# طور (ط-و-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%88%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Sina’da bir dağın adıdır

- Harfler: ط - و - ر
- Kur'an'da: 11 geçiş · 11 ayet · 6 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الطُّورِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%B1%D9%90.md) | الْفُعْلِ | Tur | 4 | 4 | [19:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/ayet/19:52.md) |
| [الطُّورَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%B1%D9%8E.md) | الْفُعْلَ | Tur | 3 | 3 | [2:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/ayet/2:63.md) |
| [أَطْوَارًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B7%D9%92%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | أَفْعَالًا | Tavırlar | 1 | 1 | [71:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/ayet/71:14.md) |
| [طُورِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/siga/%D8%B7%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%90.md) | فُعْلِ | Tur | 1 | 1 | [23:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/ayet/23:20.md) |
| [وَالطُّورِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%B1%D9%90.md) | وَالْفُعْلِ | Tura and olsun ki | 1 | 1 | [52:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/ayet/52:1.md) |
| [وَطُورِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B7%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%90.md) | وَفُعْلِ | Tur’a and olsun ki | 1 | 1 | [95:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/ayet/95:2.md) |

## Mücavir kökler — 56 mücavir (74 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 29 · Yan demektir
2. [سين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 26 · Tin incir demektir
3. [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 20 · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
4. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 20 · Anlaşma
5. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 18 · Üst
6. [جذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ucu korlu ağaç demektir
7. [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Kuvvet
8. [صبغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · صِبْغَةً boya ya da boyamak anlamındadır
9. [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Nedve halkın toplandığı yerdir
10. [سلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ve bıldırcın
11. [دهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Duhn (he) : Yağ, kaygan madde demektir
12. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Sağ yandır
13. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Özel konuşmak
14. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
15. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
16. [سبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Post demektir
17. [مكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Oturup bekleyen adam demektir
18. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
19. [غلظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğaliz (zı), Sert topraktır
20. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bitki
21. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bab kapı demektir
22. [سير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Gezerler
23. [صلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ona yaslanırlar
24. [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Mülle” içi dolu kapatılmış torba, “imla” içine koymak…
25. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ağaç
26. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İsyan eder
27. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İçecek
28. [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Buzağı demektir
29. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İcl havuz demektir
30. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Akan deredir
31. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
32. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
33. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
34. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bes besese dağınık taşlar demektir
35. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
36. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
37. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ekel pas demektir
38. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dahl: Kuytu yer demektir
39. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
40. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hilal yeni ay demektir
41. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
42. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Musa
43. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Oğullar
44. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
45. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
46. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İşiten
47. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ateş demektir
48. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
49. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Murar acı bir ağacın adıdır
50. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
51. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
52. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Önce
53. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
54. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
55. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
56. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طور |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli: و) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84.md), [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md), [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin boyunca uzanan sınır hattı, avlu kenarı, fiziksel ve mekânsal hat |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın geçirdiği ardışık yaratılış ve gelişim evreleri ile vahyin indiği belirgin yükselti (Tûr Dağı) |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık ve bilginin sınırlı evreler halinde tekâmülü; haddi aşmama ve ölçülü gelişim yasası |
| Kritik Hata Riski | Kökü sadece özel bir dağ adına indirgeyerek yaratılış merhalelerini ve ontolojik sınır fikrini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طو | Uzama, kuşatma, çevreleme ve bükülerek bir hat boyunca devam etme hareketi; [طود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF.md) yüksek dağ kütlesi, [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) boyun eğerek hizaya girme, [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) çevresinde dönme ve dolaşma, [طوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%82.md) boynu çevreleyen halka, [طول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84.md) boyuna uzama, [طوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A.md) katlayıp dürme köklerinde bu kuşatıcı hat ve uzama ortak paydadır. | ر | Çekirdeğin kuşatma ve uzama hareketine insan başı ve süreklilik bildiren ر harfi eklenerek uzantı belirli bir sınır, kademeli merhale ve belirgin bir yükselti çizgisine dönüştürülmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Bir nesneyi ya da alanı çevreleyen sınır, kuşatıcı çerçeve ve hat hareketini başlatır. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Çizilen sınırın devamlılığını sağlar, birbirine bağlı halkalar ve birbirini takip eden aşamalar kurar. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Uzanan hattın belirginleşmesini, nihai bir zirveye veya her aşamanın kendi üst sınırına ulaşmasını sağlar. |
| طور | Çevrelenmiş alanın sınır boyu uzanarak aşama aşama yükselmesi veya ardışık haller oluşturması | Bir sahanın çevresini saran hat, birbiri ardınca gelen durumlar silsilesi ve yeryüzünden göğe doğru sınır oluşturan yükselti imgesi doğar. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir evin avlusunun boylu boyunca uzanan kenar çizgisi veya komşu evin duvarıyla bitişik hat; evin avlu sınırı anlamına gelen طَوَار الدَّار ibaresinden türer. Ayrıca boyuna ve enine uzanan, belirgin sınır çizgisi olan yalçın dağ kütlesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | En-Nâbiğa ez-Zübyânî zehirli bir yılan tarafından sokulan adamın nöbetlerinin birbiri ardınca değişen evrelerini anlatırken kökü zaman merhalesi anlamında kullanmıştır: تُطَلِّقُه طَوْراً وطَوْراً تُراجِعُ / Zehir nöbeti onu bir süre bırakır, bir süre sonra da tekrar yoklar. |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin sınırını ve haddini aşmasını ifade etmek için kullanılan عدا فلان طَوْرَه deyimi ile bir yerin etrafında dolanıp sınırına yaklaşmayı anlatan لا أَطُورُ به ibaresi erken dönem bedevi kullanımında yerleşiktir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu’n-Nâbiğa ez-Zübyânî.

### Sami etimolojik katman

Arapça طور kökü, Kuzeybatı Sami dillerinde ve genel Sami dilleri ailesinde hem «dağ, yüksek kaya kütlesi» hem de «hat, sıra, ardışık merhale» semantik çekirdeğini taşıyan arkaik bir köktür. İbranicede dağ veya sıra anlamındaki *tūr* (özellikle Aramice etkisiyle şekillenen katmanlarda) ve Aramice/Süryanicede doğrudan «dağ, tepe, yüksek kütle» anlamına gelen ܛܘܪܐ (*ṭūrā*) sözcüğü ile doğrudan ses ve anlam denkliğine sahiptir. Kökün en ilksel somut çekirdeği, coğrafi bir hat olarak uzanan yükseltiyi ya da bir alanın sınırını belirleyen çizgiyi anlatır; Arapçada bu kök bir yandan coğrafi terim olarak dağ adını korumuş, diğer yandan soyutlaşarak «hâl, biçim, sınır, ardışık evre» manalarını genişletmiştir. Doğu Sami kolunda Akadcada benzer hat ve sınır bildiren formlarla dolaylı irtibatı görülse de kelimenin Kur'an'da yer alan Tûr biçimi, Arap yarımadasının kuzeybatısındaki Arami-Süryani coğrafyasıyla ortak miras niteliği taşır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | طور kökünden türeyen طَوَار (avlu kenarı), طَوْر (hal, sınır, evre) ve الطُّور (dağ) | Kök iç Arapçada hem mekânsal uzantı ve sınır çizgisini hem de zamansal evre ve aşamaları kuşatacak biçimde dallanmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Aramice ve Süryanice ܛܘܪܐ (*ṭūrā* dağ), İbranice *tūr* (sıra, dizi, dağ) | Kur'an'daki Tûr kullanımı ile Aramice/Süryanice dağ kavramı ortak kökene ve düzenli ses denkliğine dayanır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve spekülatif olmayan doğrudan bir soydaş kelime tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Arthur Jeffery (The Foreign Vocabulary of the Qur'an).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طور | Anlamlı | Boylu boyunca uzanan sınır hattı, evre, merhale, yalçın dağ | Mekânda sınır ve yükselti, zamanda ardışık hâller | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [طرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%88.md) | Anlamlı | Tazelik, yenilik, sonradan ortaya çıkma | Bir şeyin henüz kurumamış, taze ve yumuşak olması hâli | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıtlaşan yumuşaklık ve yenilik boyutu taşır. |
| [وطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1.md) | Anlamlı | İhtiyaç, arzu, giderilmesi gereken önemli maksat | İnsanın zihninde sınırını çizip elde etmek istediği nihai hedef | Kur'an'da geçer (Ahzâb [33:37](https://lisan.digital/tr/ayet/33:37.md)); hedef yöneliş ve sınır bağı vardır. |
| [ورط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%B7.md) | Anlamlı | Çıkmaz, helak çukuru, sarp ve zor durum | Hayvanların veya insanın düşüp kurtulamadığı bataklık ve çukur | Kur'an'da geçmez; sınırın aşılıp tehlikeye düşülmesini çağrıştırır. |
| [رطو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B7%D9%88.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. |
| [روط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B7.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طور | Merkez | Sınır hattı, merhale ve belirgin yükselti | Hem mekânsal sınırı hem zamansal gelişim evrelerini ve sarp dağ kütlesini ifade eder. | Mekân ve zaman boyunca sınırlandırılmış ardışık yapı. |
| [طول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84.md) | Komşu | Boyuna uzama ve genişleme | طور belirli bir sınır ve evre belirlerken, [طول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84.md) kesintisiz bir mesafeyi ve süreyi anlatır. | Süre ve mesafe olarak uzunluk; sınır vurgusu zayıftır. |
| [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) | Komşu | Bir sınırın veya nesnenin çevresini dolaşma | طور hattın bizzat kendisini ve o hatta durmayı gösterir; [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) hat etrafındaki devri harekettir. | Merkezin etrafında dairevi dönüş ve kuşatma. |
| [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Kesin çizgi ile ayırma ve sınırlama | طور süreçli ve merhaleli bir sınır çizerken, [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) engel koyucu ve keskin bir hudut koyar. | İki şeyin birbirine karışmasını önleyen mutlak mania. |
| [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md) | Zıt | Kısaltma, sınırın gerisinde kalma, yetersizlik | طور boyunca uzanma ve merhaleleri tamamlama iken, [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md) boyu ve süreci daraltıp eksik bırakmaktır. | İstenen menzile varmadan durma, yetersiz kalma. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طور | Sınır, evre, merhale, dağ | Mekânsal sınır hattı ile zamansal süreç basamaklarını tek kökte birleştirir. | Kesin |
| Latince | *gradus*, *mons*, *terminus* | Basamak, evre; dağ; sınır | *Gradus* gelişim evrelerini, *terminus* sınır çizgisini, *mons* dağ kütlesini karşılar; üçü tek kelimede toplanmaz. | Güçlü |
| İngilizce | *stage*, *phase*, *boundary*, *mountain* | Aşama, faz, sınır, dağ | *Phase* biyolojik ve ontolojik evreleri (أطوار), *boundary* hadd-i zatı, *mountain* ise Tûr Dağı'nı verir. | Güçlü |
| Almanca | *Stufe*, *Phase*, *Grenze*, *Berg* | Aşama, kademe, sınır, dağ | *Stufe* yaratılış merhalelerindeki ardışıklığı ve basamakları çok iyi karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | *phase*, *stade*, *limite*, *mont* | Evre, merhale, sınır, dağ | *Stade* ve *phase* kelimeleri embriyolojik ve ontolojik gelişim aşamalarını karşılamada yetkindir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Dictionnaire Larousse.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الطُّور / طُور | Vahyin indiği, İsrailoğullarından mîsak alınan meşhur Sina Dağı | Tarihsel kıssa ve vahiy bağlamı; mîsak alma ve tecelli sahneleri (Bakara [2:63](https://lisan.digital/tr/ayet/2:63.md), Nisâ [4:154](https://lisan.digital/tr/ayet/4:154.md), Tâhâ [20:80](https://lisan.digital/tr/ayet/20:80.md), Mü'minûn [23:20](https://lisan.digital/tr/ayet/23:20.md), Kasas [28:46](https://lisan.digital/tr/ayet/28:46.md)). |
| وَالطُّورِ / وَطُورِ سِينِينَ | Üzerine yemin edilen kutsal yükselti, vahiy ve nübüvvet mekânı | Kasem bağlamı; peygamberlik silsilesinin ve vahyin şerefine yemin (Tûr [52:1](https://lisan.digital/tr/ayet/52:1.md), Tîn [95:2](https://lisan.digital/tr/ayet/95:2.md)). |
| أَطْوَارًا | Birbirini izleyen yaratılış hâlleri, gelişim evreleri, çeşitlilik | Kozmolojik ve biyolojik tekâmül bağlamı; insanın nutfe, alaka ve mudga evrelerinden geçirilerek yaratılması (Nûh [71:14](https://lisan.digital/tr/ayet/71:14.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hilkat, insanın yaratılış merhaleleri ve ilahi kudret delili | İnsanın bir anda değil de aşama aşama (أطواراً) yaratılmasındaki hikmet ve tekâmül kanunu tartışılır. | Tedrîcî yaratılış ve ilahi tasarrufun gayeli nizamı. |
| Fıkıh | Hadler ve mükellefiyet sınırları (kökün deyimsel kullanımı) | Kişinin yetki ve salahiyet sınırını aşmaması (عدم تعدي الطور) fıkıh usulünde haddini bilme ve tecavüz etmeme ilkesiyle birleşir. | Hukuki sınır, ehliyet ve haddi tecavüz yasağı. |
| Tefsir | Tûr Dağı'nın mahiyeti ve İsrailoğullarının üzerine kaldırılması | Tûr'un belirli bir dağ mı yoksa Süryanice genel dağ ismi mi olduğu, ref'u't-Tûr hadisesinin fiziksel veya mecazi boyutu incelenir. | Ahit ve mîsak mekânı; somut kudret mucizesi. |
| Hadis | Âdemoğlunun fıtratı ve geçirdiği değişken hâller | İnsanoğlunun kalbi ve ruh hali için kullanılan değişkenlik rivayetlerinde ve vahiy coğrafyası tariflerinde geçer. | Değişken tabiat, fıtri evreler ve kutsal vadi sınırları. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve mîsak | Kutsal mekân ve ahit zirvesi | İlahî irade ile insan iradesinin buluştuğu mukaddes sınır | Tûr Dağı, dinin kurucu ahdinin tescil edildiği ve hadlerin vaz edildiği dikey eşiktir. | Kesin |
| İlmi | Embriyoloji ve tabiat kanunları | Tedrîcî tekâmül ve gelişim basamakları | Maddenin basitten karmaşığa doğru evreler halinde inşası | Nûh [71:14](https://lisan.digital/tr/ayet/71:14.md) ayetindeki kullanım, ilmin merhaleli gelişim ve morfolojik safhalar yasasını temellendirir. | Kesin |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve yetki | Anayasal had ve yetki sınırı | Birey ve iktidarın haddini aşmasını önleyen meşru çerçeve | Deyimsel kökten gelen haddi aşmama ilkesi, siyasal iktidarın keyfiliğini sınırlandıran kurumsal çerçeveyi kurar. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim süreçleri | Kademeli üretim ve değer zinciri basamakları | Hammaddenin mamul maddeye dönüşüm aşamaları | İktisadi süreçlerin bir anda değil, birbirini tamamlayan üretim evreleri ve fazlar halinde örgütlenmesini açıklar. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık durumlar, faz dönüşümü ve basamak fonksiyonu (Heaviside step function) | Sistemin sürekli bir akıştan ziyade belirli eşikleri aşarak bir hâlden (fazdan) diğerine sıçramalı ve kurallı geçişi; termodinamik ve kuantum durumları. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Gelişim psikolojisindeki dönemler (developmental stages) ve kurumsal sınır kuramı | İnsan zihninin ve toplumsal kurumların belirli gelişimsel krizleri aşarak yeni bir olgunluk evresine geçişi ve her evrenin kendi normatif sınırını üretmesi. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca Tevrat kıssalarında geçen Sina Dağı'nın özel adı sayıp lafızdaki dinamik sınır, hat ve tekâmül manasını tamamen dışlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem tarihin en büyük ahitleşmelerine sahne olan coğrafi bir zirveyi hem de kâinatta cari olan aşamalı yaratılış ve gelişim (etvâr) kanununu içine alan geniş bir semantik çerçeve sunar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki yaratılış ayetlerini (özellikle Nûh [71:14](https://lisan.digital/tr/ayet/71:14.md)) statik ve ani bir var oluş gibi okumak; vahyin indiği Tûr mekanını ise soyut bir dağ zannedip ilahi hadler ve mîsakla olan anlamsal bağını koparmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın tesadüfi ve karmaşık değil, tayin edilmiş sınırları (hudûd) ve birbirini izleyen intizamlı evreleri (etvâr) olduğunu gösterir. Vahiy ile fıtratın aynı aşamalı olgunlaşma kanununa tabi olduğunu öğretir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrailoğullarının Sina Çölü'ndeki mîsak sahnelerinde (Bakara [2:63](https://lisan.digital/tr/ayet/2:63.md), Nisâ [4:154](https://lisan.digital/tr/ayet/4:154.md)), vahyin başlangıç ve tecelli anlatımlarında (Kasas [28:46](https://lisan.digital/tr/ayet/28:46.md), Tûr [52:1](https://lisan.digital/tr/ayet/52:1.md), Tîn [95:2](https://lisan.digital/tr/ayet/95:2.md)) ve insanın biyolojik/ontolojik yaratılışını konu edinen tevhid delillerinde (Nûh [71:14](https://lisan.digital/tr/ayet/71:14.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılışın birdenbire ve hikmetsizce tamamlandığı zannını yıkar; insanın halden hale geçerek kemale erdiğini vurgular. Dağ kavramının sıradan bir yükselti değil, yeryüzünün sınır ve direği niteliğinde bir şahit olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir mekânın, avlunun boylu boyunca uzanan sınır çizgisi, bitişik hat ve bu hat boyunca göğe doğru yükselen sarp dağ kütlesi.
- Soyut anlam: Bir sürecin belirli eşikler ve basamaklar halinde birbirini takip etmesi; haddini bilme, merhale merhale kemale erme ve ontolojik durumlar silsilesi.
- Sistematik karşılık: Varlık alanında fazlar halinde tekâmül kanunu; hukuk ve siyasette haddini aşmama (meşru sınır) prensibi; dinde ise vahyin mukaddes zirvesi ve mîsak eşiği.
- LaTeX modeli: $$S = \sum_{i=1}^{n} T_i \quad \text{öyle ki} \quad T_i \to T_{i+1} \iff x \le B_i$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$ varlığın veya yaratılışın bütünsel gelişim sürecini temsil eder. $T_i$ varlığın geçtiği her bir tekil evreyi ve hâli (etvâr) simgeler. $B_i$ her evrenin meşru ve ontolojik sınır hattını (tûr/tavâr) gösterir. Bir evreden ($T_i$) bir sonraki evreye ($T_{i+1}$) geçiş, ancak o evrenin sınır koşulu ($B_i$) aşıldığında veya tamamlandığında gerçekleşir; böylece kökün hem merhale hem de sınır mahiyeti tek bir matematiksel bağıntıda ifade edilir.

