# طود (ط-و-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%88%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Çölde rüzgarın sürükleyerek meydana getirdiği kum sıra tepeciklerine denir

- Harfler: ط - و - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [كَالطَّوْدِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%8E%D9%91%D9%88%D9%92%D8%AF%D9%90.md) | كَالْفَعْلِ | Dik yamaçlı dağ gibi | 1 | 1 | [26:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF/ayet/26:63.md) |

## Mücavir kökler — 9 mücavir (12 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [فلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Felak Kayalıklardan kopan büyük kaya parçasıdır
2. [عصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Asân
3. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bahr deniz demektir
4. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Örnek verdi
5. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
6. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
7. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Büyük
8. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Musa
9. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طود |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md), [طور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1.md), [حقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [وهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Göğe doğru dik yükselen, tabanı sağlam ve kütlesel olarak devasa dağ veya yükselti |
| Çekirdek Özet 2 | Kur'an'da mucizevi bir biçimde yarılan denizin iki yakasında dimdik duran devasa su kütlesinin azametini tasvir eden benzetme |
| Çekirdek Özet 3 | Akışkan ve değişken unsurların ilahi irade ile sarsılmaz, aşılmaz ve muhkem bir kütleye dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün sıradan bir tepe veya dağ sanılarak, diklik, aşılmazlık ve devasa kütle vasfının göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طو | Yayılma, kuşatma, yükselerek veya sararak sınır belirleme anlamı; [طور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1.md), [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md), [طوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%82.md), [طول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84.md) ve [طوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A.md) köklerinde olduğu gibi çevreleme, uzama ve mesafe katetme | د | Devamlılık, yerinde tutunma ve dayanıklılık bildiren harfin eklenmesiyle, uzama ve yükselme hareketi dikey, sabit, mukavim ve devasa bir kütle formuna bürünmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Kütlenin çevrelenerek toparlanması, sınırlarının yoğunlaşıp hacim kazanması hareketini başlatır. |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Parçaların sıkıca kenetlenmesini, dikey doğrultuda birbirine eklenerek sağlamlaşmasını sağlar. |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir duvara, aşılmaz bir engele dönüşen sert ve sabit duruşu, geçit vermez bariyeri simgeler. |
| طود | Çevrelenip kenetlenen unsurların dikey eksende birleşerek aşılmaz ve sabit bir engel/kütle oluşturması | Yoğunlaşan, birbirine kenetlenen ve göğe doğru dik bir duvar gibi yükselerek geçişe sed çeken devasa yapı hareketini tamamlar. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Göğe doğru dikine yükselen, sarp, aşılması son derece güç devasa dağ veya yüksek yamaçlı kaya kütlesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi tasavvurunda aşılmaz engeller ve yüksek deve hörgüçleri için kullanılmış; Sa‘lebe’nin rivayetinde geçen bir şahitte yüksek hörgüçlü develer yüksek dağlara benzetilerek bu kökle nitelenmiştir: يا مَنْ رأَى هامَةً تَزْقُو على جَدَثٍ / تُجِيبُها خَلِفاتٌ ذاتُ أَطْوادِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Âişe'nin babası Hz. Ebû Bekir'i methederken kullandığı ذاك طَودٌ مُنِيفٌ ifadesiyle, sarsılmaz, koruyucu ve ulu bir sığınak niteliğindeki şahsiyeti dağa benzetmesinde görülür. Şair el-Kutâmî ise şiirinde kökün türevi olan الطادي kelimesini sabit ve kalıcı anlamında kullanmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Sami dil grubunda طود kökü, dikey yükselme, kütlesel yığılma ve sert zemin teması üzerinden gelişmiştir. Arapçada kök özellikle ط و د biçiminde dik yamaçlı, sarp ve büyük dağ anlamında ihtisaslaşırken, kökün kalbi olan [وطد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%AF.md) biçimi Güney ve Batı Sami havzasında zemini pekiştirme, ayak basıp sağlamlaştırma ve sebat etme anlamlarıyla doğrudan fonetik ve semantik süreklilik gösterir. İbranice ve Aramice katmanında doğrudan aynı kök sesleri yerine [طور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1.md) ile eşdeğer yükselti ve dağ göstergeleri öne çıksa da, Arapça içindeki bu form kütlesel sabitleşmeyi ve dikleşmeyi en somut hâliyle korumuştur. Akışkan veya dağınık maddelerin dikey bir blok hâlinde katılaşması ve geçit vermez bir sed oluşturması olgusu, kökün erken Sami dünyasındaki koruyucu ve sarp doğal engellerle olan ilişkisini açıkça gösterir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | طود ve [وطد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%AF.md) | Zemin sağlamlaştırma ve sabit kılma anlamındaki [وطد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%AF.md) ile dikey olarak dikilip yükselen طود arasında morfolojik kalb ve kök ortaklığı bulunmaktadır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami yükselti ve zemin kökleri | Dikey uzanım ve sınır tayin eden [طور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1.md) kökleri ile pekiştirilmiş dayanak anlamındaki arkaik Sami kökleriyle paralel anlamsal gelişim gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik morfolojik izler | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طود | Anlamlı | Yüksek ve büyük dağ | Göğe doğru dimdik yükselen, devasa ve sarp dağ kütlesi. | Hedef köktür; Kur'an'da tekil isim olarak geçer. |
| [طدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AF%D9%88.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. |
| [وطد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%AF.md) | Anlamlı | Zemini sabitlemek, pekiştirmek | Yeri çiğneyerek veya tokmakla vurarak sertleştirmek, temeli muhkem kılmak. | Kökün kalb edilmiş halidir; sebat ve mukavemet çekirdeğini paylaşır. |
| ودط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmeldir. |
| دطو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmeldir. |
| [دوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B7.md) | Anlamlı | Ahmaklık, sersemlik | Kişinin sebat ve dengesini yitirerek ahmakça hareket etmesi. | Sözlüklerde nadir kullanımlı zıt yönlü bir sapma olarak kayıtlıdır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طود | Merkez | Yükselti, devasa kütle | Dimdik yükselen, duvar gibi aşılmaz, sarp ve devasa kaya veya kütle. | Merkez köktür; dikey dikilme ve aşılmazlık ön plandadır. |
| [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) | Komşu | Yükselti, yer şekli | Yeryüzünün genel ve yaygın dağ yapısını ifade eder. | طود kadar mutlak bir sarp diklik ve kütlesel aşılmazlık vurgusu içermeyebilir; genel isimdir. |
| [طور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Sınır, dağ, uzantı | Enine ve boyuna yayılan, sınır oluşturan belirli bir dağ veya dağ silsilesi. | Mekânsal sınır belirleme ve yayılma yönü belirgindir; طود ise doğrudan kütlesel yüksekliktir. |
| [حقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81.md) | Komşu | Kum tepesi, yığın | Rüzgârın yığdığı eğimli kum tepesi. | Yumuşak, rüzgârla değişebilen birikintidir; طود kökünün sarp sertliğinden uzaktır. |
| [وهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%AF.md) | Zıt | Alçaklık, çukur zemin | Yeryüzündeki alçak çukur, basık arazi veya derin çöküntü. | Dikey yükselmenin ve azametli kütlenin tam zıddı olarak alçalmayı ve basıklığı ifade eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طود | Yüksek, sarp ve devasa dağ | Dikey biçimde yükselen, yekpare ve aşılmaz azametli kütle. | Kesin |
| Latince | mons praeruptus, moles ingens | Sarp dağ, devasa kütle | Dikliği ve devasa cüssesiyle aşılmaz bariyer oluşturan doğal veya fiziksel yapı. | Güçlü |
| İngilizce | towering mountain, massive cliff, colossus | Göğe yükselen dağ, dik kaya kütlesi | Dikey dikilmeyi, devasa cüsseli engeli ve aşılmaz kütleyi karşılar; sıradan tepeyi dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Felsberg, ragender Bergkollos | Sarp kaya dağı, devasa kütle | Yüksekliği, dikliği ve aşılması güç gövdesiyle heybet uyandıran kütleyi anlatır. | Güçlü |
| Fransızca | montagne escarpée, masse colossale | Sarp dağ, devasa yığın/kütle | Uçurumlu, dik yamaçlı ve azametli bir dağ kütlesini ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ | Deniz suyunun dikey, sabit ve aşılmaz devasa bir duvar hâline gelmesi | Hz. Mûsâ'nın asâsıyla denize vurması sonucu suyun ikiye ayrılıp her iki yakada dik birer dağ gibi durması mucizesi; Şuarâ [26:63](https://lisan.digital/tr/ayet/26:63.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mucize ve tabiat kanunları | Sıvı ve akışkan olan suyun, ilahi kudretle fiziksel akışkanlığını yitirip katı bir dağ gibi dikey olarak durmasının imkânı ve kudret delili oluşu. | Tabiatın olağan akışının bozularak mutlak ilahi iradeye boyun eğmesi. |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Tefsir | Hissî mucizelerin tasviri | Suyun iki parçasının (fırk) sadece bir dalga değil, göğe yükselen ulu bir dağ heybetinde donup yol açtığı ve müminlere siper olduğu yönündeki dilsel tahliller. | Aşılmazlık, emniyetli geçit sağlama ve düşmana karşı devasa bir kütle olma. |
| Hadis | Şahsiyet tasviri ve sarsılmazlık | Hz. Âişe'nin rivayetinde olduğu gibi, fitneler karşısında ümmetin sığınağı olan muhkem, sarsılmaz ve yüce şahsiyetlerin dağa benzetilmesi. | Koruyuculuk, manevi yükseklik ve tavizsiz sebat. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi kudret ve ayet | Mucizevi kudret timsali | Akışkanlığı durdurup sarsılmaz bir dayanağa dönüştürme | Tabiatın en akıcı unsurunu dahi dikey bir kudret anıtına çeviren ilahi egemenlik. | Kesin |
| İlmi | Akışkanlar mekaniği ve jeoloji | Faz/durum değişimi ve kütle durağanlığı | Akışkan kütlenin dikey statik stabilite kazanması | Sıvı fazdaki bir maddenin dikey bir duvar formunda yerçekimine karşı mukavemet göstermesi. | Muhtemel |
| Siyasi | Devlet otoritesi ve savunma | Aşılmaz doğal bariyer, kale şahsiyet | Toplumu koruyan sarsılmaz otorite ve sınır seddi | Toplumun dağılmasını önleyen, düşman saldırılarına karşı set çeken muhkem siyasi irade. | Güçlü |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Belirgin fark tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dikey potansiyel bariyeri (potansiyel kuyusu/duvarı) | Fizikte serbest parçacıkların geçişini engelleyen, sonsuz veya çok yüksek enerji gerektiren dikey potansiyel engeli. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal tahkimat ve sarsılmaz liderlik | Sosyolojide kaos ve çözülme anlarında toplumu bir arada tutan, kriz dalgalarını durduran karizmatik ve muhkem yapı. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin herhangi bir küçük tepe veya basit bir kum yığını derecesine indirilerek, ihtiva ettiği azamet, dikey yamaç ve sarsılmaz kütle niteliğinin göz ardı edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da suyun parçalanması tasvir edilirken sıradan bir yükselti değil, dik yamaçlı, heybetli ve geçit vermez devasa bir dağ nitelemesiyle ilahi kudretin mutlak dönüştürücülüğünü göstermesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Mûsâ ve kavminin arasından geçtiği mucizevi olayın büyüklüğünün idrak edilememesi, olayın gelgit gibi sıradan bir doğa hadisesi sanılarak mucizevi boyutunun tevil yoluyla zayıflatılması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Tabiatın en hareketli ve değişken unsurlarından olan suyun, ilahi emirle dikey bir kaya gibi sarsılmaz bir bariyere dönüştüğünü gösteren en çarpıcı somut benzetmeyi sunduğu için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Mûsâ’nın kıssasının anlatıldığı, denizin yarılması ve İsrailoğullarının kurtuluşunu tasvir eden Şuarâ Suresi bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Denizin yarılmasını sığ sulardaki basit bir çekilme gibi rasyonalize etmeye çalışan yorumları çürütür; metindeki kütlesel azameti ve dik duvar görüntüsünü doğrudan ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Göğe doğru dikine yükselen, sarp yamaçlı, sarsılmaz ve devasa kaya veya dağ kütlesi.
- Soyut anlam: Dağılma ve akışkanlık eğilimindeki unsurların dikey bir düzlemde donarak aşılmaz bir duvara, himaye edici bir sedde ve mutlak bir bariyere dönüşmesi.
- Sistematik karşılık: Kaos ve akışkan tehditler karşısında düzeni, emniyeti ve geçiş kontrolünü sağlayan sarsılmaz tahkimat noktası.
- LaTeX modeli: $$B = \lim_{h \to \infty} \left( \nabla \phi \times \mathbf{k} \cdot M \right)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $M$ toplanan kütleyi, $\mathbf{k}$ dikey birim vektörü, $\nabla \phi$ kütlenin sınırındaki dik eğim gradyanını, $h$ dikey yüksekliği ve $B$ ise geçit vermez devasa aşılmazlık bariyerini temsil etmektedir. Formül, akışkan veya dağınık unsurların dikey eksende dik bir yamaçla sonsuz bir bariyere dönüşme hareketini simgeler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%88%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Şuara 26:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF/ayet/26:63.md) — كَالطَّوْدِ

فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Bunun üzerine Musa’ya vahyettik ki: Asanı denize vur. O, hemen yarıldı ve her parçası yüce bir dağ gibi oldu.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Çölde rüzgarın sürükleyerek meydana getirdiği kum sıra tepeciklerine denir. Yığın anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء والدال و و ا ي ء معهما
ط و د، و ط د، أ ط د مستعملات
طود:
الطَّوْد: الجَبَلُ العظيمُ، وجَمْعُهُ: أَطْوادٌ.
وطد:
وَطَدْتُ الأَرْضَ أَطِدُها طِدَةً، إذا أَثْبتّها بالوطء، أو بالرَّدْس حتّى تَتَصَلَّب.
والمِيطَدةُ: خَشَبةٌ يُوَطَّد بها المكان فيصلب لأساسِ بناءٍ أو غيره. ومنه اشْتُقَّ توطيدُ السُّلطانِ والملك ونحوه، وجاء في شِعْر القُطاميّ: الطّادي يريد به: الواطِد، على القَلب حيث يقول:
ما اعتاد حُبُّ سُلَيْمَى حينَ معتادِ		ولا تَقَضَّى بَوادي دَيْنها الطّادي
أطد:
الأطيدُ، أي: الشَّديدُ الوَكِيدُ، وفي شِعرٍ آخر: أطد، واشتقاق ذلك كلّه من: وَطَدَ.

##### Türkçe

باب **الطاء** و**الدال** و **و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ط و د**، و **ط د**، **أ ط د** مستعملات

**طود**:
**الطَّوْد**: büyük dağdır; onun çoğulu: **أَطْواد**’dır.

**وطد**:
“**وَطَدْتُ** **الأَرْضَ** **أَطِدُها** **طِدَةً**”: onu ayakla basarak, yahut sertçe bastırarak, ta ki katılaşıncaya kadar, sabitlediğim zaman (denir).
Ve **المِيطَدةُ**: yerin kendisiyle sağlamlaştırıldığı bir tahtadır; böylece bir bina temeli için veya başkası için katılaşır. Ondan **توطيدُ السُّلطانِ** ve **الملك** ve benzeri türetilmiştir. Ve **القُطاميّ**’nin şiirinde gelmiştir: **الطّادي** ile **الواطِد**’i kasteder; kalb üzerine (kalb yoluyla) şöyle dediği yerde:
ما اعتاد حُبُّ سُلَيْمَى حينَ معتادِ		ولا تَقَضَّى بَوادي دَيْنها الطّادي

**أطد**:
**الأطيدُ**; yani: şiddetli, sağlam. Ve başka bir şiirde: **أطد**. Ve bunun hepsinin iştikakı: **وَطَدَ**’dandır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الطوْدُ: الجبلُ العظيمُ. ويقال طَوَّدَ في الجبال، مثل طَوَّفَ وطَوَّحَ. والمطاوِدُ، مثال المَطاوِحِ. قال ذو الرمّة:
أخو شُقَّةٍ جابَ الفَلاةَ بنفـسـهعلى الهَوْلِ حتَّى لوَّحتهُ المطاوِدُ

##### Türkçe

**الطوْدُ**: büyük dağ. Ve “dağlarda **طَوَّدَ**” denir; **طَوَّفَ** ve **طَوَّحَ** gibi. Ve **المطاوِدُ**, **المَطاوِحِ** misalindedir. ذو الرمّة dedi ki:
Kendi nefsiyle ıssız çölü kat eden,
dehşet üzerine; öyle ki **المطاوِدُ** onu esmerleştirdi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط د ( وايء )
أطد ، وطد ، تطا ، طدي ، طود .
وطد طدي أطد : في حديث ابن مسعود : أن زيادَ بنَ عَدِي أتاه فَوَطَده إلى الأرض ، وكان رجلاً مجبولاً ، فقال عبد الله : أعْلُ عَنِّي ، فقال : لا حتى يخبرني متى يَهلِكُ الرجلُ وهو يعلم ؟ قال : إذا كان عليه إمامٌ إن أطاعه أكفَره ، وإن عصاه قَتَله .
قال أبو عبيدة : قال أبو عمرو : الوطْد غَمْزُك الشيءَ إلى الأرض ، وإثباتُك إيّاه ، يُقال منه : وطَدْتُه أَطِدُه وطداً إذا وَطِئْتَه وغَمَزْتَه ، وأَثْبَتّه ، فهو مَوْطود ، وقال الشَّمَّاخ :
فالْحَق بِبِجْلَة نَاسِبْهم وكُن معهم
حتى يُعيروك مَجداً غيرَ مَوْطودِ
الليث : المِيطَدَةُ خَشبةٌ يُوطّدُ بها المكانُ فيُصلَبُ الأَسَاسُ بناءً أو غيره .
عمرو عن أبيه : الطّادِي : الثابتُ .
وقال أبو عبيد في قول القطامي :
ولا تَقَضّى بواقِي دَيْنها الطادِي
قَالَ : يراد به الواطِدُ ، فأَخَّر الواو وقَلبَها ألفاً ، ويقال : وَطّدَ اللَّهُ لِلسلطان مُلكَه وأَطّدَه إذا ثَبَّته .
سلمة عن الفراءِ : طادَ إذا ثَبتَ ، وطَادَ إذا حَمُق ، وَوَطَد إذا سارَ .
طود : ثعلب عن ابن الأعرابي : طَوَّدَ إذا طوَّف في البلاد لِطلب المعاش .
وقال أبو عبيد : الطّوْدُ الجبلُ العظيم ، وجمعه أَطوادٌ ، وقال غيره : طوَّد فلانٌ بفلان تَطْويداً وطَوَّحَ به تَطويحاً ، وطَوَّد بنفْسه في المطاودِ ، وطوَّح بها في المطاوِح ، وهي المذاهب .
وقال ذو الرُّمّة :
أخو شُقّةٍ جَاب البلادَ بِنَفْسِه
على الهول حتى طَوَّحَتْه المطَاوِدُ
وابنُ الطَّودِ الجُلمودُ الذي يَتَدَهْدَى مِن الطّوْد .
وقال الشاعر :
دعوتُ خُلَيْداً دَعْوَةً فكأَنَّما
دَعَوْتُ به ابن الطّود أوْ هو أَسْرعُ

