
**طُنُب** 10,
a. bkz. 3.

**أَطْنَبُ**
**أَطْنَبُ** 14,
a. Uzun.

**مَطْنَب**
**مَطْنَب** 17, (pl. **مَطَاْنِبُ** 44),
a. Omuz.

**مِطْنَاْب**
**مِطْنَاْب** 45,
a. Çok sayıda (ordu).

**طَنَّبَ**
N. Ag. **طَنَّبَ** II,
a. Kibirli, mağrur, övüngen.

**طَنَّبَ**
N. P. **طَنَّبَ** II,
a. Sıkı, gergin.

**أَطْنَبَ**
N. Ac. **أَطْنَبَ** IV,
a. Uzun uzadıyalık.

**اِطنَابَة**
**اِطنَابَة** (pl. **أَطَاْنِيْبُ** 69),
a. Çadır.

**طِنْبَار**
**طِنْبَار**, **طُنْبُوْر** P., (pl. **طَنَاْبِيْ٤ُ** 67),
a. Mandolin, gitar, lavta.
