# طود — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%88%D8%AF/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: طود

(باب الطاء والواو وما يثلثهما)
(طوي) الطاء والواو والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إدراج شيءٍ حتَّى يدرَج بعضُه في بعض، ثم يحمل عليه تشبيهاً. يقال طويت الثَّوبَ والكِتاب طَيّاً أطويه. ويقال طَوَى الله عُمر الميّت. والطَّوِيّ: البئر المطوية. قال:
فقالت له: هذا الطَّوِيُّ  وماؤه *** ومحترقٌ من يابسِ الجِلْدِ قاحِلُ([1])ومما حمل على هذا الباب قولهم *لمن مضى على وجهه: طوى كَشْحَه. وأنشد:
وصاحبٍ لي طوى كشحاً فقلتُ لـه *** إنَّ انطواءَكَ عنِّي سوف يَطْوِيني([2])وهذا هو القِياس؛ لأنَّه إذا مضى وغاب عنه فكأنه أُدرج.
ومن الباب أطواء النّاقة، وهي طرائقُ شحم جنبيْها. والطَّيَّانُ: الطَّاوِي البطن. ويقال طوِيَ؛ وذلك أنَّه إذا جاع وضَمُر صار كالشَّيءِ الذي لو ابتُغِيَ طيُّه لأمكن. فإنْ تعمَّدَ للجوُع قال: طَوَى يَطْوِي طَيَّاً، وذلك في القياس صحيح، لأنَّه أدرج الأوقاتَ فلم يأكلْ فيها، قال الشاعر([3]) في الطَّوَى:
ولقد أبيتُ على الطَّوَى وأظلُّهُ *** حتَّى أنالَ به كريمَ المأكلِ
ثم غَيَّرُوا هذا البناءَ أدنى تغييرٍ فزال المعنى إلى غيرهِ فقالوا: الطَّاية([4])؛ وهي كلمةٌ صحيحةٌ تدلُّ على استواءٍ في مكان. قال قوم: الطَّاية: السَّطْح. وقال آخرون: هي مِرْبَد التَّمر. وقال قوم: هي صخرةٌ عظيمة في أرضٍ ذات رمل.
(طوب) الطاء والواو والباء ليس بأصل؛ لأنَّ الطوب فيما أحسب هذا الذي يسمى الآجُرّ، وما أَظُنُّ العربَ تعرفه. وأمَّا طُوبَى فليس من هذا، وأصله الياء، كأنها فعلى من الطِّيب، فقلبت الياء واواً للضمَّة.
(طوح) الطاء والواو والحاء ليس بأصل، وكأنه من باب الإِبدال. يقال طاحَ يَطيح. ثم يقولون: طاحَ يَطُوح، أي هَلَكَ.
(طود) الطاء والواو والدال أصلٌ صحيح، وفيه كلمةٌ واحدةٌ. فالطَّود: الجَبَل العظيم. قال الله سبحانه: ﴿فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيْمِ﴾ [الشعراء 63]. ويقولون: "طَوَّدَ في الجبل، إذا طَوَّف، كأنه فعل مشتقٌّ من الطود.
(طور) الطاء والواو والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معنىً واحد، وهو الامتداد في شيءٍ من مكانٍ أو زمان. من ذلك طَوَار الدَّار، وهو الذي يمتدُّ معها من فِنائِها. ولذلك [يقال] عدا طَوْره، أي جاز الحدَّ الذي هو له من دارِهِ. ثم استعير ذلك في كل شيء يُتعدَّى. والطُّور: جبلٌ، فيجوز أن يكون اسماً عَلَمَاً موضوعاً، ويجوز أن يكون سمِّي بذلك لما فيه من امتدادٍ طولاً وعَرضاً. ومن الباب قولهم: فعل ذلك طَوْراً بعد طَوْر. فهذا هو الذي ذكرناه من الزَّمان، كأنَّه فَعَلَه مَدَّةً بعد مدة. وقولهم للوحشيِّ من الطَّير وغيرها طُورِيّ وطُورانيٌّ، فهو من هذا، كأنَّه توحَّشَ فعدا الطَّورَ، أي تباعد عن حدِّ الأنيس.
(طوس) الطاء والواو والسين ليس بأصل، إنّما فيه الذي يقال لـه الطَّاوُوس. ثم يشتقّ منه فيقال للشَّيء الحسن: مُطوَّس. وحُكيَ عن الأصمعيّ: تطوَّست المرأةُ: تزينَت. وذكر في الباب أيضاً أنَّ الطَّوْس: تغطيةُ الشّيء. يقال طُسْته طَوْساً، أي غطَّيته. قالوا: وَطَوَاس([5]): ليلةٌ من ليالي المَُِحَاق.