##### Türkçe

ط د ( وايء )
**أطد** , **وطد** , **تطا** , **طدي** , **طود** .
**وطد** **طدي** **أطد** : İbn Mesud hadîsinde: Ziyad b. Adiyy ona geldi de onu yere **فَوَطَده** etti; ve o, yoğrulmuş bir adam idi; Abdullah dedi ki: “Benden yukarı çık.” O dedi ki: “Hayır; ta ki bana, adam bilirken ne zaman helâk olur, haber verinceye kadar.” Dedi ki: “Üzerinde bir imam olduğu zaman; eğer ona itaat ederse onu kâfir eder, eğer ona isyan ederse onu öldürür.”
Ebû Ubeyde dedi ki: Ebû Amr dedi ki: **الوطْد** senin şeyi yere bastırmandır ve onu sabitlemendir; ondan denilir: Onu çiğnediğin, onu bastırdığın ve onu sabitlediğin zaman: “**وطَدْتُه أَطِدُه وطداً**”; o hâlde o **مَوْطود**dur. Şemmâh dedi ki:
فالْحَق بِبِجْلَة نَاسِبْهم وكُن معهم
حتى يُعيروك مَجداً غيرَ مَوْطودِ
Leys: **المِيطَدَةُ** bir tahtadır; onunla yer **يُوطّدُ** edilir; böylece temel, bina veya başkası olarak sağlamlaştırılır.
Amr, babasından: **الطّادِي**: sabit olan.
Ebû Ubeyd, Katamî’nin şu sözü hakkında:
ولا تَقَضّى بواقِي دَيْنها الطادِي
Dedi ki: onunla **الواطِدُ** kastedilir; vavı sona bıraktı ve onu elife çevirdi. Ve denilir: Allah sultana mülkünü **وَطّدَ** etti ve onu **أَطّدَه** etti; onu sabitlediği zaman.
Seleme, Ferrâ’dan: **طادَ** sabit olduğu zaman; ve **طَادَ** ahmaklaştığı zaman; ve **وَوَطَد** yürüdüğü zaman.
**طود** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **طَوَّدَ** rızık kazanmayı istemek için beldelerde dolaştığı zaman.
Ebû Ubeyd dedi ki: **الطّوْدُ** büyük dağdır; onun çoğulu **أَطوادٌ**dur. Başkası dedi ki: Falan, falanı **طوَّد** etti, **تَطْويداً**; ve onunla **طَوَّحَ** etti, **تَطويحاً**; ve kendisiyle **طَوَّد** etti **في المطاودِ**; ve onunla **طوَّح** etti **في المطاوِح**; ve onlar gidilen yollar/dönülen yönlerdir.
Zü’r-Rumme dedi ki:
أخو شُقّةٍ جَاب البلادَ بِنَفْسِه
على الهول حتى طَوَّحَتْه المطَاوِدُ
Ve **ابنُ الطَّودِ**: **الجُلمودُ**dur; **الطّوْد**dan yuvarlanıp aşağı inen.
Şair dedi ki:
دعوتُ خُلَيْداً دَعْوَةً فكأَنَّما
دَعَوْتُ به ابن الطّود أوْ هو أَسْرعُ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء والواو وما يثلثهما)
(طوي) الطاء والواو والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إدراج شيءٍ حتَّى يدرَج بعضُه في بعض، ثم يحمل عليه تشبيهاً. يقال طويت الثَّوبَ والكِتاب طَيّاً أطويه. ويقال طَوَى الله عُمر الميّت. والطَّوِيّ: البئر المطوية. قال:
فقالت له: هذا الطَّوِيُّ  وماؤه *** ومحترقٌ من يابسِ الجِلْدِ قاحِلُ([1])ومما حمل على هذا الباب قولهم *لمن مضى على وجهه: طوى كَشْحَه. وأنشد:
وصاحبٍ لي طوى كشحاً فقلتُ لـه *** إنَّ انطواءَكَ عنِّي سوف يَطْوِيني([2])وهذا هو القِياس؛ لأنَّه إذا مضى وغاب عنه فكأنه أُدرج.
ومن الباب أطواء النّاقة، وهي طرائقُ شحم جنبيْها. والطَّيَّانُ: الطَّاوِي البطن. ويقال طوِيَ؛ وذلك أنَّه إذا جاع وضَمُر صار كالشَّيءِ الذي لو ابتُغِيَ طيُّه لأمكن. فإنْ تعمَّدَ للجوُع قال: طَوَى يَطْوِي طَيَّاً، وذلك في القياس صحيح، لأنَّه أدرج الأوقاتَ فلم يأكلْ فيها، قال الشاعر([3]) في الطَّوَى:
ولقد أبيتُ على الطَّوَى وأظلُّهُ *** حتَّى أنالَ به كريمَ المأكلِ
ثم غَيَّرُوا هذا البناءَ أدنى تغييرٍ فزال المعنى إلى غيرهِ فقالوا: الطَّاية([4])؛ وهي كلمةٌ صحيحةٌ تدلُّ على استواءٍ في مكان. قال قوم: الطَّاية: السَّطْح. وقال آخرون: هي مِرْبَد التَّمر. وقال قوم: هي صخرةٌ عظيمة في أرضٍ ذات رمل.
(طوب) الطاء والواو والباء ليس بأصل؛ لأنَّ الطوب فيما أحسب هذا الذي يسمى الآجُرّ، وما أَظُنُّ العربَ تعرفه. وأمَّا طُوبَى فليس من هذا، وأصله الياء، كأنها فعلى من الطِّيب، فقلبت الياء واواً للضمَّة.
(طوح) الطاء والواو والحاء ليس بأصل، وكأنه من باب الإِبدال. يقال طاحَ يَطيح. ثم يقولون: طاحَ يَطُوح، أي هَلَكَ.
(طود) الطاء والواو والدال أصلٌ صحيح، وفيه كلمةٌ واحدةٌ. فالطَّود: الجَبَل العظيم. قال الله سبحانه: ﴿فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيْمِ﴾ [الشعراء 63]. ويقولون: "طَوَّدَ في الجبل، إذا طَوَّف، كأنه فعل مشتقٌّ من الطود.
(طور) الطاء والواو والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معنىً واحد، وهو الامتداد في شيءٍ من مكانٍ أو زمان. من ذلك طَوَار الدَّار، وهو الذي يمتدُّ معها من فِنائِها. ولذلك [يقال] عدا طَوْره، أي جاز الحدَّ الذي هو له من دارِهِ. ثم استعير ذلك في كل شيء يُتعدَّى. والطُّور: جبلٌ، فيجوز أن يكون اسماً عَلَمَاً موضوعاً، ويجوز أن يكون سمِّي بذلك لما فيه من امتدادٍ طولاً وعَرضاً. ومن الباب قولهم: فعل ذلك طَوْراً بعد طَوْر. فهذا هو الذي ذكرناه من الزَّمان، كأنَّه فَعَلَه مَدَّةً بعد مدة. وقولهم للوحشيِّ من الطَّير وغيرها طُورِيّ وطُورانيٌّ، فهو من هذا، كأنَّه توحَّشَ فعدا الطَّورَ، أي تباعد عن حدِّ الأنيس.
(طوس) الطاء والواو والسين ليس بأصل، إنّما فيه الذي يقال لـه الطَّاوُوس. ثم يشتقّ منه فيقال للشَّيء الحسن: مُطوَّس. وحُكيَ عن الأصمعيّ: تطوَّست المرأةُ: تزينَت. وذكر في الباب أيضاً أنَّ الطَّوْس: تغطيةُ الشّيء. يقال طُسْته طَوْساً، أي غطَّيته. قالوا: وَطَوَاس([5]): ليلةٌ من ليالي المَُِحَاق.
(طوع) الطاء والواو والعين أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على الإصحابِ والانقيادِ. يقال طاعَه يَطُوعه،  إذا انقاد معه ومضى لأمره. وأطاعه بمعنى طاعَ له. ويقال لمن وافَقَ غيرَه: قد طاوعه.
والاستطاعة مشتّقةٌ من الطَّوع، كأنها كانت في الأصل الاستطواع، فلما أسقطت الواو جعلت الهاء بدلاً منها، مثل قياس الاستعانة والاستعاذة.
والعرب تقول: تطاوَعْ لهذا الأمر حتى تستطيعَه. ثم يقولون: تطوَّعَ، أي تكلَّف استطاعتَه، وأمَّا قولهم في التبرُّع بالشيء: قد تطوَّعَ بهِ، فهو من الباب لكنَّه لم يلزمه، لكنَّه انقاد مع خيرٍ أحبَّ أن يفعله. ولا يقال هذا إلاَّ في باب الخير والبِرّ. ويقال للمجاهِدَةِ الذين يتطوَّعون بالجِهاد: المُطَّوِّعة، بتشديد الطاء والواو، وأصله المتطوّعة، ثم أدغمت التاء في الطاء. قال الله تعالى: ﴿الَّذِينَ يَلْمِزُونَ المُطَّوِّعِينَ مِنَ المؤمِنِينَ﴾  [التوبة 79]، أراد ـ والله أعلم ـ المتطوِّعين.
(طوف) الطاء والواو والفاء أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يدلُّ على دَوَران الشيء على الشيء، وأن يُحفَّ به. ثم يُحمل عليه، يقال طاف * به وبالبيت يطوف طَوْفَاً وطَوَافاً، واطَّاف به، واستطاف. ثم يقال لما يدور بالأشياء ويُغَشِّيها من الماء طُوفان. قال الخليل: وشبَّه العجّاج ظلامَ الليلِ بذلك، فقال:
* وعمَّ طُوفانُ الظَّلاَمِ الأثْأَبَا([6]) *
و"غَمَّ" أيضاً. ومن الباب: الطَّائف، وهو العاسُّ. والطَّيْفُ والطَّائف: ما أَطافَ بالإنسان من الجِنَّان. يقال طاف واطَّاف. قال الله تعالى: ﴿إِذا مَسَّهُمْ طَيْفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ﴾ ([7]) [الأعراف 200]، و(طائِفٌ) أيضاً. قال الأعشى:
وتُصْبِحُ عن غِبِّ السُّرَى وكأنَّما *** ألمَّ بها من طائفِ الجنِّ أولَقُ([8])ويقولون في الخيال: طافَ وأطافَ. ويُرْوَى:
أنَّى أَلَمَّ بكَ الخيالُ يُطيف *** وطوافه بك ذِكرةٌ وشُعوف([9])ويروى: "ومطافه لك ذِكرة وشُغوف". فأمَّا الطائفة من النّاس فكأنَّها جماعةٌ تُطِيفُ بالواحد أو بالشيء. ولا تكاد العرب تحدُّها بعدَدٍ معلومٍ، إلاَّ أن الفقهاء والمفسِّرين يقولون فيها مرّة: إنَّها أربعةٌ فما فوقها، ومرَّة إنَّ الواحد طائفةٌ([10])، ويقولون: هي الثَّلاثة، ولهم في ذلك كلامٌ كثير، والعربُ فيه على ما أعلمتك، أنّ كلَّ جماعةٍ يمكن أن تحُفَّ بشيء فهي عندهم طائفة، ولا يكاد هذا يكون إلاَّ في اليسير هذا في اللغة والله أعلم. ثم يتوسَّعون في ذلك من طريق المجاز فيقولون: أخَذْتُ طائفةً من الثَّوبِ، أي قطعة منه، وهذا على معنى المجاز، لأنَّ الطَّائفة من النَّاس كالفِرقة والقِطعة منْهم. فأمَّا طائفُ القوسِ [فهو] ما يلي أَبْهَرها.
(طوق) الطاء والواو والقاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على مِثل ما دلَّ عليه الباب الذي قبلَه. فكلُّ ما استدار بشيء فهو طوق. وسمِّي البِناءُ طاقاً لاستدارته إذا عُقِدَ. والطَّيلَسان طاقٌ، لأنَّه يدور على لابِسه. فأمَّا قولهم أطاق هذا الأمر إِطاقةً، وهو في طَوقه، وطوَّقْتُكَ الشَّيءَ، إذا كَلَّفْتُكَه([11]) فكلُّه من الباب وقياسِه؛ لأنَّه إِذا أطاقَه فكأنَّه قد أحاط به ودار به من جوانبه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل قولُهم: طاقةٌ من خيط أو بَقْل، وهي الواحدة الفَردةُ منه، وقد يمكن أن يتمحَّل فيقاس على الأوَّل، لكنَّه يبعُد.
(طول) الطاء والواو واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَضْلٍ وامتداد في الشيء. من ذلك: طالَ الشَّيءُ يطُولُ طُولاً. قال أحمد بن يحيى ثعلبٌ: الطُّول: خلاف العَرض. ويقال طاوَلْت فلاناً فطُلْتُه، إذا كنتَ أطوَلَ منه. وطال فلاناً فلانٌ، أي إنه أطول منه. قال:
إنَّ الفرزدقَ صخرةٌ ملمومةٌ *** طالت فليس تنالها الأوعالا([12])وهذا قياسٌ مطَّرد في كلِّ ما أشبه ذلك، فيقال للحبل الطِّوَل؛ لطوله وامتداده. قال طرفة:
لعمرُكَ إنَّ الموتَ ما أخطأ الفتى *** لكالطِّوَل المُرخَى وثِنياهُ في اليدِ([13])ويقولون: لا أكلِّمه طَوَالَ الدَّهر. ويقال جملٌ أطوَلُ، إذا طالت شفتُهُ العليا. وطاولَني فلانٌ فطُلْتُه، أي كنت أطولَ منه. والطُّوَال: الطَّويل. والطِّوَال: جمع الطَّويل. وحكى بعضهم: قَلانِسُ طِيال([14])، بالياء. وأمرٌ غير طائلٍ، إذا لم يكن فيه غَناء. يقال ذلك في المذكَّر والمؤنث. قال:
* وقد كلَّفُوني خُطَّةً غيرَ طائِلِ([15]) *
وتطاولتُ في قِيامي، إذا مددتَ رِجليكَ لتنظر. وطوِّلْ فرسَك، أي أَرْخِ طويلتَه في مرعاه([16]). واستطالُوا عليهم، إذا قتلوا منهم أكثر ممَّا قتلوا.
(طوط) الطاء والواو والطاء كلمتان إن صحَّتا. يقولون: إنَّ الطَّوطَ القطْن. والطوط: الرَّجلُ الطَّوِيل.
---------------------ـ
([1]) البيت لمزرد بن ضرار، من مقطوعة في الحيوان (2: 18-19).
([2]) في اللسان (طوي): "هذا عنك يطويني".
([3]) هو عنترة. وفي ديوانه 181، أن النبي صلى الله عليه وسلم أنشد هذا البيت، فقال: "ما وصف لي أعرابيٌّ قط، فأحببت أن أراه إلا عنترة".
([4]) جعلت في اللسان في مادة (طي)، وفي القاموس في (طوى).
([5]) كذا ضبط في المجمل، ومثله في القاموس، إذ ضبطه كسحاب. وفي اللسان ضبط بالضم ضبط قلم.
([6]) للعجاج، في ديوانه 74 واللسان (طوف).
([7]) هي قراءة ابن كثير وأبي عمرو والكسائي ويعقوب. وقراءة الباقين: "طائف". إتحاف فضلاء البشر 234، وهي الآية 200 من سورة الأعراف.
([8]) ديوان الأعشى  147، واللسان (طوف، ولق).
([9]) نسب في اللسان (طيف) إلى كعب بن زهير، وهو في ديوانه 113 طبع دار الكتاب.
([10]) في الأصل: "طائفة فما فوقها". والكلمتان الأخيرتان مقحمتان.
([11]) في الأصل: "كلفته"، صوابه في المجمل.
([12]) البيت لسنيح بن رياح الزنجي، كما في اللسان (طول). وانظر حواشي الحيوان: (7: 205).
([13]) البيت من معلقته المشهورة.
([14]) في اللسان: "ابن جني: لم تقلب إلا في بيت شاذ، وهو قوله:
تبين لي أن القماءة ذلة  *** وأن أعزاء الرجال طيالها".
 ([15]) أنشد هذا العجز في اللسان (طول). والطائل يقال للذكر والأنثى.
([16]) وهذا أيضاً نص الجوهري في الصحاح. قال أبو منصور: "ولم أسمع الطويلة بهذا المعنى من العرب، ورأيتهم يسمونه الطول".