## Geçtiği ayetler (11 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%88%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/ayet/2:63.md) — الطُّورَ

وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

Meal (IK): Hani sizden sapasağlam söz almıştık. Tur’u da üstünüze kaldırmıştık. Size veridğimize sımsıkı sarılın, onda olanları hatırlayın ki sakınmış olasınız.

### [Bakara 2:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/ayet/2:93.md) — الطُّورَ

وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Hani; size verdiğimiz şeyi kuvvetle tutun ve dinleyin, diye Tur’u tepenize dikmiş ve sizden misak almıştık. İşittik ve karşı geldik dediler ve küfürleri yüzünden buzağı sevgisi kalblerine sindirildi. Eğer inananlardansanız, inancınız size ne kötü şey emrediyor? de.

### [Nisa 4:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/ayet/4:154.md) — الطُّورَ

وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا

Meal (IK): Söz vermelerine karşılık Tur dağını üzerlerine kaldırdık. Ve onlara; Şehrin kapısından secde ederek girin, dedik. Cumartesileri aşırı gitmeyin, dedik. Onlardan ağır bir te’minat aldık.

### [Meryem 19:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/ayet/19:52.md) — الطُّورِ

وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا

Meal (IK): Ona Tur’un sağ yanından seslendik. Ve onu gizlice söyleşmek için yaklaştırdık.

### [Taha 20:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/ayet/20:80.md) — الطُّورِ

يَابَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى

Meal (IK): Ey İsrailoğulları; sizleri düşmanınızdan kurtardık ve size Tur’un sağ yanını vaad eetik. Ve üzerinize kudret helvasıyla bıldırcın indirdik.

### [Müminun 23:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/ayet/23:20.md) — طُورِ

وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ

Meal (IK): Tur-u Sina’da yetişen, yiyenlere yağ ve katık veren bir ağaç da var ettik

### [Kasas 28:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/ayet/28:29.md) — الطُّورِ

فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا قَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ

Meal (IK): Musa süreyi doldurunca; ailesi ile birlikte yola çıktı. Tur yanında bir ateş gördü. Ailesine dedi ki: Durun, ben bir ateş gördüm. Olur ki size ondan bir haber, yahut ısınmanız için ateşten bir kor getiririm.

### [Kasas 28:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/ayet/28:46.md) — الطُّورِ

وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Biz seslendiğimiz vakit; sen Tur’un yanında da değildin. Fakat sen, kendinden önce onlara uyarıcı gelmeyen bir kavmi uyarman için, Rabbından bir rahmet olarak gönderildin. Olur ki onlar, düşünürler diye.

### [Tur 52:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/ayet/52:1.md) — وَالطُّورِ

وَالطُّورِ

Meal (IK): Andolsun; Tur’a.

### [Nuh 71:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/ayet/71:14.md) — أَطْوَارًا

وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا

Meal (IK): Halbuki O; sizi merhalelerden geçirerek yaratmıştır.

### [Tin 95:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/ayet/95:2.md) — وَطُورِ

وَطُورِ سِينِينَ

Meal (IK): Sina dağına,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Sina’da bir dağın adıdır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء والراء و و ا ي ء معهما
ط ر و، ط و ر، و ط ر، و ر ط، ط ي ر، ر ي ط، ط ر أ، أ ط ر، ر ط ا مستعملات
طرو:
الطَّراوة: مصدر الشّيء الطريّ طَرِيَ يَطْرَى طَراوةً وطَراءَةً. وقلّما يُستَعمل، لأنّه ليس بحادث. وأَطْرَى فلانٌ فلاناً: مَدَحَهُ باحسن ما يَقْدِر عليه.
والمُطَرّاةُ: ضَرْبٌ من الطِّيب ويقال: عُودٌ مُطَرّى.
والطَّرا: يُكَثَّرُ به العَدَد، يُقال: هم أكْثرُ من الطَّرا والثَّرى. ويقال: الطّرا في هذه الكلمة: كلّ شيء من الخَلْق لا يُحْصَى عدده وأصنافه. وفي أَحَد القَوْلَيْن: كلُّ شَيْءٍ على وَجْهِ الأَرْض، ممّا ليس من جِبِلَّة الأَرْض من التُّراب والحَصَى ونحوه فهو الطَّرا.
والأُطريةُ: طعامٌ يَتَّخِذُه أهلُ الشّام لَيْس له واحدٌ، وبَعْضُهم يكسِرُ الأَلِفَ فيقول: إِطْرية مثل زِبنِية.
طور:
الطُّورُ: جَبَلٌ مَعرُوفٌ. رجلٌ طُوريُّ وطُورانيّ.
والطَّوْر: التّارةُ، يقال طَوْراً بَعْدَ طَوْر، أي: تارةً بعد تارةٍ. والنّاسُ أطوارٌ، أي: أَصْنافٌ، على حالاتٍ شَتَّى، قال:
والمَرْءُ يُخْلَقُ طَوْراً بعد أَطْوارِ