(طوع) الطاء والواو والعين أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على الإصحابِ والانقيادِ. يقال طاعَه يَطُوعه،  إذا انقاد معه ومضى لأمره. وأطاعه بمعنى طاعَ له. ويقال لمن وافَقَ غيرَه: قد طاوعه.
والاستطاعة مشتّقةٌ من الطَّوع، كأنها كانت في الأصل الاستطواع، فلما أسقطت الواو جعلت الهاء بدلاً منها، مثل قياس الاستعانة والاستعاذة.
والعرب تقول: تطاوَعْ لهذا الأمر حتى تستطيعَه. ثم يقولون: تطوَّعَ، أي تكلَّف استطاعتَه، وأمَّا قولهم في التبرُّع بالشيء: قد تطوَّعَ بهِ، فهو من الباب لكنَّه لم يلزمه، لكنَّه انقاد مع خيرٍ أحبَّ أن يفعله. ولا يقال هذا إلاَّ في باب الخير والبِرّ. ويقال للمجاهِدَةِ الذين يتطوَّعون بالجِهاد: المُطَّوِّعة، بتشديد الطاء والواو، وأصله المتطوّعة، ثم أدغمت التاء في الطاء. قال الله تعالى: ﴿الَّذِينَ يَلْمِزُونَ المُطَّوِّعِينَ مِنَ المؤمِنِينَ﴾  [التوبة 79]، أراد ـ والله أعلم ـ المتطوِّعين.
(طوف) الطاء والواو والفاء أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يدلُّ على دَوَران الشيء على الشيء، وأن يُحفَّ به. ثم يُحمل عليه، يقال طاف * به وبالبيت يطوف طَوْفَاً وطَوَافاً، واطَّاف به، واستطاف. ثم يقال لما يدور بالأشياء ويُغَشِّيها من الماء طُوفان. قال الخليل: وشبَّه العجّاج ظلامَ الليلِ بذلك، فقال:
* وعمَّ طُوفانُ الظَّلاَمِ الأثْأَبَا([6]) *
و"غَمَّ" أيضاً. ومن الباب: الطَّائف، وهو العاسُّ. والطَّيْفُ والطَّائف: ما أَطافَ بالإنسان من الجِنَّان. يقال طاف واطَّاف. قال الله تعالى: ﴿إِذا مَسَّهُمْ طَيْفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ﴾ ([7]) [الأعراف 200]، و(طائِفٌ) أيضاً. قال الأعشى:
وتُصْبِحُ عن غِبِّ السُّرَى وكأنَّما *** ألمَّ بها من طائفِ الجنِّ أولَقُ([8])ويقولون في الخيال: طافَ وأطافَ. ويُرْوَى:
أنَّى أَلَمَّ بكَ الخيالُ يُطيف *** وطوافه بك ذِكرةٌ وشُعوف([9])ويروى: "ومطافه لك ذِكرة وشُغوف". فأمَّا الطائفة من النّاس فكأنَّها جماعةٌ تُطِيفُ بالواحد أو بالشيء. ولا تكاد العرب تحدُّها بعدَدٍ معلومٍ، إلاَّ أن الفقهاء والمفسِّرين يقولون فيها مرّة: إنَّها أربعةٌ فما فوقها، ومرَّة إنَّ الواحد طائفةٌ([10])، ويقولون: هي الثَّلاثة، ولهم في ذلك كلامٌ كثير، والعربُ فيه على ما أعلمتك، أنّ كلَّ جماعةٍ يمكن أن تحُفَّ بشيء فهي عندهم طائفة، ولا يكاد هذا يكون إلاَّ في اليسير هذا في اللغة والله أعلم. ثم يتوسَّعون في ذلك من طريق المجاز فيقولون: أخَذْتُ طائفةً من الثَّوبِ، أي قطعة منه، وهذا على معنى المجاز، لأنَّ الطَّائفة من النَّاس كالفِرقة والقِطعة منْهم. فأمَّا طائفُ القوسِ [فهو] ما يلي أَبْهَرها.
