# طن (ط-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ط - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الطاء والنون
طن ، نط : ( مستعملة ) .
طن : قال الليث : الطُّنّ : ضَرْبٌ من التَّمر . والطُّنُّ : الحُزْمةُ من القَصَب ، والطَّنِين : صوتُ الأُذُن ، والطَّسْتِ ونحوه : وطنَّ الذُّباب : إذا مَرَج فسمِعتَ لطَيَرانه صوتاً . قال : والإطْنانُ : سُرعةُ القَطْع ، يقال : ضربتُه بالسيف فأَطْنَنْتُ به ذِراعَه ، وقد طَنّتْ تَحْكِي بذلك صوتَها حين سَقطَتْ .
وقال غيرُه : ضَرَب رِجلَه فأَطنَّ ساقَه وأَطرَّها ، وأَتَنَّها ، وأَترّها ، بمعنًى واحد .
أبو عُبيد عن أبي زيد : طَنَّ الإنسان إذا مات ، وكذلك لَعِق إصبَعَه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال لبَدَن الإنسان وغيرِه من سائر الحيوان : طُنٌّ وأَطْنَانٌ وطِنان وطنان ، ومنه قولُهم : فلان لا يَقوم بطُنّ نَفْسِه ، فكيف بغيرِه .
أبو الهيثم : الطُّنّ : العِلاَوَة بين العِدْلَين ، وأَنشَد :
بَرَّح بالصِّينيِّ طُولُ المَنِّ
وسَيْرُ كلِّ راكب أَدَنِّ
معترِضٍ مِثلِ اعتراضِ الطُّنّ
وقال ابن الأعرابي : الطُّنِّيّ من الرجال : العظيمُ الجسم .
شمر عن ابن السَّمَيْدع : رَجلٌ ذو طَنْطانٍ ، أي : ذو صَخَب ، وأَنشَد :
إِنَّ شَرِيَبْيك ذَوا طَنْطانِ
خلوذْ فأَصْدِرْ يومَ يُورِدَانِ
قال : وطَنين الذُّباب صوتُه . ويقال : طَنْطَن طَنْطَنَةً ، ودَنْدَنَ دَنْدَنة بمعنَى واحد . والطَّنْطَنة أيضاً : ضَرْب العود ذي الأوتار .
نط : أهمله الليث .
ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : النَّطّ : الشَّدّ ، يقال : نَطَّه ونَاطَه ، قال : والأَنَطّ : السَّفَرُ البعيد وعَقَبةٌ نَطَّاء .
وقال الأصمعي : رجلٌ نَطّاطٌ : مِهْذارٌ كثيرُ الكلام .
وقال عمرو بنُ أَحمَر :
وإن كُنْت نطّاطاً كثير المَجاهِلِ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : نَطْنَط الرجلُ : إذا باعَدَ سَفَره . والنُّطُط : الأسفار البعيدة .

##### Türkçe

باب **الطاء** و**النون**
**طن** ، **نط** : (kullanılan).

**طن** : **الليث** dedi: **الطُّنّ**: hurmadan bir türdür. Ve **الطُّنُّ**: kamıştan demettir; ve **الطَّنِين**: kulağın sesidir; ve **الطَّسْتِ** ve benzeri: ve **طنَّ الذُّباب**: karışıp çalkalandığında, uçuşuna bir ses işitirsin. Dedi: ve **الإطْنانُ**: kesmenin süratidir; denir ki: onu kılıçla vurdum da onunla kolunu **أَطْنَنْتُ**; ve (o) düştüğü zaman onun sesini taklit ederek **طَنّتْ**.

Ve başkası dedi: ayağını vurdu da baldırını **فأَطنَّ** ve onu **أَطرَّها** ve onu **أَتَنَّها** ve onu **أَترّها**; tek bir anlamla.

**أبو عُبيد**’den, **أبي زيد**’den: **طَنَّ** insan, öldüğü zaman; ve aynı şekilde: parmağını yaladı.

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den: denir, insanın ve ondan başkasının, diğer bütün hayvanlardan olanın bedenine: **طُنٌّ** ve **أَطْنَانٌ** ve **طِنان** ve **طنان**; ve ondandır onların sözü: falan, kendi nefsinin **طُنّ**’unu (bile) kaldıramaz; artık başkasını nasıl (kaldırsın).

**أبو الهيثم**: **الطُّنّ**: iki yükün arasındaki üst bağdır; ve inşad etti:
بَرَّح بالصِّينيِّ طُولُ المَنِّ
وسَيْرُ كلِّ راكب أَدَنِّ
معترِضٍ مِثلِ اعتراضِ **الطُّنّ**

Ve **ابن الأعرابي** dedi: erkeklerden **الطُّنِّيّ**: büyük cüsselidir.

**شمر**’den, **ابن السَّمَيْدع**’den: **رَجلٌ ذو طَنْطانٍ**; yani: gürültü sahibi; ve inşad etti:
إِنَّ شَرِيَبْيك ذَوا طَنْطانِ
خلوذْ فأَصْدِرْ يومَ يُورِدَانِ

Dedi: ve **طَنين الذُّباب** onun sesidir. Ve denir: **طَنْطَن** **طَنْطَنَةً**, ve **دَنْدَنَ** **دَنْدَنة**; tek bir anlamla. Ve **الطَّنْطَنة** de: telli udun çalınmasıdır.

**نط** : **الليث** onu ihmal etti.

Ve **أبو العباس** **ابن الأعرابيّ**’den rivayet etti: **النَّطّ**: sıkmadır; denir: onu **نَطَّه** ve onu **نَاطَه**. Dedi: ve **الأَنَطّ**: uzak yolculuktur; ve **عَقَبةٌ نَطَّاء**.

Ve **الأصمعي** dedi: **رجلٌ نَطّاطٌ**: çok konuşan gevezedir.