والطَّوار: ما كان على حَذْو الشَّيء أو بحِذائه. يقال: هذه الدّارُ على طَوارِ هذه الدّار، أي: حائِطُها مُتَّصِل بحائطها على نَسَقٍ واحد. ونقول: معه حَبلٌ بطَوار هذا الحائط، أي: بطُوله. وطار فلان يَطُورُ طَوراً، أي: كَأَنَّه يَحُومُ حَوالَيه ويَدْنُو منه.
وطر:
الوَطَرُ: كلُّ حاجةٍ كان لصاحبها فيها همّة فهي وَطَرُهُ. ولم أسْمَعْ لها فِعْلا أكثر من قَوْلهم: قَضَيتُ وَطَري، أي: حاجتي، وجمعُ الوَطَرِ: أَوْطارٌ.
ورط:
الوِراطُ: الخديعةُ في الغَنَم، وهو أنْ يَجْمَعَ بين مُتَفَرِّقٍ أو يُفَرِّقَ بين مُجْتَمعٍ.
والوَرْطةُ: بليّةٌ يَقَعُ فيها الإنسانُ أَوْرَطُهُ يُورِطُهُ إيراطاً.
طير:
الطَّيْر: اسمٌ جامِعٌ مؤنث. الواحد: طائر، وقلّما يقال للأنثى: طائرة.
والطِّيَرةُ: مصدرُ قولك: اطَّيَّرْتُ، أي تَطَيَّرْتُ، والطِّيرةُ لغة، ولَمْ اسمع في مَصادِر افتعل على فِعله غير الطِّيرة والخِيرة، كقولك: اخْتَرْتُهُ خِيرةً، نادرتان.
ويجمع الطَّير على أطيار جمع الجمع.
وطائر الإنسانِ: عمله الذّي قُلِّده في قوله تعالى: "وكلُّ إنسانٍ أَلزَمْناهُ طائِرَهُ في عُنُقِهِ". والطّائر: من الزّجْر في التَّشؤُم والتّسَعُّد. وزجر فلانٌ الطَّير فقال: كذا وكذا، أو صنع كذا وكذا، جامع لكلّ ما يَسْنَحُ لك من الطّير وغيره.
والطَّيَرانُ: مصدر طار يَطيرُ.
والتَّطايُرُ: التَّفَرُّقُ والذَّهابُ، وقول الله تبارك اسْمُهُ: "قالوا:اطَّيَّرْنا بك وبمن معك"، أي: هرّبناهم وأنجيناهم.
والمُطَيَّرُ من البرود والثّياب: ما صُوِّر فيه صُوَر الطُّيُور نَسْجاً وغيره.
ويُقال: فَجْرٌ مُستطير، إذا انتشر ضوؤه في الأفق. وغبارٌ مُستَطار إذا انتشر في الهواء.
هذا كلامُ العَرَب، وقيل: يجوز: أَنْ يُقالَ: غبارٌ مُسْتَطير، يعني: منتصب، وفي الحديث: "إذا رأيتم الفَجْرَ المُستَطيل فكُلُوا ولا تُصَلُّوا، وإذا رأيتُمُ الفَجْرَ المُسْتَطِير فلا تَأْكُلُوا وصَلُّوا"، يعني بالمُسْتَطير: المعترض في الأفق. ويُقالُ: كَلبٌ مُسْتَطيرٌ، كا يقال للفَحل: هائج.
وفرسٌ مُسْتَطار، أي: حَديدُ الفُؤادِ، ماضٍ طيّار.
ريط:
الرَّيطةُ: مُلاءةٌ لَيْسَتْ بلِفْقَيْن: كلها نَسْجٌ واحدٌ، وجَمعُها: رِياط.
طرأ:
طرأ فُلانٌ علينا يَطْرَأُ طُرُوءاً، أي: خرج علينا مُفاجَأَة من مكانٍ بعيد، ومن اشْتُقَّ الطُّرْآنيُّ. وطَرَآنْ: جَبَلٌ فيه حَمامٌ كَثِيرٌ، إليه يُنْسَبُ الحَمامُ الطُّرْآنّي، والعامَّةُ تُسَمِّيها: الطُّورانيّة غَلَطاً.
أطر:
الأَطْرُ: عَوْجُكَ الشَّيْءَ تَقْبِضُ على أَحَد طَرَفَيْهِ ثمّ تأطِرُه فيتأطَّرُ، قال العجّاج:
نَضْرِبُ بالسَّيف إذا الرُّمحُ انأَطَرْ
وأَطَرْتُ الشَّيء: عَطَفْته، وكلُّ شيءٍ عَطَفته فقد أَطَرْته أَطْرأ.
والأُطْرَةُ: عَقَبةٌ تُلْوَى على ريش السَّهْم، وفي كلّ مَوْضع يُشَدُّ فهو: أُطرة، بعد ألاّ يكونَ جِلازاً.
والإطار إطارُ الدُّفِّ، وإطارُ المُنخُل، وإطارُ الفم وهو الحيد الشاخص ما بين مِقَصّ الشّارب وطَرَفِ الشَّفَة المحيط بالفم، وإطارُ البَيْت: كالمِنطَقة حَوْل البيت والإطار قُضبان الكَرْم، يَلْوَى للتّعريش، وكلّ شيء محيط بالشَّيء فهو إطار له، والتَّأطُّر: لزوم المرأة لبيتها حتى لاتبرح، قال:
تأطَّرْنَ حتّى قلتُ لَسْنَ بوارحـاً		وذُبْنَ كما ذابَ السَّديفُ المُسَرْهَدُ
رطا:
الأرطاة: شجرةٌ تُسمّيها العجم سنجد، والجميعُ: الأرطى.

##### Türkçe

باب **الطاء** ve **الراء** ve **و** **ا** **ي** **ء** ile birlikte

**ط ر و**، **ط و ر**، **و ط ر**، **و ر ط**، **ط ي ر**، **ر ي ط**، **ط ر أ**، **أ ط ر**، **ر ط ا** kullanımdadırlar.

**طرو**:
**الطَّراوة**: **طَرِيَ يَطْرَى** şeyinin masdarıdır; **طَراوةً** ve **طَراءَةً** (diye gelir). Ve pek az kullanılır; çünkü o, sonradan meydana gelmiş (bir şey) değildir. Ve falan, falanı **أَطْرَى** etti: onu, gücünün yettiği en güzel şeyle övdü.
Ve **المُطَرّاةُ**: güzel kokudan bir türdür; ve denilir ki: **عُودٌ مُطَرّى**.
Ve **الطَّرا**: onunla sayı çok gösterilir; denilir ki: onlar **الطَّرا** ve **الثَّرى**’dan daha çokturlar. Ve denilir ki: bu kelimede **الطّرا**: yaratılmışlardan sayısı ve türleri sayılıp dökülemeyen her şeydir. Ve iki sözden birinde: yeryüzünün yüzü üzerinde olan, toprağın yaratılışından olmayan; toprak, çakıl ve benzeri gibi (şeyler) dışında kalan her şey **الطَّرا**’dır.
Ve **الأُطريةُ**: Şam ehlinin yaptığı bir yemektir; onun tekili yoktur. Ve onların bazısı **الألف**’i kesreler de **إِطْرية** der; **زِبنِية** gibi.

**طور**:
**الطُّورُ**: bilinen bir dağdır. **رجلٌ طُوريُّ** ve **طُورانيّ**.
Ve **الطَّوْر**: defadır; denilir: **طَوْراً بَعْدَ طَوْر**; yani: defa ardından defa. Ve insanlar **أطوارٌ**dur; yani: türlü hâller üzere sınıflardır. Dedi ki:
والمَرْءُ يُخْلَقُ طَوْراً بعد أَطْوارِ

Ve **الطَّوار**: bir şeyin hizası üzere yahut onun karşısında olan şeydir. Denilir: bu ev, şu evin **طَوارِ**ı üzeredir; yani: onun duvarı, tek bir düzen üzere onun duvarına bitişiktir. Ve deriz: onunla, bu duvarın **طَوار**ı ile bir ip vardır; yani: onun boyu ile. Ve falan **طار يَطُورُ طَوراً**: yani sanki onun çevresinde dolaşır ve ona yaklaşır.

**وطر**:
**الوَطَرُ**: sahibinin onda bir himmeti bulunan her ihtiyaçtır; o, onun **وَطَرُهُ**’dur. Ve onun için, onların “**قَضَيتُ وَطَري**” sözünden daha çok bir fiil işitmedim; yani: ihtiyacımı. Ve **الوَطَر**’ın çoğulu: **أَوْطارٌ**.

**ورط**:
**الوِراطُ**: koyunda hiledir; o da, dağınık olanı bir araya toplamak yahut toplanmış olanı dağıtmaktır.
Ve **الوَرْطةُ**: insanın içine düştüğü bir belâdır; onu **أَوْرَطُهُ يُورِطُهُ إيراطاً**.

**طير**:
**الطَّيْر**: dişil, toplu bir isimdir. Tekili: **طائر**. Ve dişiye **طائرة** denilmesi pek azdır.
Ve **الطِّيَرةُ**: “**اطَّيَّرْتُ**” sözünün masdarıdır; yani **تَطَيَّرْتُ**. Ve **الطِّيرةُ** bir dildir (lehçedir). Ve “**افتعل**” babının masdarlarında, fiili üzerine, **الطِّيرة** ve **الخِيرة**’dan başka işitmedim; senin “**اخْتَرْتُهُ خِيرةً**” demen gibi; ikisi de nadirdir.
Ve **الطَّير** “cem‘u’l-cem‘” olarak **أطيار** üzerine toplanır.
Ve insanın **طائر**’i: Yüce Allah’ın sözü olan “وكلُّ إنسانٍ أَلزَمْناهُ طائِرَهُ في عُنُقِهِ” ifadesinde, ona yükletilen amelidir. Ve **الطّائر**: uğursuzluk ve uğur saymada kuş uçurtmadan (zecerden) olandır. Ve falan, kuşu **زجر** etti de dedi ki: şöyle şöyle; yahut şöyle şöyle yaptı; kuştan ve başkasından sana uğrayıp gelen her şeyi toplayıcıdır.
Ve **الطَّيَرانُ**: **طار يَطيرُ**’in masdarıdır.
Ve **التَّطايُرُ**: dağılma ve gitmedir. Ve adı mübarek olan Allah’ın sözü: “قالوا:اطَّيَّرْنا بك وبمن معك”; yani: onları kaçırdık ve onları kurtardık.
Ve elbiselerden ve giysilerden **المُطَيَّرُ**: onda dokuma ve başkasıyla kuş suretleri tasvir edilmiş olandır.
Ve denilir: **فَجْرٌ مُستطير**; onun ışığı ufukta yayıldığı zaman. Ve **غبارٌ مُستَطار**; havada yayıldığı zaman.
Bu, Arapların sözüdür. Ve denildi ki: caizdir: **غبارٌ مُسْتَطير** denilmesi; yani: dikilmiş. Ve hadiste: “إذا رأيتم الفَجْرَ المُستَطيل فكُلُوا ولا تُصَلُّوا، وإذا رأيتُمُ الفَجْرَ المُسْتَطِير فلا تَأْكُلُوا وصَلُّوا”; **المُسْتَطير** ile kastedilen: ufukta enlemesine olan (aydınlık)tır. Ve denilir: **كَلبٌ مُسْتَطيرٌ**; aygıra denildiği gibi: azgın.
Ve **فرسٌ مُسْتَطار**: yani: yüreği sert, atılgan, uçucu.

**ريط**:
**الرَّيطةُ**: iki katlı olmayan bir örtüdür; tamamı tek bir dokumadır. Ve onun çoğulu: **رِياط**.

**طرأ**:
Falan bize **طرأ يَطْرَأُ طُرُوءاً**: yani uzak bir yerden bize ansızın çıktı. Ve ondan **الطُّرْآنيُّ** türetilmiştir. Ve **طَرَآنْ**: içinde çok güvercin bulunan bir dağdır; güvercin **الطُّرْآنّي** ona nisbet edilir. Ve avam ona, yanlış olarak, **الطُّورانيّة** adını verir.

**أطر**:
**الأَطْرُ**: bir şeyin eğriltmendir; onun iki ucundan birine tutarsın, sonra onu **تأطِرُه** edersin de o **فيتأطَّرُ** olur. **العجّاج** dedi ki:
نَضْرِبُ بالسَّيف إذا الرُّمحُ انأَطَرْ
Ve “**أَطَرْتُ** şeyi”: onu büktüm. Ve her neyi büktüysen onu **أَطَرْته أَطْرأ** etmişsindir.
Ve **الأُطْرَةُ**: okun tüyü üzerine bükülen bir bağdır. Ve bağlanan her yerde o, **أُطرة**’dır; **جِلازاً** olmamak şartıyla.
Ve **الإطار**: def’in çerçevesidir; ve eleğin çerçevesidir; ve ağzın çerçevesidir: bıyığın kesim yeri ile ağzı kuşatan dudağın ucu arasındaki çıkıntılı çıkıntıdır. Ve evin **إطار**’ı: evin çevresinde kuşak gibidir. Ve **الإطار**: asmanın çubuklarıdır; çardak yapmak için bükülür. Ve bir şeyi kuşatan her şey, onun için bir **إطار**’dır. Ve **التَّأطُّر**: kadının evine bağlı kalmasıdır; ta ki dışarı çıkmasın. Dedi ki:
تأطَّرْنَ حتّى قلتُ لَسْنَ بوارحـاً		وذُبْنَ كما ذابَ السَّديفُ المُسَرْهَدُ

**رطا**:
**الأرطاة**: Acemlerin **سنجد** adını verdikleri bir ağaçtır. Ve hepsi: **الأرطى**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

طَوارُ الدار: ما كانَ ممتدًّا معها من الفِناء. ويقال: لا أطورُ به، أي لا أقْرَبهُ. ولا تَطُرْ حَرانا، أي لا تقرب ما حولنا. وعدا طَوْرَه، أي جاوزَ حدَّه. والطَوْرُ: التارَةُ. وقال النابغة في وصف السليم:
تطلِّقه طوراً وطوراً تراجعُ
وقوله تعالى: "خَلَقَكُمْ أطواراً"، قال الأخفش: طَوْراً عَلَقَةً وطَوْراً مُضْغة. والناس أطْوارٌ، أي أخْيافٌ على حالاتٍ شتَّى. وبلغَ فلانٌ في العلم أطْوَرَيْهِ، أي حدَّيه: أوَّلَه وآخره. وكان أبو زيد يقول بكسر الراء، أي بلغ أقصاه. والطورُ: الجبل. والطورِيُّ: الوحشيُّ من الطيرِ والناسِ. يقال: حمامٌ طوريٌّ وطُورانيٌّ. ويقال: ما بها طورِيٌّ، أي أحد.

