# طنخ — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86%D8%AE/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%86%D8%AE/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طنخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86%D8%AE.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: طنخ

(باب الطاء والنون وما يثلثهما)
(طني) الطاء والنون والحرف المعتل كلمةٌ تدلُّ على مرضٍ من أمراضِ الإِبل. يقال طَنِيَ البعير، إذا التصقت رئتُهُ بجنْبِهِ فمات، يَطْنَى طَنَى. ويقال ما طَنِيتُ بهذا الأمر، أي ما تعرَّضْتُ له، كأنَّه يقول: ما لصق بي ولا تلطَّخت به.
وأمَّا المهموز فليس من الباب في البناء، لكنه في المعنى متقارب. يقولون: إنَّ الطِّنْءَ: الرِّيبة. قال:
كأنَّ على ذي الطِّنْءِ  عَيْناً رَقِيبةً  *** بِمقْعَده أو منظرٍ وهو ناظرُ([1])وإِنما سميت بذلك لأنَّ الريبة مما يلطَّخ ويتلطَّخ به.
ومما شذَّ عن الباب الطنْء: المنزل، وقد يهمز([2])، وهو يبعد عن الذي ذكرناه بعداً.
ومما شذَّ أيضاً قولهم: تركته بِطنْئِهِ، أي بِحُشاشةِ نفسِه.
(طنب) الطاء والنون والباء أصلٌ يدلُّ على ثَبات الشَّيء و تمكنه في استطالة. من ذلك الطُّنُب: طُنُبُ الخِيام، وهي حبالُها التي تشدّ *بها. يقال طَنَّبَ بالمكان: أقام. والإطْنابة: المِظلّة، كأنَّها إفْعالة من طَنَبَ؛ لأنها تثبت على ما تُظلِّله([3]). والإِطْنابة: سيرٌ يشدُّ في طَرَف وترِ القَوْسِ.
ومن الباب قولهم: أطنب في الشيء إذا بالغ، كأنَّهُ ثبت عليه إرادةً للمبالغة فيه. ويقولون: طَنِبَ الفَرَسُ، وذلك طول المَتن وقوَّته، فهو كالطُّنُب الذي يمدُّ ثم يثبَّتُ به الشيء. وكذلك أَطَنَبَت الإِبل، إذا تَبِعَ بعضُها بعضاً في السيرِ. وأطنبت الرِّيح إِطْناباً، إذا اشتدّت في غُبار. ومعنى هذا أن ترتفع الغَبَرة حتى تصير كالإطنابة، وهي كالمظلَّة.
(طنخ) الطاء والنون والخاء كلمةٌ إن صحت. يقولون طَنِخ، إذا بَشِم، ويقال إذا سَمِن.
(طنف) الطاء والنون والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على دَوْرِ شيءٍ على شيء. يقولون الطُّنُف: حَيد في الجبَل  يطنّف به. ويقولون الطُّنُف: إفريز الحائط.  والطنف([4]): السُّيور. فأمَّا الطَّنَف في التُّهَمَة فهو من المقلوب، كأنَّه من النَّطَف، وقد ذكرناه في بابه.
ومما شذَّ عن الباب شيءٌ حُكيَ عن الشيباني، أن الطنف الذي يأكل القليل([5]). يقال ما أَطْنَفه.
--------------ــــ
([1]) صدره في اللسان (طنأ) برواية: "عينا بصيرة".
([2]) كذا وردت  هذه العبارة.
([3]) في الأصل: "على ما تظلل به".
([4]) هذا يقال بفتحتين وبضمتين.
([5]) ذكر هذا المعنى في القاموس، ولم يذكر في اللسان.

ـ

### Türkçe

(باب **الطاء** و**النون** وما يثلثهما)

(**طني**) **الطاء** ve**النون** ve illetli harf, develerin hastalıklarından bir hastalığa delâlet eden bir kelimedir. Denir: **طَنِيَ البعير**, eğer akciğeri böğrüne yapışır da ölürse; **يَطْنَى طَنَى**. Ve denir: **ما طَنِيتُ بهذا الأمر**, yani ona maruz kalmadım; sanki diyor ki: bana yapışmadı ve onunla kirlenmedim.

Ve hemzeli olana gelince, bina bakımından babdan değildir; lâkin mânâda yakındır. Derler: **الطِّنْءَ**: şüphedir. Dedi ki:
كأنَّ على ذي **الطِّنْءِ**  عَيْناً رَقِيبةً  *** بِمقْعَده أو منظرٍ وهو ناظرُ([1])
Ve ancak bununla adlandırıldı; çünkü şüphe, kirleten ve onunla kirlenilen şeylerdendir.

Ve babdan şâz olanlardandır: **الطنْء**: menzil; hemzelenebilir([2]); ve bu, zikrettiğimiz şeyden uzak bir uzaklıkla uzaklaşır.

Ve yine şâz olanlardandır onların sözü: **تركته بِطنْئِهِ**, yani nefsinin artığıyla.

(**طنب**) **الطاء** ve**النون** ve**الباء**, bir asl olup bir şeyin sebatına ve uzamada yerleşip sağlamlaşmasına delâlet eder. Bundan: **الطُّنُب**: çadırların **طُنُبُ**’u; o, onunla sıkıca bağlanan ipleridir. Denir: **طَنَّبَ بالمكان**: ikamet etti. Ve **الإطْنابة**: gölgelik; sanki **طَنَبَ**’dan bir **إفْعالة**’dır; çünkü gölgelediği şey üzerinde sabit durur([3]). Ve **الإِطْنابة**: yayın kirişinin ucunda bağlanan bir kayıştır.

Ve babdandır onların sözü: **أطنب في الشيء**; eğer mübalağa ederse; sanki onda mübalağa etmek istemesiyle onun üzerinde sebat etti. Ve derler: **طَنِبَ الفَرَسُ**; bu, sırtın uzunluğu ve kuvvetidir; o, uzatılan sonra onunla şeyin sabit kılındığı **الطُّنُب** gibidir. Ve yine: **أَطَنَبَت الإِبل**; eğer yürüyüşte bazısı bazısını takip ederse. Ve **أطنبت الرِّيح إِطْناباً**; eğer toz içinde şiddetlenirse. Bunun mânâsı: tozun yükselmesi, ta ki **الإطنابة** gibi olmasıdır; o da gölgelik gibidir.

(**طنخ**) **الطاء** ve**النون** ve**الخاء**, eğer sahihse bir kelimedir. Derler: **طَنِخ**; eğer bıkarcasına doyarsa; ve denir: eğer şişmanlarsa.

(**طنف**) **الطاء** ve**النون** ve**الفاء**, sahih bir asl olup bir şeyin bir şey üzerinde dönmesine delâlet eder. Derler: **الطُّنُف**: dağda bir çıkıntı; onunla çevrelenilir. Ve derler: **الطُّنُف**: duvarın saçaklığı. Ve **الطنف**([4]): kayışlardır. Amma **الطَّنَف** Tihâme’de ise, o kalbdendir; sanki **النَّطَف**’tandır; onu babında zikrettik.

Ve babdan şâz olanlardandır, Şeybânî’den hikâye edilen bir şey: az yiyen **الطنف**. Denir: **ما أَطْنَفه**.

--------------ــــ
([1]) Sadrı Lisân’da (**طنأ**) “عينا بصيرة” rivayetiyle.
([2]) İşte bu ibare böyle vârid olmuştur.
([3]) Asılda: “على ما تظلل به”.
([4]) Bu, iki fetha ile ve iki damme ile söylenir.
([5]) Bu mânâ Kâmûs’ta zikredildi; Lisân’da zikredilmedi.

ـ
