# طه (ط-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ta Ha

- Harfler: ط - ه
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 3 sözlük

_Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır._

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [طه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87/siga/%D8%B7%D9%87.md) | طه | Ta Ha | 1 | 1 | [20:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87/ayet/20:1.md) |

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طه |
| Yapı | Hurûf-ı mukattaa |
| Özel Durum | İki harfli heca harfleri terkibi, sure başı şifresi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | يس, حم, [طسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3%D9%85.md) |
| Zıt Kök | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Çekirdek Özet 1 | Tâ ve Hâ harflerinin bağımsız ses değerleriyle ilahi hitaba dikkat çekme ve dinlemeye hazırlama işlevi |
| Çekirdek Özet 2 | Vahyin muhataba meşakkat ve sıkıntı vermek için değil, bir hatırlatma ve tezkire olarak indirildiğini bildirme |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi kelamın harf düzeyindeki aşkınlığını ve vahyin beşeri sınırları aşan mucizevi kurucu tabiatını tescil etme |
| Kritik Hata Riski | Harfleri sıradan bir beşeri nida veya doğrudan sözlük anlamı taşıyan alelade bir isim sayarak mukattaa harflerinin tenzil ve tenbih işlevini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طه | Hurûf-ı mukattaa terkibi olduğundan kök türetimi bulunmamaktadır; ses ve dikkat çekme odaklı bir heca çiftidir | Veri bulunamadı | Yapı iki bağımsız harften ibaret olup üçüncü bir kök harfi eklenmemiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Vahyin muhatabın idrakini ve kalbini ihata etmesi, dinleme alanını kuşatarak zihni toparlama hareketi |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Varlık ve ses boyutuyla hayret, uyanış, dikkat kesilme ve hitabın nefes gibi canlı biçimde açığa çıkışı |
| طه | Kuşatıcı bir nida ile dikkati açığa çıkarma ve dinleyiciyi vahyin hitap alanına dahil etme | İdrakin dağılmasını engelleyerek ilahi hitaba odaklanmayı sağlayan toparlayıcı ve uyandırıcı ses hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesne veya eylem kökü değildir; erken dönem Arap lehçelerinde ve şiirinde tenbih ve nida harfi veya fonetik ses öbeği olarak değerlendirilmiştir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Müstakil bir sözcük olarak klasik Cahiliye divanlarında tescilli kök kullanımı bulunmamaktadır; rivayetlerde bazı kabile lehçelerinde hitap nidası sayıldığı aktarılır |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem tefsir ve lügat rivayetlerinde Nabatî veya Habeşçe kökenli olup ey adam veya ey kişi anlamına gelen bir nida olduğu yönünde görüşler kaydedilmiştir |

Kaynak: et-Taberî, Câmiʿu’l-beyân; el-Ferrâ, Meʿâni’l-Ḳurʾân; Lisânü’l-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça طه terkibi, klasik semantik kök türetim sisteminden ziyade Sami alfabe geleneğindeki iki heca harfinin fonetik birlikteliğidir. Fenike ve erken Sami yazısında yer alan Tet (çark/sepet) ve He (pencere/kollarını açmış insan) işaretlerinin fonetik değerlerini taşır. Süryanice ve İbranice geleneklerinde harflerin heca isimleriyle okunması ayin ve metin başlarında yaygın bir uygulamadır. Bazı filologlar ve erken dönem müfessirleri, ifadenin erken Aramice veya Nabatça sesleniş formlarıyla akrabalığını ileri sürmüş ve muhatabı teskin eden bir nida tabiatı taşıdığını belirtmişlerdir; ancak kök düzeyinde ortak bir Sami fiil matrisi bulunmamaktadır.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Brown-Driver-Briggs; Payne Smith, Thesaurus Syriacus; Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qur'an.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Heca harfleri veya lehçesel nida | Tâ-Hâ sure başında bağımsız heca harfleri olarak telaffuz edilir; bazı lehçelerde ey insan anlamına gelen hitap edatı sayılmıştır | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Erken Sami alfabe harfleri | İbrani ve Süryani heca geleneğinde harflerin bağımsız adlarıyla zikredilip metin ayıracı veya dikkat çekici olarak kullanılmasıyla örtüşür | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri ailesi dışında kanıtlanmış bir etimolojik türevi tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Arthur Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qur'an; Lisânü’l-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طه | Anlamlı | Hurûf-ı mukattaa veya hitap | Tâ-Hâ sure başı şifresi; vahyin muhatabına yönelik ilahi dikkat çağrısı | Hedef heca terkibi; Kur'an'da geçer |
| هط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu dizilişte müstakil bir sülasi kök oluşmamıştır; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طه | Merkez | Mukattaa harfleri ve ilahi hitap nidası | Sure başındaki muhatabı doğrudan teskin eden ve dinlemeye çağıran iki harfli heca öbeği | Kur'an'da yalnızca Tâ-Hâ suresinin başında yer alan bağımsız harf grubu |
| يس | Komşu | Mukattaa harfleri ve peygambere hitap | Muhatabı risalet ve hikmetli Kur'an bağlamında doğrudan göreve sevk eden sesleniş | Yâ-Sîn suresinin başında vahyin ciddiyetine ve elçiliğe odaklanır |
| حم | Komşu | Mukattaa harfleri ve kitap vurgusu | Kitabın açık ayetlerine ve ilahi tenzile dikkat çeken ikili harf grubu | Hâ-Mîm ile başlayan surelerde vahyin indiriliş kaynağı öne çıkar |
| [طسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3%D9%85.md) | Komşu | Tâ ile başlayan heca harfleri grubu | Tarihsel kıssalara ve peygamber mücadelelerine geçiş yapan üçlü mukattaa | Tâ harfinin kuşatıcı tonunu Sîn ve Mîm harflerinin akışkanlığıyla birleştirir |
| Belirgin fark tespit edilmedi | Zıt | Veri bulunamadı | Mukattaa harflerinin doğrudan leksikal veya semantik bir zıddı bulunmamaktadır | Fonetik tenbih yapısı zıt kök barındırmaz |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طه | Mukattaa harfleri veya ilahi nida | Tâ ve Hâ harflerinin bağımsız telaffuzu ile muhataba sesleniş | Kesin |
| Latince | Litterae disjunctae, vocativus mysticus | Ayrık harfler, gizemli sesleniş | Mukattaa harflerinin lafzi anlam taşımayan harfi yapısını kısmen karşılar, manevi boyutunu dışarıda bırakır | Muhtemel |
| İngilizce | Disjoined letters, prophetic address | Ayrık heca harfleri, peygambere nida | Sure başındaki harflerin biçimsel yapısını ve muhataba yönelişini ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Geheimnisvolle Buchstaben, Eröffnungssilben | Gizemli başlangıç harfleri | Harflerin lafzen çözümlenemeyen ve dikkat uyandıran yapısını açıklar | Güçlü |
| Fransızca | Lettres isolées, appel d'ouverture | Ayrık harfler, açılış nidası | Metnin başındaki harf düzenini ve dinleyiciyi hazırlama işlevini betimler | Güçlü |