ـ

##### Türkçe

(باب **الطاء** ve **الواو** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**طوي**) **الطاء** ve **الواو** ve **الياء** sahih bir asıldır; bir şeyin, bir kısmı bir kısmının içine girinceye kadar içeri sokulmasına delâlet eder; sonra benzetme yoluyla bunun üzerine taşınır. Denir ki: Elbiseyi ve kitabı dürdüm; dürme olarak, onu dürerim. Ve denir ki: Allah ölünün ömrünü dürdü. Ve **الطَّوِيّ**: dürülmüş kuyu. Dedi ki:
“Bunun üzerine ona dedi: işte bu **الطَّوِيُّ** ve suyu *** ve kuru, çorak deriden yanmış (kimse)”

Ve bu bab üzerine taşınandan, onların şu sözüdür: yüzü üzere (yoluna) gidip geçen kimse için: böğrünü dürdü. Ve inşad etti:
“Ve benim bir arkadaşım böğrünü dürdü; ona dedim ki *** senin benden dürülüşün beni mutlaka dürüp götürecektir”

Ve bu, kıyastır; çünkü o geçip gittiğinde ve ondan kaybolduğunda sanki içeri sokulmuş gibidir.

Ve babdandır: devenin **أطواء**’ı; o, iki böğrünün yağ yollarıdır. Ve **الطَّيَّانُ**: karnı aç olan, karnı içeri çekilmiş olan. Ve denir ki: **طوِيَ**; bu, onun acıkıp zayıfladığı zaman, eğer onun dürülmesi istense mümkün olacak şey gibi olmasındandır. Şayet açlığa kasıtlı yönelirse denir ki: **طَوَى يَطْوِي طَيَّاً**; bu kıyasta sahihdir; çünkü vakitleri içeri soktu da onlarda yemedi. Şair([3]) **الطَّوَى** hakkında dedi:
“Ve andolsun **الطَّوَى** üzere geceleyip onunla gündüzlerim *** ta ki onunla kerim yemeğe erişeyim”

Sonra bu binayı en yakın bir değişiklikle değiştirdiler de mânâ ondan başkasına kaydı; şöyle dediler: **الطَّاية**([4]); o, bir yerde düzlüğe delâlet eden sahih bir kelimedir. Bir kavim dedi: **الطَّاية**: dam. Başkaları dedi: o, hurma harman yeridir. Bir kavim dedi: o, kumlu bir yerde büyük bir kayadır.

(**طوب**) **الطاء** ve **الواو** ve **الباء** asıl değildir; çünkü **الطوب** zannımca şu **الآجُرّ** diye adlandırılan şeydir; Arapların onu bildiğini sanmıyorum. Amma **طُوبَى** bundan değildir; aslı **الياء**’dır; sanki **الطِّيب**’den **فعلى** gibidir; **الياء** damme sebebiyle **واو**’ya çevrildi.

(**طوح**) **الطاء** ve **الواو** ve **الحاء** asıl değildir; sanki ibdâl babındandır. Denir ki: **طاحَ يَطيح**. Sonra derler: **طاحَ يَطُوح**; yani helâk oldu.

(**طود**) **الطاء** ve **الواو** ve **الدال** sahih bir asıldır; onda bir tek kelime vardır. Şu halde **الطَّود**: büyük dağ. Allah سبحانه dedi: ﴿فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيْمِ﴾ [الشعراء 63]. Ve derler: “Dağda **طَوَّدَ**”, **طَوَّف** ettiği zaman; sanki **الطود**’dan türetilmiş bir fiildir.

(**طور**) **الطاء** ve **الواو** ve **الراء** sahih bir asıldır; tek bir mânâya delâlet eder; o da bir mekândan veya zamandan bir şeyde uzamadır. Bundan: **طَوَار الدَّار**; o, onun avlusundan onunla birlikte uzayıp giden şeydir. Bunun için [denir]: onun **طَوْر**’unu aştı; yani evinden kendisine ait olan sınırı geçti. Sonra bu, aşılan her şeyde ödünç alındı. Ve **الطُّور**: bir dağdır; bir konulmuş özel isim olması câizdir; ve onda uzunluk ve genişlikçe uzama bulunduğu için bununla adlandırılmış olması da câizdir. Ve babdandır onların sözü: bunu **طَوْراً** sonra **طَوْر** yaptı. Bu, zamandan zikrettiğimiz şeydir; sanki onu bir müddet sonra bir müddet yaptı. Ve onların, kuşun ve başkasının vahşîsi için **طُورِيّ** ve **طُورانيّ** demeleri de bundandır; sanki vahşîleşti de **الطَّور**’u aştı; yani ünsînin sınırından uzaklaştı.

(**طوس**) **الطاء** ve **الواو** ve **السين** asıl değildir; ancak onda **الطَّاوُوس** denilene dair olan vardır. Sonra ondan türetilir de güzel şey için **مُطوَّس** denir. **الأصمعيّ**’den hikâye edildi: **تطوَّست المرأةُ**: süslendi. Ve babda ayrıca zikretti ki **الطَّوْس**: şeyin örtülmesidir. Denir ki: onu **طُسْته طَوْساً**; yani onu örttüm. Dediler: **وَطَوَاس**([5]): **المَُِحَاق** gecelerinden bir gecedir.

(**طوع**) **الطاء** ve **الواو** ve **العين** tek bir sahih asıldır; eşlik etme ve boyun eğmeye delâlet eder. Denir ki: **طاعَه يَطُوعه**; onunla birlikte boyun eğdiği ve emrine gidip yürüdüğü zaman. Ve **أطاعه** mânâca **طاعَ له** gibidir. Ve başkasına muvafakat eden kimse için denir: ona **طاوعه**.

Ve **الاستطاعة**, **الطَّوع**’dan türetilmiştir; sanki aslında **الاستطواع** idi; **الواو** düşürülünce onun yerine **الهاء** bedel kılındı; **الاستعانة** ve **الاستعاذة** kıyası gibi.

Ve Araplar der: bu iş için **تطاوَعْ**; ta ki onu **تستطيعَه**. Sonra derler: **تطوَّعَ**; yani onun استطاعة’sını külfetle üstlendi. Amma onların, bir şeyle teberru‘ hakkında sözleri: onunla **تطوَّعَ**; bu babdandır, lâkin ona lâzım olmadı; fakat yapmayı sevdiği bir hayırla birlikte boyun eğdi. Bu, ancak hayır ve **البِرّ** babında söylenir. Ve cihada gönüllü olan mücâhidler için: **المُطَّوِّعة** denir; **الطاء** ve **الواو** şeddeli olarak; aslı **المتطوّعة** idi; sonra **التاء**, **الطاء**’a idğam edildi. Allah تعالى dedi: ﴿الَّذِينَ يَلْمِزُونَ المُطَّوِّعِينَ مِنَ المؤمِنِينَ﴾ [التوبة 79]; murad etti —Allah daha iyi bilir— **المتطوِّعين**.

(**طوف**) **الطاء** ve **الواو** ve **الفاء** tek bir sahih asıldır; bir şeyin bir şey üzerinde dönmesine ve onunla çevrelenmesine delâlet eder. Sonra bunun üzerine taşınır; denir ki: onunla ve evle **طاف**; **طَوْفَاً** ve **طَوَافاً** olarak **يطوف**; ve onunla **اطَّاف** etti; ve **استطاف** etti. Sonra, şeylerin etrafında dönen ve onları kaplayan sudan olana **طُوفان** denir. **الخليل** dedi: ve **العجّاج** gecenin karanlığını buna benzetti; şöyle dedi:
“Ve **طُوفانُ الظَّلاَمِ** **الأثْأَبَا**’yı kapladı”
ve “**غَمَّ**” da (böyledir). Ve babdandır: **الطَّائف**; o, gece dolaşan gözcüdür. Ve **الطَّيْفُ** ve **الطَّائف**: cinlerden insana dolaşıp gelen şeydir. Denir ki: **طاف** ve **اطَّاف**. Allah تعالى dedi: ﴿إِذا مَسَّهُمْ **طَيْفٌ** مِنَ الشَّيْطَانِ﴾ ([7]) [الأعراف 200]; ve (**طائِفٌ**) da. **الأعشى** dedi:
“Ve gece yürüyüşünün ardından sabahlarsın; sanki *** ona cinlerin **طائف**’inden bir delilik dokunmuş”

Ve hayal hakkında derler: **طافَ** ve **أطافَ**. Ve rivayet olunur:
“Nice oldu ki hayal sana ilişti, **يُطيف** *** ve onun seninle dolaşması bir hatırlama ve bir tutku”
Ve rivayet olunur: “ve onun seninle dolaşması bir hatırlama ve bir şiddetli sevgi”. Amma insanlardan **الطائفة** ise, sanki bir tek kişinin veya bir şeyin etrafını çeviren bir topluluktur. Araplar onu bilinen bir sayıyla sınırlandırmaya pek yanaşmaz; ancak fukahâ ve müfessirler onda bir kere derler: o, dört ve üstüdür; bir kere de bir tek kişi **طائفة**’dır([10]); ve derler: o, üçtür; onların bunda çok sözü vardır. Araplar ise, sana bildirdiğim üzere: her topluluk ki bir şeyle çevrelenmesi mümkünse, onların yanında o **طائفة**’dır; ve bu, dilde ancak azda olur; Allah daha iyi bilir. Sonra mecaz yoluyla bunda genişlerler de derler: elbiseden bir **طائفة** aldım; yani ondan bir parça. Bu, mecaz mânâsınadır; çünkü insanlardan **الطَّائفة**, onlardan bir fırka ve bir parça gibidir. Amma yayın **طائف**’i [ise], onun **أَبْهَر**’ına bitişik olandır.

(**طوق**) **الطاء** ve **الواو** ve **القاف** sahih bir asıldır; kendisinden önceki babın delâlet ettiğine benzer şeye delâlet eder. Şu halde her ne bir şeyle yuvarlakça çevrelenirse o **طوق**’tur. Ve bina, bağlandığı zaman yuvarlaklığı sebebiyle **طاق** diye adlandırıldı. Ve **الطَّيلَسان** bir **طاق**’tır; çünkü giyeninin üzerinde döner. Amma onların “bu işi **أطاق**; **إِطاقةً** olarak; ve o onun **طَوق**’undadır; ve sana şeyi **طوَّقْتُ**; seni ona yüklediğim zaman” sözleri([11])—hepsi babdandır ve onun kıyasındandır; çünkü onu **أطاق** ettiğinde sanki onu kuşatmış ve yanlarından onunla dönmüş gibidir.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: ipten veya ottan bir **طاقة** sözleridir; o, ondan tek bir ferd olandır. İlkine kıyasla bir çıkar yol bulunabilir; lâkin uzak olur.

(**طول**) **الطاء** ve **الواو** ve **اللام** sahih bir asıldır; şeyde fazlalığa ve uzamaya delâlet eder. Bundan: şey **طالَ**; **طُولاً** olarak **يطُولُ**. **أحمد بن يحيى ثعلبٌ** dedi: **الطُّول**: **العَرض**’ın zıddıdır. Ve denir ki: falanla **طاوَلْت** da onu **طُلْتُه**; ondan daha uzun olduğun zaman. Ve falanı falan **طال**; yani o ondan daha uzundur. Dedi ki:
“Şüphesiz **الفرزدق** bir birleştirilmiş kayadır *** uzadı; artık ona dağ keçileri erişemez”

Ve bu, bunun benzeri olan her şeyde muttarid bir kıyastır; bu sebeple ipe, uzunluğu ve uzaması için **الطِّوَل** denir. **طرفة** dedi:
“Ömrüne yemin olsun ki ölüm, delikanlının ıskaladığı şey değildir *** elden salınmış **الطِّوَل** gibidir; iki ucu elde”

Ve derler: onu, ömrün **طَوَالَ**’ı boyunca konuşmam. Ve denir ki: **أطوَلُ** bir deve; üst dudağı uzadığı zaman. Ve falan benimle **طاولَ** etti de onu **طُلْتُه**; yani ondan daha uzun oldum. Ve **الطُّوَال**: **الطَّويل**. Ve **الطِّوَال**: **الطَّويل**’in çoğuludur. Bazısı hikâye etti: **قَلانِسُ طِيال**([14]); **الياء** ile. Ve **غير طائل** bir iş; onda fayda olmadığı zaman. Bu, müzekker ve müennes için söylenir. Dedi ki:
“Ve beni **غيرَ طائِلِ** bir plana yüklediler”

Ve kıyamımda **تطاولتُ**; bacaklarını uzatıp bakmak istediğin zaman. Ve atını **طوِّلْ**; yani otlağında onun **طويلة**’sini salıver([16]). Ve onlara karşı **استطالُوا**; onlardan, kendilerinden öldürülenden daha çoğunu öldürdükleri zaman.