(طوق) الطاء والواو والقاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على مِثل ما دلَّ عليه الباب الذي قبلَه. فكلُّ ما استدار بشيء فهو طوق. وسمِّي البِناءُ طاقاً لاستدارته إذا عُقِدَ. والطَّيلَسان طاقٌ، لأنَّه يدور على لابِسه. فأمَّا قولهم أطاق هذا الأمر إِطاقةً، وهو في طَوقه، وطوَّقْتُكَ الشَّيءَ، إذا كَلَّفْتُكَه([11]) فكلُّه من الباب وقياسِه؛ لأنَّه إِذا أطاقَه فكأنَّه قد أحاط به ودار به من جوانبه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل قولُهم: طاقةٌ من خيط أو بَقْل، وهي الواحدة الفَردةُ منه، وقد يمكن أن يتمحَّل فيقاس على الأوَّل، لكنَّه يبعُد.
(طول) الطاء والواو واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَضْلٍ وامتداد في الشيء. من ذلك: طالَ الشَّيءُ يطُولُ طُولاً. قال أحمد بن يحيى ثعلبٌ: الطُّول: خلاف العَرض. ويقال طاوَلْت فلاناً فطُلْتُه، إذا كنتَ أطوَلَ منه. وطال فلاناً فلانٌ، أي إنه أطول منه. قال:
إنَّ الفرزدقَ صخرةٌ ملمومةٌ *** طالت فليس تنالها الأوعالا([12])وهذا قياسٌ مطَّرد في كلِّ ما أشبه ذلك، فيقال للحبل الطِّوَل؛ لطوله وامتداده. قال طرفة:
لعمرُكَ إنَّ الموتَ ما أخطأ الفتى *** لكالطِّوَل المُرخَى وثِنياهُ في اليدِ([13])ويقولون: لا أكلِّمه طَوَالَ الدَّهر. ويقال جملٌ أطوَلُ، إذا طالت شفتُهُ العليا. وطاولَني فلانٌ فطُلْتُه، أي كنت أطولَ منه. والطُّوَال: الطَّويل. والطِّوَال: جمع الطَّويل. وحكى بعضهم: قَلانِسُ طِيال([14])، بالياء. وأمرٌ غير طائلٍ، إذا لم يكن فيه غَناء. يقال ذلك في المذكَّر والمؤنث. قال:
* وقد كلَّفُوني خُطَّةً غيرَ طائِلِ([15]) *
وتطاولتُ في قِيامي، إذا مددتَ رِجليكَ لتنظر. وطوِّلْ فرسَك، أي أَرْخِ طويلتَه في مرعاه([16]). واستطالُوا عليهم، إذا قتلوا منهم أكثر ممَّا قتلوا.
(طوط) الطاء والواو والطاء كلمتان إن صحَّتا. يقولون: إنَّ الطَّوطَ القطْن. والطوط: الرَّجلُ الطَّوِيل.
---------------------ـ
([1]) البيت لمزرد بن ضرار، من مقطوعة في الحيوان (2: 18-19).
([2]) في اللسان (طوي): "هذا عنك يطويني".
([3]) هو عنترة. وفي ديوانه 181، أن النبي صلى الله عليه وسلم أنشد هذا البيت، فقال: "ما وصف لي أعرابيٌّ قط، فأحببت أن أراه إلا عنترة".
([4]) جعلت في اللسان في مادة (طي)، وفي القاموس في (طوى).
([5]) كذا ضبط في المجمل، ومثله في القاموس، إذ ضبطه كسحاب. وفي اللسان ضبط بالضم ضبط قلم.
([6]) للعجاج، في ديوانه 74 واللسان (طوف).
([7]) هي قراءة ابن كثير وأبي عمرو والكسائي ويعقوب. وقراءة الباقين: "طائف". إتحاف فضلاء البشر 234، وهي الآية 200 من سورة الأعراف.
([8]) ديوان الأعشى  147، واللسان (طوف، ولق).
([9]) نسب في اللسان (طيف) إلى كعب بن زهير، وهو في ديوانه 113 طبع دار الكتاب.
([10]) في الأصل: "طائفة فما فوقها". والكلمتان الأخيرتان مقحمتان.
([11]) في الأصل: "كلفته"، صوابه في المجمل.
([12]) البيت لسنيح بن رياح الزنجي، كما في اللسان (طول). وانظر حواشي الحيوان: (7: 205).
([13]) البيت من معلقته المشهورة.
([14]) في اللسان: "ابن جني: لم تقلب إلا في بيت شاذ، وهو قوله:
تبين لي أن القماءة ذلة  *** وأن أعزاء الرجال طيالها".
 ([15]) أنشد هذا العجز في اللسان (طول). والطائل يقال للذكر والأنثى.
([16]) وهذا أيضاً نص الجوهري في الصحاح. قال أبو منصور: "ولم أسمع الطويلة بهذا المعنى من العرب، ورأيتهم يسمونه الطول".