Ve **عمرو بنُ أَحمَر** dedi:
وإن كُنْت نطّاطاً كثير المَجاهِلِ

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den: **نَطْنَط** adam: yolculuğunu uzaklaştırdığı zaman. Ve **النُّطُط**: uzak yolculuklardır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء في المضاعف والمطابق)
(طع) الطاء والعين ليس بشيء. فأمَّا ما حكاه الخليل، من أن الطَّعطعة حكاية صوت اللاطع فليس بشيء.
(طف) الطاء والفاء يدلُّ على قِلّةِ الشيء. يقال: هذا شيءٌ طفيف. ويقال: إِناءٌ طَفَّانُ، أي ملآن. والتَّطْفِيف: نقص المكيال والميزان. قال بعض أهل العلم: إِنّما سمِّي بذلك لأنَّ الذي ينقصه منه يكون طفيفاً. ويقال لِمَا فوق الإِناء الطَِّفَاف والطُّفافة. فأمَّا قولهم: طفّفت بفلانٍ موضعَ كذا، أي رفعتُهُ إليه وحاذيته([1]). وفي الحديث: "طَفَّفَ بي الفرسُ مسجدَ بني فلان([2])" فإنَّه يريد وثَب حتى كاد يساوي المسجد ـ فهذا على معنى التشبيه بطَفاف الإناء وطَفافته. والقياس واحد.
ومما شذَّ عن الباب قولهم: أطفَّ فلانٌ بفلان، إذا طَبَن له وأراد ختله. ومنه استطفَّ الأمرُ، إِذا أمكنَ وأُكْمِلَ([3])، وهذا من باب الإبدال، وقد ذكر في بابه.
(طل) الطاء واللام يدل على أصولٍ ثلاثة: أحدها غضاضة الشَّيء وغضارَته، والآخَر الإشراف، والثالث: إِبطال الشَّيء.
فالأول الطّلّ: وهو أضعف المطر، إِنّما سمِّي به لأنَّه يحسِّن الأرض. ولذلك تسَمّى امرأة الرَّجل طَلّته.
قال بعضهم: إنَّما سمِّيت بذلك لأنَّها غضّةٌ في عينه [كأنّها] طَلّ. ومن الباب في معنى القلَّة، وهو محمولٌ على الطّلّ، قولهُم: ما بالنّاقة طُلّ، أي ما بها لبن، يراد ولا قليلٌ منه. وضُمَّت الطاء فرقاً بينه وبين المطر.
والباب الآخر: الطّلَل، وهو ما شَخَص من آثار الديار. يقال لِشَخْصِ الرَّجل طَلَلُهُ. ومن ذلك أَطَلَّ على الشَّيء، إذا أَشْرَفَ. وطَلَل السَّفِينة: جِلالها، والجمع أطلال. ويقال: تَطَالَلْت، إِذا مددتَ عنقَكَ تنظُرُ إلى الشيءِ يبعُد عنك. قال:
كَفَى حَزناً أنِّي تطاللت كي أرَى  *** ذُرى عَلَمَيْ دَمْخٍ فما يُريَانِ([4])وأمّا إبطال الشيء فهو إطلال الدِّماء، وهو إبطالها، وذلك إِذا لم يطلب لها. يقال طُلَّ دمه فهو مطلول، وأُطِلّ فهو مُطَلّ، إِذا أُهْدِر.
ومما شذَّ عن هذه الأصول، وما أدري كيف صحّته قولهم: إنَّ الطِّلَّ([5]): الحيَّة. والطَّلاَطِلَة: داءٌ يأخذ في الصُّلْب.
(طم) الطاء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تغطيةِ الشَّيءِ للشَّيءِ حتى يسوّيهِ به، الأرض أو غيرها. من ذلك قولهم طمَّ البئر بالتراب: ملأها وسَوَّاها. ثم يحمل على ذلك  فيقال للبحر الطِّمُّ، كأنَّه طَمَّ الماءُ ذلك القرار. ويقولون: "له الطِّمّ والرِّم". فالطِّمّ: البحر، والرِّمّ الثَّرَى. ومن ذلك قولهم: طَمَّ الأمر، إِذا علا وغَلَبَ، ولذلك سُمِّيت القيامة: الطَّامَّة. فأمَّا قولهم: طَمَّ شَعَره، إذا أخذَ منه، ففيه معنى التَّسويَة وإنْ لم يكن فيه التغطية.
ومن الباب: الطِّمْطِم: الرجل الذي لا يُفصح، كأنَّه قد طُمَّ كما تُطَمّ البئر. ومما شذَّ عن هذا الأصل شيءٌ ذكرهُ ابنُ السكّيت، قال: يقال طَمَّ الفرسُ إذا عَلا. وطمَّ الطّائرُ إذا علا الشجرة.
(طن) الطاء والنون أصلٌ يدلُّ على صوت. يقال: طنَّ الذباب طنيناً. ويقولون: ضرب يدَه فأطنّها، كأنَّه يُراد به صوتُ القَطْع.
ومما ليسَ عندي عربياً قولهم للحُزمة من الحطب وغيرِه: طُنّ. ويقولون: طَنَّ، إذا مات، وليس بشيء.
(طه) الطاء والهاء كلمةٌ واحدةٌ. يقال للفرسِ السريع: طَهطاهٌ.
(طأ) الطاء والهمزة، وهو يدلُّ على هَبْط شيءٍ. من ذلك قولهم: طأطأ رأسَه. وهو مأخوذٌ *من الطَّأْطاءِ، وهو منهبطٌ من الأرض. وهو في قول الكُميت([6]).
(طب) الطاء والباء أصلان صحيحان، أحدهما يدلُّ على عِلمٍ بالشيء ومَهارَةٍ فيه. والآخر على امتدادٍ في الشيء واستطالة.
فالأول الطِّبّ، وهو العلم بالشيء. يقال رجلٌ طَبٌّ وطبيب، أي عالم حاذق. قال:
فإنْ تسألوني بالنِّسَاءِ فإنّني  *** بصيرٌ بأدواء النِّساءِ طبيب([7])ويقال فحلٌ طَبٌّ، أي ماهر بالقِرَاع. ويقال للذي يتعهّد موضِعَ خُفِّه أَينَ يَطَأُ به: طَبٌّ أيضاً. ولذلك سمِّيَ السِّحْر طِبّاً؛ يقال مطبوب، أي مسحور. قال:
فإنْ كنت مطبوباً فلا زِلْت هكذا  *** وإِنْ كُنت مسحوراً فلا برأ السِّحرُ
وأمَّا الذي يقال في قولهم: ما ذاك بِطِبِّي، أي بدهري، فليس بشيء، إِنَّما معناهُ ما ذاك بالأمر الذي أَمْهَرُه، ما ذاك بالشيء الذي أقتلُهُ علماً([8])، كما جاء في الحديث: "فما طهوي إذاً([9])". وقد ذكرناه في بابه.