(**طوط**) **الطاء** ve **الواو** ve **الطاء**—sahih iseler—iki kelimedir. Derler: **الطَّوطَ** pamuktur. Ve **الطوط**: uzun adamdır.

---------------------ـ
([1]) Beyit, مزرد بن ضرار’ındır; الحيوان’da (2: 18-19) bir parça içindendir.
([2]) Lisân’da (طوي): “هذا عنك يطويني”.
([3]) O, عنترة’dir. Ve divanında 181: Peygamber صلى الله عليه وسلم bu beyti inşad etti; sonra dedi: “Bana hiçbir bedevî tasvir edilmedi ki onu görmeyi seveyim de عنترة müstesna.”
([4]) Lisân’da (طي) maddesinde, ve Kâmûs’ta (طوى)’da kılındı.
([5]) Böylece مجمل’de ضبط edildi; Kâmûs’ta da benzeri; zira onu سحاب gibi ضبط etti. Lisân’da damme ile, kalem ضبطu gibi ضبط edildi.
([6]) **العجّاج**’ındır; divanında 74 ve Lisân’da (طوف).
([7]) Bu, ابن كثير ve أبي عمرو ve **الكسائي** ve يعقوب kıraatidir. Geri kalanların kıraati: “طائف”. إتحاف فضلاء البشر 234; ve o, الأعراف sûresinin 200. âyetidir.
([8]) **الأعشى** divanı 147; ve Lisân (طوف، ولق).
([9]) Lisân’da (طيف) **كعب بن زهير**’e nisbet edildi; ve divanında 113, دار الكتاب baskısı.
([10]) Asılda: “طائفة فما فوقها”. Son iki kelime sokulmuştur.
([11]) Asılda: “كلفته”; doğrusu مجمل’dedir.
([12]) Beyit, سنيح بن رياح الزنجي’nindir; Lisân’da (طول)da olduğu üzere. Ve الحيوان haşiyelerine bak: (7: 205).
([13]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([14]) Lisân’da: “ابن جني: ancak şâz bir beyitte çevrilmiştir; o da onun sözüdür:
‘Bana açık oldu ki alçaklık zilletmiş *** ve erkeklerin azizleri onun **طيال**’ıdır’.”
([15]) Bu yarım mısra Lisân’da (طول)da inşad edilmiştir. **الطائل** erkek ve kadın için söylenir.
([16]) Bu da, Cevherî’nin صحاح’ta metnidir. **أبو منصور** dedi: “**الطويلة**’yi bu mânâda Araplardan işitmedim; onları onu **الطول** diye adlandırırken gördüm.”

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿كالطود العظيم﴾ [الشعراء/63]، الطود: هو الجبل العظيم، ووصفه بالعظم لكونه فيما بين الأطواد عظيما، لا لكونه عظيما فيما بين سائر الجبال.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿**كالطود العظيم**﴾ [الشعراء/63]، **الطود**: o, büyük dağdır; ve onu büyüklük ile niteledi, çünkü o, **الأطواد** arasında büyüktür; diğer dağların arasında büyük olduğundan dolayı değil.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ط و د
ما هو إلا طود من الأطواد وهو الجبل المنطاد في السماء الذاهب صعداً‏.‏
وطوده الله تطويداً‏:‏ طوله‏.‏
وأسرع من اب الطود وهو الجلمود المنحط من أعلاه أو الصدى‏.‏
قال‏:‏ دعوت كليباً دعوة فكأنما دعوت به ابن الطود أو هو أسرع

##### Türkçe

ط و د
O, ancak **طود**’lardan bir **طود**’dur; o, gökte yükselmiş, yukarı doğru giden dağdır.
Allah onu **تطويداً** ile **طوده** etti: onu uzattı.
**اب الطود**’dan daha hızlıdır; o, tepesinden aşağı yuvarlanan kaya parçasıdır; yahut **الصدى**’dır.
Dedi ki: Kuleyb’i bir çağrı ile çağırdım; sanki onunla **ابن الطود**’u çağırmışım; yahut o daha hızlıdır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الطَّوْدُ: الجبل العظيم. وفي حديث عائشة تصف أَباها، رضي الله عنهما: ذاك طَودٌ مُنِيفٌ أَي جبل عال. والطَّوْدُ: الهَضْبَةُ؛ عن ابن الأَعرابي، والجمع أَطْوادٌ؛ وقوله أَنشده ثعلب:
يا مَنْ رأَى هامَةً تَزْقُو على جَدَثٍ،
تُجِيبُها خَلِفاتٌ ذاتُ أَطْوادِ
فسره فقال: الأَطوادُ هنا الأَسْنِمَة، شبهها في ارتفاعها بالأَطواد التي هي الجبال، يصف إِبِلاَ أُخِذَت في الدية فَعَيَّرَ صاحِبَها بها. والتَّطْوادُ: التَّطْوافُ؛ ابن الأَعرابي: طَوَّدَ إِذا طَوَّفَ بالبِلادِ لطلب المعاش. والمَطاوِدُ: مثل المَطَاوِحِ. والطادِي: الثابت؛ وقال أَبو عبيد في قول القطامي:
وما تُقْضَى بَواقي دَيْنِها الطَّادِي
قال: يُرادُ به الواطِدُ فأَخَّر الواو وقلبها أَلفاً
(* قوله «وقلبها
الفاً» كذا بالأصل المعتمد والمناسب قلبها ياء كما هو ظاهر.) الفراء: طاد إِذا ثبت، وداطَ إِذا حَمُق، ووَطَد إِذا حَمُق، ووطَدَ إِذا سار. وطَوَّد فلان بفلان تَطْويداً وطَوَّحَ به تَطْوِيحاً وطَوَّد بنفسه في المَطاوِدِ وطَوَّح بها في المطاوِح وهي المَذاهب؛ قال ذو الرمة: أَخُو شُقَّةٍ جابَ البلادَ بنفْسِه،
على الهَوْلِ حتى لَوَّحَتْه المَطاوِدُ
وابنُ الطَّوْدِ: الجُلْمُودُ الذي يَتَدَهْدى من الطَّوْدِ؛ قال الشاعر:دَعَوْتُ جُلَيْداً دَعْوَةً فَكأَنما
دَعَوْتُ بِه ابنَ الطَّوْدِ، أَو هُوَ أَسْرَع
(* قوله «جليدا» كذا بالأصل، وفي شرح القاموس خليداً، وفي الأساس كليباً).
وطَوْدٌ وطُوَيْد: اسمان.

##### Türkçe

**الطَّوْدُ**: büyük dağ. Âişe’nin, Allah ikisinden de razı olsun, babasını vasfettiği hadisinde: “Şu, **طَودٌ مُنِيفٌ**” yani yüksek dağ. Ve **الطَّوْدُ**: **الهَضْبَةُ**; İbnü’l-A‘râbî’den; çoğulu **أَطْوادٌ**; ve Sa‘leb’in ona okuttuğu sözü:
يا مَنْ رأَى هامَةً تَزْقُو على جَدَثٍ،
تُجِيبُها خَلِفاتٌ ذاتُ أَطْوادِ
Onu açıkladı ve dedi ki: buradaki **الأَطوادُ** **الأَسْنِمَة**’dir; onları yüksekliklerinde, dağlar olan **الأَطواد**’a benzetti; diyet içinde alınmış develeri vasfeder; böylece sahibini onunla ayıpladı.

Ve **التَّطْوادُ**: **التَّطْوافُ**; İbnü’l-A‘râbî: **طَوَّدَ**; **طَوَّفَ** ettiği zaman, geçim talebi için beldelerde dolaşır. Ve **المَطاوِدُ**: **المَطَاوِحِ** gibidir. Ve **الطادِي**: sabit olan; ve Ebû Ubeyd, el-Kutâmî’nin sözü hakkında:
وما تُقْضَى بَواقي دَيْنِها الطَّادِي
dedi ki: bununla **الواطِدُ** kastedilir; sonra **الواو**’yu sona bıraktı ve onu **أَلفاً**’ya çevirdi
(* “وقلبها الفاً” sözü: asıl nüshada böyle; uygun olan, açık olduğu üzere, onu **ياء**’ya çevirmesidir.) el-Ferrâ: **طاد**; sabit olduğu zaman; ve **داطَ**; ahmaklaştığı zaman; ve **وَطَد**; ahmaklaştığı zaman; ve **وطَدَ**; yürüdüğü zaman.

Ve falan, falanla **تَطْويداً** **طَوَّد** etti ve onunla **تَطْوِيحاً** **طَوَّحَ** etti; ve kendisiyle **المَطاوِدِ** içinde **طَوَّد** etti ve onunla **المطاوِح** içinde **طَوَّحَ** etti; ve onlar **المَذاهب**’dir; Zû’r-Rumme dedi ki:
أَخُو شُقَّةٍ جابَ البلادَ بنفْسِه،
على الهَوْلِ حتى لَوَّحَتْه المَطاوِدُ

Ve **ابنُ الطَّوْدِ**: **الجُلْمُودُ**; **الطَّوْدِ**’dan yuvarlanıp düşen; şair dedi ki:
دَعَوْتُ جُلَيْداً دَعْوَةً فَكأَنما
دَعَوْتُ بِه ابنَ الطَّوْدِ، أَو هُوَ أَسْرَع
(* “جليدا” sözü: asıl nüshada böyle; Kāmûs şerhinde **خليداً**, Esâs’ta **كليباً**).

Ve **طَوْدٌ** ve **طُوَيْد**: iki isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ط و د * * الطَّوْدُ * الجبل العظيم

##### Türkçe

* ط و د * * **الطَّوْدُ** * büyük dağ

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الطود: الجبل، أو عظيمه، المتطاول في السماء. وفي حديث عائشة رضي الله عنها:  ذاك طود منيف  أي جبل عال. والطود: الهضبة، عن ابن الأعرابي ج: أطواد تقول: ما هو إلا طود من الأطواد، وطودة، بكسر ففتح، وهذه عن الصاغاني. والطود: المشرف من الرمل كالهضبة. ويقال: هو أسرع من ابن الطود، هو الجلمود الذي ينحط ويتدهدى، ويقع من أعلى الطود، قال الشاعر:
  دعوت خليدا دعـوة فـكـأنـمـا                      دعوت به ابن الطود أو هو أسرع وفي الأساس: أو الصدى. وطود: علم رجل، أنشد ابن دريد للاعشى:
  نهار شراحيل بن طود يريبني                      وليل أبي ليلى أمر وأعلـق

  يقال: هذا أمر من هذا وأعلق من هذا، بمعنى، وهذا يدل على زيادة الميم في علقم. وطود: علم جبل مشرف على عرفة، ينقاد إلى صنعاء اليمن. والطود: د. بالصعيد الأعلى فوق قوص دون أسوان، ذكره الإدفوي وغيره. والطاد: الثقيل الثابت، كالطادي ?، يقال هو طاد ما يطاق، أي ثقيل في أمره لا يبرح. والطاد: البعير الهائج. والمطادة: المفازة البعيدة ما بين الطرفين، جمعه المطاود. وقال الفراء: طاد، إذا ثبت وداط، إذا حمق. والمطاود: المتالف، وهي مثل المطاوح، قال ذو الرمة:
  أخو شقة جاب البلاد بنـفـسـه                      على الهول حتى لوحته المطاود وطود فلان بفلان تطويدا، وطوح به تطويحا، وطود بنفسه في المطاود، وطوح بها في المطاوح. وعن ابن الأعرابي: طود إذا طوف بالبلاد لطلب المعاش، كتطود، والتطواد: التطواف. والمطود، كمعظم: البعيد من الطرق، والانطياد: الذهاب في الهواء صعدا، بضمتين، ومن ذلك قولهم: بناء منطاد أي مرتفع ذاهب في الهواء.
 ومما يستدرك عليه: طوده الله تطويدا: طوله. كذا في الأساس.
 ومن المجاز: أنشد ثعلب:
  يا من رأى هامة تزقو على جدث                      تجيبها خـلـفـات ذات أطـواد فسره ابن الأعرابي فقال: الأطواد هنا الأسنمة، شبهها في ارتفاعها بالأطواد التي هي الجبال، يصف إبلا أخذت في الدية، فعير صاحبها بها. وطاد: من قرى أصبهان، منها أبو محمد عبد الله بن علي بن عبد الله، المؤدب الأصبهاني، روى عنه أبو بكر بن مردويه الحافظ.