##### Türkçe

**طَوارُ الدار**: avludan, onunla birlikte uzanmış olan şey. Ve denir: “**لا أطورُ به**”, yani ona yaklaşmam. Ve “**ولا تَطُرْ حَرانا**” (denir), yani çevremizde olan şeye yaklaşma. Ve “**وعدا طَوْرَه**”, yani haddini aştı. Ve **الطَوْرُ**: defa. Nâbiga, sokulmuş (yılan)ın vasfında şöyle dedi:
تطلِّقه طوراً وطوراً تراجعُ

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**خَلَقَكُمْ أطواراً**”; Ahfeş dedi ki: bir defa alaka, bir defa mudğa. Ve insanlar **أطْوارٌ**dur, yani çeşitli hâller üzere muhteliflerdir. Ve falan kimse ilimde **أطْوَرَيْهِ**ne ulaştı, yani iki sınırına: evveline ve âhirine. Ebû Zeyd, râ’yı kesre ile söylerdi; yani en sonuna ulaştı. Ve **الطورُ**: dağ. Ve **الطورِيُّ**: kuşlardan ve insanlardan vahşî olan. Denir: **حمامٌ طوريٌّ** ve **طُورانيٌّ**. Ve denir: onda **طورِيٌّ** yoktur, yani hiç kimse.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط ر ( وايء )
طرا ، طري ، طرو ، طرأ ، طير ، رطى ، ريط ، ورط ، وطر ، أطر ، أرط ، وطر ، طور .
طرا طرأ : الحرَّاني عن ابن الأعرابيّ : لحمٌ طريٌّ غير مهموز ، وقد طَرُوَ يَطْرُو طَراوة وطراءة .
وقال الليث : طَرِي يَطْري طراوة وطَرَاءَة ، وقلما يُستَعْمل لأنه ليس بحادثٍ .
قال : والمطرَّاةُ ضرب من الطِّيب ، قلت : يقال لِلألُوَّة : مُطَراةٌ إذا طُرِّيتْ بِطيب ، أو عَنْبَر أو غيره .
وقال الليث : الطَّرَى يُكَثّر به عَدَدَ الشَّيء يقالُ : هم أكثر من الطّرَى والثّرَى .
وقال بعضُهم : الطّرَى في هذه الكلمة : كلُّ شيء من الخَلْق لا يُحصى عدده وأصنافه ، وفي أحد القولين : كل شيءٍ على وجه الأرض مما ليس من جِبِلّة الأرض من التراب والحَصْباءِ ونحوه ، فهو الطّرَى .
أبو زيد في كتاب الهمز : طرأتُ على القوم أَطْرأَ طَرْأً وطُروءاً ، إذا أتَيتهم من غير أن يعلموا .
وقال الليث : طَرَأ فلانٌ علينا إذا خرج عليك من مكان بعيد فَجْأَة ، قال : ومنه اشْتَق الطُرْآني .
وقال بعضهم : طَرَآنُ جبل فيه حمام كثير إليه ينْسب الحمام الطُّرآني .
وقال أبو حاتم : حمام طُرْآني ، من طَرَأَ علينا فلانٌ أي طَلَع ولم نعرفه ، قال : والعامة تقول : حمام طُورانيٌّ ، وهو خطأ ، وسُئل عن قول ذي الرمة :
أَعاريبُ طُورِيُّون عن كُل قريةٍ
يَحيدونَ عنها مِن حِذَار المقادِر
فقال : لا يكون هذا من طَرَأَ ، ولو كان منه لقال : طَرْئيَّون ، الهمزة بعد الراء ، فقيل له : فما معناه ؟ فقال : أراد أنهم من بِلاد الطَّور يعني الشام فقال : ( طوريون ) كما قال العجاج :
دَانَى جَنَاحَيْهِ مِن الطُّور فَمرْ
أراد أنه جاءَ من الشام ، يقال : أَطْرَى فلانٌ فلاناً إذا مَدَحَه بما ليس فيه .
وقال ابن الأعرابي : أطرى فلانٌ فلاناً إذا مدحه بما ليس فيه ، ومنه قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تُطروني كما أَطْرَتْ النصارى عيسى المسيح ابن مريم وإنما أنا عبد الله . ولكن قولوا : عبد الله ورسوله ) ، وذلك أنهم مدحوه بما ليس فيه فقالوا : هو ثالث ثلاثة وإنه ابن الله وما أشبهه من شِرْكهم وكفرهم .
عمرو عن أبيه : أطْرَى إذا زاد في الثناء ، وفلان مُطَرًّى من نفسه أي مُتَحَيِّر .
قال ابن السكيت : هو الطِرِيّان للذي يؤكل عليه ، جاء به في باب حروفٍ شدِّدتْ فيها الياء مثل البارِيّ والسَّرَارِيّ .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الطِرِيَّانُ الطَّبقُ والطَّرِيُّ الغريب ، وَطَرى إذا أتى ، وطَرَى إذا مَضَى ، وطَرَى إذا تَجَدَّد ، وأَطْرَى إذا زَادَ في الثناء .
وقال في موضع آخر : طَرِيَ يَطْرى إذا أقبل ، وطَرِيَ يَطرَى إذا مرَّ .
عمرو عن أبيه : يقال : رجلٌ طارِيٌّ وطُوَرانِيٌّ وطورِيٌّ وطُخرور وطُمْرُور وطُحْرُور أي غَرِيبٌ .
ويقال : لكلِّ شيءٍ أُطْرُوَانِيَّةٌ : يعني الشبابَ .
أبو عبيد عن الأحمر : هي الإِطرية بكسر الهمزة ، وقال شَمِر : الإطْرِيَّةُ شيء يُعمل مثلُ النَّشاستج المتَلَبِّقَة .
وقال الليث : يُقال له : الأُطْرِيةُ ، وهو طعام يَتَّخِذُه أهلُ الشام ليس له واحد ، قال : وبعضهم يَكْسِر الألف فيقول : إطرية ، مثل زبْنِيَة ، قلت : والصواب إِطرية بالكسر ، وفتحها لَحْنٌ عندهم ، ويقال لِلغرباء : الطُّرَّاء ، وهم الذين يأتون من مكان بعيد ، قلت : وأصله الهمزة من طرأ يطرأ .
أبو زيد : أَطْرَيْتُ العَسَلَ إطراءً وأعْقَدتُه وأخْثَرتُه سواء .
أطر : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذكر المظالم التي وقعت فيها بنو إسرائيل ، والمعاصي فقال : ( لا والذي نفسي بيده حتى يأخذوا على يَدِيَ الظَّالم تَأْطِروه على الحق أَطْراً ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو وغيره : قوله : تَأْطِروه يقول : تَعْطِفوه عليه ، وكل
شيء عَطَفْتَه على شيءٍ فقد أَطَرْتَه تأطِرُه أَطْراً .
قال طرفةُ يذكر ناقةً وضلوعَها :
كأَن كِنَاسَيْ ضَالَةٍ يَكْنُفَانِها
وأَطْرَ قِسِيِّ تَحتَ صُلْبٍ مُؤَيَّدٍ
شبَّه انْحِنَاءَ الأضلاع بما حُنِيَ مِن طَرَفَيْ القَوْس .
وقال المغيرةُ بن حَبْنَاءَ التميمي :
وأنتم أناسٌ تقمِصونَ مِن القَنا
إذا مارَفِي أَكْتافِكم وتَأَطَّرا
أي إذا انْثَنَى .
وقال أبو زيد : يقال : أَطَرْتُ السهم أَطْراً إذا لَفَفْتَ على مجمع الفُوقِ عَقبةً ، واسم تلك العَقَبةِ أُطْرَةٌ .
وقال أبو زيد : يقال : أَطَرْتُ السهمَ أَطْراً . وقال أبو عبيد : قال أبو عمرو : الأَطْرَةُ أَنْ يُؤخذ رَمادٌ ودَمٌ فيُلطَخَ به كَسْرُ القِدْر ، وأنشد :
قَدْ أَصْلَحَتْ قِدْراً لها بِأُطْرَةْ
وقال أبو زيد : تَأَطَّرتِ المرأة تَأَطُّراً إذا قامت في بيتها ، وأنشد :
تَأَطَّرْنَ حَتى قلن لَسْنَ بَوارِحاً
وذُبْنَ كَما ذَابَ السَّدِيفُ المسَرْهَدُ
وسُئل عمر بن عبد العزيز عن السُّنّة في قصّ الشارب ، فقال : أنْ تَقُصَّه حتى يَبْدُوَ الإطار .
قال أبو عبيد : الإطار الحَيْدُ الشَّاخِصُ ما بين مَقَصِّ الشَّارِبِ والشّفَة المحيط بالفم ، وكذلك كلّ شيء أحاط بشيء فهو إطار له ، قال بشر بن أبي حازم :
وَحَلَّ الحَيُّ حَيُّ بني سُبَيْعٍ
قرَاضِبَة ونحن لَهُمُ إطارُ
أي ونحن محدقون بهم .
وقال الليث : الإطار إطار الدُّف وإطار المُنْخُل ، وإطار الشَّفة ، وإطار البيت ، كالمِنْطقة حول البيت ، وانأَطَرَ الشيءُ انْئِطاراً أي عَطَفْته ، فانْعَطف كالعُود تراه مُستديراً إذا جمعتَ بين طرفيه .
أبو عبيد عن الفرَّاء قال : الأطِيرُ الذّنْبُ ، ويقال في المثل : أَخَذَني بأَطِيرِ غَيْري أي بذَنْب غيري .
وقال مسكين الدَّارمي : أَبصَّرْتَنِي بِأَطِيرِ الرِّجالْ وكَلّفْتَنِي ما يقولُ البَشَرْ .
وقال الأصمعي : إنَّ بينهم لأَوَاصِرَ رَحم وأَوَاطِرَ رحم ، وعَوَاطِفَ رحم بمعنى واحد ، الواحدةُ آصِرةٌ وآطِرةٌ .
أبو عبيدة : في كتاب الخيل : الأُطْرَةُ طَفْطَفَةٌ غَليظةٌ كأنها عَصَبة مُرَكّبةٌ في رأس الحَجَبَةِ وضِلَع الْخَلف .
وقال ابن الأعرابي : التّأْطيرُ أَنْ تَبْقَى الجاريةُ زماناً في بيت أَبَوَيْها لا تَتَزَوَّج .
وطر : قال الليث : الوَطَر كل حاجةٍ كان
لصاحبها فيها هِمَّة ، فهي وَطَرُه ، ولم أسمع له فِعلاً أكثر من قولهم : قَضَيتُ مِن أمر كذا وكذا وطَري أي حاجتي ، وجمع الوَطَر أَوْطار . طار يطور .
طور : قال الله جل وعز : ( وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَآءَ ) ( المؤمنون : 20 ) الطُّورُ في كلام العرب الجَبلُ وقيل : إن سيناء حجارةٌ ، وقيل : إنه اسم المكان ؛ والعرب تقول : ما بالدار طُورِيٌّ ولا دُورِيٌّ .
قال الليث : ولا طُورَانِيٌّ مثله ، وقال بعض أهل اللغة في قول ذي الرمة :
أَعَارِيبُ طُوريُّون عَن كُلِّ قَرْيةٍ
حِذَارَ المنايا أَو حِذَارَ المقادِرِ
وقال طُورِيُّون : أي وَحْشِيُّون يَحِيدون عن القُرَى حِذَار الوَباء والتَّلف ، كأنهم نُسبوا إلى الطُّور ، وهو جَبَل بالشام .
وقال أبو عمرو : رجلٌ طُورِيٌ أي غَريبٌ ، وحمام طُورِيٌّ إذا جاء من بَلَد بعيد .
وقال الفراء في قول الله جل وعزّ : ( وَقَاراً وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَاراً ) ( نوح : 14 ) قال : نُطفةً ثم عَلَقةً ثم مُضْغة ثم عظماً ، وقال غيره : أراد جلّ وعزّ اختلاف المناظر والأخلاق .
وقال الليث : الطّوْرُ التّارةُ يقول : طَوْراً بعد طَوْرٍ أي تارة بعد تارةٍ ، والناس أطوارٌ أي أَصنافٌ على حالات شتى وأنشد :
والمرْءُ يُخْلَق طَوْراً بعد أَطْوَارِ
ويقال : لا تَطُرْ حَرَانَا وفلان يَطُور بفلان : أي كأنه يحوم حَوَاليه ويدنو منه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الطَّوْر الحَدُّ ، يقال : قد تعدَّى فلان طَوْرَه أي حدَّه ، والطَّوْرَةُ فِناء الدار والطَّوْرة الأَتْيَة .
وقال الليث : الطَّوارُ ما كان حَذْوِ الشيءِ وما كان بِحِذائه ، يقال : هذه الدار على طَوارِ هذه الدار ، أي حائطُها مُتصلٌ بحائطها على نَسَقٍ واحد ، وتقول : رأيت مَعه حَبْلاً بِطَوَار هذا الحائط ، أي بِطوله ، والطَوار أيضاً مصدر طار يطور .
أبو عبيد عن أبي زيد : في أمثالهم في بلوغ الرجل النهاية في العلم : بلغ فلان أَطورَيْه وأطوَرِيه بكسر الراء أي أقصاه .