وأمَّا الأصل الآخَر: فالطِّبَّة: الخِرْقَة المستطيلة من الثَّوب، والجميع طِبَب. وطِبَب شُعاع الشَّمْس: الطَّرَائق الممتّدة تُرَى فيها حين تطلُع. والطِّبابة: السَّير بين الخُرْزَتين. والطِّبّة: مستطيل من الأرض دقيقٌ كثير النَّبات.
ومن ذلك قولُهم: تلقَى فلاناً عن طِبَبٍ كثيرةٍ، أي ألوان كثيرة.
(طث) الطاء والثاء ليس بشيء. ويزعمون أنّ الطَّثَّ لُعْبَةٌ بِخشبةٍ تدعى المِطَثَّة.
(طح) الطاء والحاء قريبٌ من الذي قبله على أنّهم يقولون: الطَّحُّ: أن تسحَجَ الشيء بِعَقِبك([10]). ويقال طَحْطَح بهم، إِذا بَدّدهم. وطَحْطَحَهم: غَلَبَهم.
(طخ) الطاء والخاء ليس [له] عندي أصلٌ مطرد ولا منقاس. وقد ذُكِرَ عن الخليل: طَخْطَخَ السَّحابُ: انضمَّ بعضه إلى بعض. والطَّخْطخة: تسوية الشَّيء. وهذا إِنَّما يُحتاج في تصحيحه إلى حُجّة، فأمَّا الحكاية في هذا الباب فيقال إنّ الطّخْطَخَة الضَّحك؛ والحكايات لا تُقاس.
ومما يقرب من هذا في الضَّعف قولهم: إنَّ المتطَخطِخ: الضعيف البصر. وقالوا أيضاً: والطُّخوخ: سوء الخُلُق والشَّراسَة.
(طر) الطاء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حِدّة في الشيء واستطالةٍ وامتدادٍ من ذلك قولهم: طرَّ السِّنَان، إِذا حدّده. وهذا سنان مطرور، أي محدَّد. ومن الباب الرّجل الطَّرير: ذو الهَيْئَة، كأنَّه شيءٌ قد طُرَّ وجُلِيَ وحُدِّدَ. قال:
ويُعجِبك الطّريرُ فتبتليه *** فيُخلِفُ ظنَّك الرجلُ الطّريرُ([11])ومن الباب فَتَىً طارٌّ: ط‍رَّ شاربُهُ. والطُّرَّةُ: كُفّة الثَّوب. ويقال: رمى فأطَرَّ، إِذا أنفَذ. وكلُّ شيء حُسِّن فقد طُرَّ، حتى يقال طَرّ حوضَه([12])، إذا طيّنه. والطُّرَّة من الغيم: الطريقة المستطيلة. والخُطَّة السّوداء على ظهر الحمار طُرَّة. وطُرَّة النهر: شَفيرُه. وطَرَّ النّبتُ، إِذا أنبت؛ وهو مِنْ طَرّ شاربُهُ. قال:
منّا الذي هو ما إنْ طَرَّ شاربُهُ *** والعانسون ومنّا المُرْدُ والشِّيبُ([13])
فأمَّا الطَّرّ الذي في معنى الشَّلّ([14]) والطَّرد، فهو من هذا أيضاً؛ لأنَّ مَنْ طرد شيئاً وشَلّه فقد أَذْلَقه حتى يحتدّ في شَدِّهِ وعَدْوِه. فأمَّا قول الحطيئة:
غَضِبْتُم علينا أن قتلْنا بخالدٍ *** بني مالِكٍ ها إنَّ ذا غَضَبٌ مُطِرّ([15])فقال أبو زيد: الإطرار الإِغراء. وهذا قريبُ القِياسِ من الباب، لأنَّه إِذا أغراه بالشَّيءِ فقد أَذْلَقه وأحدَّه. وقال آخَرون: المُطِرُّ: المدِلّ. والأوّل أحسن وأقيس. ويقال الغضب المطرّ الذي جاء من أطرار الأرض، أي هو غضب لا يُدرى من أين جاء. وهو صحيح؛ لأنَّ أطرار الأرض أطرافها وطرف كلِّ شيءٍ: الحادّ منه.
(طس) الطاء والسين ليس أصلاً. والطَّسُّ لغةٌ في الطَّسْت.
(طش) الطاء والشين أُصَيلٌ يدلُّ على قِلّةٍ في مَطَر، ويجوز أن يُستعار في غيرهِ أصلاً. من ذلك الطّشّ، وهو المطر الضَّعيف. وقال رؤبة:
* ولا نَدَى وَبْلِكَ بالطَّشيشِ([16]) *
والله أعلم بالصواب.
--------------ـــــ
([1])  وكذا في المجمل، وفي اللسان: "دفعته" بالدال.
([2]) في المجمل واللسان: "بني زريق".
([3]) في المجمل: "إذا استقامَ وأمكن".
([4]) لطهمان بن عمرو الكلابي، كما سبق في حواشي (دمخ). وأنشده في اللسان في (طلل).
([5]) يقال أيضاً بفتح الطاء، كما في اللسان (طلل 432).
([6]) في ديوانه (2: 22). وأنشده في اللسان والجمهرة (3: 285) بدون نسبة :
منها اثنتان لما الطأطاء يحجبه *** والأخريان لما يبدو به القبل
 ([7]) البيت لعلقمة الفحل في ديوانه 131 والمفضليات (3: 192).
([8]) في الأصل: "أقله علما".
([9]) انظر ما سيأتي في (طهي). وفي اللسان (طها): "وقيل لأبي هريرة: أأنت سمعت هذا من رسول الله صلى الله عليه وسلم؟ فقال: وما كان طهوي ـ أي ما كان عملي ـ إن لم أحكم ذلك".
([10]) في الأصل: "يعقل"، صوابه في المجمل واللسان.
([11]) البيت من أبيات رويت في الحماسة: (2: 20). منسوبة إلى العباس بن مرداس. وذكر في اللسان (طرر) أن البيت يروى أيضاً للمتلمس.
([12]) في الأصل: "خوصته" ، صوابه في المجمل واللسان.
([13]) البيت لأبي قيس بن رفاعة. اللسان (عنس)، وشرح شواهد المغني 244. وسيأتيýýýýýýý في (عنس).
([14]) في الأصل: "الشك"، تحريف.
([15]) ديوان الحطيئة 49 واللسان (طرر) وإصلاح المنطق 320.
([16]) في اللسان :              * ولا جدا نيلك بالطشيش *.
    وفي الديوان: 78:          * وما جدا غيثك بالطشوشِ *.