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi, Hurûf-ı Mukattaa maddesi; Blachère, Introduction au Coran.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| طه | Sure başı mukattaa harfi ve peygambere teskin edici nida | Vahyin indiriliş amacını açıklayan, Hz. Peygamber'e hitap eden ve zorluğu kaldıran açılış bağlamı; Tâ-Hâ [20:1](https://lisan.digital/tr/ayet/20:1.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İ'câzü'l-Kur'an ve ilahi kelamın mahiyeti | Harflerin beşer kelamının yapı taşları olmasına rağmen benzerinin getirilememesi ve müteşabih lafızlar meselesi | İlahi hitabın insan dilinin harfleriyle gelip beşeri takati aşması |
| Fıkıh | Kıraat ve namazda sure başlarının okunması | Sure başlarındaki mukattaa harflerinin müstakil bir ayet sayılıp sayılmayacağı ve secdede veya namazda okunma hükmü | Harflerin bağımsız birer ayet veya lafız olarak ibadetteki icra biçimi |
| Tefsir | Müteşâbihât, kasem veya nida yorumu | Harflerin Allah'ın isimlerinden bir isim mi, peygamberin bir sıfatı mı yoksa dikkat çekme edatı mı olduğu ihtilafı | İlahi sır, peygambere özel taltif ve vahye dikkat çekme odağı |
| Hadis | Peygamber isimleri ve sure faziletleri | Hz. Peygamber'in isimleri arasında Tâ-Hâ lafzının sayılıp sayılmayacağı ve sure kıraatinin fazileti | Resulullah'a yönelik hürmetkâr bir hitap veya teselli vasfı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve nübüvvet irtibatı | İlahi tenbih ve teselli | Kalbi vahye hazırlama ve tebliğ yükünü hafifletme | Vahyin muhataba güçlük çıkarmak için değil arınma ve öğüt için geldiğini duyurur | Güçlü |
| İlmi | Dil ve epistemoloji | Alfabenin kurucu unsuru | Bilginin yapı taşlarına dikkat çekme | Karmaşık metinlerin en yalın ses ve harf birimleriyle inşa edildiğini gösterir | Güçlü |
| Siyasi | Risalet otoritesi ve muhatap inşası | Meşruiyet çağrısı | Tebliğ eden önderi tahkim etme | Elçinin şahsiyetine hitap ederek onu beşeri baskı ve tehditlere karşı güçlendirir | Muhtemel |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Doğrudan iktisadi bir işlev veya kurumsal karşılık taşımamaktadır | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık sinyal ve frekans başlatıcı | Karmaşık veri akışından önce alıcıyı uyaran, iletişim kanalını açan ve gürültüyü kesen başlangıç darbesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Dikkat ve odaklanma edimi | İletişimde muhatabın dağılmış dikkatini toplamak ve dinleme hazırlığı oluşturmak için kullanılan nida protokolü | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Harfleri yalnızca büyüsel veya anlamsız birer ses öbeği sayarak metnin edebi ve peygamberi muhataplık derinliğini yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsan dilinin en temel yapı taşları olan heca harflerini kullanarak muhatabı sarsmak, dinlemeye sevk etmek ve ardından gelen ağır yükü hafifletmek |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Sure başındaki harfleri Kur'an'ın genel mesajından kopuk, keyfi ezoterik spekülasyonların malzemesi haline getirip ayetin getirdiği teselli ve tezkire dengesini kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin insan dilinin alfabesiyle inşa edildiğini, ancak aynı zamanda beşeri zihni aşan bir tenbih ve teskin gücüne sahip olduğunu gösteren somut bir mukattaa örneğidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sure başlarında yer alan heca harfleri ve Hz. Peygamber'in tebliğ meşakkatine dair teselli içeren hitap bağlamlarında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın muhatabını ezmek veya ona eziyet vermek için indiği zannını, harflerin hemen ardındaki Kur'an'ı sana güçlük çekesin diye indirmedik beyanıyla çürütür |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ağızdan çıkan ve alfabenin kurucu ögesi olan Tâ ve Hâ harflerinin bağımsız ses değerleriyle oluşturduğu heca nidası.
- Soyut anlam: Zihni ve kalbi dağıtıcı unsurlardan arındırarak ilahi kelamı karşılamaya hazırlayan yüksek dikkat, tenbih ve teskin hali.
- Sistematik karşılık: İletişim kanalının başında gürültüyü sıfırlayan, mesajın alıcıya eksiksiz ve meşakkatsizce aktarılmasını sağlayan kurucu başlatıcı eşik.
- LaTeX modeli: $$A_0 \xrightarrow{\;\sigma\;} M \implies \Delta H = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A_0$ başlangıçtaki ayrık harf sinyalini ve seslenişi, $\sigma$ dikkat toplayıcı ve zihni hazırlayıcı tenbih operatörünü, $M$ aktarılan ilahi mesajı, $\Delta H$ ise mesajın kabulü sürecinde muhatap üzerindeki meşakkat ve güçlük artışının sıfırlandığını temsil eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%87/occurrences?meal=IK

### [Taha 20:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87/ayet/20:1.md) — طه

طه

Meal (IK): Ta-Ha.

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الهاء والطاء
هط ، طه : ( مستعملان ) .
هطّ : أبو العباس عن ابن الأعرابي ، قال : الهُطُطُ : الهلْكى من الناس . والأهطُّ : الجمل الكثير المشي ، الصبورُ عليه ؛ والناقة هَطَّاءُ .
طه : قال الليث : الطَّهْطَاهُ : الفرس الفتيُّ الرائع . قال : وبلغنا في تفسير طَهْ مجزومة أنه بالحبشية يا رجل . قال ومن قرأ ( طَاهَى ) فهما حرفان من الهجاء . قال : وبلغنا أن موسى لما سمع كلام الرَّب استفزّه الخوفُ حتى قام على أصابع قَدميه خوفاً ، فقال اللَّهُ ( طَهْ ) أي : اطمئن . وقال الفرّاء : طَهْ : حرف هجاء . قال : وجاء في التفسير : طه يا رجل يا إنسان . قال وحدثني قيس عن عاصم عن زِرَ قال : قرأ رجل على ابن مسعود ( طَهْ ) فقال له عبد اللَّهِ ( طِهِ ) فقال الرجل أليس أُمِرَ أَنْ يَطَأَ قدمه ؟ فقال له عبد اللَّهِ : هكذا أقرأنِيها رسولُ اللَّهِ ( صلى الله عليه وسلم ) قال القراء : وكان القراء يقطعها ( طَ هَ ) . وأخبرني المنذريّ عن اليزيدي عن أبي حاتم قال : طَهَ : افتتاحُ سورةٍ ثم استقبلَ الكلامَ فقال للنبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( ُمَآ أَنَزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْءَانَ لِتَشْقَى ) ( طاه : 2 ) . وقال قتادة : طَهَ ، بالسريانية : يا رجل . وقال سعيد بن جبير وعكرمة : هي بالنَّبَطِيّة : يا رجل . وقال الكلبي : نزلت بلغة عَكّ يا رجل . وروي ذلك عن ابن عباس : قلت : والعمل على أنهما حرفا هجاء مثل ) أَلَمْ ) ( البَقَرَة : 1 ) .