طير : قال الليث : الطَّيْرُ معروفٌ ، وهو إسم جامع مُؤَنثٌ ، والواحد طائر ، وقلما يقولون : طائرةٌ للأنثى ، وقال أحمد بن يحيى : الناس كلهم يقولون للواحد : طَائِر ، وأبو عبيدة معهم ، ثم انفرد فأجاز أن يقال : طَيْر للواحد ، وجَمَعَه على طُيور ، وقال وهو ثقة .
وقال الفَراء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ ) ( الإسراء : 13 ) قال : طائِره في عنقه عَمَلُه إنْ خيراً فخيراً ، وإنْ شراً فشراً .
وقال أبو زيد : شقاؤه ، أفادني المنذريّ عن ابن اليزيديّ قال : قُرِىءَ طائِره وَطَيْرَه ،
والمعنى فيهما : قيل : عملُه ، وخيرُه وشرُه ، وقيل : شَقاؤُه وسعادَتُه .
قلت : والأصل في هذا كلِّه أن الله تبارك وتعالى لما خَلَقَ آدم عَلِم قبل خَلْقِه ذريتَه أنه يأمرهم بتوحيده وطاعته وينهاهم عن مَعْصيته ، وعلم المطيعَ منهم مِن العاصِين ، والظالِم لِنَفْسِهِ من الناظر لها ، فكتبَ ما علِمَه منهم أجمعين ، وقَضَى بسعادة مَن عَلِمه مُطِيعاً ، وشقاوَة من علمه عاصياً ، فصار لكل مَن عَلِمَه ما هو صَائِرٌ إليه عند إنشائِه . فذلك قوله : ( وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ ( أي ما طار له بَدْءاً في عِلْم الله من الشرّ والخير ، وعِلْم الشهادة عند كونهم ، يوافق عِلْمَ الغيبِ ، والحجة تَلْزَمُهم بالذي يَعْمَلُون ، وهو غير مُخالف لما عَلِمه الله منهم قبل كَوْنهم ، والعرب تقول : أي صار له وخرج لَدَيه سهْمُه أَطرتُ المالَ وطَيَّرته بَينَ القوم فَطَارَ لكل منهم سَهْمُه ، ومنه قول لبيد يَذكرُ ميراثَ أخيه أرْبِد بين ورثته وحيازة كل ذي سهم منهم سَهْمَه . فقال :
تَطِيرُ عَدَائِدُ الأشراك شفْعاً
وَوِتْراً والزعامةُ لِلغُلام
والأشْراك : الأنْصِباءُ ، وأحدهما شِرْكٌ ، وقوله : شفْعاً وَوِتْراً أي قُسِمَ لهم للذَّكر مِثلٌ حَظِّ الأنْثيين ، وخَلَصَتْ الرياسةُ والسِّلاحُ للذكور من أولاده .
وقال الله جلّ وعزّ في قصّة ثمود وتشاؤمهم بنبيِّهم المبعوث إليهم ، صالح عليه السلام : ( تُرْحَمُونَ قَالُواْ اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَن مَّعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِندَ اللَّهِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ ) ( النمل : 47 ) ومعنى قولهم : اطَّيّرنا تَشاءَمْنا ، وهي في الأصل تَطَيَّرنا ، فأجابهم فقال الله عز وجلّ : ( أَلِيمٌ قَالُواْ طَائِرُكُم مَّعَكُمْ أَءِن ذُكِّرْتُم بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ ) ( يس : 19 ) أي شؤْمكم معكم ، وهو كفرهم وقيل للشُّؤم : طائر وطَيْر وطِيَرة ، لأن العرب كان من شأنها عِيَافَةُ الطَّير ، وزجرُها ، والتَّطَيُّر ببارحها وبِنَعِيق غِرْبانها ، وأخذها ذاتَ اليسار إذا أثاروها فَسَمَّوْا الشؤمَ طَيْراً وطائِراً وطِيَرَةً لِتشاؤُمِهم بها وبأفعالها ، فأعْلَم الله جلّ ثناؤُه على لسان رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أن طِيرَتَهم بها باطلة وقال : لا طِيرَةَ ولا هامة .
وكان النبيّ عليه الصلاة والسلام يتفاءل ولا يَتَطَيَّر ، وأصل التفاؤُلِ الكلمة الحسنة يَسْمَعُها عليل فتُوهِمُه بسلامته من عِلَّته ، وكذلك المضِلُّ يسمع رجلاً يقول يا واجِدُ فيجد ضالَّته والطِّيَرة مُضادةٌ للفال ، على ما جاء في هذا الخبر ، وكانت العربُ مذهبها في الفال والطِّيَرة واحدٌ ، فأثبت النبي ( صلى الله عليه وسلم ) الفالَ واستحسنه ، وأَبْطَل الطِّيرَة ونهى عنها .
وقال الليث : يقال طارَ الطائِر يَطير طيرَاناً ، قال : والتَّطايُرُ التَّفرُّق والذهاب ، والطِّيرَة اسمٌ من اطَّيرتُ وتَطَيَّرت ، ومثل الطِّيرَة الخِيرَةُ .
ويقال : استطارَ الغُبَارُ إذا انتشر في الهواء ، واستطار الفَجْرُ إذا انتشر في الأفُق ضَوْؤُه ، فهو مُسْتَطِيرٌ ، وهو الصبح الصادق البيّن الذي يُحَرِّم على الصائم الأكل والشربَ والجماعَ ، وبه تحل صلاةُ الفجر ، وهو الخيط الأبيضُ الذي ذكره الله تعالى في كتابه ، وأما الفجر المستطيل باللام فهو المستَدقُّ الذي يُشَبّه بذَنَبِ السِّرحان ، وهو الخيطُ الأسودُ ، ولا يُحرِّم على الصائم شيئاً ، وهو الصبح الكاذب عند العرب .
وقال الليث : يقال للفَحْل من الإبِل : هائجٌ ، وللكلب مُسْتَطير .
وقال غيره : أَجْعَلتْ الكلبةُ واستطارتْ إذا أرادت الفحلَ ، أخبرني بذلك المنذري عن الحَرَّاني عن التَّوْزيّ وثابتُ بن أبي ثابت في كتاب الفروق .
روى ابن السكيت عن أبي صاعد الكلابي : يقال : استطار فلانٌ سيفَه إذا انتزعه من غِمده مُسرِعاً .
وأنشد في صفة سيوف ذكرها رؤبة :
إذا استُطيرتْ من جُفون الأغمادْ
فَقَأنَ بالصَّقَع يَرابيعَ الصَّادْ
واستطار الصَّدْع في الحائط إذا انتشر فيه ، واستطار البَرْق إذا انتشر في أُفُقُ السماء ، ويقال : استُطِيرَ فلانٌ يُستطارُ استطارةً فهو مُسْتَطارٌ إذا ذُعِرَ .
وقال عنترة :
متى ما تلْقَنِي فَرْدَيْنِ ترْجُفْ
رَوَانِفُ أَلْيَتَيْكَ وتُسْتطارَا
ويقال للقوم إذا كانوا هادئين ساكنين : كأنما على رؤوسهم الطَّير ، وأصله أنَّ الطيرَ لا تقع إلا على شيء ساكن من المَوَات ، فَضُرِبَ مثلاً للإنسان ووقارِه وسكونِه . ويقال للرجل إذا ثار غَضَبُه : ثار ثَائِرُه ، وطار طائره ، وفار فائره ، وأرضٌ مَطارة كثيرة الطَّيْر .
وقال ابن السكيت : يقال طائِر الله لا طائِرك ، ولا يقال طَيْر الله .
وَرَوى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنه قال في قوله :
ذَكِيُّ الشذَى والمَنْدَلِيُّ المُطَيَّرُ
قال : المنْدَلِيُّ العُود الهِنْدَيُّ ، والمُطَيَّرُ المُطَرَّى فَقَلَب ، وقال غيره : المطيَّرُ المشقّقُ المُكَسَّرُ .
وقال ابن شُمَيل : بَلَغْتُ من فلان أطْوَرَيهْ أي الجُهْدَ والغاية في أمره .
وقال الأصمعي : لقيتُ منه الأمَرّينَ والأطورِين والأقورِين بمعنى واحد .
وقال ابن الفَرَج : سمعت الكلابي يقول : ركب فلان الدهر وأَطْوَرَيْه أي طَرَفَيْه .
ورط : أخبرني المنذري عن المفضل بن سَلَمة أنه قال في قول العرب : وقع فلان
في وَرْطةٍ .
قال أبو عمرو : هي الهَلَكَةُ .
وأنشد :
إنْ تأْتِ يوماً مثلَ هذِي الخُطَّة
تلاق من ضَرْبِ تُميْرٍ ورْطهْ
قال : وقال غيره : الورْطةُ الوَحَلُ والرَّدَعَةُ تقَعُ فيها الغنم فلا تقدر على التَّخلُّص منها يقال : تَورَّطَتِ الغنم إذا وقعتْ في ورْطة ، ثم صارت مَثلاً لِكل شدَّة وقع فيها الإنسان .
وقال الأصمعي : الوَرْطَةُ أُهْوِيَّةٌ مُتصوِّبةٌ تكون في الجبل تَشُقُّ على من وقع فيها .
وقال طُفَيل يصف الإبل :
تهابُ طريقَ السَّهْل تحسَبُ أنّه
وعُورُ وِراطٍ وهو بَيْداء يلْقَعُ
وقال شمر : يقال : تَوَرَّط فلانٌ في الأمر ، واستَوْرَطَ فيه إذا ارتبك فيه فلم يَسْهُلْ له المَخرج منه ، وفي حديث وائل بن حُجْر وكتاب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) له : ( لا خِلاطَ ولا وِرَاطَ ) قال أبو عبيد : الوِراطُ الخَديعةُ والغِشُّ . قال : ويقال : إن معناه كقوله : لا يُجمَع بين مُتفرِّق ولا يُفرَّق بين مُجتمِع ، وقال شمر الوِراط : أن يُورِط إِبِلَه في إبلٍ أخرى ، أو في مكان لا تُرى بِعَيْنها فيه ، قال وقال ابن هاني : الوِراط مأخوذٌ من إيراطِ الجَرِير في عُنُق البعير إذا جَعَلْتَ طَرَفة في حَلْقَتِه ، ثم جذبْتَه حتى تَخْنُقَ البَعيرَ ، وأنشد لبعض العرب :
حتى تراها في الجَرير المُورَطِ
سُرْحَ القِيادِ سَمْحَةَ التَّهبُّط
قال شمر ، وقال ابن الأعرابي : الوِراط أن يَخْبَأها ويُفَرِّقها . يقال : قد وَرَطَها وأَوْرَطَها أي سَتَرها .
قال ابن الأعرابي : الوِرَاط أن يُغَيِّب مالَه ويجحد مكانها .
ريط : قال الليث وغيره : الرَّيْطَةُ مَلاءَةٌ لَيْسَتْ بِلِفْقَين كلها نَسْجٌ واحد وجمعها رِياطٌ ، قلت : ولا تكون الرَّيْطَةُ إلا بَيْضاءَ ، ورَيْطَةُ اسم المرأة ولا يقال رَائِطَةُ .
أرط : ورطى ابن السكيت عن أبي عمرو : الأرِيطُ : العَاقِر من الرجال وأنشد :
ماذا تُرجِّين من الأرِيط
حَزَنْبَلٍ يَأْتِيكِ بالبَطِيطِ
ليسَ بِذِي حَزْم ولا سَفِيطِ
قال الليثُ في الأريط مِثْله .
أبو عبيد : المأروطُ من الجلود المدبوغُ بالأَرْطَى ؛ ثعلب عن ابن الأعرابي : إهاب مَأْرُوطٌ ومُؤَرْطِيٌ إذا دُبغ بالأرْطَى ، قلت : والأرْطَاةُ شجرةٌ ورقُها عَبْلٌ مفتولٌ وجمعُها الأراطَى ، منبِتها الرمال لها عروق حُمر يُدْبغُ بورقها أَساقِي اللّبن ، فيطيبُ طعمُ اللَّبن فيها ، وقال المبرد : أَرْطَى على بناء فَعْلى مثل عَلْقَى ، إلاَّ أن الألف في آخرها
ليست للتأنيث لأن الواحدة أرطاةٌ وعَلْقَاةٌ ، قال : والألف الأولى أصلية .
وقال أبو عبيد فيما أقرأني الإيادي عن شمر : أَرْطَت الأرض إذا أخرجت الأَرْطَى ، وقال أبو الهيثم : أرْطَتْ لَحْنٌ وإنما هو آرَطَتْ بألفين لأن ألف الأرطى أصلية .
قلت : الصواب ما قال أبو الهيثم .
( طرا ) اطرورى : ( أبو عبيد عن أبي عمرو : إذا انتفخ بطنُ الرجل قيل : اطْرَوْرَى اطْرِيراءً . قال الأصمعي : وحُبِطَ مثلهُ سواء ، وأخبرني الأياديّ عن شَمِر قال : أطرورَى بالطاء لا أدري ما هو ؟ قال : وهو عندي بالظاء ، قلت : وقد رَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : ظَرِي بطنُ الرجلِ يَظْرَى إذا لم يتمالك لِيناً ، قلت : والصواب اظْرَوْرَى بالظَّاء كما قال شَمِر .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الوِرَاط أن يُغَيِّبَ مالَه ويَجْحَدُ مكانها .