ـ

##### Türkçe

(باب **الطاء** في المضاعف والمطابق)

(**طع**) **الطاء** ve **العين** bir şey değildir. Ama **الخليل**’in hikâye ettiği, **الطَّعطعة**’nin **اللاطع**’ın sesinin hikâyesi olduğuna dair olan şey, bir şey değildir.

(**طف**) **الطاء** ve **الفاء** şeyin azlığına delâlet eder. Denir: bu, az bir şeydir: **طَفيف**. Ve denir: **إِناءٌ طَفَّانُ**, yani dolu. Ve **التَّطْفِيف**: ölçeğin ve tartının eksiltilmesidir. İlim ehlinden bazıları dedi: ancak buna bu ad verildi; çünkü ondan eksilttiği şey, az olur. Ve kabın üstünde olana **الطَِّفَاف** ve **الطُّفافة** denir. Ama onların sözü: **طفّفت بفلانٍ موضعَ كذا**, yani onu oraya kaldırdım ve ona hizaladım([1]). Ve hadiste: “**طَفَّفَ بي الفرسُ مسجدَ بني فلان**([2])” — çünkü o, sıçradı; ta ki neredeyse mescide eşit olacaktı — işte bu, kabın **طَفاف**’ı ve **طَفافته**’si ile benzetme mânâsı üzerinedir. Kıyas birdir.
Ve bâbdan şâz olan şeylerden: onların sözü **أطفَّ فلانٌ بفلان**, ona **طَبَن** ettiğinde ve onu aldatmayı istediğinde. Ve ondan: **استطفَّ الأمرُ**, mümkün olduğunda ve tamamlandığında([3]); bu, ibdâl bâbındandır; kendi bâbında zikredilmiştir.

(**طل**) **الطاء** ve **اللام** üç asla delâlet eder: birincisi şeyin tazeliği ve tazeliği (gıdâzası)dır; ikincisi yukarıdan bakma/üstten görünme; üçüncüsü: şeyin iptali.
Birincisi: **الطّلّ**; o, yağmurun en zayıfıdır. Ancak bununla adlandırıldı; çünkü yeri güzelleştirir. Bundan dolayı erkeğin karısına **طَلّته** denir.
Bazıları dedi: ancak bununla adlandırıldı; çünkü o, onun gözünde tazedir; [sanki o] **طَلّ** gibidir. Ve bâbdan, azlık mânâsında olup **الطّلّ** üzerine حمل edilmiş olan, onların sözü: **ما بالنّاقة طُلّ**, yani onda süt yoktur; kastedilen: ondan azı da yoktur. **الطاء** yağmurdan ayırmak için ötrelendi.
Diğer bâb: **الطّلَل**; o, yurtların izlerinden belirginleşen şeydir. Erkeğin şahsına **طَلَلُهُ** denir. Bundan: **أَطَلَّ على الشَّيء**, bir şeye üstten baktığında. Ve geminin **طَلَل**’i: örtüleridir; çoğulu **أطلال**. Ve denir: **تَطَالَلْت**, boynunu uzattığında; senden uzak olan şeye bakarsın. Dedi ki:
كَفَى حَزناً أنِّي تطاللت كي أرَى  *** ذُرى عَلَمَيْ دَمْخٍ فما يُريَانِ([4])
Ama şeyin iptali: **إطلال الدِّماء**dır; o, onların iptalidir; bu, onlar için talepte bulunulmadığında olur. Denir: **طُلَّ دمه فهو مطلول**; ve **أُطِلّ فهو مُطَلّ**, heder edildiğinde.
Ve bu asıllardan şâz olan şeylerden — doğruluğu nasıldır bilmiyorum — onların sözü: **الطِّلَّ**([5]): yılandır. Ve **الطَّلاَطِلَة**: belde tutan bir hastalıktır.

(**طم**) **الطاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; şeyin, şeyi örtmesine delâlet eder; ta ki onunla onu düzleyip eşitlesin; yer veya başkası. Bundan: onların sözü **طمَّ البئر بالتراب**: onu doldurdu ve düzledi. Sonra bunun üzerine حمل edilir de denir: denize **الطِّمُّ**; sanki su o çukuru **طَمَّ** etti. Ve derler: “**له الطِّمّ والرِّم**”. **الطِّمّ**: denizdir; **الرِّمّ**: nemli topraktır. Bundan: onların sözü **طَمَّ الأمر**, yükseldiğinde ve galip geldiğinde; bundan dolayı kıyamete **الطَّامَّة** adı verildi. Ama onların sözü **طَمَّ شَعَره**, ondan aldığında; onda, örtme olmasa da düzleme mânâsı vardır.
Ve bâbdan: **الطِّمْطِم**: açık konuşmayan adam; sanki o, kuyu örtüldüğü gibi **طُمَّ** edilmiştir. Ve bu asıldan şâz olan şeylerden, **ابنُ السكّيت**’in zikrettiği bir şey: dedi ki: denir **طَمَّ الفرسُ**; yükseldiğinde. Ve **طمَّ الطّائرُ**; ağaca yükseldiğinde.