ـ

### Türkçe

(باب **الطاء** ve **الواو** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**طوي**) **الطاء** ve **الواو** ve **الياء** sahih bir asıldır; bir şeyin, bir kısmı bir kısmının içine girinceye kadar içeri sokulmasına delâlet eder; sonra benzetme yoluyla bunun üzerine taşınır. Denir ki: Elbiseyi ve kitabı dürdüm; dürme olarak, onu dürerim. Ve denir ki: Allah ölünün ömrünü dürdü. Ve **الطَّوِيّ**: dürülmüş kuyu. Dedi ki:
“Bunun üzerine ona dedi: işte bu **الطَّوِيُّ** ve suyu *** ve kuru, çorak deriden yanmış (kimse)”

Ve bu bab üzerine taşınandan, onların şu sözüdür: yüzü üzere (yoluna) gidip geçen kimse için: böğrünü dürdü. Ve inşad etti:
“Ve benim bir arkadaşım böğrünü dürdü; ona dedim ki *** senin benden dürülüşün beni mutlaka dürüp götürecektir”

Ve bu, kıyastır; çünkü o geçip gittiğinde ve ondan kaybolduğunda sanki içeri sokulmuş gibidir.

Ve babdandır: devenin **أطواء**’ı; o, iki böğrünün yağ yollarıdır. Ve **الطَّيَّانُ**: karnı aç olan, karnı içeri çekilmiş olan. Ve denir ki: **طوِيَ**; bu, onun acıkıp zayıfladığı zaman, eğer onun dürülmesi istense mümkün olacak şey gibi olmasındandır. Şayet açlığa kasıtlı yönelirse denir ki: **طَوَى يَطْوِي طَيَّاً**; bu kıyasta sahihdir; çünkü vakitleri içeri soktu da onlarda yemedi. Şair([3]) **الطَّوَى** hakkında dedi:
“Ve andolsun **الطَّوَى** üzere geceleyip onunla gündüzlerim *** ta ki onunla kerim yemeğe erişeyim”

Sonra bu binayı en yakın bir değişiklikle değiştirdiler de mânâ ondan başkasına kaydı; şöyle dediler: **الطَّاية**([4]); o, bir yerde düzlüğe delâlet eden sahih bir kelimedir. Bir kavim dedi: **الطَّاية**: dam. Başkaları dedi: o, hurma harman yeridir. Bir kavim dedi: o, kumlu bir yerde büyük bir kayadır.

(**طوب**) **الطاء** ve **الواو** ve **الباء** asıl değildir; çünkü **الطوب** zannımca şu **الآجُرّ** diye adlandırılan şeydir; Arapların onu bildiğini sanmıyorum. Amma **طُوبَى** bundan değildir; aslı **الياء**’dır; sanki **الطِّيب**’den **فعلى** gibidir; **الياء** damme sebebiyle **واو**’ya çevrildi.

(**طوح**) **الطاء** ve **الواو** ve **الحاء** asıl değildir; sanki ibdâl babındandır. Denir ki: **طاحَ يَطيح**. Sonra derler: **طاحَ يَطُوح**; yani helâk oldu.