باب الهاء والطاء
طها ، هيط ، طه ، وهط ، هطى : مستعملة
هطا : ثعلب عن ابن الأعرابي : هَطا ، إذا رَمَى ، وطَهَا إذا أَذْنب . قال : والهُطَى : الصِّراع ، والهُطَى : الضَّرب الشديد .
طها : في حديث أبي هريرة أنَّه ذكر حديثاً عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقيل له : أسَمِعْتَهُ ؟ فقال : أنا ما طَهوِي ؟ قال أبو عبيد : هذا مَثَلٌ ضَرَبه ، لأن الطَّهْوَ في كلامهم الإنضاجُ للطعام ، ورجل طاهٍ وقومٌ طُهاةٌ . وقال : امرؤ القيس :
فَظَل طُهاةُ اللَّحْم مِنْ بين مُنْضِجٍ
صَفِيفَ شِواء أو قَدِيرٍ مُعَجَّلِ
قال أبو عُبَيد : فتَرَى أنَّ أبا هُرَيرة جَعَل إحكامَه للحديث وإتقانَه إيّاه ، كالطّاهي المُجِيد المُنضِج لطعامِه ، يقول : فما كان عَملي إنْ كنتُ لم أَحْكِمْ هذه الرّواية التي رَوَيْتُها عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كإحكام الطّاهي للطّعام ، وكان وَجْهُ الكلام أن يقول : فما طَهْوِي ؟ أي فما كان إذاً طَهْوِي ؟ ولكنّ الحديث جاء على هذا اللّفظ . قلت : والّذي عندي في قوله : ( أنا ما طَهْوِي ) : أنا أيُّ شيء طَهْوِي ، على التعجب ، كأنّه أراد أيُّ شيء حِفْظي وإحكامي ما سمعتُ .
قلت : ورَوَى أحمدُ بنُ يحيى عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الطُّهَى : الذَّنْب من قول أبي هُرَيرة : ( أنا ما طَهْوِي ) أي ما ذَنْبي إنّما قاله النّبي ( صلى الله عليه وسلم )
قلت : وقولُ ابن الأعرابيّ أشبه بمعنى الحديث والله أعلم وهو حسبنا ونعم الوكيل .
قال : والطُّهَى : الطَّبيخ .
وقال الليث : الطَّهْوُ : علاجُ اللّحم بالشَّيِّ والطَّبخ ، والطاهي ذُوه ؛ يقال : هو يَطْهو اللحم طَهْواً ويقال : يَطْها .
عمرو عن أبيه : أطهَى حَذَق صِناعَته .
وَطَهَت الإبلُ تَطَهى طَهْياً ، إذا انتشَرَتْ فذهبتْ في الأرض . وقال :
ولَسْنا لِباغي المُهْمَلات بِقِرْفةٍ
إذا ما طَهَا بالليلِ مستتراتُها
ورَواه بعضهم : إذا ماطَهَا ، من مِاط يَمِيط :
مَدَّ لَنا في عُمْرِه رَبُّ طَهَا
أراد رَبُّ طه السورة
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الطَّهاءُ والطَّخاء والطَّخاف والعَماء ، كلُّه السحاب المرتفِع .
أبو عُبَيد عن الكسائيّ قال : إذا نُسِب إلى طُهَيَّة قيل : طُهَوِيّ وطَهَوِيّ وطُهْوِيّ . قلت : من قال طَهَوِيّ جَعل الأصلَ طَهْوَه أنشدَ الباهليّ للأَحول الكِنديّ :
وليت لنا من ماءِ زمزمَ شربَةً
مبرَّدةً باتت على الطَّهَيانِ
الطهيان اسم قُلة جبلٍ وفي ( النوادر ) : ما أدري أيّ الطَّهْياء هو ؟ وأي الضَّحياء هو ؟ وأيُّ الوضَح هو ؟
وهط : في حديث ذي المشْعار الهَمْدانيّ : على أنّ لهم وِهَاطها وعَزازها .
قال القُتَيبيّ : الوِهاط : المواضعُ المطمئنَّة ، واحدُها وَهْط ، وبه سُمِّي الوَهْط ، وهو مالٌ كان لعبد الله بن عمرو بن العاص بالطَّائف .
وقال الليث : الوَهْط : المكان من الأرض المطئنُّ المستوي يُنْبِت العِضَاهَ والسَّمُرَ به الطَّلْح والعُرْفُط وهي الوِهاط . قال : والوَهْط : شِبْه الوهن والضَّعف ، يقالُ رَمَى طائراً فأَوْهطَه ، وأَوْهطَ جَناحَه ، والفعل : وَهط يَهِط ، أي ضَعُف .
أبو عبيد عن الأمويّ : الإيهاط أن يَصرَعه صَرعةً لا يَقُوم منها .
وقال عرَّام السُّلميُّ : أَوْرَطْتُ الرجلَ وأَوْهطْتُه ، إذا أوقَعْتَه فيما يكره .
وقال أبو عمرو : وهطَه ووَهصه ، إذا كَسَره ، وأنشد :
يمرُّ أخفافاً يَهِطْن الجنْدَلا
هيط : سمعتُ المنذري يقول : سمعتُ أبا طالب يقول في قولهم : ما زلْنا بالهِيَاط والمِيَاط .
قال الفَرّاء : الهِياط : أشدُّ السَّوْق في الوِرْد والمِيَاط : أشدُّ السَّوْق في الصّدَر .
قال : ومعنى ذلك بالمجيء والذهاب .
وقال اللحياني : الهياط : الإقبال ، والمياط : الإدبار .
وقال غيرهما : الهياط : اجتماع الناس للصُّلح ، والمياط : التفرق عن ذلك .
وقال الليث : الهياط الدُّنُوّ ، والمياط : التباعُد . وقد أُمِيتَ فِعلُ الهياط .
أبو عبيد عن الفراء : تهايط القوم تهايُطاً ، إذا اجتمعوا وأصلحوا أمرهم ، وتمايَطُوا تمايُطاً : تَباعَدُوا وفسد ما بينهم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : هُطْ هُطْ ، إذا أمرتَه بالذهاب والمجيء . ويقال : بينهما
مُهايَطة ومُمايَطة ومغايطة ومُشايطة : كلامٌ مختلف في ( نوادر الأعرابيّ ) .
وقال ابن الأعرابيّ : الهائط : الذاهب ، والمائط : الجائي .
ويقال : هاطاه ، إذا اسْتَضْعَفَه .

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الطاء**
**هط** ، **طه** : (ikisi de kullanılır) .
**هطّ** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: **الهُطُطُ**: insanlardan helâk olmuşlar. **الأهطُّ**: çok yürüyen, buna sabreden deve; dişi deve **هَطَّاءُ**’dır.
**طه** : Leys dedi ki: **الطَّهْطَاهُ**: genç, güzel (râyi‘) at. Dedi ki: **طَهْ**’ın cezimli olarak tefsirinde bize ulaştı ki Habeşçe “ey adam”dır. Dedi ki: Kim (**طَاهَى**) okursa, o ikisi hecâdan iki harftir. Dedi ki: Bize ulaştı ki Mûsâ Rabbin sözünü işitince korku onu ürküttü de korkudan ayaklarının parmakları üzerinde durdu; bunun üzerine Allah (**طَهْ**) dedi; yani: sakin ol. Ferrâ dedi ki: **طَهْ**: hecâ harfidir. Dedi ki: Tefsirde geldi: **طه** “ey adam, ey insan”. Dedi ki: Bana Kays, Âsım’dan, Zirr’den haber verdi; dedi ki: Bir adam İbn Mes‘ûd’a (**طَهْ**) okudu; bunun üzerine ‘Abdullâh ona (**طِهِ**) dedi. Adam dedi ki: “Ayağını basması emrolunmadı mı?” ‘Abdullâh ona dedi ki: “Bana onu Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) böyle okuttu.” Kurrâ dedi ki: Kurrâ onu (**طَ هَ**) diye keserlerdi. Münzirî bana Yezîdî’den, o da Ebû Hâtim’den haber verdi; dedi ki: **طَهَ**: bir sûrenin açılışıdır; sonra sözü karşıladı da Nebî’ye (sallallahu aleyhi ve sellem) (**مَا أَنَزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْءَانَ لِتَشْقَى**) (Tâhâ: 2) dedi. Katâde dedi ki: **طَهَ** Süryânîce: “ey adam”. Sa‘îd b. Cübeyr ve ‘İkrime dedi ki: O Nabatîcedir: “ey adam”. Kelbî dedi ki: ‘Akk dilinde “ey adam” olarak indi. Bu İbn Abbâs’tan rivayet edildi. Dedim ki: Amel, onların ikisinin hecâdan iki harf olduğu üzerinedir; (**أَلَمْ**) gibi (el-Bakara: 1).