(**طن**) **الطاء** ve **النون** bir asıldır; sese delâlet eder. Denir: **طنَّ الذباب طنيناً**. Ve derler: elini vurdu da onu **أطنّها** etti; sanki bununla kesmenin sesi kastedilir.
Ve benim nezdimde Arapça olmayan şeylerden: odun ve başkasından olan demete **طُنّ** demeleri. Ve derler: **طَنَّ**, öldüğünde; bir şey değildir.

(**طه**) **الطاء** ve **الهاء** tek bir kelimedir. Hızlı ata **طَهطاهٌ** denir.

(**طأ**) **الطاء** ve **الهمزة**; o, bir şeyin alçalmasına delâlet eder. Bundan: onların sözü **طأطأ رأسَه**. O, **الطَّأْطاءِ**’dan alınmıştır; o, yerden bir alçaklıktır. O, **الكُميت**’in sözü içindedir([6]).

(**طب**) **الطاء** ve **الباء** iki sahih asıldır: birincisi, şey hakkında bilgiye ve onda maharete delâlet eder. Diğeri, şeyde uzamaya ve uzamışlığa.
Birincisi: **الطِّبّ**; o, şeyin ilmidir. Denir: **رجلٌ طَبٌّ وطبيب**; yani bilen, usta. Dedi ki:
فإنْ تسألوني بالنِّسَاءِ فإنّني  *** بصيرٌ بأدواء النِّساءِ طبيب([7])
Ve denir: **فحلٌ طَبٌّ**; yani vuruşmada mahir. Ve ayağının tabanının yerini, onunla nereye basacağını gözeten kimseye de **طَبٌّ** denir. Bundan dolayı sihre **طِبّ** adı verildi; denir: **مطبوب**; yani büyülenmiş. Dedi ki:
فإنْ كنت مطبوباً فلا زِلْت هكذا  *** وإِنْ كُنت مسحوراً فلا برأ السِّحرُ
Ama onların sözü içinde söylenen: **ما ذاك بِطِبِّي**, yani benim zamanımla; bu bir şey değildir. Ancak mânâsı: o, benim maharet sahibi olduğum iş değildir; o, benim onu ilimce kuşattığım şey değildir([8]); hadiste geldiği gibi: “**فما طهوي إذاً**([9])”. Onu kendi bâbında zikrettik.
Ama diğer asıl: **الطِّبَّة**; elbiseden uzunlamasına bez parçasıdır; hepsi **طِبَب**. Güneş ışınının **طِبَب**’i: doğduğunda içinde görülen uzayıp giden çizgilerdir. Ve **الطِّبابة**: iki boncuk arasındaki yürüyüştür. Ve **الطِّبّة**: yerden uzunlamasına, ince, bitkisi çok olan yerdir.
Bundan: onların sözü: **تلقَى فلاناً عن طِبَبٍ كثيرةٍ**; yani çok renkler üzere.

(**طث**) **الطاء** ve **الثاء** bir şey değildir. Ve zannederler ki **الطَّثَّ**, **المِطَثَّة** denilen bir sopayla bir oyundur.

(**طح**) **الطاء** ve **الحاء**, bir öncekinin yakınıdır; şu var ki onlar derler: **الطَّحُّ**: şeyi topuğunla sıyırmandır([10]). Ve denir: **طَحْطَح بهم**, onları dağıttığında. Ve **طَحْطَحَهم**: onları yendi.

(**طخ**) **الطاء** ve **الخاء** benim nezdimde ne düzenli ne de kıyaslanır bir asla sahiptir. Ve **الخليل**’den nakledildi: **طَخْطَخَ السَّحابُ**: bir kısmı bir kısmına katıldı. Ve **الطَّخْطخة**: şeyin düzlenmesidir. Bu, ancak tashihinde bir delile ihtiyaç duyar. Ama bu bâbda hikâye olarak denir ki **الطّخْطَخَة** gülmektir; hikâyeler kıyas edilmez.
Ve bunun zayıflıkta yakını olan şeylerden: onların sözü: **المتطَخطِخ**: zayıf görendir. Ve ayrıca dediler: **الطُّخوخ**: kötü huy ve sertliktir.

(**طر**) **الطاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; şeyde keskinliğe ve uzamaya ve yayılmaya delâlet eder. Bundan: onların sözü **طرَّ السِّنَان**, onu sivrilttiğinde. Ve bu, **سنان مطرور**dur; yani sivriltilmiş. Ve bâbdan: **الرّجل الطَّرير**: hey’et sahibi; sanki o, **طُرَّ** edilmiş, parlatılmış, sivriltilmiş bir şeydir. Dedi ki:
ويُعجِبك الطّريرُ فتبتليه *** فيُخلِفُ ظنَّك الرجلُ الطّريرُ([11])
Ve bâbdan: **فَتَىً طارٌّ**: bıyığı **ط‍رَّ** etti. Ve **الطُّرَّةُ**: elbisenin eteği. Ve denir: **رمى فأطَرَّ**, delip geçirdiğinde. Ve her güzelleştirilen şey **طُرَّ** edilmiştir; hatta denir: **طَرّ حوضَه**([12]), onu çamurla sıvadığında. Ve buluttan **الطُّرَّة**: uzunlamasına yol/şerit. Ve eşeğin sırtındaki siyah çizgi **طُرَّة**dir. Ve nehrin **طُرَّة**si: kıyısıdır. Ve **طَرَّ النّبتُ**, bitirdiğinde; o, **طَرّ شاربُهُ**’dandır. Dedi ki:
منّا الذي هو ما إنْ طَرَّ شاربُهُ *** والعانسون ومنّا المُرْدُ والشِّيبُ([13])
Ama **الطَّرّ** ki felç([14]) ve kovma mânâsındadır; bu da bundandır; çünkü kim bir şeyi kovar ve felç ederse, onu çekip hızlandırmıştır; ta ki çekişinde ve koşusunda keskinleşsin. Ama **الحطيئة**’nin sözü:
غَضِبْتُم علينا أن قتلْنا بخالدٍ *** بني مالِكٍ ها إنَّ ذا غَضَبٌ مُطِرّ([15])
Bunun üzerine **أبو زيد** dedi: **الإطرار** kışkırtmadır. Bu, bâbdan kıyasa yakındır; çünkü onu bir şeye kışkırttığında, onu çekip keskinleştirmiş olursun. Başkaları dedi: **المُطِرُّ**: nazlanan/şımaran. Birincisi daha güzeldir ve daha kıyasîdir. Ve denir: **الغضب المطرّ**; yerin **أطرار**’ından gelen öfkedir; yani nereden geldiği bilinmeyen bir öfkedir. Bu sahihtir; çünkü yerin **أطرار**’ı uçlarıdır; her şeyin ucu: onun keskin olanıdır.