##### Türkçe

ط ر ( وايء )
**طرا**, **طري**, **طرو**, **طرأ**, **طير**, **رطى**, **ريط**, **ورط**, **وطر**, **أطر**, **أرط**, **وطر**, **طور**.
**طرا** **طرأ**: el-Ḥarrânî, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **لحمٌ طريٌّ**; hemzesizdir; ve gerçekten **طَرُوَ يَطْرُو** **طَراوة** ve **طراءة** (ile) olur.
Leys dedi ki: **طَرِي يَطْري** **طراوة** ve **طَرَاءَة** (ile); ve pek az kullanılır, çünkü yeni-olmuş (bir şey) değildir.
Dedi ki: **المطرَّاةُ** güzel kokunun bir türüdür; dedim ki: **لِلألُوَّة** için, eğer güzel koku ile, yahut amber ile yahut başkasıyla kokulandırıldıysa, **مُطَراةٌ** denir.
Leys dedi ki: **الطَّرَى** ile şeyin sayısı çoğaltılır; denir ki: onlar **الطّرَى** ve **الثّرَى**’dan daha çoktur.
Bazıları dedi ki: bu kelimede **الطّرَى**: yaratılıştan, sayısı ve türleri sayılıp dökülemeyen her şeydir; ve sözlerden birinde: yeryüzü yüzünde, toprağın tabiatından olmayan (şeylerden) her şey—toprak, çakıl ve benzeri değil—işte o **الطّرَى**’dır.
Ebû Zeyd, hemze kitabında: **طرأتُ على القوم أَطْرأَ طَرْأً وطُروءاً**: eğer onlara, bilmeden (habersizken) geldiysen.
Leys dedi ki: **طَرَأ** falan bize: eğer uzak bir yerden, ansızın üzerine çıktıysa; dedi ki: bundan **الطُرْآني** türedi.
Bazıları dedi ki: **طَرَآنُ** çok güvercin bulunan bir dağdır; ona nisbetle **الحمام الطُّرآني** (denir).
Ebû Hâtim dedi ki: **حمام طُرْآني**; **طَرَأَ علينا فلانٌ** yani belirdi ve onu tanımadık (sözünden); dedi ki: avam **حمام طُورانيٌّ** der; bu hatadır. Ve Zü’r-Rumme’nin şu sözü soruldu:
أَعاريبُ طُورِيُّون عن كُل قريةٍ
يَحيدونَ عنها مِن حِذَار المقادِر
Bunun üzerine dedi ki: bu, **طَرَأَ**’dan olmaz; eğer ondan olsaydı: **طَرْئيَّون** derdi; hemze **الراء**’dan sonra. Ona denildi ki: öyleyse manası nedir? Dedi ki: onların **الطَّور** beldelerinden olduğunu kastetti; yani Şam. Dedi ki: ( **طوريون** ) tıpkı el-ʿAccâc’ın dediği gibi:
دَانَى جَنَاحَيْهِ مِن الطُّور فَمرْ
Şam’dan geldiğini kastetti. Denir ki: **أَطْرَى** falan, falanı: onda olmayan şeyle onu övdüyse.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: **أطرى** falan, falanı: onda olmayan şeyle onu övdüyse; ve ondan, Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) sözü: ( **لا تُطروني كما أَطْرَتْ النصارى عيسى المسيح ابن مريم وإنما أنا عبد الله . ولكن قولوا : عبد الله ورسوله** ). Bu, onu onda olmayan şeyle övdükleri içindir; dediler ki: o üçün üçüncüsüdür ve o Allah’ın oğludur; ve onların şirk ve küfründen buna benzer (şeyler).
ʿAmr, babasından: **أطْرَى**: eğer övgüde artırdıysa; ve falan **مُطَرًّى** kendi nefsinden, yani şaşkın.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: o, üzerinde yemek yenilen (şey) için **الطِرِيّان**’dır; onu, içinde **الياء**’ın şeddelendiği harfler babında getirdi; **البارِيّ** ve **السَّرَارِيّ** gibi.
Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الطِرِيَّانُ** tabaktır; **الطَّرِيُّ** yabancıdır; ve **وَطَرى**: eğer geldi; ve **وطَرَى**: eğer geçti; ve **وطَرَى**: eğer yenilendi; ve **وأَطْرَى**: eğer övgüde artırdı.
Başka bir yerde dedi ki: **طَرِيَ يَطْرى**: eğer yöneldi; ve **وطَرِيَ يَطرَى**: eğer geçti.
ʿAmr, babasından: denir: **رجلٌ طارِيٌّ** ve **طُوَرانِيٌّ** ve **طورِيٌّ** ve **طُخرور** ve **طُمْرُور** ve **طُحْرُور**; yani yabancı.
Ve denir: her şey için **أُطْرُوَانِيَّةٌ**: yani gençlik.
Ebû ʿUbeyd, el-Aḥmer’den: o, hemzenin kesresiyle **الإِطرية**’dir. Şemmir dedi ki: **الإطْرِيَّةُ**; yapışkan **النَّشاستج** gibi yapılan bir şeydir.
Leys dedi ki: ona **الأُطْرِيةُ** denir; Şam ehlinin yaptığı bir yemektir; onun tekili yoktur. Dedi ki: bazısı **الألف**’i kesreler de **إطرية** der; **زبْنِيَة** gibi. Dedim ki: doğru olan kesre ile **إِطرية**’dir; fetha ile okumak onlara göre lahn’dır. Ve yabancılara **الطُّرَّاء** denir; onlar uzak bir yerden gelenlerdir. Dedim ki: aslı, **طرأ يطرأ**’dan hemzedir.
Ebû Zeyd: **أَطْرَيْتُ العَسَلَ إطراءً**: onu bağladım (kıvamlaştırdım) ve koyulaştırdım; ikisi birdir.
**أطر**: Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olundu: Benî İsrail’in içine düştüğü zulümleri ve günahları andı da dedi ki: ( **لا والذي نفسي بيده حتى يأخذوا على يَدِيَ الظَّالم تَأْطِروه على الحق أَطْراً** ).
Ebû ʿUbeyd dedi ki: Ebû ʿAmr ve başkaları dedi ki: onun sözü: **تَأْطِروه**; “onu ona doğru eğdirirsiniz” der; ve her
şey ki onu bir şeye eğdirdin, gerçekten onu **أَطَرْتَه**; **تأطِرُه أَطْراً**.
Ṭarafe, bir dişi deveyi ve kaburgalarını anarak dedi:
كأَن كِنَاسَيْ ضَالَةٍ يَكْنُفَانِها
وأَطْرَ قِسِيِّ تَحتَ صُلْبٍ مُؤَيَّدٍ
Kaburgaların eğilmesini, yayın iki ucundan bükülen şeye benzetti.
el-Muġîra b. Ḥabnâʾ et-Temîmî dedi ki:
وأنتم أناسٌ تقمِصونَ مِن القَنا
إذا مارَفِي أَكْتافِكم وتَأَطَّرا
Yani: eğer büküldüyse.
Ebû Zeyd dedi ki: denir: **أَطَرْتُ السهم أَطْراً**: eğer **الفُوق**’un birleşim yerine bir bağ sardıysan; o bağın adı **أُطْرَةٌ**’dir.
Ebû Zeyd dedi ki: denir: **أَطَرْتُ السهمَ أَطْراً**. Ebû ʿUbeyd dedi ki: Ebû ʿAmr dedi: **الأَطْرَةُ**; kül ve kan alınması, sonra onunla tencerenin kırığının sıvanmasıdır. Ve şu beyit okundu:
قَدْ أَصْلَحَتْ قِدْراً لها بِأُطْرَةْ
Ebû Zeyd dedi ki: kadın **تَأَطَّرتِ** **تَأَطُّراً**: eğer evinde ayağa kalktıysa. Ve şu beyit okundu:
تَأَطَّرْنَ حَتى قلن لَسْنَ بَوارِحاً
وذُبْنَ كَما ذَابَ السَّدِيفُ المسَرْهَدُ
ʿUmar b. ʿAbdilʿAzîz’e bıyığı kısmanın sünneti soruldu; dedi ki: onu, **الإطار** görünene kadar kısmandır.
Ebû ʿUbeyd dedi ki: **الإطار**; bıyık makası ile dudak arasında, ağzı kuşatan çıkık kenardır. Ve aynı şekilde, bir şey bir şeyi kuşattıysa, o onun için **إطار**’dır. Bişr b. Ebî Ḥâzim dedi ki:
وَحَلَّ الحَيُّ حَيُّ بني سُبَيْعٍ
قرَاضِبَة ونحن لَهُمُ إطارُ
Yani: biz onları çepeçevre kuşatmışız.
Leys dedi ki: **الإطار**; def’in çerçevesi ve eleğin çerçevesi, ve dudağın çerçevesi, ve evin çerçevesidir; evin etrafındaki kuşak gibi. Ve şey **انأَطَرَ** **انْئِطاراً**: yani onu eğdin; o da eğildi; iki ucunu bir araya getirdiğinde onu yuvarlak görürsün, değnek gibi.
Ebû ʿUbeyd, el-Ferrâʾ’dan: **الأطِيرُ** günahtır; ve meselde denir: **أَخَذَني بأَطِيرِ غَيْري**: yani başkasının günahıyla (beni) yakaladı.
Miskîn ed-Dârimî dedi ki:
أَبصَّرْتَنِي بِأَطِيرِ الرِّجالْ وكَلّفْتَنِي ما يقولُ البَشَرْ .
el-Aṣmaʿî dedi ki: gerçekten aralarında **أَوَاصِرَ رَحم** ve **أَوَاطِرَ رحم** ve **عَوَاطِفَ رحم** vardır; tek manadadır; tekili **آصِرةٌ** ve **آطِرةٌ**’dir.
Ebû ʿUbeyde: atlar kitabında: **الأُطْرَةُ**; kalın bir püsküldür; sanki kaşın başında ve arka kaburgada yerleştirilmiş bir bağdır.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: **التّأْطيرُ**; cariyenin, evlenmeden, anne-babasının evinde bir zaman kalmasıdır.
**وطر**: Leys dedi ki: **الوَطَر**; sahibinin onda bir himmeti bulunan her ihtiyaçtır; o, onun **وَطَرُه**’dur. Ve onun için, “**قَضَيتُ مِن أمر كذا وكذا وطَري**” yani ihtiyacımı (giderdim) sözlerinden daha çok bir fiil işitmedim. **الوَطَر**’ın çoğulu **أَوْطار**’dır. **طار يطور**.
**طور**: Allah (azze ve celle) dedi ki: ( **وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَآءَ** ) (el-Mü’minûn: 20). Arapların sözünde **الطُّورُ** dağdır. Ve denildi ki: **سيناء** taşlardır. Ve denildi ki: o, yerin adıdır. Ve Araplar der ki: evde ne **طُورِيٌّ** vardır ne **دُورِيٌّ**.
Leys dedi ki: ve onun benzeri **طُورَانِيٌّ** de (yoktur). Ve dil ehlinden bazıları, Zü’r-Rumme’nin şu sözü hakkında:
أَعَارِيبُ طُوريُّون عَن كُلِّ قَرْيةٍ
حِذَارَ المنايا أَو حِذَارَ المقادِرِ
Ve dedi ki: **طُورِيُّون**: yani vahşîler; köylerden, vebadan ve helakten sakınarak uzaklaşırlar; sanki **الطُّور**’a nisbet edilmişlerdir; o da Şam’da bir dağdır.
Ebû ʿAmr dedi ki: **رجلٌ طُورِيٌ**: yani yabancı. Ve **حمام طُورِيٌّ**: eğer uzak bir beldeden geldiyse.
el-Ferrâʾ, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: ( **وَقَاراً وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَاراً** ) (Nûḥ: 14) dedi ki: nutfe, sonra alaka, sonra mudğa, sonra kemik. Başkası dedi ki: (Allah) görünüşlerin ve huyların farklılığını kastetti.
Leys dedi ki: **الطّوْرُ** defadır; der ki: **طَوْراً بعد طَوْرٍ** yani defa sonra defa. Ve insanlar **أطوارٌ**’dır; yani çeşitli hâller üzere sınıflardır. Ve şu beyit okundu:
والمرْءُ يُخْلَق طَوْراً بعد أَطْوَارِ
Ve denir: **لا تَطُرْ حَرَانَا**. Ve falan, falan ile **يَطُور**: yani sanki onun çevresinde dolaşır ve ona yaklaşır.
Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الطَّوْر** sınırdır; denir: falan, **طَوْرَه**’unu aştı; yani sınırını. Ve **الطَّوْرَةُ** evin avlusudur; ve **الطَّوْرة** geliş (seferi)’dir.
Leys dedi ki: **الطَّوارُ**; şeyin hizasında olan ve ona paralel olan şeydir. Denir: bu ev, şu evin **طَوارِ**’ı üzerinedir; yani duvarı, onun duvarına aynı düzen üzere bitişiktir. Ve dersin: onunla, bu duvarın **طَوَار**’ı boyunca bir ip gördüm; yani onun boyu boyunca. Ve **الطَوار** ayrıca **طار يطور**’un masdarıdır.
Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: onların mesellerinde, adamın ilimde nihayete ulaşması hakkında: falan **أَطورَيْه**’e ve **أطوَرِيه**’e ulaştı; **الراء**’ın kesresiyle; yani onun en uç noktasına.
**طير**: Leys dedi ki: **الطَّيْرُ** bilinen (şey)dir; müennes, câmî bir isimdir; tekili **طائر**’dir. Ve pek az “dişi için” **طائرةٌ** derler. Ahmed b. Yaḥyâ dedi ki: insanların hepsi tekil için **طَائِر** der; Ebû ʿUbeyde de onlarla beraberdir; sonra ayrılıp, tekil için **طَيْر** denmesini caiz gördü; ve onu **طُيور** üzerine cem etti; ve dedi ki: o güvenilirdir.
el-Ferrâʾ, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: ( **وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ** ) (el-İsrâ: 13) dedi ki: onun boynundaki **طائِرُه**; onun amelidir; eğer hayırsa hayır, eğer şerse şer.
Ebû Zeyd dedi ki: onun bedbahtlığı. el-Münẓirî bana, İbnü’l-Yezîdî’den haber verdi; dedi ki: **طائِره** ve **وطَيْرَه** diye okunmuştur; ikisinde de mana: denildi ki: onun ameli, hayrı ve şerri; ve denildi ki: onun bedbahtlığı ve saadeti.
Dedim ki: bunun hepsinde asıl şudur: Allah Tebâreke ve Teâlâ, Âdem’i yaratınca, onu yaratmadan önce zürriyetini bildi: onlara tevhidini ve itaatini emredeceğini, onları masiyetinden nehyedeceğini; ve onlardan itaat edeni, isyan edenlerden; nefsine zulmedeni, ona bakan (koruyan)dan bildi. Böylece onların hepsinden bildiğini yazdı; ve itaatkâr bildiği kimsenin saadetine, isyankâr bildiği kimsenin bedbahtlığına hükmetti. Böylece, yaratılışı sırasında, onun varacağı şey, bildiği her kimse için oldu. İşte bu, onun sözü: ( **وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ** ) (yani) Allah’ın ilminde başlangıçta ona uçup çıkan şer ve hayır; ve onların var oluşu sırasında şehadet ilmi, gayb ilmine uygun düşer; ve hüccet, yaptıkları şeyle onları bağlar; ve bu, Allah’ın onların var oluşundan önce onlardan bildiğine aykırı değildir. Ve Araplar der ki: yani ona oldu ve onun yanında oku çıktı: **أَطرتُ المالَ وطَيَّرته** kavim arasında; böylece her biri için payı uçtu. Ve ondan, Lebîd’in, kardeşi Erbed’in mirasını varisleri arasında ve her pay sahibinin payını almasını anarak sözü; dedi ki:
تَطِيرُ عَدَائِدُ الأشراك شفْعاً
وَوِتْراً والزعامةُ لِلغُلام
Ve **الأشْراك**: paylardır; ikisinden biri **شِرْكٌ**’tür. Ve onun sözü: **شفْعاً وَوِتْراً**: yani onlara taksim edildi; erkeğe, iki dişinin payı kadar (verildi). Ve reislik ve silah, oğullarından erkeklere kaldı.
Allah (azze ve celle), Semûd kıssasında ve kendilerine gönderilen peygamberleri Sâlih (aleyhisselâm) ile uğursuzluk saymalarında dedi ki: ( **تُرْحَمُونَ قَالُواْ اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَن مَّعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِندَ اللَّهِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ** ) (en-Neml: 47). Onların sözü **اطَّيَّرنا**’nın manası: uğursuz saydık; aslı **تَطَيَّرنا**’dır. Böylece onlara cevap verdi; Allah (azze ve celle) dedi: ( **أَلِيمٌ قَالُواْ طَائِرُكُم مَّعَكُمْ أَءِن ذُكِّرْتُم بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ** ) (Yâsîn: 19); yani uğursuzluğunuz sizinle beraberdir; o da onların küfrüdür. Ve denildi ki: uğursuzluğa **طائر** ve **طَيْر** ve **طِيَرة** (denildi); çünkü Arapların âdeti, kuş falı (**عِيَافَةُ الطَّير**) ve onları ürkütüp kaldırma, ve onların sağdan uçanıyla ve kargalarının ötüşüyle uğursuzluk sayma, ve onları kaldırdıklarında sola gidenini alma idi; böylece uğursuzluğu, onunla ve fiilleriyle uğursuz saymalarından dolayı **طَيْراً** ve **طائِراً** ve **طِيَرَةً** diye adlandırdılar. Allah (azze ve celle), Resûlü’nün (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) diliyle, onların bununla olan uğursuzluğunun bâtıl olduğunu bildirdi ve dedi: **لا طِيرَةَ ولا هامة**.
Ve Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm) iyimserlik ederdi, uğursuzluk saymazdı. Ve iyimserliğin aslı, hastanın işittiği güzel sözdür; ona, hastalığından selâmetini vehmettirir. Ve aynı şekilde yolunu kaybeden, bir adamın “ey bulan!” dediğini işitir de kaybettiğini bulur. Ve **الطِّيَرة** falın zıddıdır; bu haberde geldiği üzere. Ve Arapların mezhebi fal ve **الطِّيَرة**’de birdi; Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) falı sabit kıldı ve onu güzel gördü; **الطِّيرَة**’yi iptal etti ve ondan nehyetti.
Leys dedi ki: denir: kuş **طارَ**; **يَطير** **طيرَاناً**. Dedi ki: **التَّطايُرُ**; ayrılıp dağılma ve gitmedir. Ve **الطِّيرَة**; **اطَّيرتُ** ve **تَطَيَّرت**’ten bir isimdir. Ve **الطِّيرَة**’nin benzeri **الخِيرَةُ**’dir.
Ve denir: toz **استطارَ**: eğer havada yayıldıysa. Ve fecir **استطار**: eğer ufukta nuru yayıldıysa; o, **مُسْتَطِيرٌ**’dir. Ve o, açık seçik doğru sabahtır; oruçluya yeme, içme ve cinsel ilişkiyi haram kılar; onunla sabah namazı helâl olur. Ve o, Allah’ın Teâlâ kitabında zikrettiği beyaz iptir. Ama **الفجر المستطيل** (lam ile) ise, incelmiş olandır; kurt kuyruğuna benzetilir; o, siyah iptir; oruçluya hiçbir şeyi haram kılmaz; Araplara göre o, yalancı sabahtır.
Leys dedi ki: develerden erkek için: **هائجٌ** denir; köpek için **مُسْتَطير**.
Başkası dedi ki: dişi köpek **أَجْعَلتْ** ve **استطارتْ**: eğer erkeği istediyse. Bunu bana el-Münẓirî, el-Ḥarrânî’den, et-Tevvezî’den ve Sâbit b. Ebî Sâbit’ten, **كتاب الفروق**’ta haber verdi.
İbnü’s-Sikkît, Ebû Ṣâʿid el-Kilâbî’den rivayet etti: denir: falan, kılıcını **استطار**: eğer onu kınından süratle çektiyse.
Ve Rüʾbe’nin, zikrettiği kılıçların sıfatında şu beyit okundu:
إذا استُطيرتْ من جُفون الأغمادْ
فَقَأنَ بالصَّقَع يَرابيعَ الصَّادْ
Ve duvarda çatlak **استطار**: eğer onda yayıldıysa. Ve şimşek **استطار**: eğer göğün ufkunda yayıldıysa. Ve denir: falan **استُطِيرَ**; **يُستطارُ** **استطارةً**; o, **مُسْتَطارٌ**’dır: eğer korkutulduysa.
ʿAntere dedi ki:
متى ما تلْقَنِي فَرْدَيْنِ ترْجُفْ
رَوَانِفُ أَلْيَتَيْكَ وتُسْتطارَا
Ve kavim sakin, durgun olduklarında denir: sanki başlarının üzerinde **الطَّير** vardır. Aslı şudur: kuş, ancak ölü (hareketsiz) bir şey üzerine konar; böylece insanın vakarına ve sükûnetine mesel vuruldu. Ve adamın öfkesi kabardığında denir: **ثار ثَائِرُه**; ve **طار طائره**; ve **فار فائره**. Ve **أرضٌ مَطارة**: kuşu çok.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **طائِر الله لا طائِرك** denir; **طَيْر الله** denmez.
Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: onun şu sözü hakkında:
ذَكِيُّ الشذَى والمَنْدَلِيُّ المُطَيَّرُ
Dedi ki: **المنْدَلِيُّ** Hint öd ağacıdır; ve **المُطَيَّرُ** **المُطَرَّى**’dır; ters çevirdi. Başkası dedi ki: **المطيَّرُ**; yarılmış, kırılmış olandır.
İbn Şümeyl dedi ki: falandan **أطْوَرَيهْ**’e ulaştım; yani onun işinde gayretin ve nihayetin (en uç noktasına).
el-Aṣmaʿî dedi ki: ondan **الأمَرّينَ** ve **الأطورِين** ve **الأقورِين** ile karşılaştım; tek manadadır.
İbnü’l-Ferec dedi ki: el-Kilâbî’nin şöyle dediğini işittim: falan, zamanı ve **أَطْوَرَيْه**’ini bindi; yani iki ucunu.
**ورط**: el-Münẓirî bana, el-Mufaḍḍal b. Seleme’den haber verdi: Arapların “falan **في وَرْطةٍ**’ya düştü” sözünde.
Ebû ʿAmr dedi ki: o, helâktir.
Ve şu beyit okundu:
إنْ تأْتِ يوماً مثلَ هذِي الخُطَّة
تلاق من ضَرْبِ تُميْرٍ ورْطهْ
Dedi ki: başkası dedi: **الورْطةُ** çamurdur; ve koyunların içine düştüğü, ondan kurtulamadığı çukur; denir: koyun **تَورَّطَت**: eğer **في ورْطة**’ya düştüyse. Sonra insanın içine düştüğü her şiddet için mesel oldu.
el-Aṣmaʿî dedi ki: **الوَرْطَةُ**; dağda bulunan, aşağı doğru inen bir uçurumdur; içine düşene zor gelir.
Ṭufeyl, develeri vasfederek dedi ki:
تهابُ طريقَ السَّهْل تحسَبُ أنّه
وعُورُ وِراطٍ وهو بَيْداء يلْقَعُ