##### Türkçe

**الطود**: dağ; yahut onun büyüğü; göğe doğru uzayıp yükselen. Âişe رضي الله عنها hadîsinde: **ذاك طود منيف**, yani yüksek bir dağ. Ve **الطود**: tepe-düzlük; İbnü’l-A‘râbî’den; çoğulu: **أطواد**; “O, **الأطواد**dan bir **طود**dan başka bir şey değildir” dersin; ve **طودة**; kesre ile sonra fetha ile; bu da Sâgânî’dendir. Ve **الطود**: kumdan, tepe-düzlük gibi yüksekçe olan. Ve denilir: O, **ابن الطود**’dan daha süratlidir; o, aşağı inip yuvarlanan, ve en yüksek **الطود**dan düşen kaya parçasıdır; şair dedi ki:
  Halîd’i bir çağrıyla çağırdım; sanki ben                      onunla **ابن الطود**’u çağırdım; yahut o daha süratlidir

Ve **الأساس**’ta: yahut yankı. Ve **طود**: bir adamın adı (özel isim); İbn Düreyd, A‘şâ’ya ait olarak okudu:
  **شراحيل بن طود**’un gündüzü beni kuşkulandırır                      ve Ebû Leylâ’nın gecesi daha çetin ve daha yapışıcıdır

  Denilir: “Bu, bundan daha çetin bir iştir; ve bundan daha yapışıcıdır”; anlamı itibarıyla; ve bu, **علقم**’da **الميم**’in ziyadeliğine delâlet eder. Ve **طود**: Arafat’a nazır bir dağın adı; Yemen San‘â’sına doğru uzanır. Ve **الطود**: Yukarı Saîd’de, Kûs’un üstünde, Esvân’ın altında bir belde; onu İdfüvî ve başkaları zikretti. Ve **الطاد**: ağır, sabit; **الطادي** gibi?; “O, **طاد**dır, katlanılmaz” denilir; yani işinde ağırdır, yerinden ayrılmaz. Ve **الطاد**: kızgın-deve. Ve **المطادة**: iki uç arasındaki uzak çöl; çoğulu **المطاود**. Ferrâ dedi ki: **طاد**; sabit olunca; ve **داط**; ahmaklık edince. Ve **المطاود**: helâk yerleri; ve o, **المطاوح** gibidir; Zü’r-Rumme dedi ki:
  Uzaklık kardeşi; kendisiyle beldeleri dolaştı                      dehşet üzerine; nihayet **المطاود** onu esmerleştirip belirgin kıldı

Falan, falanı **تطويدا** ile **طود**ladı; ve onunla **تطويحا** ile **طوح**ladı; ve kendisiyle **المطاود** içinde **طود**ladı; ve onunla **المطاوح** içinde **طوح**ladı. İbnü’l-A‘râbî’den: **طود**; geçim talebi için beldelerde dolaşınca; **تطود** gibi; ve **التطواد**: dolaşma. Ve **المطود**; **معظم** vezninde: yollardan uzak olan. Ve **الانطياد**: havada yukarı doğru gitmek; iki damme ile; ve bundan onların sözü: **بناء منطاد**; yani havada yükselmiş, gidici.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: “Allah onu **تطويدا** ile **طوده**ladı”: onu uzattı. **الأساس**’ta böyledir.

Ve mecazdandır: Sa‘leb okudu:
  Ey bir kabir üzerinde ötüşen bir baş gören                      ona **ذات أطواد** olan artçılar cevap verir

İbnü’l-A‘râbî onu açıkladı ve dedi ki: **الأطواد** burada hörgüçlerdir; yüksekliklerinde onları, dağlar olan **الأطواد**a benzetti; diyet içinde alınmış develeri vasfeder; böylece sahibini onunla ayıpladı. Ve **طاد**: İsfahân köylerindendir; ondan Ebû Muhammed Abdullah b. Ali b. Abdullah, İsfahânî müeddib; ondan Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

طَادَ
1 طَادَ ذ , (aor. يَطُودُ, inf. n. طَوْدٌ, TK,) It (a thing, TK) was, or became, firm, or steadfast. (Fr, L, K.)

طوّد
2 طوّد ذ , (S, L, K,) inf. n. تَطْوِيدٌ and تَطْوَادٌ; and ↓ تطوّد; (K;) He went round about much, or often, syn. طَوَّفَ (S, L, K) and طَوَّحَ, (S,) فِى الجِبَالِ in the mountains: (S:) or the former, he went round about much, or often, in the countries to seek the means of subsistence. (IAar, L.) And one says also, طوّد بِنَفْسِهِ [He went round about &c. by himself], and بِفُلَانٍ [with such a one]. (L.) -A2- طوّدهُ, inf. n. تَطْوِيدٌ, He (God) made it high, or tall. (A.)

اطاد
4 اطاد ذ He made, or rendered, firm, or steadfast: so accord. to Freytag; but he names no authority.]

5 تَطَوَّدَ see 2.

انطاد
7 انطاد ذ It rose, or ascended, in the air. (K.)

طَادٌ
طَادٌ ذ Heavy: (K:) and ↓ طَادِىٌّ firm, or steadfast: (L:) or both signify heavy and firm or steadfast. (TA.) ― -b2- Also the former, A stallion excited by lust. (K.)

طَوْدٌ
طَوْدٌ ذ A mountain: (K:) or a great mountain (S, A, L, K) rising high into the sky: (A:) or i. q. هَضْبَةٌ [either as denoting a hill or mountain or a tract of sand: see the next sentence]: (IAar:) pl. أَطْوَادٌ (A, L, K) and طِوَدَةٌ. (K.) ― -b2- And An elevated, or overlooking, tract of sand; (K, TA;) as also هَضْبَةٌ. (TA.) ― -b3- And the pl. أَطْوَاد is applied by a poet to signify (tropical:) Camels' humps; as being likened to mountains because of their height. (IAar, L.) ― -b4- اِبْنُ الطَّوْدِ means (assumed tropical:) The mass of rock (الجُلْمُودُ) that falls from the upper part of a mountain: (A, L, * K: *) or the echo. (A.) One says, أَسْرَعُ مِنِ ابْنِ الطَّوْدِ (assumed tropical:) Quicker, or swifter, than the mass of rock that falls &c.: or than the echo. (A.)

طَادِىٌّ
طَادِىٌّ ذ : see طَادٌ.

مَطَادَةٌ
مَطَادَةٌ ذ A desert, or waterless desert, far-extending: (K:) pl. مَطَاوِدُ. (TA.) And the latter (i. e. the pl.), Places of perdition; (K, TA;) it is like مَطَاوِحُ. (S, TA.)

مُطَوِّدٌ
مُطَوِّدٌ ذ Remote, or distant. (K.)

بِنَآءٌ مُنْطَادٌ
بِنَآءٌ مُنْطَادٌ ذ A lofty building, (K, TA,) rising high in the air. (TA.)

##### Türkçe

**طَادَ**
1 **طَادَ** ذ , (muzâri‘ **يَطُودُ**, mastar ismi **طَوْدٌ**, TK,) O (bir şey, TK) sağlam oldu, yahut sağlamlaştı, yahut sebatkâr oldu. (Fr, L, K.)

**طوّد**
2 **طوّد** ذ , (S, L, K,) mastar ismi **تَطْوِيدٌ** ve **تَطْوَادٌ**; ve ↓ **تطوّد**; (K;) O çokça, yahut sıkça, etrafı dolaştı; eş anlamlısı **طَوَّفَ** (S, L, K) ve **طَوَّحَ**, (S,) **فِى الجِبَالِ** dağlarda: (S:) yahut birincisi, rızık vasıtalarını aramak için memleketlerde çokça, yahut sıkça, etrafı dolaştı. (IAar, L.) Ve ayrıca denir ki, **طوّد بِنَفْسِهِ** [kendi başına çokça dolaştı vb.], ve **بِفُلَانٍ** [falanca ile]. (L.) -A2- **طوّدهُ**, mastar ismi **تَطْوِيدٌ**, O (Allah) onu yüksek, yahut uzun yaptı. (A.)

**اطاد**
4 **اطاد** ذ O sağlam yaptı, yahut sağlam kıldı, yahut sebatkâr kıldı: Freytag’a göre böyledir; fakat o hiçbir kaynak zikretmez.]

5 **تَطَوَّدَ** bk. 2.

**انطاد**
7 **انطاد** ذ O havada yükseldi, yahut yukarı çıktı. (K.)

**طَادٌ**
**طَادٌ** ذ Ağır: (K:) ve ↓ **طَادِىٌّ** sağlam, yahut sebatkâr: (L:) yahut ikisi de ağır ve sağlam yahut sebatkâr mânasına gelir. (TA.) ― -b2- Keza birincisi, şehvetle tahrik olmuş bir aygır. (K.)

**طَوْدٌ**
**طَوْدٌ** ذ Bir dağ: (K:) yahut göğe doğru yüksekçe yükselen büyük bir dağ (S, A, L, K): (A:) yahut **هَضْبَةٌ** ile aynı mânada [ya bir tepe yahut dağ yahut bir kumluk saha mânasında: bir sonraki cümleye bak]: (IAar:) çoğulu **أَطْوَادٌ** (A, L, K) ve **طِوَدَةٌ**. (K.) ― -b2- Ve yüksek, yahut hâkim, bir kumluk saha; (K, TA;) bunun gibi **هَضْبَةٌ**. (TA.) ― -b3- Ve çoğul **أَطْوَاد** bir şair tarafından (mecazen:) develerin hörgüçleri mânasında kullanılır; yükseklikleri sebebiyle dağlara benzetilmiş olarak. (IAar, L.) ― -b4- **اِبْنُ الطَّوْدِ** (varsayılan mecazen:) dağın üst kısmından düşen kaya kütlesi (**الجُلْمُودُ**) demektir: (A, L, * K: *) yahut yankı. (A.) Denir ki, **أَسْرَعُ مِنِ ابْنِ الطَّوْدِ** (varsayılan mecazen:) dağın üst kısmından düşen kaya kütlesinden vb. daha çabuk, yahut daha hızlı: yahut yankıdan. (A.)

**طَادِىٌّ**
**طَادِىٌّ** ذ : bk. **طَادٌ**.

**مَطَادَةٌ**
**مَطَادَةٌ** ذ Uzaklara uzanan bir çöl, yahut susuz çöl: (K:) çoğulu **مَطَاوِدُ**. (TA.) Ve ikincisi (yani çoğul), helâk yerleri; (K, TA;) o **مَطَاوِحُ** gibidir. (S, TA.)