باب **الهاء** ve **الطاء**
**طها** ، **هيط** ، **طه** ، **وهط** ، **هطى** : kullanılır
**هطا** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **هَطا**: attığı zaman; ve **طَهَا**: günah işlediği zaman. Dedi ki: **الهُطَى**: güreş; ve **الهُطَى**: şiddetli vurma.
**طها** : Ebû Hureyre hadîsinde: Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) bir hadîs zikretti; ona “Onu işittin mi?” denildi; o da dedi ki: “Ben ne **طَهوِي**’yim?” Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Bu, vurduğu bir meseldir; çünkü **الطَّهْوَ** onların sözünde yemeği pişirmektir; **طاهٍ** bir adam ve **طُهاةٌ** bir topluluk. Dedi ki: İmru’ul-Kays:
فَظَل طُهاةُ اللَّحْم مِنْ بين مُنْضِجٍ
صَفِيفَ شِواء أو قَدِيرٍ مُعَجَّلِ
Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Böylece görürsün ki Ebû Hureyre, hadîsi sağlamlaştırmasını ve onu iyi yapmasını, yemeğini iyi pişiren mahir pişirici gibi kıldı; der ki: “Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet ettiğim bu rivayeti pişiricinin yemeği sağlamlaştırması gibi sağlamlaştırmadıysam benim işim neydi?” Sözün yönü, “Benim **طَهْوِي**’m neydi?” demesiydi; yani: “Öyleyse benim **طَهْوِي**’m neydi?” Lâkin hadîs bu lafız üzere geldi. Dedim ki: Bende, onun “(**أنا ما طَهْوِي**)” sözünde: “Ben, hayret için, hangi şey **طَهْوِي**’yim?” (manası vardır); sanki “işittiğimi hangi şey hıfzım ve sağlamlaştırmam?” demek istedi.
Dedim ki: Ahmed b. Yahyâ, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; o dedi ki: **الطُّهَى**: günah; Ebû Hureyre’nin “(**أنا ما طَهْوِي**)” sözünden; yani: “Benim günahım ne?” Bunu ancak Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) söyledi.
Dedim ki: İbnü’l-A‘râbî’nin sözü, hadîsin manasına daha benzer; Allah daha iyi bilir; O bize yeter ve O ne güzel vekildir.
Dedi ki: **الطُّهَى**: pişmiş yemek.
Leys dedi ki: **الطَّهْوُ**: eti kızartma ve pişirme ile tedavi (işleme); ve **الطاهي** onun sahibidir; denir ki: O eti **طَهْواً** **يَطْهو** eder; ve denir ki: **يَطْها**.
‘Amr, babasından: **أطهَى**: sanatını iyi bildi.
Ve develer **تَطَهى طَهْياً** **وَطَهَت**: yayıldıkları ve yeryüzünde gidip dağıldıkları zaman. Dedi ki:
ولَسْنا لِباغي المُهْمَلات بِقِرْفةٍ
إذا ما طَهَا بالليلِ مستتراتُها
Bazıları onu “**إذا ماطَهَا**” diye rivayet etti; **مِاط يَمِيط**’ten:
مَدَّ لَنا في عُمْرِه رَبُّ طَهَا
**طه** sûresinin Rabbi’ni kastetti.
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **الطَّهاءُ** ve **الطَّخاء** ve **الطَّخاف** ve **العَماء**; hepsi yüksek buluttur.
Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den; dedi ki: **طُهَيَّة**’ye nisbet edilince **طُهَوِيّ** ve **طَهَوِيّ** ve **طُهْوِيّ** denir. Dedim ki: Kim **طَهَوِيّ** derse, aslı **طَهْوَه** kılar. Bâhilî, Ahvel Kindî için inşâd etti:
وليت لنا من ماءِ زمزمَ شربَةً
مبرَّدةً باتت على الطَّهَيانِ
**الطهيان** bir dağ tepesinin adıdır. Ve (**النوادر**)’de: “Bilmiyorum, hangi **الطَّهْياء**’dır o? Ve hangi **الضَّحياء**’dır o? Ve hangi **الوضَح**’tır o?”
**وهط** : Zî’l-Miş‘âr el-Hemdânî hadîsinde: “Onların **وِهَاطها**’sı ve **عَزازها**’sı vardır” (diye).
Kuteybî dedi ki: **الوِهاط**: alçak (çukur) yerlerdir; tekili **وَهْط**’tır; ve onunla **الوَهْط** adlandırıldı; o, Tâif’te ‘Abdullâh b. ‘Amr b. el-‘Âs’ın bir malı idi.
Leys dedi ki: **الوَهْط**: yerden alçak, düz yer; **العِضَاهَ** ve **السَّمُرَ** bitirir; onda **الطَّلْح** ve **العُرْفُط** vardır; bunlar **الوِهاط**’tır. Dedi ki: **الوَهْط**: gevşeklik ve zayıflığa benzer; denir ki: Bir kuş attı da onu **فأَوْهطَه**; ve kanadını **أَوْهطَ**; fiil: **وَهط يَهِط**; yani zayıfladı.
Ebû ‘Ubeyd, Emevî’den: **الإيهاط**: onu, ondan kalkamayacağı bir düşüşle devirmendir.
‘Arrâm es-Sulemî dedi ki: Adamı **أَوْرَطْتُ** ve **أَوْهطْتُ**; onu hoşlanmadığı şeye düşürdüğün zaman.
Ebû ‘Amr dedi ki: Onu **وهطَه** ve **وَهصه**; onu kırdığın zaman. Ve inşâd etti:
يمرُّ أخفافاً يَهِطْن الجنْدَلا
**هيط** : Münzirî’yi işittim; dedi ki: Ebû Tâlib’i “Onların sözü: **ما زلْنا بالهِيَاط والمِيَاط**” hakkında işittim.
Ferrâ dedi ki: **الهِياط**: suya varışta en şiddetli sürüştür; **المِيَاط**: dönüşte en şiddetli sürüştür.
Dedi ki: Bunun manası, geliş ve gidiş iledir.
Lihyânî dedi ki: **الهياط**: yönelme; **المياط**: geri dönme.
İkisi dışında olanlar dedi ki: **الهياط**: insanların sulh için toplanması; **المياط**: bundan ayrılıp dağılma.
Leys dedi ki: **الهياط**: yaklaşma; **المياط**: uzaklaşma. **الهياط**’ın fiili öldürülmüştür (kullanımdan düşmüştür).
Ebû ‘Ubeyd, Ferrâ’dan: Kavim **تهايط** eder **تهايُطاً**; toplandıkları ve işlerini düzelttikleri zaman. Ve **تمايَطُوا** ederler **تمايُطاً**: uzaklaştılar ve aralarındaki bozuldu.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **هُطْ هُطْ**: ona gidip gelmeyi emrettiğin zaman. Ve denir ki: İkisi arasında **مُهايَطة** ve **مُمايَطة** ve **مغايطة** ve **مُشايطة** vardır: (**نوادر الأعرابيّ**)’de farklı söz.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الهائط**: giden; **المائط**: gelen.
Ve denir ki: Onu **هاطاه**; onu zayıf bulduğu zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء في المضاعف والمطابق)
(طع) الطاء والعين ليس بشيء. فأمَّا ما حكاه الخليل، من أن الطَّعطعة حكاية صوت اللاطع فليس بشيء.
(طف) الطاء والفاء يدلُّ على قِلّةِ الشيء. يقال: هذا شيءٌ طفيف. ويقال: إِناءٌ طَفَّانُ، أي ملآن. والتَّطْفِيف: نقص المكيال والميزان. قال بعض أهل العلم: إِنّما سمِّي بذلك لأنَّ الذي ينقصه منه يكون طفيفاً. ويقال لِمَا فوق الإِناء الطَِّفَاف والطُّفافة. فأمَّا قولهم: طفّفت بفلانٍ موضعَ كذا، أي رفعتُهُ إليه وحاذيته([1]). وفي الحديث: "طَفَّفَ بي الفرسُ مسجدَ بني فلان([2])" فإنَّه يريد وثَب حتى كاد يساوي المسجد ـ فهذا على معنى التشبيه بطَفاف الإناء وطَفافته. والقياس واحد.
ومما شذَّ عن الباب قولهم: أطفَّ فلانٌ بفلان، إذا طَبَن له وأراد ختله. ومنه استطفَّ الأمرُ، إِذا أمكنَ وأُكْمِلَ([3])، وهذا من باب الإبدال، وقد ذكر في بابه.
(طل) الطاء واللام يدل على أصولٍ ثلاثة: أحدها غضاضة الشَّيء وغضارَته، والآخَر الإشراف، والثالث: إِبطال الشَّيء.
فالأول الطّلّ: وهو أضعف المطر، إِنّما سمِّي به لأنَّه يحسِّن الأرض. ولذلك تسَمّى امرأة الرَّجل طَلّته.
قال بعضهم: إنَّما سمِّيت بذلك لأنَّها غضّةٌ في عينه [كأنّها] طَلّ. ومن الباب في معنى القلَّة، وهو محمولٌ على الطّلّ، قولهُم: ما بالنّاقة طُلّ، أي ما بها لبن، يراد ولا قليلٌ منه. وضُمَّت الطاء فرقاً بينه وبين المطر.