(**طود**) **الطاء** ve **الواو** ve **الدال** sahih bir asıldır; onda bir tek kelime vardır. Şu halde **الطَّود**: büyük dağ. Allah سبحانه dedi: ﴿فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيْمِ﴾ [الشعراء 63]. Ve derler: “Dağda **طَوَّدَ**”, **طَوَّف** ettiği zaman; sanki **الطود**’dan türetilmiş bir fiildir.

(**طور**) **الطاء** ve **الواو** ve **الراء** sahih bir asıldır; tek bir mânâya delâlet eder; o da bir mekândan veya zamandan bir şeyde uzamadır. Bundan: **طَوَار الدَّار**; o, onun avlusundan onunla birlikte uzayıp giden şeydir. Bunun için [denir]: onun **طَوْر**’unu aştı; yani evinden kendisine ait olan sınırı geçti. Sonra bu, aşılan her şeyde ödünç alındı. Ve **الطُّور**: bir dağdır; bir konulmuş özel isim olması câizdir; ve onda uzunluk ve genişlikçe uzama bulunduğu için bununla adlandırılmış olması da câizdir. Ve babdandır onların sözü: bunu **طَوْراً** sonra **طَوْر** yaptı. Bu, zamandan zikrettiğimiz şeydir; sanki onu bir müddet sonra bir müddet yaptı. Ve onların, kuşun ve başkasının vahşîsi için **طُورِيّ** ve **طُورانيّ** demeleri de bundandır; sanki vahşîleşti de **الطَّور**’u aştı; yani ünsînin sınırından uzaklaştı.

(**طوس**) **الطاء** ve **الواو** ve **السين** asıl değildir; ancak onda **الطَّاوُوس** denilene dair olan vardır. Sonra ondan türetilir de güzel şey için **مُطوَّس** denir. **الأصمعيّ**’den hikâye edildi: **تطوَّست المرأةُ**: süslendi. Ve babda ayrıca zikretti ki **الطَّوْس**: şeyin örtülmesidir. Denir ki: onu **طُسْته طَوْساً**; yani onu örttüm. Dediler: **وَطَوَاس**([5]): **المَُِحَاق** gecelerinden bir gecedir.

(**طوع**) **الطاء** ve **الواو** ve **العين** tek bir sahih asıldır; eşlik etme ve boyun eğmeye delâlet eder. Denir ki: **طاعَه يَطُوعه**; onunla birlikte boyun eğdiği ve emrine gidip yürüdüğü zaman. Ve **أطاعه** mânâca **طاعَ له** gibidir. Ve başkasına muvafakat eden kimse için denir: ona **طاوعه**.

Ve **الاستطاعة**, **الطَّوع**’dan türetilmiştir; sanki aslında **الاستطواع** idi; **الواو** düşürülünce onun yerine **الهاء** bedel kılındı; **الاستعانة** ve **الاستعاذة** kıyası gibi.

Ve Araplar der: bu iş için **تطاوَعْ**; ta ki onu **تستطيعَه**. Sonra derler: **تطوَّعَ**; yani onun استطاعة’sını külfetle üstlendi. Amma onların, bir şeyle teberru‘ hakkında sözleri: onunla **تطوَّعَ**; bu babdandır, lâkin ona lâzım olmadı; fakat yapmayı sevdiği bir hayırla birlikte boyun eğdi. Bu, ancak hayır ve **البِرّ** babında söylenir. Ve cihada gönüllü olan mücâhidler için: **المُطَّوِّعة** denir; **الطاء** ve **الواو** şeddeli olarak; aslı **المتطوّعة** idi; sonra **التاء**, **الطاء**’a idğam edildi. Allah تعالى dedi: ﴿الَّذِينَ يَلْمِزُونَ المُطَّوِّعِينَ مِنَ المؤمِنِينَ﴾ [التوبة 79]; murad etti —Allah daha iyi bilir— **المتطوِّعين**.