**مُطَوِّدٌ**
**مُطَوِّدٌ** ذ Uzak, yahut uzak mesafeli. (K.)

**بِنَآءٌ مُنْطَادٌ**
**بِنَآءٌ مُنْطَادٌ** ذ Havada yüksekçe yükselen yüce bir bina, (K, TA,). (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَادَ
طَادَ ( w )  U ( n. ac. طَوْد 1 ),
a.  Was firm, steady, steadfast.

طَوَّدَ
طَوَّدَ II ,  تَطَوَّدَ V
a.  [ Fī ], Journeyed or wandered about in.

اِنْطَوَدَ
اِنْطَوَدَ VII ,
a.  Rose high.

طَوْد
طَوْد [ 1 ] , ( pl. طِوَدَة [ 7t ] ,  أَطْوَاْد 38 ),
a.  Lofty mountain.

طَاد
طَاد [ 1A ],
a.  Heavy.

طَادِيّ
طَادِيّ [ 1yiA ],
a.  Steadfast.

مَطَادَة
مَطَادَة [ 17tA ] , ( pl. مَطَاوِد [ 44 ] ),
a.  Dangerous desert, wilderness, wild.

##### Türkçe

طَادَ
طَادَ ( w )  U ( n. ac. **طَوْد** 1 ),
a.  Sağlam oldu, sabit oldu, sebatkâr oldu.

طَوَّدَ
طَوَّدَ II ,  تَطَوَّدَ V
a.  [ Fī ], içinde yolculuk etti veya dolaştı.

اِنْطَوَدَ
اِنْطَوَدَ VII ,
a.  Yükseğe yükseldi.

طَوْد
**طَوْد** [ 1 ] , ( pl. **طِوَدَة** [ 7t ] ,  **أَطْوَاْد** 38 ),
a.  Yüksek dağ.

طَاد
**طَاد** [ 1A ],
a.  Ağır.

طَادِيّ
**طَادِيّ** [ 1yiA ],
a.  Sebatkâr.

مَطَادَة
**مَطَادَة** [ 17tA ] , ( pl. **مَطَاوِد** [ 44 ] ),
a.  Tehlikeli çöl, ıssızlık, yabanî yer.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

طود
طَادَ - يَطُوْدُ - طَوْد
طَادَ - يَطُوْدُ + الكائن: يثبت في مكانه ويرسخ بشدة ولا يتزحزح لعظمه وثقله
طَوْد: اسم فعل " طَادَ - يَطُوْدُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " طَادَ - يَطُوْدُ ": الشيء العظيم الثقيل الذي لا يتزحزح: الشيء الذي يثبت ويرسخ في مكانه بشدة لتقله وعظمه، أو الذي يُثَبِّت ويُرًسِّخ شيئاً في مكانه بشدة بتثقيله: كالهضبة المرتفعة بشدة أو الجبال أو أي عظيم ثقيل
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التجذر والتأصل في موقع والثبات فيه بشدة " وهي:
رَسَخَ - يَرْسَخُ، وَتَد َ- يَتِدُ، أسَّ - يَؤُسُّ، أصُلَ- يَأصُلُ، طَادَ - يَطُوْدُ، أثَلَ - يَأثِلُ
طود
 	﴿فأوحينا إلى موسى أن اضرب بعصاك البحر فانفلق فكان كل فرق كالطود العظيم(63)﴾ الشعراء
مختار الصحاح
● [طود] ط و د: الطَّوْدُ الجبل العظيم
معجم الفرائد القرآنية
ط و د
"الطَّوْدِ" في قوله تعالى :"  فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ" (63) الشعراء .
الطَّود: الجبل العظيم .
الراغب
طود
قال تعالى: }كالطود العظيم{ [الشعراء/63]، الطود: هو الجبل العظيم، ووصفه بالعظم لكونه فيما بين الأطواد عظيما، لا لكونه عظيما فيما بين سائر الجبال.
ملخص اللسان:
1.    طاد إِذا ثبت،
2.    طود: الطَّوْدُ: الجبل العظيم.
3.    وذاك طَودٌ مُنِيفٌ أَي جبل عال.
4.    والتَّطْوادُ: التَّطْوافُ، طَوَّدَ إِذا طَوَّفَ  بالبِلادِ لطلب المعاش
لسان العرب
● - طود: الطَّوْدُ: الجبل العظيم. وفي حديث عائشة تصف أَباها، رضي الله  عنهما: ذاك طَودٌ مُنِيفٌ أَي جبل عال. والطَّوْدُ: الهَضْبَةُ؛ عن ابن  الأَعرابي، والجمع أَطْوادٌ؛ وقوله أَنشده ثعلب:  يا مَنْ رأَى هامَةً تَزْقُو على جَدَثٍ،  تُجِيبُها خَلِفاتٌ ذاتُ أَطْوادِ  فسره فقال: الأَطوادُ هنا الأَسْنِمَة، شبهها في ارتفاعها بالأَطواد  التي هي الجبال، يصف إِبِلاَ أُخِذَت في الدية فَعَيَّرَ صاحِبَها بها.  والتَّطْوادُ: التَّطْوافُ؛ ابن الأَعرابي: طَوَّدَ إِذا طَوَّفَ  بالبِلادِ لطلب المعاش. والمَطاوِدُ: مثل المَطَاوِحِ. والطادِي: الثابت؛ وقال  أَبو عبيد في قول القطامي:  وما تُقْضَى بَواقي دَيْنِها الطَّادِي  قال: يُرادُ به الواطِدُ فأَخَّر الواو وقلبها أَلفاً  (* قوله «وقلبها  الفاً» كذا بالأصل المعتمد والمناسب قلبها ياء كما هو ظاهر.) الفراء: طاد  إِذا ثبت، وداطَ إِذا حَمُق، ووَطَد إِذا حَمُق، ووطَدَ إِذا سار.  وطَوَّد فلان بفلان تَطْويداً وطَوَّحَ به تَطْوِيحاً وطَوَّد بنفسه في  المَطاوِدِ وطَوَّح بها في المطاوِح وهي المَذاهب؛ قال ذو الرمة:  أَخُو شُقَّةٍ جابَ البلادَ بنفْسِه،  على الهَوْلِ حتى لَوَّحَتْه المَطاوِدُ  وابنُ الطَّوْدِ: الجُلْمُودُ الذي يَتَدَهْدى من الطَّوْدِ؛ قال  الشاعر:دَعَوْتُ جُلَيْداً دَعْوَةً فَكأَنما  دَعَوْتُ بِه ابنَ الطَّوْدِ، أَو هُوَ أَسْرَع  (* قوله «جليدا» كذا بالأصل، وفي شرح القاموس خليداً، وفي الأساس  كليباً).  وطَوْدٌ وطُوَيْد: اسمان.
مقاييس اللغة:
(طود) الطاء والواو والدال أصلٌ صحيح، وفيه كلمةٌ واحدةٌ. فالطَّود: الجَبَل العظيم. قال الله سبحانه: ﴿فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيْمِ﴾ [الشعراء 63]. ويقولون: "طَوَّدَ في الجبل، إذا طَوَّف، كأنه فعل مشتقٌّ من الطود.
القاموس المحيط:
الطَّوْدُ الجَبَلُ، أو عظيمُهُ، ج أطْوادٌ وطِوَدَةٌ، والمُشْرِفُ من الرَّمْلِ. وابنُ الطَّوْدِ الجُلْمُودُ يَقَعُ من الطَّوْدِ. وطَوْدٌ عَلَمُ رَجُلٍ، وعَلَمُ جَبَلٍ مُشْرِفٍ على عَرَفَةَ يَنْقادُ إلى صَنْعاءَ، ود بالصَّعيدِ. والطَّادُ الثَّقيلُ، والبعيرُ الهائِجُ. والمَطادَةُ المَفازَةُ البعيدةُ. وطاد ثَبَتَ. والمَطاوِدُ المَتالِفُ. وطَوَّدَ طَوَّفَ، كتَطَوَّدَ. وكمُعَظَّمٍ البعيدُ. والانْطِيادُ الذَّهابُ في الهَواءِ صُعُداً. وبِناءٌ مُنْطادٌ مُرْتَفِعٌ.
تاج العروس:
ط - و - د
الطَّوْدُ : الجَبَلُ أَو عَظِيمُهُ المتطاولُ في السماءِ . وفي حديث عائِشةَ رضي الله عنها : " ذاكَ طَوْدٌ مُنِيفٌ " أَي جَبَلٌ عالٍ . والطَّوْدُ : الهَضْبَةُ عن ابن الأَعْرَابِيِّ ج : أَطْوَادٌ تقول : ما هو إلاَّ طَوْدٌ من الأَطْوَادِ وطِوَدَةٌ بِكَسْر ففَتْح وهذه عن الصاغاني . والطَّوْد : المُشْرِفُ من الرَّمْلِ كالهَضْبَةِ . ويقال : هو أَسْرَعُ من ابن الطَّوْدِ هو الجُلْمُودُ الذي يَنْحَطُّ وَيَتَدَهْدَى ويقعُ من أَعلى الطَّوْدِ قال الشاعر :
دَعَوْت خُلَيْداً دَعْوَةً فكأَنَّمَا ... دَعَوْتُ بهِ ابنَ الطَّوْدِ أَو هُوَ أَسْرَعُ وفي الأَساس : أَو الصَّدَى . وطَوْدٌ : عَلَمُ رجلٍ أنشد ابن دُرَيْدٍ للاعشى :
نَهَارُ شَرَاحِيلَ بنِ طَوْدٍ يَرِيبُني ... ولَيْلُ أَبي لَيْلَى أَمَرُّ وأَعلَقُ
يقال : هذا أمرُّ من هذا وأَعْلَقُ من هذا بمعنى وهذا يَدلّ على زِيادةِ الميم في علقم . وطَوْدٌ : عَلمُ جَبلٍ مُشْرِفٍ على عَرَفَةَ يَنْقادُ إلى صَنْعَاء اليمنِ . والطَّوْد : د . بالصَّعيد الأَعلَى فوقَ قُوص دُونَ أُسوانَ ذكَرَه الإِدْفَوِيُّ وغيره . والطّادُ : الثَّقِيلُ الثابِتُ كالطَّادِي ؟ يقال هو طَادٌ ما يُطاق أَي ثَقِيلٌ في أَمْرِه لا يَبْرَح . والطَّادُ : البَعِيرُ الهائجُ . والمَطَادَةُ : المَفَازةُ البَعِيدةُ ما بَيْنَ الطَّرَفَيْن جمْعه المَطَاوِدُ. وقال الفراء : طَادَ إذا ثَبَتَ ودَاطَ إذا حَمُقَ .والمَطَاوِدُ : المَتَالِفُ وهي مثل المَطَاوِحِ قال ذو الرُّمَة :
أَخو شُقَّةٍ جَابَ البِلادَ بنفسِهِ ... على الهَوْلِ حتى لَوَّحَتْهُ المَطاوِدُ وطَوَّدَ فُلانٌ بفلانٍ تَطْوِيداً وطَوَّحَ به تَطْوِيحاً وطَوَّدَ بنفسِهِ في المَطَاوِدِ وطَوَّح بها في المَطَاوِحِ . وعن ابن الأعرابي : طَوَّدَ إذا طَوًَّفَ بالبلادِ لِطَلبِ المَعَاشِ كَتَطَوَّدَ والتَّطْواد : التَّطْوافُ . والمُطَوَّد كمُعَظَّمٍ : البَعِيدُ من الطُرُقِ والانْطِيادُ : الذَّهابُ في الهَواءِ صُعُداً بضمتين ومن ذلك قولهم : بِنَاءٌ مُنْطادٌ أي مُرتفعٌ ذاهبٌ في الهواء
ومما يستدرك عليه : طَوَّدَه اللهُ تَطْوِيداً : طَوَّلَه . كذا في الأَساس
ومن المجاز : أَنشد ثعلب :
يا مَن رَأَى هَامةً تَزْقو على جَدَثٍ ... تُجِيبُها خَلِفَاتٌ ذاتُ أَطْوادِ فَسَّره ابنُ الأَعرابيِّ فقال : الأَطوادُ هنا الأَسْنِمَةُ شَبَّهها في ارتفاعِها بالأَطوادِ التي هي الجِبالُ يصف إِبلاً أُخِذَت في الدِّيَةِ فَعَيَّر صَاحِبَها بِهَا . وطَادُ : من قُرَى أَصْبَهَانَ منها أَبو محمد عبد الله بن علي بن عبد الله المُؤَدِّبُ الأَصبهانِيُّ روى عنه أَبو بكر بن مَرْدَوَيْه الحافظْ