والباب الآخر: الطّلَل، وهو ما شَخَص من آثار الديار. يقال لِشَخْصِ الرَّجل طَلَلُهُ. ومن ذلك أَطَلَّ على الشَّيء، إذا أَشْرَفَ. وطَلَل السَّفِينة: جِلالها، والجمع أطلال. ويقال: تَطَالَلْت، إِذا مددتَ عنقَكَ تنظُرُ إلى الشيءِ يبعُد عنك. قال:
كَفَى حَزناً أنِّي تطاللت كي أرَى  *** ذُرى عَلَمَيْ دَمْخٍ فما يُريَانِ([4])وأمّا إبطال الشيء فهو إطلال الدِّماء، وهو إبطالها، وذلك إِذا لم يطلب لها. يقال طُلَّ دمه فهو مطلول، وأُطِلّ فهو مُطَلّ، إِذا أُهْدِر.
ومما شذَّ عن هذه الأصول، وما أدري كيف صحّته قولهم: إنَّ الطِّلَّ([5]): الحيَّة. والطَّلاَطِلَة: داءٌ يأخذ في الصُّلْب.
(طم) الطاء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تغطيةِ الشَّيءِ للشَّيءِ حتى يسوّيهِ به، الأرض أو غيرها. من ذلك قولهم طمَّ البئر بالتراب: ملأها وسَوَّاها. ثم يحمل على ذلك  فيقال للبحر الطِّمُّ، كأنَّه طَمَّ الماءُ ذلك القرار. ويقولون: "له الطِّمّ والرِّم". فالطِّمّ: البحر، والرِّمّ الثَّرَى. ومن ذلك قولهم: طَمَّ الأمر، إِذا علا وغَلَبَ، ولذلك سُمِّيت القيامة: الطَّامَّة. فأمَّا قولهم: طَمَّ شَعَره، إذا أخذَ منه، ففيه معنى التَّسويَة وإنْ لم يكن فيه التغطية.
ومن الباب: الطِّمْطِم: الرجل الذي لا يُفصح، كأنَّه قد طُمَّ كما تُطَمّ البئر. ومما شذَّ عن هذا الأصل شيءٌ ذكرهُ ابنُ السكّيت، قال: يقال طَمَّ الفرسُ إذا عَلا. وطمَّ الطّائرُ إذا علا الشجرة.
(طن) الطاء والنون أصلٌ يدلُّ على صوت. يقال: طنَّ الذباب طنيناً. ويقولون: ضرب يدَه فأطنّها، كأنَّه يُراد به صوتُ القَطْع.
ومما ليسَ عندي عربياً قولهم للحُزمة من الحطب وغيرِه: طُنّ. ويقولون: طَنَّ، إذا مات، وليس بشيء.
(طه) الطاء والهاء كلمةٌ واحدةٌ. يقال للفرسِ السريع: طَهطاهٌ.
(طأ) الطاء والهمزة، وهو يدلُّ على هَبْط شيءٍ. من ذلك قولهم: طأطأ رأسَه. وهو مأخوذٌ *من الطَّأْطاءِ، وهو منهبطٌ من الأرض. وهو في قول الكُميت([6]).
(طب) الطاء والباء أصلان صحيحان، أحدهما يدلُّ على عِلمٍ بالشيء ومَهارَةٍ فيه. والآخر على امتدادٍ في الشيء واستطالة.
فالأول الطِّبّ، وهو العلم بالشيء. يقال رجلٌ طَبٌّ وطبيب، أي عالم حاذق. قال:
فإنْ تسألوني بالنِّسَاءِ فإنّني  *** بصيرٌ بأدواء النِّساءِ طبيب([7])ويقال فحلٌ طَبٌّ، أي ماهر بالقِرَاع. ويقال للذي يتعهّد موضِعَ خُفِّه أَينَ يَطَأُ به: طَبٌّ أيضاً. ولذلك سمِّيَ السِّحْر طِبّاً؛ يقال مطبوب، أي مسحور. قال:
فإنْ كنت مطبوباً فلا زِلْت هكذا  *** وإِنْ كُنت مسحوراً فلا برأ السِّحرُ
وأمَّا الذي يقال في قولهم: ما ذاك بِطِبِّي، أي بدهري، فليس بشيء، إِنَّما معناهُ ما ذاك بالأمر الذي أَمْهَرُه، ما ذاك بالشيء الذي أقتلُهُ علماً([8])، كما جاء في الحديث: "فما طهوي إذاً([9])". وقد ذكرناه في بابه.
وأمَّا الأصل الآخَر: فالطِّبَّة: الخِرْقَة المستطيلة من الثَّوب، والجميع طِبَب. وطِبَب شُعاع الشَّمْس: الطَّرَائق الممتّدة تُرَى فيها حين تطلُع. والطِّبابة: السَّير بين الخُرْزَتين. والطِّبّة: مستطيل من الأرض دقيقٌ كثير النَّبات.
ومن ذلك قولُهم: تلقَى فلاناً عن طِبَبٍ كثيرةٍ، أي ألوان كثيرة.
(طث) الطاء والثاء ليس بشيء. ويزعمون أنّ الطَّثَّ لُعْبَةٌ بِخشبةٍ تدعى المِطَثَّة.
(طح) الطاء والحاء قريبٌ من الذي قبله على أنّهم يقولون: الطَّحُّ: أن تسحَجَ الشيء بِعَقِبك([10]). ويقال طَحْطَح بهم، إِذا بَدّدهم. وطَحْطَحَهم: غَلَبَهم.
(طخ) الطاء والخاء ليس [له] عندي أصلٌ مطرد ولا منقاس. وقد ذُكِرَ عن الخليل: طَخْطَخَ السَّحابُ: انضمَّ بعضه إلى بعض. والطَّخْطخة: تسوية الشَّيء. وهذا إِنَّما يُحتاج في تصحيحه إلى حُجّة، فأمَّا الحكاية في هذا الباب فيقال إنّ الطّخْطَخَة الضَّحك؛ والحكايات لا تُقاس.
ومما يقرب من هذا في الضَّعف قولهم: إنَّ المتطَخطِخ: الضعيف البصر. وقالوا أيضاً: والطُّخوخ: سوء الخُلُق والشَّراسَة.
(طر) الطاء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حِدّة في الشيء واستطالةٍ وامتدادٍ من ذلك قولهم: طرَّ السِّنَان، إِذا حدّده. وهذا سنان مطرور، أي محدَّد. ومن الباب الرّجل الطَّرير: ذو الهَيْئَة، كأنَّه شيءٌ قد طُرَّ وجُلِيَ وحُدِّدَ. قال:
ويُعجِبك الطّريرُ فتبتليه *** فيُخلِفُ ظنَّك الرجلُ الطّريرُ([11])ومن الباب فَتَىً طارٌّ: ط‍رَّ شاربُهُ. والطُّرَّةُ: كُفّة الثَّوب. ويقال: رمى فأطَرَّ، إِذا أنفَذ. وكلُّ شيء حُسِّن فقد طُرَّ، حتى يقال طَرّ حوضَه([12])، إذا طيّنه. والطُّرَّة من الغيم: الطريقة المستطيلة. والخُطَّة السّوداء على ظهر الحمار طُرَّة. وطُرَّة النهر: شَفيرُه. وطَرَّ النّبتُ، إِذا أنبت؛ وهو مِنْ طَرّ شاربُهُ. قال:
منّا الذي هو ما إنْ طَرَّ شاربُهُ *** والعانسون ومنّا المُرْدُ والشِّيبُ([13])
فأمَّا الطَّرّ الذي في معنى الشَّلّ([14]) والطَّرد، فهو من هذا أيضاً؛ لأنَّ مَنْ طرد شيئاً وشَلّه فقد أَذْلَقه حتى يحتدّ في شَدِّهِ وعَدْوِه. فأمَّا قول الحطيئة:
غَضِبْتُم علينا أن قتلْنا بخالدٍ *** بني مالِكٍ ها إنَّ ذا غَضَبٌ مُطِرّ([15])فقال أبو زيد: الإطرار الإِغراء. وهذا قريبُ القِياسِ من الباب، لأنَّه إِذا أغراه بالشَّيءِ فقد أَذْلَقه وأحدَّه. وقال آخَرون: المُطِرُّ: المدِلّ. والأوّل أحسن وأقيس. ويقال الغضب المطرّ الذي جاء من أطرار الأرض، أي هو غضب لا يُدرى من أين جاء. وهو صحيح؛ لأنَّ أطرار الأرض أطرافها وطرف كلِّ شيءٍ: الحادّ منه.
(طس) الطاء والسين ليس أصلاً. والطَّسُّ لغةٌ في الطَّسْت.
(طش) الطاء والشين أُصَيلٌ يدلُّ على قِلّةٍ في مَطَر، ويجوز أن يُستعار في غيرهِ أصلاً. من ذلك الطّشّ، وهو المطر الضَّعيف. وقال رؤبة:
* ولا نَدَى وَبْلِكَ بالطَّشيشِ([16]) *
والله أعلم بالصواب.
--------------ـــــ
([1])  وكذا في المجمل، وفي اللسان: "دفعته" بالدال.
([2]) في المجمل واللسان: "بني زريق".
([3]) في المجمل: "إذا استقامَ وأمكن".
([4]) لطهمان بن عمرو الكلابي، كما سبق في حواشي (دمخ). وأنشده في اللسان في (طلل).
([5]) يقال أيضاً بفتح الطاء، كما في اللسان (طلل 432).
([6]) في ديوانه (2: 22). وأنشده في اللسان والجمهرة (3: 285) بدون نسبة :
منها اثنتان لما الطأطاء يحجبه *** والأخريان لما يبدو به القبل
 ([7]) البيت لعلقمة الفحل في ديوانه 131 والمفضليات (3: 192).
([8]) في الأصل: "أقله علما".
([9]) انظر ما سيأتي في (طهي). وفي اللسان (طها): "وقيل لأبي هريرة: أأنت سمعت هذا من رسول الله صلى الله عليه وسلم؟ فقال: وما كان طهوي ـ أي ما كان عملي ـ إن لم أحكم ذلك".
([10]) في الأصل: "يعقل"، صوابه في المجمل واللسان.
([11]) البيت من أبيات رويت في الحماسة: (2: 20). منسوبة إلى العباس بن مرداس. وذكر في اللسان (طرر) أن البيت يروى أيضاً للمتلمس.
([12]) في الأصل: "خوصته" ، صوابه في المجمل واللسان.
([13]) البيت لأبي قيس بن رفاعة. اللسان (عنس)، وشرح شواهد المغني 244. وسيأتيýýýýýýý في (عنس).
([14]) في الأصل: "الشك"، تحريف.
([15]) ديوان الحطيئة 49 واللسان (طرر) وإصلاح المنطق 320.
([16]) في اللسان :              * ولا جدا نيلك بالطشيش *.
    وفي الديوان: 78:          * وما جدا غيثك بالطشوشِ *.