(**طوف**) **الطاء** ve **الواو** ve **الفاء** tek bir sahih asıldır; bir şeyin bir şey üzerinde dönmesine ve onunla çevrelenmesine delâlet eder. Sonra bunun üzerine taşınır; denir ki: onunla ve evle **طاف**; **طَوْفَاً** ve **طَوَافاً** olarak **يطوف**; ve onunla **اطَّاف** etti; ve **استطاف** etti. Sonra, şeylerin etrafında dönen ve onları kaplayan sudan olana **طُوفان** denir. **الخليل** dedi: ve **العجّاج** gecenin karanlığını buna benzetti; şöyle dedi:
“Ve **طُوفانُ الظَّلاَمِ** **الأثْأَبَا**’yı kapladı”
ve “**غَمَّ**” da (böyledir). Ve babdandır: **الطَّائف**; o, gece dolaşan gözcüdür. Ve **الطَّيْفُ** ve **الطَّائف**: cinlerden insana dolaşıp gelen şeydir. Denir ki: **طاف** ve **اطَّاف**. Allah تعالى dedi: ﴿إِذا مَسَّهُمْ **طَيْفٌ** مِنَ الشَّيْطَانِ﴾ ([7]) [الأعراف 200]; ve (**طائِفٌ**) da. **الأعشى** dedi:
“Ve gece yürüyüşünün ardından sabahlarsın; sanki *** ona cinlerin **طائف**’inden bir delilik dokunmuş”

Ve hayal hakkında derler: **طافَ** ve **أطافَ**. Ve rivayet olunur:
“Nice oldu ki hayal sana ilişti, **يُطيف** *** ve onun seninle dolaşması bir hatırlama ve bir tutku”
Ve rivayet olunur: “ve onun seninle dolaşması bir hatırlama ve bir şiddetli sevgi”. Amma insanlardan **الطائفة** ise, sanki bir tek kişinin veya bir şeyin etrafını çeviren bir topluluktur. Araplar onu bilinen bir sayıyla sınırlandırmaya pek yanaşmaz; ancak fukahâ ve müfessirler onda bir kere derler: o, dört ve üstüdür; bir kere de bir tek kişi **طائفة**’dır([10]); ve derler: o, üçtür; onların bunda çok sözü vardır. Araplar ise, sana bildirdiğim üzere: her topluluk ki bir şeyle çevrelenmesi mümkünse, onların yanında o **طائفة**’dır; ve bu, dilde ancak azda olur; Allah daha iyi bilir. Sonra mecaz yoluyla bunda genişlerler de derler: elbiseden bir **طائفة** aldım; yani ondan bir parça. Bu, mecaz mânâsınadır; çünkü insanlardan **الطَّائفة**, onlardan bir fırka ve bir parça gibidir. Amma yayın **طائف**’i [ise], onun **أَبْهَر**’ına bitişik olandır.

(**طوق**) **الطاء** ve **الواو** ve **القاف** sahih bir asıldır; kendisinden önceki babın delâlet ettiğine benzer şeye delâlet eder. Şu halde her ne bir şeyle yuvarlakça çevrelenirse o **طوق**’tur. Ve bina, bağlandığı zaman yuvarlaklığı sebebiyle **طاق** diye adlandırıldı. Ve **الطَّيلَسان** bir **طاق**’tır; çünkü giyeninin üzerinde döner. Amma onların “bu işi **أطاق**; **إِطاقةً** olarak; ve o onun **طَوق**’undadır; ve sana şeyi **طوَّقْتُ**; seni ona yüklediğim zaman” sözleri([11])—hepsi babdandır ve onun kıyasındandır; çünkü onu **أطاق** ettiğinde sanki onu kuşatmış ve yanlarından onunla dönmüş gibidir.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: ipten veya ottan bir **طاقة** sözleridir; o, ondan tek bir ferd olandır. İlkine kıyasla bir çıkar yol bulunabilir; lâkin uzak olur.