##### Türkçe

طود
**طَادَ - يَطُوْدُ - طَوْد**
Cuma, 11 Şubat/Şubat 2011 13:57 yazar: Administrator
**طَادَ - يَطُوْدُ** + varlık: yerinde sabit kalır ve şiddetle yerleşir ve büyüklüğü ve ağırlığı sebebiyle yerinden oynamaz.
**طَوْد**: “**طَادَ - يَطُوْدُ**” fiilinin isim-fiilidir: ve yine “**طَادَ - يَطُوْدُ**” fiilinin fiiliyle olan şeydir: yerinden oynamayan büyük ağır şey: ağırlığı ve büyüklüğü sebebiyle yerinde şiddetle sabit kalan ve yerleşen şey; yahut bir şeyi ağırlaştırmak suretiyle onu bir yerde şiddetle sabitleyen ve yerleştiren şey: çok yüksek plato yahut dağlar yahut herhangi bir büyük ağır şey gibi.
Ve lafız, “bir mevkide kök salma ve asıllanma ve onda şiddetle sebat” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**رَسَخَ - يَرْسَخُ**، **وَتَد َ- يَتِدُ**، **أسَّ - يَؤُسُّ**، **أصُلَ- يَأصُلُ**، **طَادَ - يَطُوْدُ**، **أثَلَ - يَأثِلُ**

طود
 ﴿“Böylece Mûsâ’ya vahyettik: ‘Asânla denize vur’; derken yarıldı; her bir parça büyük **الطود** gibi oldu (63)”﴾ **الشعراء**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**طود**] ط و د: **الطَّوْدُ** büyük dağdır.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi
ط و د
“**الطَّوْدِ**”, Yüce Allah’ın şu sözü içinde: “فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ” (63) **الشعراء**.
**الطَّود**: büyük dağ.

Râgıb
طود
Yüce Allah dedi: }**كالطود العظيم**{ [**الشعراء**/63]; **الطود**: o, büyük dağdır; onu büyüklükle nitelemesi, **الأطواد** arasında büyük olmasındandır; diğer bütün dağlar arasında büyük olmasından dolayı değildir.

Lisân özeti:
1. **طاد**: sabit kaldığı zaman,
2. **طود**: **الطَّوْدُ**: büyük dağ.
3. Ve “bu, **طَودٌ مُنِيفٌ**” yani yüksek dağ.
4. Ve **التَّطْوادُ**: **التَّطْوافُ**; **طَوَّدَ**: geçim aramak için beldelerde dolaştığı zaman.

Lisânü’l-ʿArab
● - **طود**: **الطَّوْدُ**: büyük dağ. Âişe’nin, Allah ikisinden de razı olsun, babasını vasfettiği hadisinde: “bu, **طَودٌ مُنِيفٌ**” yani yüksek dağ. Ve **الطَّوْدُ**: plato; İbnü’l-A‘râbî’den. Çoğulu **أَطْوادٌ**’dır. Ve Sa‘leb’in okuduğu şu söz:
يا مَنْ رأَى هامَةً تَزْقُو على جَدَثٍ،
تُجِيبُها خَلِفاتٌ ذاتُ أَطْوادِ
Bunu açıkladı ve dedi ki: buradaki **الأَطوادُ**, hörgüçlerdir; yüksekliklerinde onları, dağlar olan **الأَطواد**’a benzetti; diyette alınmış develeri tasvir eder; böylece sahibini bununla ayıpladı. Ve **التَّطْوادُ**: **التَّطْوافُ**; İbnü’l-A‘râbî: **طَوَّدَ**: geçim aramak için beldelerde dolaştığı zaman. Ve **المَطاوِدُ**: **المَطَاوِحِ** gibidir. Ve **الطادِي**: sabit olan; ve Ebû Ubeyd, Kutâmî’nin şu sözünde:
وما تُقْضَى بَواقي دَيْنِها الطَّادِي
dedi ki: bununla **الواطِدُ** kastedilir; sonra **الواو**’yu sona aldı ve onu **أَلفاً**’ya çevirdi.
(* “ve onu **الفاً**’ya çevirdi” sözü: asıl nüshada böyledir; uygun olan, açıkça görüldüğü üzere onu **ياء**’ya çevirmesidir.)
Ferrâ: **طاد**: sabit kaldığı zaman; **داطَ**: ahmaklaştığı zaman; ve **وَطَد**: ahmaklaştığı zaman; ve **وطَدَ**: yürüdüğü zaman.
Ve falan, falanla **تَطْويداً** **طَوَّدَ**; ve onunla **تَطْوِيحاً** **طَوَّحَ**; ve kendisiyle **المَطاوِدِ** içinde **طَوَّدَ**; ve **المَطاوِح** içinde onunla **طَوَّحَ**; bunlar gidiş yollarıdır; Zü’r-Rumme dedi ki:
أَخُو شُقَّةٍ جابَ البلادَ بنفْسِه،
على الهَوْلِ حتى لَوَّحَتْه المَطاوِدُ
Ve **ابنُ الطَّوْدِ**: **الجُلْمُودُ**; **الطَّوْد**’dan yuvarlanıp düşen taş kütlesi; şair dedi ki:
دَعَوْتُ جُلَيْداً دَعْوَةً فَكأَنما
دَعَوْتُ بِه ابنَ الطَّوْدِ، أَو هُوَ أَسْرَعُ
(* “**جليدا**” sözü: asıl nüshada böyledir; Kâmûs şerhinde **خليداً**; Esâs’ta **كليباً**.)
Ve **طَوْدٌ** ve **طُوَيْد**: iki isimdir.

Maqâyîsü’l-Luğa:
(**طود**) **الطاء** ve **الواو** ve **الدال** sahih bir asıldır; onda bir tek kelime vardır. Şu halde **الطَّود**: büyük dağdır. Allah, yücedir, dedi: ﴿فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيْمِ﴾ [**الشعراء** 63]. Ve derler ki: “**طَوَّدَ** dağda”, yani dolaştığı zaman; sanki **الطود**’dan türemiş bir fiildir.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الطَّوْدُ**: dağ; yahut onun büyüğü; çoğulu **أطْوادٌ** ve **طِوَدَةٌ**; ve kumdan yüksek olan. Ve **ابنُ الطَّوْدِ**: **الجُلْمُودُ**; **الطَّوْد**’dan düşer. Ve **طَوْدٌ** bir adamın özel adıdır; ve Arafat’a nazır, San‘â’ya doğru uzanan yüksek bir dağın özel adıdır; ve Sa‘îd’de bir yer adıdır. Ve **الطَّادُ**: ağır olan; ve kızgın deve. Ve **المَطادَةُ**: uzak çöl. Ve **طاد**: sabit kaldı. Ve **المَطاوِدُ**: helâk yerleri. Ve **طَوَّدَ**: dolaştı; **تَطَوَّدَ** gibi. Ve “**كمُعَظَّمٍ**”: uzak olan. Ve **الانْطِيادُ**: havada yukarı doğru gitmek. Ve **بِناءٌ مُنْطادٌ**: yüksek.

Tâcü’l-ʿArûs:
ط - و - د
**الطَّوْدُ**: dağ; yahut göğe doğru uzayıp giden onun büyüğü. Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “bu, **طَوْدٌ مُنِيفٌ**” yani yüksek dağ. Ve **الطَّوْدُ**: plato; İbnü’l-A‘râbî’den; çoğulu: **أَطْوَادٌ**; dersin ki: o, ancak **الأَطْوَادِ**’dan bir **طَوْدٌ**’dur. Ve **طِوَدَةٌ**: kesre sonra fetha ile; bu, Sâğânî’dendir. Ve **الطَّوْد**: kumdan yüksek olan; plato gibi. Ve denir ki: o, **ابن الطَّوْدِ**’dan daha hızlıdır; o, **الجُلْمُودُ**’dur; yukarıdan aşağı iner, yuvarlanır ve **الطَّوْد**’un üstünden düşer. Şair dedi ki:
دَعَوْت خُلَيْداً دَعْوَةً فكأَنَّمَا ... دَعَوْتُ بهِ ابنَ الطَّوْدِ أَو هُوَ أَسْرَعُ
Ve **الأَساس**’ta: “yahut **الصَّدَى**”. Ve **طَوْدٌ**: bir adamın özel adıdır; İbn Düreyd, A‘şâ’dan şu beyti okudu:
نَهَارُ شَرَاحِيلَ بنِ طَوْدٍ يَرِيبُني ... ولَيْلُ أَبي لَيْلَى أَمَرُّ وأَعلَقُ
Denir ki: bu, bundan daha **أَمَرُّ** ve bundan daha **أَعْلَقُ**; “daha” anlamında; ve bu, **علقم**’da **الميم**’in ziyadesine delâlet eder. Ve **طَوْدٌ**: Arafat’a nazır, Yemen San‘â’sına doğru uzanan bir dağın özel adıdır. Ve **الطَّوْد**: Sa‘îd-i a‘lâ’da, Kûs’un üstünde, Asvân’ın altında bir yer adıdır; İdfevî ve başkası zikretti. Ve **الطّادُ**: ağır, sabit olan; **كالطَّادِي** gibi mi? Denir ki: o, **طَادٌ**; **ما يُطاق** yani işinde ağırdır, ayrılmaz. Ve **الطَّادُ**: kızgın deve. Ve **المَطَادَةُ**: iki uç arasındaki uzak çöl; çoğulu **المَطَاوِدُ**. Ferrâ dedi ki: **طَادَ**: sabit kaldığı zaman; ve **دَاطَ**: ahmaklaştığı zaman. Ve **المَطَاوِدُ**: helâk yerleri; ve onlar **المَطَاوِحِ** gibidir. Zü’r-Rumme dedi ki:
أَخو شُقَّةٍ جَابَ البِلادَ بنفسِهِ ... على الهَوْلِ حتى لَوَّحَتْهُ المَطاوِدُ
Ve falan, falanla **تَطْوِيداً** **طَوَّدَ**; ve onunla **تَطْوِيحاً** **طَوَّحَ**; ve kendisiyle **المَطَاوِدِ** içinde **طَوَّدَ**; ve **المَطَاوِحِ** içinde onunla **طَوَّحَ**. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **طَوَّدَ**: geçim aramak için beldelerde dolaştığı zaman; **تَطَوَّدَ** gibi. Ve **التَّطْواد**: **التَّطْوافُ**. Ve **المُطَوَّد** “**كمُعَظَّمٍ**”: yollardan uzak olan. Ve **الانْطِيادُ**: havada yukarı doğru gitmek; iki damme ile. Ve bundan, onların şu sözü: **بِنَاءٌ مُنْطادٌ** yani yüksek, havaya doğru giden.
Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: Allah onu **تَطْوِيداً** **طَوَّدَه**: onu uzattı; **الأَساس**’ta böyledir.
Ve mecazdan: Sa‘leb okudu:
يا مَن رَأَى هَامةً تَزْقو على جَدَثٍ ... تُجِيبُها خَلِفَاتٌ ذاتُ أَطْوادِ
Bunu İbnü’l-A‘râbî açıkladı ve dedi ki: buradaki **الأَطوادُ**, hörgüçlerdir; yüksekliklerinde onları, dağlar olan **الأَطواد**’a benzetti; diyette alınmış develeri tasvir eder; böylece sahibini bununla ayıpladı. Ve **طَادُ**: İsfahân köylerindendir; ondan Ebû Muhammed Abdullah b. Ali b. Abdullah el-Mueddib el-İsfahânî; ondan, hâfız Ebû Bekir b. Merdûveyh rivayet etti.