(**طس**) **الطاء** ve **السين** bir asıl değildir. Ve **الطَّسُّ**, **الطَّسْت**’te bir lehçedir.

(**طش**) **الطاء** ve **الشين** küçük bir asıldır; yağmurda azlığa delâlet eder; aslî olarak başkasında da ödünç alınması câizdir. Bundan: **الطّشّ**; o, zayıf yağmurdur. Ve **رؤبة** dedi:
* ولا نَدَى وَبْلِكَ بالطَّشيشِ([16]) *
Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

--------------ـــــ
([1]) Ve böylece **المجمل**’de; **اللسان**’da: **"دفعته"** **الدال** ile.
([2]) **المجمل** ve **اللسان**’da: **"بني زريق"**.
([3]) **المجمل**’de: **"إذا استقامَ وأمكن"**.
([4]) **طهمان بن عمرو الكلابي**’nindir; daha önce (**دمخ**) haşiyelerinde geçti. Ve **اللسان**’da (**طلل**) içinde şâhid olarak okudu.
([5]) **الطاء**’ın fethiyle de söylenir; **اللسان** (**طلل 432**)’de olduğu gibi.
([6]) Divanında (2: 22). Ve **اللسان** ve **الجمهرة** (3: 285)’te nisbesiz olarak okudu:
منها اثنتان لما الطأطاء يحجبه *** والأخريان لما يبدو به القبل
([7]) Beyit **علقمة الفحل**’indir; divanında 131 ve **المفضليات** (3: 192).
([8]) Asılda: **"أقله علما"**.
([9]) (طهي)’de gelecek olana bak. Ve **اللسان** (**طها**)’da: “**وقيل لأبي هريرة: أأنت سمعت هذا من رسول الله صلى الله عليه وسلم؟ فقال: وما كان طهوي ـ أي ما كان عملي ـ إن لم أحكم ذلك**”.
([10]) Asılda: **"يعقل"**; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([11]) Beyit, **الحماسة**’de (2: 20) rivayet edilen beyitlerdendir. **العباس بن مرداس**’a nisbet edilmiştir. Ve **اللسان** (**طرر**)’de, beyitin **المتلمس** için de rivayet edildiği zikredildi.
([12]) Asılda: **"خوصته"**; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([13]) Beyit **أبي قيس بن رفاعة**’nindir. **اللسان** (**عنس**) ve **شرح شواهد المغني** 244. Ve (**عنس**)’de gelecek.
([14]) Asılda: **"الشك"**; tahrif.
([15]) **ديوان الحطيئة** 49 ve **اللسان** (**طرر**) ve **إصلاح المنطق** 320.
([16]) **اللسان**’da: * ولا جدا نيلك بالطشيش *. Ve divanda: 78: * وما جدا غيثك بالطشوشِ *.

ـ

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

طَنَّ
1 طَنَّ ذ , (MA, Msb, K, TA,) aor. طَنِ٣َ , (Msb, TA,) inf. n. طَنِينٌ [q. v. infrà], (MA, Msb,) It made a sound [of a continued or a reiterated kind, and either low or sharp]; (MA, Msb, K, TA;) as also ↓ طنّن, and ↓ طَنْطَنَ. (K.) You say, طَنَّ الذُّبَابُ [and ↓ طَنْطَنَ, as also دَنَّ and دَنْدَنَ,] The flies made a [humming, or buzzing,] sound. (MA, Msb.) And in like manner طَنَّ is said of other things than flies. (Msb.) [Thus,] طَنَّ الطَّسْتُ, (MA,) or طَنَّتِ الطَّسْتُ, (S,) The basin of brass or other metal made a [ringing, or tinkling,] sound. (S, MA.) And البَطَّةُ تَطِنُّ The duck, or goose, utters a sound or sounds [i. e. quacks]. (S.) ― -b2- [Hence,] one says also, طَنَّ ذِكْرُهُ فِى البِلَادِ (assumed tropical:) [His fame resounded through the countries]. (TA.) ― -b3- And طَنَّت الاـِبِلُ (assumed tropical:) The camels thirsted [app. because thirst is often attended with a ringing, or tingling, in the ears]. (TA.) ― -b4- And طَنَّتْ سَاقُهُ (tropical:) His shank was quickly cut off: the verb being imitative of the sound of the shank in its falling. (TA.) ― -b5- And طَنَّ (assumed tropical:) He (a man, TA) died: (S, K:) so in the “ Musannaf ” [of Aboo-'Amr Esh-Sheybلnee]. (S.) ― -b6- And (assumed tropical:) He licked his finger. (TA.)

2 طَنَّ٣َ see the foregoing paragraph, first sentence.