(**طول**) **الطاء** ve **الواو** ve **اللام** sahih bir asıldır; şeyde fazlalığa ve uzamaya delâlet eder. Bundan: şey **طالَ**; **طُولاً** olarak **يطُولُ**. **أحمد بن يحيى ثعلبٌ** dedi: **الطُّول**: **العَرض**’ın zıddıdır. Ve denir ki: falanla **طاوَلْت** da onu **طُلْتُه**; ondan daha uzun olduğun zaman. Ve falanı falan **طال**; yani o ondan daha uzundur. Dedi ki:
“Şüphesiz **الفرزدق** bir birleştirilmiş kayadır *** uzadı; artık ona dağ keçileri erişemez”

Ve bu, bunun benzeri olan her şeyde muttarid bir kıyastır; bu sebeple ipe, uzunluğu ve uzaması için **الطِّوَل** denir. **طرفة** dedi:
“Ömrüne yemin olsun ki ölüm, delikanlının ıskaladığı şey değildir *** elden salınmış **الطِّوَل** gibidir; iki ucu elde”

Ve derler: onu, ömrün **طَوَالَ**’ı boyunca konuşmam. Ve denir ki: **أطوَلُ** bir deve; üst dudağı uzadığı zaman. Ve falan benimle **طاولَ** etti de onu **طُلْتُه**; yani ondan daha uzun oldum. Ve **الطُّوَال**: **الطَّويل**. Ve **الطِّوَال**: **الطَّويل**’in çoğuludur. Bazısı hikâye etti: **قَلانِسُ طِيال**([14]); **الياء** ile. Ve **غير طائل** bir iş; onda fayda olmadığı zaman. Bu, müzekker ve müennes için söylenir. Dedi ki:
“Ve beni **غيرَ طائِلِ** bir plana yüklediler”

Ve kıyamımda **تطاولتُ**; bacaklarını uzatıp bakmak istediğin zaman. Ve atını **طوِّلْ**; yani otlağında onun **طويلة**’sini salıver([16]). Ve onlara karşı **استطالُوا**; onlardan, kendilerinden öldürülenden daha çoğunu öldürdükleri zaman.

(**طوط**) **الطاء** ve **الواو** ve **الطاء**—sahih iseler—iki kelimedir. Derler: **الطَّوطَ** pamuktur. Ve **الطوط**: uzun adamdır.

---------------------ـ
([1]) Beyit, مزرد بن ضرار’ındır; الحيوان’da (2: 18-19) bir parça içindendir.
([2]) Lisân’da (طوي): “هذا عنك يطويني”.
([3]) O, عنترة’dir. Ve divanında 181: Peygamber صلى الله عليه وسلم bu beyti inşad etti; sonra dedi: “Bana hiçbir bedevî tasvir edilmedi ki onu görmeyi seveyim de عنترة müstesna.”
([4]) Lisân’da (طي) maddesinde, ve Kâmûs’ta (طوى)’da kılındı.
([5]) Böylece مجمل’de ضبط edildi; Kâmûs’ta da benzeri; zira onu سحاب gibi ضبط etti. Lisân’da damme ile, kalem ضبطu gibi ضبط edildi.
([6]) **العجّاج**’ındır; divanında 74 ve Lisân’da (طوف).
([7]) Bu, ابن كثير ve أبي عمرو ve **الكسائي** ve يعقوب kıraatidir. Geri kalanların kıraati: “طائف”. إتحاف فضلاء البشر 234; ve o, الأعراف sûresinin 200. âyetidir.
([8]) **الأعشى** divanı 147; ve Lisân (طوف، ولق).
([9]) Lisân’da (طيف) **كعب بن زهير**’e nisbet edildi; ve divanında 113, دار الكتاب baskısı.
([10]) Asılda: “طائفة فما فوقها”. Son iki kelime sokulmuştur.
([11]) Asılda: “كلفته”; doğrusu مجمل’dedir.
([12]) Beyit, سنيح بن رياح الزنجي’nindir; Lisân’da (طول)da olduğu üzere. Ve الحيوان haşiyelerine bak: (7: 205).
([13]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([14]) Lisân’da: “ابن جني: ancak şâz bir beyitte çevrilmiştir; o da onun sözüdür:
‘Bana açık oldu ki alçaklık zilletmiş *** ve erkeklerin azizleri onun **طيال**’ıdır’.”
([15]) Bu yarım mısra Lisân’da (طول)da inşad edilmiştir. **الطائل** erkek ve kadın için söylenir.
([16]) Bu da, Cevherî’nin صحاح’ta metnidir. **أبو منصور** dedi: “**الطويلة**’yi bu mânâda Araplardan işitmedim; onları onu **الطول** diye adlandırırken gördüm.”

ـ