ـ

##### Türkçe

(باب **الطاء** في المضاعف والمطابق)
(**طع**) **الطاء** ve **العين** bir şey değildir. Şu hâlde **الخليل**’in hikâye ettiği, **الطَّعطعة**’nın **اللاطع**’ın sesinin hikâyesi olduğuna dair olan şey, bir şey değildir.

(**طف**) **الطاء** ve **الفاء** şeyin azlığına delâlet eder. Denir: bu, **طَفيف** bir şeydir. Ve denir: **إِناءٌ طَفَّانُ**; yani doludur. Ve **التَّطْفِيف**: ölçeğin ve tartının eksiltilmesidir. İlim ehlinden bazıları dedi: ancak bununla adlandırıldı; çünkü ondan eksilttiği şey, **طَفيف** olur. Ve kabın üstünde olana **الطَِّفَاف** ve **الطُّفافة** denir. Şu hâlde onların sözü: **طفّفت بفلانٍ موضعَ كذا**; yani onu ona yükselttim ve ona hizaladım([1]). Ve hadiste: “**طَفَّفَ بي الفرسُ مسجدَ بني فلان**([2])” — şüphesiz o, sıçradı da neredeyse mescide eşit olacaktı demek ister — bu, kabın **طَفاف**’ına ve **طَفافته**’sine benzetme mânâsı üzerinedir. Ve kıyas birdir.
Ve bâbdan şâz olan şeylerden: onların sözü **أطفَّ فلانٌ بفلان**; ona **طَبَن** ettiği ve onu aldatmayı istediği zaman. Ve ondan: **استطفَّ الأمرُ**; mümkün olduğu ve tamamlandığı zaman([3]). Ve bu, **الإبدال** bâbındandır; ve kendi bâbında zikredilmiştir.

(**طل**) **الطاء** ve **اللام** üç asla delâlet eder: birincisi şeyin **غضاضة**’sı ve **غضارته**’si, ikincisi **الإشراف**, üçüncüsü: şeyin **إِبطال**’ı.
Birincisi **الطّلّ**dür: ve o, yağmurun en zayıfıdır; ancak bununla adlandırıldı; çünkü yeri güzelleştirir. Bundan dolayı erkeğin karısına **طَلّته** denir.
Bazıları dedi: ancak bununla adlandırıldı; çünkü o, onun gözünde tazedir; [sanki o] **طَلّ** gibidir. Ve bâbdan, azlık mânâsında — ve **الطّلّ** üzerine hamledilmiştir — onların sözü: **ما بالنّاقة طُلّ**; yani onda süt yoktur; azı da kastedilir. Ve **الطاء** onunla yağmur arasını ayırmak için ötrelendi.
Ve diğer bâb: **الطّلَل**dir; ve o, diyarların izlerinden belirginleşen şeydir. Erkeğin şahsına **طَلَلُهُ** denir. Ve bundan: **أَطَلَّ على الشَّيء**; bir şeye **أَشْرَفَ** ettiği zaman. Ve geminin **طَلَل**i: örtüleridir; çoğulu **أطلال**dır. Ve denir: **تَطَالَلْت**; boynunu uzattığın zaman, senden uzaklaşan şeye bakarsın. Dedi ki:
كَفَى حَزناً أنِّي تطاللت كي أرَى  *** ذُرى عَلَمَيْ دَمْخٍ فما يُريَانِ([4])
Şeye gelince: şeyin iptali, o **إطلال الدِّماء**dır; ve o, onların iptalidir; bu, onlar için talepte bulunulmadığı zaman olur. Denir: **طُلَّ دمه**; o hâlde o **مطلول**dur; ve **أُطِلّ**; o hâlde o **مُطَلّ**dür; **أُهْدِر** edildiği zaman.
Ve bu asıllardan şâz olan şeylerden — ve ben onun sıhhatini nasıl bilmem — onların sözü: şüphesiz **الطِّلَّ**([5]) yılandır. Ve **الطَّلاَطِلَة**: belde tutan bir hastalıktır.