اطنّ الطَّسْتَ
4 اطنّ الطَّسْتَ ذ He caused the basin of brass or other metal to make a [ringing, or tinkling,] sound. (S, K.) ― -b2- And اطنّ سَاقَهُ (S, K) (tropical:) He cut off his shank (S, K, TA) quickly; (TA;) or اطنّ يَدَهُ he made his arm, or hand, to fall off; (so in a copy of the S;) by a stroke [of a sword or the like]; the verb being meant to imitate the sound of the cutting, (S,) or the sound of the limb in its falling; and in like manner one says أَتَنَّهَا [and أَطَرَّهَا] and أَتَرَّهَا, meaning the same. (TA.)

هُوَ يُطَّنُّ بِكَذَا
8 هُوَ يُطَّنُّ بِكَذَا ذ , meaning He is suspected of such a thing, is originally يُظْتَنُّ; as also يُظَّنُّ. (TA.)

طَنْطَنَ
R. Q. 1 طَنْطَنَ ذ : see 1, first and second sentences.

طَنٌّ
طَنٌّ ذ [accord. to the CK طِنٌّ, being there said to be with kesr, but not so in other copies of the K, nor in the TA,] Fresh, ripe, red dates, very sweet, (K, TA,) and having much flowing juice; as also ↓ طُنٌّ, with damm. (TA.) -A2- Also, [if not a mistranscription for طُنٌّ,] A half-load, such as is borne on one side of a beast, of cotton that has been separated, or loosened, and cleared of its seeds: from El-Hejeree. (TA.)

طُنٌّ
طُنٌّ ذ A bundle of reeds or canes, (S, M, K,) or (so accord. to the Msb, but in the TA “ and ”) of firewood: (Msb, TA:) thought by IDrd to be not genuine Arabic: and pronounced by the vulgar طِنّ, with kesr: (TA:) n. un. with ة; (K;) [i. e.] ↓ طُنَّةٌ signifies a single reed or cane [or piece of firewood] of a bundle: (S:) and the pl. is أَطْنَانٌ: (Msb:) [or,] accord. to AHn, a طُنّ of reeds or canes, and of fresh branches, is a وريقة [app. meaning a leafy bundle] put together and bound round, and having flowers, or blossoms, and plucked fruits put in the interior thereof. (TA.) ― -b2- And A thing that is put between the two half-loads that are upon the sides of a beast. (AHeyth, K.) ― -b3- And The stature [of a man]: or, accord. to IAar, (TA,) the body of a man and of any animal: pl. أَطْنَانٌ and طِنَانٌ: (K, TA:) whence, he says, the saying, فُلَانٌ لَا يَقُومُ بِطُنِّ نَفْسِهِ فَكَيْفَ بَغَيْرِهِ [Such a one will not rise with his own body: how then with another?]: but accord. to IDrd, this is a saying of the vulgar; and he does not think it to be genuine Arabic. (TA.) -A2- See also طَنٌّ.

طُنَّةٌ
طُنَّةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

طِنَّةٌ
طِنَّةٌ ذ : see ظِنَّةٌ.

طُنِّىٌّ
طُنِّىٌّ ذ A large-bodied man. (K, TA.)

طَنِينٌ
طَنِينٌ ذ an inf. n.: (MA, Msb: [see 1:]) [as a simple subst.,] The sound of flies [i. e. a humming, or buzzing]: and of a basin of brass or other metal [i. e. a ringing, or tinkling]: (S, K, TA:) and of the ear [i. e. a ringing, or tingling]: and of a mountain: and of a hard thing [of any kind]: and ↓ طَنْطَنَةٌ has a similar meaning. (TA.)

قَصِيدَةٌ طَنَّانَةٌ
قَصِيدَةٌ طَنَّانَةٌ ذ [A sonorous ode.] (TA.)

طَنْطَنَةٌ
طَنْطَنَةٌ ذ : see طَنِينٌ. It is an onomatopœia, meaning The sound of the [kind of mandoline called] طُنْبُور, and the like, (K, TA,) such as the lute. (TA.) And Low, faint, or soft, speech. (TA.) And Loquacity, and a sounding utterance of speech. (TA.)

رَجُلٌ ذُو طَنْطَانٍ
رَجُلٌ ذُو طَنْطَانٍ ذ A clamorous man. (K.)

##### Türkçe

**طَنَّ**
1 **طَنَّ** ذ , (MA, Msb, K, TA,) muzâri‘ **طَنِ٣َ** , (Msb, TA,) mastar ismi **طَنِينٌ** [aşağıda bkz.], (MA, Msb,) Devamlı yahut tekrarlı türden, ve alçak yahut keskin bir ses çıkardı; (MA, Msb, K, TA;) bunun gibi ayrıca ↓ **طنّن**, ve ↓ **طَنْطَنَ**. (K.) Dersin ki, **طَنَّ الذُّبَابُ** [ve ↓ **طَنْطَنَ**, ayrıca **دَنَّ** ve **دَنْدَنَ** gibi,] Sinekler [vızıltı yahut uğultu] sesi çıkardı. (MA, Msb.) Ve aynı şekilde **طَنَّ** sineklerden başka şeyler hakkında da söylenir. (Msb.) [Böylece,] **طَنَّ الطَّسْتُ**, (MA,) yahut **طَنَّتِ الطَّسْتُ**, (S,) Pirinçten yahut başka metalden leğen [çınlama yahut tıngırdama] sesi çıkardı. (S, MA.) Ve **البَطَّةُ تَطِنُّ** Ördek yahut kaz, bir ses yahut sesler çıkarır [yani vakvaklar]. (S.) ― -b2- [Bundan dolayı,] ayrıca denir ki, **طَنَّ ذِكْرُهُ فِى البِلَادِ** (mecaz kabul edilerek:) [Onun şöhreti beldelerde yankılandı]. (TA.) ― -b3- Ve **طَنَّت الاـِبِلُ** (mecaz kabul edilerek:) Develer susadı [görünüşe göre çünkü susuzluk çoğu kez kulakta çınlama yahut tınlama ile birlikte olur]. (TA.) ― -b4- Ve **طَنَّتْ سَاقُهُ** (mecaz:) Onun incik kemiği çabucak kesilip düştü: fiil, incik kemiğinin düşerken çıkardığı sesi taklit edicidir. (TA.) ― -b5- Ve **طَنَّ** (mecaz kabul edilerek:) O (bir adam, TA) öldü: (S, K:) “**Musannaf**”ta [Ebû-‘Amr Eş-Şeybânî’nin]. (S.) ― -b6- Ve (mecaz kabul edilerek:) Parmağını yaladı. (TA.)

2 **طَنَّ٣َ**: önceki paragrafın ilk cümlesine bak.

**اطنّ الطَّسْتَ**
4 **اطنّ الطَّسْتَ** ذ Pirinçten yahut başka metalden leğenin [çınlama yahut tıngırdama] sesi çıkarmasına sebep oldu. (S, K.) ― -b2- Ve **اطنّ سَاقَهُ** (S, K) (mecaz:) Onun incik kemiğini (S, K, TA) çabucak kesti; (TA;) yahut **اطنّ يَدَهُ** onun kolunu yahut elini düşürttü; (S’nin bir nüshasında böyle;) bir darbe ile [kılıç yahut benzeriyle]; fiil, kesmenin sesini taklit etmek için kastedilmiştir, (S,) yahut uzvun düşerken çıkardığı sesi; ve aynı şekilde denir: **أَتَنَّهَا** [ve **أَطَرَّهَا**] ve **أَتَرَّهَا**, aynı manada. (TA.)

**هُوَ يُطَّنُّ بِكَذَا**
8 **هُوَ يُطَّنُّ بِكَذَا** ذ , “O, böyle bir şeyle itham olunur/şüphelenilir” manasında; aslı **يُظْتَنُّ**’dur; ayrıca **يُظَّنُّ** da. (TA.)

**طَنْطَنَ**
R. Q. 1 **طَنْطَنَ** ذ : 1’in birinci ve ikinci cümlelerine bak.

**طَنٌّ**
**طَنٌّ** ذ [CK’ye göre **طِنٌّ**, orada kesra ile olduğu söylenerek; fakat K’nın diğer nüshalarında böyle değildir, ne de TA’da,] Taze, olgun, kırmızı hurmalar; çok tatlı, (K, TA,) ve çok akan suyu olan; bunun gibi ayrıca ↓ **طُنٌّ**, damme ile. (TA.) -A2- Ayrıca, [eğer **طُنٌّ** için bir yanlış yazım değilse,] tohumu ayrılmış yahut gevşetilmiş ve çekirdeklerinden temizlenmiş pamuktan, bir hayvanın bir yanında taşınan türden, yarım yük: El-Hejeree’den. (TA.)

**طُنٌّ**
**طُنٌّ** ذ Kamışlardan yahut sazlardan bir demet, (S, M, K,) yahut (Msb’ye göre böyle; fakat TA’da “ve” ile) odun demeti: (Msb, TA:) IDrd tarafından sahih Arapça olmadığı düşünülmüştür: ve avam tarafından kesra ile **طِنّ** diye telaffuz edilir: (TA:) tekili ة ile; (K;) [yani] ↓ **طُنَّةٌ** bir demetin tek bir kamışını yahut sazını [yahut odun parçasını] ifade eder: (S:) ve çoğulu **أَطْنَانٌ**’dır: (Msb:) [yahut,] AHn’ye göre, kamış ve sazdan, ve taze dallardan bir **طُنّ**, bir araya getirilip bağlanan, ve çiçekleri yahut tomurcukları bulunan, ve iç tarafına koparılmış meyveler konulan bir **وريقة**’dir. (TA.) ― -b2- Ve bir hayvanın iki yanındaki iki yarım yükün arasına konulan bir şey. (AHeyth, K.) ― -b3- Ve [bir adamın] boyu: yahut IAar’a göre, (TA,) bir adamın ve her hayvanın bedeni: çoğulu **أَطْنَانٌ** ve **طِنَانٌ**: (K, TA:) bundan dolayı, onun dediği üzere, şu söz: **فُلَانٌ لَا يَقُومُ بِطُنِّ نَفْسِهِ فَكَيْفَ بَغَيْرِهِ** [Falanca kendi bedeniyle ayağa kalkmaz: öyleyse başkasıyla nasıl?]: fakat IDrd’ye göre bu, avamın sözüdür; ve onun sahih Arapça olduğunu düşünmez. (TA.) -A2- Ayrıca **طَنٌّ**’a bak.

**طُنَّةٌ**
**طُنَّةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**طِنَّةٌ**
**طِنَّةٌ** ذ : **ظِنَّةٌ**’ye bak.

**طُنِّىٌّ**
**طُنِّىٌّ** ذ İri gövdeli bir adam. (K, TA.)

**طَنِينٌ**
**طَنِينٌ** ذ bir mastar ismidir: (MA, Msb: [1’e bak:]) [basit bir isim olarak,] Sineklerin sesi [yani vızıltı yahut uğultu]: ve pirinçten yahut başka metalden leğenin sesi [yani çınlama yahut tıngırdama]: (S, K, TA:) ve kulağın sesi [yani çınlama yahut tınlama]: ve bir dağın: ve sert bir şeyin [herhangi bir türden]: ve ↓ **طَنْطَنَةٌ** benzer bir manaya sahiptir. (TA.)

**قَصِيدَةٌ طَنَّانَةٌ**
**قَصِيدَةٌ طَنَّانَةٌ** ذ [Gür sesli bir kaside.] (TA.)

**طَنْطَنَةٌ**
**طَنْطَنَةٌ** ذ : **طَنِينٌ**’e bak. Bu bir ses taklididir; [**طُنْبُور** denilen mandolin türünün] sesi ve benzerleri, (K, TA,) ud gibi, manasındadır. (TA.) Ve alçak, zayıf, yahut yumuşak konuşma. (TA.) Ve gevezelik, ve sözün gür bir telaffuzu. (TA.)

**رَجُلٌ ذُو طَنْطَانٍ**
**رَجُلٌ ذُو طَنْطَانٍ** ذ Gürültücü bir adam. (K.)