(**طم**) **الطاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; şeyin, şeyi örtecek şekilde, onunla onu eşitleyinceye kadar — yer veya başkası — delâlet eder. Bundan: onların sözü **طمَّ البئر بالتراب**: onu doldurdu ve düzledi. Sonra bunun üzerine taşınır da denir: denize **الطِّمُّ**; sanki su o çukuru **طَمَّ** etti. Ve derler: “**له الطِّمّ والرِّم**”. Şu hâlde **الطِّمّ**: denizdir; ve **الرِّمّ**: nemli topraktır. Ve bundan: onların sözü **طَمَّ الأمر**; yükseldiği ve galip geldiği zaman. Bundan dolayı kıyamete **الطَّامَّة** adı verildi. Şu hâlde onların sözü: **طَمَّ شَعَره**; ondan aldığı zaman, onda örtme olmasa da eşitleme mânâsı vardır.
Ve bâbdan: **الطِّمْطِم**: açık konuşmayan adamdır; sanki o, kuyu örtüldüğü gibi **طُمَّ** edilmiştir. Ve bu asıldan şâz olan şeylerden, **ابنُ السكّيت**’in zikrettiği bir şey: dedi: denir **طَمَّ الفرسُ**; yükseldiği zaman. Ve **طمَّ الطّائرُ**; ağaca yükseldiği zaman.

(**طن**) **الطاء** ve **النون** bir asıldır; sese delâlet eder. Denir: **طنَّ الذباب طنيناً**. Ve derler: elini vurdu da onu **أطنّها** etti; sanki bununla kesmenin sesi kastedilir.
Ve bence Arapça olmayan şeylerden: odun ve başkasından demete **طُنّ** demeleri. Ve derler: **طَنَّ**; öldüğü zaman; bir şey değildir.

(**طه**) **الطاء** ve **الهاء** tek bir kelimedir. Hızlı ata **طَهطاهٌ** denir.

(**طأ**) **الطاء** ve **الهمزة**; ve o, bir şeyin alçalmasına delâlet eder. Bundan: onların sözü **طأطأ رأسَه**. Ve o, **الطَّأْطاءِ**’dan alınmıştır; ve o, yerden bir alçaklıktır. Ve o, **الكُميت**’in sözü içindedir([6]).

(**طب**) **الطاء** ve **الباء** iki sahih asıldır: birincisi, şey hakkında bilgiye ve onda maharete delâlet eder. Diğeri, şeyde uzamaya ve uzamışlığa.
Birincisi **الطِّبّ**dir; ve o, şeyin ilmidir. Denir: **رجلٌ طَبٌّ** ve **طبيب**; yani bilen, usta. Dedi ki:
فإنْ تسألوني بالنِّسَاءِ فإنّني  *** بصيرٌ بأدواء النِّساءِ طبيب([7])
Ve denir: **فحلٌ طَبٌّ**; yani vuruşmada mahir. Ve ayağının tabanının yerini, onunla nereye bastığını gözetene de **طَبٌّ** denir. Bundan dolayı sihre **طِبّ** adı verildi; denir **مطبوب**; yani büyülenmiş. Dedi ki:
فإنْ كنت مطبوباً فلا زِلْت هكذا  *** وإِنْ كُنت مسحوراً فلا برأ السِّحرُ
Şu hâlde onların sözü içinde söylenen şeye gelince: **ما ذاك بِطِبِّي**; yani dehrimle, o bir şey değildir; ancak mânâsı: o, benim maharetli olduğum iş değildir; o, benim onu ilimle kuşattığım şey değildir([8]); hadiste geldiği gibi: “**فما طهوي إذاً**([9])”. Ve onu kendi bâbında zikrettik.
Şu hâlde diğer asla gelince: **الطِّبَّة**: elbiseden uzunlamasına bez parçasıdır; hepsi **طِبَب**dir. Ve güneş ışığının **طِبَب**i: doğduğu zaman içinde görülen uzamış çizgilerdir. Ve **الطِّبابة**: iki boncuk arasındaki yürüyüştür. Ve **الطِّبّة**: yerden uzunlamasına, ince, bitkisi çok olan yerdir.
Ve bundan onların sözü: **تلقَى فلاناً عن طِبَبٍ كثيرةٍ**; yani çok renkler üzere.

(**طث**) **الطاء** ve **الثاء** bir şey değildir. Ve zannederler ki **الطَّثَّ**, **المِطَثَّة** denilen bir sopayla bir oyundur.

(**طح**) **الطاء** ve **الحاء**, ondan öncekinin yakınıdır; şu var ki onlar derler: **الطَّحُّ**: şeyi topuğunla sıyırmandır([10]). Ve denir: **طَحْطَح بهم**; onları dağıttığı zaman. Ve **طَحْطَحَهم**: onları yendi.

(**طخ**) **الطاء** ve **الخاء** için bende düzenli ve kıyaslı bir asıl yoktur. Ve **الخليل**’den nakledilmiştir: **طَخْطَخَ السَّحابُ**: onun bir kısmı bir kısmına toplandı. Ve **الطَّخْطخة**: şeyin düzlenmesidir. Bu, ancak onun tashihi için bir hüccete muhtaçtır. Şu hâlde bu bâbda hikâye olarak denir ki **الطّخْطَخَة** gülmektir; ve hikâyeler kıyas edilmez.
Ve bunun zayıflıkta yakını olan şeylerden: onların sözü: şüphesiz **المتطَخطِخ** zayıf görendir. Ve ayrıca dediler: ve **الطُّخوخ**: kötü huy ve sertliktir.

(**طر**) **الطاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; şeyde keskinliğe ve uzamaya ve uzanıp gitmeye delâlet eder. Bundan: onların sözü **طرَّ السِّنَان**; onu sivrilttiği zaman. Ve bu **سنان مطرور**dur; yani sivriltilmiş. Ve bâbdan **الرّجل الطَّرير**: heyet sahibi; sanki o, **طُرَّ** edilmiş, parlatılmış ve sivriltilmiş bir şeydir. Dedi ki:
ويُعجِبك الطّريرُ فتبتليه *** فيُخلِفُ ظنَّك الرجلُ الطّريرُ([11])
Ve bâbdan: **فَتَىً طارٌّ**: bıyığı **ط‍رَّ** etti. Ve **الطُّرَّةُ**: elbisenin eteği. Ve denir: attı da **أطَرَّ**; delip geçirdiği zaman. Ve güzelleştirilen her şey **طُرَّ** edilmiştir; hatta denir: **طَرّ حوضَه**([12]); onu çamurla sıvadığı zaman. Ve buluttan **الطُّرَّة**: uzunlamasına yol. Ve eşeğin sırtındaki siyah çizgi **طُرَّة**dir. Ve nehrin **طُرَّة**si: kıyısıdır. Ve **طَرَّ النّبتُ**; bitirdiği zaman; ve o, **طَرّ شاربُهُ**’dandır. Dedi ki:
منّا الذي هو ما إنْ طَرَّ شاربُهُ *** والعانسون ومنّا المُرْدُ والشِّيبُ([13])
Şu hâlde **الطَّرّ**a gelince; **الشَّلّ**([14]) ve **الطَّرد** mânâsında olan, o da bundandır; çünkü bir şeyi kovan ve onu **شَلّ** eden, onu çekişinde ve koşusunda keskinleşinceye kadar kayganlaştırmıştır. Şu hâlde **الحطيئة**’nin sözüne gelince:
غَضِبْتُم علينا أن قتلْنا بخالدٍ *** بني مالِكٍ ها إنَّ ذا غَضَبٌ مُطِرّ([15])
**أبو زيد** dedi: **الإطرار** **الإِغراء**dır. Ve bu, bâbdan kıyasa yakındır; çünkü onu bir şeye kışkırttığı zaman, onu kayganlaştırmış ve keskinleştirmiş olur. Ve başkaları dedi: **المُطِرُّ**: nazlanan. Birincisi daha güzel ve daha kıyaslıdır. Ve denir: **الغضب المطرّ**; yerin **أطرار**’ından gelen; yani nereden geldiği bilinmeyen bir öfkedir. Ve o sahihtir; çünkü yerin **أطرار**’ı onun uçlarıdır; ve her şeyin ucu: onun keskin olanıdır.

(**طس**) **الطاء** ve **السين** bir asıl değildir. Ve **الطَّسُّ**, **الطَّسْت**’te bir lugattır.

(**طش**) **الطاء** ve **الشين** az bir yağmurda bir asıldır; ve aslî olarak başkasında ödünç alınması câizdir. Bundan **الطّشّ**: ve o, zayıf yağmurdur. Ve **رؤبة** dedi:
* ولا نَدَى وَبْلِكَ بالطَّشيشِ([16]) *
Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ـــــ
([1]) Ve **المجمل**’de de böyledir; ve **اللسان**’da: “**دفعته**” **الدال** ile.
([2]) **المجمل** ve **اللسان**’da: “**بني زريق**”.
([3]) **المجمل**’de: “**إذا استقامَ وأمكن**”.
([4]) **طهمان بن عمرو الكلابي**’nindir; daha önce (**دمخ**) haşiyelerinde geçtiği üzere. Ve **اللسان**’da (**طلل**) içinde onu okudu.
([5]) **الطاء**’ın fethasıyla da denir; **اللسان**’da (**طلل 432**) olduğu gibi.
([6]) Divanında (2: 22). Ve **اللسان** ve **الجمهرة**’de (3: 285) nisbesiz olarak onu okudu:
منها اثنتان لما الطأطاء يحجبه *** والأخريان لما يبدو به القبل
([7]) Beyit, divanında 131 ve **المفضليات**’ta (3: 192) **علقمة الفحل**’indir.
([8]) Asılda: “**أقله علما**”.
([9]) (طهي)’de gelecek olana bak. Ve **اللسان**’da (**طها**): “Ve **أبي هريرة**’ye denildi: bunu Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم’den sen mi işittin? O dedi: **وما كان طهوي ـ أي ما كان عملي ـ إن لم أحكم ذلك**”.
([10]) Asılda: “**يعقل**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([11]) Beyit, **الحماسة**’de rivayet olunan beyitlerdendir: (2: 20). **العباس بن مرداس**’a nisbet edilmiştir. Ve **اللسان**’da (**طرر**) beyitin **المتلمس**’e de rivayet edildiği zikredildi.
([12]) Asılda: “**خوصته**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([13]) Beyit **أبي قيس بن رفاعة**’nindir. **اللسان** (**عنس**), ve **شرح شواهد المغني** 244. Ve (**عنس**)’te gelecek.
([14]) Asılda: “**الشك**”; tahrif.
([15]) **ديوان الحطيئة** 49 ve **اللسان** (**طرر**) ve **إصلاح المنطق** 320.
([16]) **اللسان**’da: * ولا جدا نيلك بالطشيش *.
Ve divanda: 78: * وما جدا غيثك بالطشوشِ *.

ـ

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

طَهْطَهَ
R. Q. 1 طَهْطَهَ ذ He laughed immoderately: (L voce كَدْكَدَ:) or you say طَهْطَهَ فِى ضَحِكِهِ, meaning he laughed slightly; like طَحْطَحَ. (O and TA in art. طح.)

طَهْ
طَهْ ذ [at the commencement of the 20th chapter of the Kur-لn] means اِطْمَئِنّ [Be thou still, &c.]: (K, TA:) and thus it is expl. as occurring in a trad. respecting Moses' hearing the speech of the Lord of Might: (TA:) or, as some say, it is for طَأْ [imperative of وَطِئَ], meaning tread upon the ground with the soles of both thy feet; because the Prophet raised one of his feet in prayer: (TA in art. وطأ:) or it means O man, in the Abyssinian language; (Lth, K, TA;) or so in Syriac, accord. to Katلdeh; or so in Nabathوan, accord. to other authorities: (TA:) read طٰهٰ, with the two fet-hahs pronounced fully, it is two letters of the alphabet (مِنَ الهِجَآءِ [strangely misunderstood by Freytag as meaning “ quibus maledicitur ”]): (Lth, K, TA:) Ibn-Mes'ood is related to have read طِهِ, with the two kesrehs pronounced fully: and Fr says that some divided it, reading طِ هِ: (TA:) Abu-n-Nejm has called it طَهَا. (TA in art. طهو, q. v.)

طَهْطَهَةٌ
طَهْطَهَةٌ ذ sing. of طَهَاطِهُ, (TA,) which signifies The voices [or neighings] of horses. (K, TA.)

طَهْطَاهٌ
طَهْطَاهٌ ذ , as an epithet applied to a horse, That excites admiration by his beauty, or swift and excellent; youthful; excelling in beauty. (Lth, L, K, TA.)

##### Türkçe

طَهْطَهَ
R. Q. 1 **طَهْطَهَ** ذ: Ölçüsüzce güldü: (L, **كَدْكَدَ** maddesinde:) yahut **طَهْطَهَ فِى ضَحِكِهِ** dersin; mânâsı: az güldü; **طَحْطَحَ** gibi. (O ve TA, **طح** maddesinde.)

طَهْ
**طَهْ** ذ [Kur’ân’ın 20. sûresinin başında] **اِطْمَئِنّ** [Sakin ol, vb.] demektir: (K, TA:) ve böylece, Mûsâ’nın Kudret Sahibinin sözünü işitmesine dair bir rivayette vârid olduğu üzere açıklanır: (TA:) yahut, bazılarının dediğine göre, **طَأْ** içindir [**وَطِئَ**’nin emir kipi]; mânâsı: iki ayağının tabanlarıyla yere bas; çünkü Peygamber namazda ayaklarından birini kaldırmıştı: (TA, **وطأ** maddesinde:) yahut Habeş dilinde “ey adam” demektir; (Lth, K, TA;) yahut Katâde’ye göre Süryânîcede böyledir; yahut diğer otoritelerce Nabatîcede böyledir: (TA:) **طٰهٰ** diye oku; iki fetha tam telaffuz edilerek; o, alfabenin iki harfidir (**مِنَ الهِجَآءِ**): (Lth, K, TA:) İbn Mes‘ûd’un, iki kesreyi tam telaffuz ederek **طِهِ** diye okuduğu rivayet edilmiştir: ve Fr, bazılarının onu ayırdığını, **طِ هِ** diye okuyarak, söyler: (TA:) Ebû’n-Necm ona **طَهَا** adını vermiştir. (TA, **طهو** maddesinde; bkz.)

طَهْطَهَةٌ
**طَهْطَهَةٌ** ذ, (TA,) **طَهَاطِهُ**’nun müfredidir; bu da atların sesleri [yahut kişnemeleri] demektir. (K, TA.)

طَهْطَاهٌ
**طَهْطَاهٌ** ذ, bir ata sıfat olarak: güzelliğiyle hayranlık uyandıran; yahut hızlı ve mükemmel; genç; güzellikte üstün. (Lth, L, K, TA.)