Şemmir dedi ki: denir: falan işte **تَوَرَّط**; ve onda **استَوْرَط**: eğer onda bocaladı da çıkışı ona kolay olmadıysa. Ve Vâʾil b. Ḥucr hadîsinde ve Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) ona yazısında: ( **لا خِلاطَ ولا وِرَاطَ** ). Ebû ʿUbeyd dedi ki: **الوِراطُ** aldatma ve hiledir. Dedi ki: ve denir: manası, “ayrıyı birleştirilmez ve birleşiği ayrılmaz” sözü gibidir. Şemmir dedi ki: **الوِراط**; develerini başka develerin içine, yahut gözle görülmediği bir yere sokmandır. Dedi ki: İbn Hânî dedi: **الوِراط**; devenin boynuna ipi dolamak (**إيراطِ الجَرِير**)dan alınmıştır: ucunu halkasına koyarsın, sonra onu çekersin; ta ki deveyi boğasın. Ve bazı Araplardan şu beyit okundu:
حتى تراها في الجَرير المُورَطِ
سُرْحَ القِيادِ سَمْحَةَ التَّهبُّط
Şemmir dedi ki; ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الوِراط**; onu saklaman ve onu dağıtmandır. Denir: onu **وَرَطَها** ve **أَوْرَطَها**; yani onu örttü.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الوِرَاط**; malını gizlemesi ve yerini inkâr etmesidir.
**ريط**: Leys ve başkaları dedi ki: **الرَّيْطَةُ**; iki parçalı olmayan bir örtüdür; hepsi tek dokumadır. Çoğulu **رِياطٌ**’tır. Dedim ki: **الرَّيْطَةُ** ancak beyaz olur. Ve **رَيْطَةُ** kadın adıdır; **رَائِطَةُ** denmez.
**أرط**: ve **ورطى**: İbnü’s-Sikkît, Ebû ʿAmr’dan: **الأرِيطُ**; erkeklerden kısır olandır. Ve şu beyit okundu:
ماذا تُرجِّين من الأرِيط
حَزَنْبَلٍ يَأْتِيكِ بالبَطِيطِ
ليسَ بِذِي حَزْم ولا سَفِيطِ
Leys, **الأريط** hakkında bunun benzerini söyledi.
Ebû ʿUbeyd: derilerden **المأروطُ**; **الأَرْطَى** ile tabaklanmış olandır. Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **إهاب مَأْرُوطٌ** ve **مُؤَرْطِيٌ**: eğer **بالأرْطَى** tabaklandıysa. Dedim ki: **الأرْطَاةُ** bir ağaçtır; yaprağı kalın, bükümlü (bir yapraktır). Çoğulu **الأراطَى**’dır. Bitimi kumlardır. Onun kızıl kökleri vardır; yaprağıyla süt tulumları tabaklanır; böylece sütün tadı onda güzel olur. el-Muberrad dedi ki: **أَرْطَى**; **فَعْلى** vezni üzerinedir; **عَلْقَى** gibi; ancak sonundaki **الألف** dişilik için değildir; çünkü tekili **أرطاةٌ** ve **عَلْقَاةٌ**’dır. Dedi ki: ilk **الألف** aslîdir.
Ebû ʿUbeyd, el-İyâdî’nin bana Şemmir’den okuttuğunda: **أَرْطَت الأرض**: eğer **الأَرْطَى** çıkardıysa. Ebû’l-Heysem dedi ki: **أرْطَتْ** lahn’dır; ancak **آرَطَتْ** (iki elif ile)dir; çünkü **الأرطى**’nın elifi aslîdir.
Dedim ki: doğru, Ebû’l-Heysem’in dediğidir.
( **طرا** ) **اطرورى**: (Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan: adamın karnı şiştiğinde: **اطْرَوْرَى اطْرِيراءً** denir. el-Aṣmaʿî dedi ki: ve **وحُبِطَ** onun benzeri; ikisi birdir. Ve el-İyâdî bana Şemmir’den haber verdi; dedi ki: **أطرورَى** **بالطاء**; onun ne olduğunu bilmiyorum. Dedi ki: ve o, bence **بالظاء** iledir. Dedim ki: Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: **ظَرِي** adamın karnı **يَظْرَى**: eğer yumuşaklıktan kendini tutamazsa. Dedim ki: doğru olan, Şemmir’in dediği gibi **اظْرَوْرَى** **بالظَّاء** iledir.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الوِرَاط**; malını gizlemesi ve yerini inkâr etmesidir.)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء والواو وما يثلثهما)
(طوي) الطاء والواو والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إدراج شيءٍ حتَّى يدرَج بعضُه في بعض، ثم يحمل عليه تشبيهاً. يقال طويت الثَّوبَ والكِتاب طَيّاً أطويه. ويقال طَوَى الله عُمر الميّت. والطَّوِيّ: البئر المطوية. قال:
فقالت له: هذا الطَّوِيُّ  وماؤه *** ومحترقٌ من يابسِ الجِلْدِ قاحِلُ([1])ومما حمل على هذا الباب قولهم *لمن مضى على وجهه: طوى كَشْحَه. وأنشد:
وصاحبٍ لي طوى كشحاً فقلتُ لـه *** إنَّ انطواءَكَ عنِّي سوف يَطْوِيني([2])وهذا هو القِياس؛ لأنَّه إذا مضى وغاب عنه فكأنه أُدرج.
ومن الباب أطواء النّاقة، وهي طرائقُ شحم جنبيْها. والطَّيَّانُ: الطَّاوِي البطن. ويقال طوِيَ؛ وذلك أنَّه إذا جاع وضَمُر صار كالشَّيءِ الذي لو ابتُغِيَ طيُّه لأمكن. فإنْ تعمَّدَ للجوُع قال: طَوَى يَطْوِي طَيَّاً، وذلك في القياس صحيح، لأنَّه أدرج الأوقاتَ فلم يأكلْ فيها، قال الشاعر([3]) في الطَّوَى:
ولقد أبيتُ على الطَّوَى وأظلُّهُ *** حتَّى أنالَ به كريمَ المأكلِ
ثم غَيَّرُوا هذا البناءَ أدنى تغييرٍ فزال المعنى إلى غيرهِ فقالوا: الطَّاية([4])؛ وهي كلمةٌ صحيحةٌ تدلُّ على استواءٍ في مكان. قال قوم: الطَّاية: السَّطْح. وقال آخرون: هي مِرْبَد التَّمر. وقال قوم: هي صخرةٌ عظيمة في أرضٍ ذات رمل.
(طوب) الطاء والواو والباء ليس بأصل؛ لأنَّ الطوب فيما أحسب هذا الذي يسمى الآجُرّ، وما أَظُنُّ العربَ تعرفه. وأمَّا طُوبَى فليس من هذا، وأصله الياء، كأنها فعلى من الطِّيب، فقلبت الياء واواً للضمَّة.
(طوح) الطاء والواو والحاء ليس بأصل، وكأنه من باب الإِبدال. يقال طاحَ يَطيح. ثم يقولون: طاحَ يَطُوح، أي هَلَكَ.
(طود) الطاء والواو والدال أصلٌ صحيح، وفيه كلمةٌ واحدةٌ. فالطَّود: الجَبَل العظيم. قال الله سبحانه: ﴿فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيْمِ﴾ [الشعراء 63]. ويقولون: "طَوَّدَ في الجبل، إذا طَوَّف، كأنه فعل مشتقٌّ من الطود.
(طور) الطاء والواو والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معنىً واحد، وهو الامتداد في شيءٍ من مكانٍ أو زمان. من ذلك طَوَار الدَّار، وهو الذي يمتدُّ معها من فِنائِها. ولذلك [يقال] عدا طَوْره، أي جاز الحدَّ الذي هو له من دارِهِ. ثم استعير ذلك في كل شيء يُتعدَّى. والطُّور: جبلٌ، فيجوز أن يكون اسماً عَلَمَاً موضوعاً، ويجوز أن يكون سمِّي بذلك لما فيه من امتدادٍ طولاً وعَرضاً. ومن الباب قولهم: فعل ذلك طَوْراً بعد طَوْر. فهذا هو الذي ذكرناه من الزَّمان، كأنَّه فَعَلَه مَدَّةً بعد مدة. وقولهم للوحشيِّ من الطَّير وغيرها طُورِيّ وطُورانيٌّ، فهو من هذا، كأنَّه توحَّشَ فعدا الطَّورَ، أي تباعد عن حدِّ الأنيس.
(طوس) الطاء والواو والسين ليس بأصل، إنّما فيه الذي يقال لـه الطَّاوُوس. ثم يشتقّ منه فيقال للشَّيء الحسن: مُطوَّس. وحُكيَ عن الأصمعيّ: تطوَّست المرأةُ: تزينَت. وذكر في الباب أيضاً أنَّ الطَّوْس: تغطيةُ الشّيء. يقال طُسْته طَوْساً، أي غطَّيته. قالوا: وَطَوَاس([5]): ليلةٌ من ليالي المَُِحَاق.
(طوع) الطاء والواو والعين أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على الإصحابِ والانقيادِ. يقال طاعَه يَطُوعه،  إذا انقاد معه ومضى لأمره. وأطاعه بمعنى طاعَ له. ويقال لمن وافَقَ غيرَه: قد طاوعه.
والاستطاعة مشتّقةٌ من الطَّوع، كأنها كانت في الأصل الاستطواع، فلما أسقطت الواو جعلت الهاء بدلاً منها، مثل قياس الاستعانة والاستعاذة.
والعرب تقول: تطاوَعْ لهذا الأمر حتى تستطيعَه. ثم يقولون: تطوَّعَ، أي تكلَّف استطاعتَه، وأمَّا قولهم في التبرُّع بالشيء: قد تطوَّعَ بهِ، فهو من الباب لكنَّه لم يلزمه، لكنَّه انقاد مع خيرٍ أحبَّ أن يفعله. ولا يقال هذا إلاَّ في باب الخير والبِرّ. ويقال للمجاهِدَةِ الذين يتطوَّعون بالجِهاد: المُطَّوِّعة، بتشديد الطاء والواو، وأصله المتطوّعة، ثم أدغمت التاء في الطاء. قال الله تعالى: ﴿الَّذِينَ يَلْمِزُونَ المُطَّوِّعِينَ مِنَ المؤمِنِينَ﴾  [التوبة 79]، أراد ـ والله أعلم ـ المتطوِّعين.
(طوف) الطاء والواو والفاء أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يدلُّ على دَوَران الشيء على الشيء، وأن يُحفَّ به. ثم يُحمل عليه، يقال طاف * به وبالبيت يطوف طَوْفَاً وطَوَافاً، واطَّاف به، واستطاف. ثم يقال لما يدور بالأشياء ويُغَشِّيها من الماء طُوفان. قال الخليل: وشبَّه العجّاج ظلامَ الليلِ بذلك، فقال:
* وعمَّ طُوفانُ الظَّلاَمِ الأثْأَبَا([6]) *
و"غَمَّ" أيضاً. ومن الباب: الطَّائف، وهو العاسُّ. والطَّيْفُ والطَّائف: ما أَطافَ بالإنسان من الجِنَّان. يقال طاف واطَّاف. قال الله تعالى: ﴿إِذا مَسَّهُمْ طَيْفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ﴾ ([7]) [الأعراف 200]، و(طائِفٌ) أيضاً. قال الأعشى:
وتُصْبِحُ عن غِبِّ السُّرَى وكأنَّما *** ألمَّ بها من طائفِ الجنِّ أولَقُ([8])ويقولون في الخيال: طافَ وأطافَ. ويُرْوَى:
أنَّى أَلَمَّ بكَ الخيالُ يُطيف *** وطوافه بك ذِكرةٌ وشُعوف([9])ويروى: "ومطافه لك ذِكرة وشُغوف". فأمَّا الطائفة من النّاس فكأنَّها جماعةٌ تُطِيفُ بالواحد أو بالشيء. ولا تكاد العرب تحدُّها بعدَدٍ معلومٍ، إلاَّ أن الفقهاء والمفسِّرين يقولون فيها مرّة: إنَّها أربعةٌ فما فوقها، ومرَّة إنَّ الواحد طائفةٌ([10])، ويقولون: هي الثَّلاثة، ولهم في ذلك كلامٌ كثير، والعربُ فيه على ما أعلمتك، أنّ كلَّ جماعةٍ يمكن أن تحُفَّ بشيء فهي عندهم طائفة، ولا يكاد هذا يكون إلاَّ في اليسير هذا في اللغة والله أعلم. ثم يتوسَّعون في ذلك من طريق المجاز فيقولون: أخَذْتُ طائفةً من الثَّوبِ، أي قطعة منه، وهذا على معنى المجاز، لأنَّ الطَّائفة من النَّاس كالفِرقة والقِطعة منْهم. فأمَّا طائفُ القوسِ [فهو] ما يلي أَبْهَرها.
(طوق) الطاء والواو والقاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على مِثل ما دلَّ عليه الباب الذي قبلَه. فكلُّ ما استدار بشيء فهو طوق. وسمِّي البِناءُ طاقاً لاستدارته إذا عُقِدَ. والطَّيلَسان طاقٌ، لأنَّه يدور على لابِسه. فأمَّا قولهم أطاق هذا الأمر إِطاقةً، وهو في طَوقه، وطوَّقْتُكَ الشَّيءَ، إذا كَلَّفْتُكَه([11]) فكلُّه من الباب وقياسِه؛ لأنَّه إِذا أطاقَه فكأنَّه قد أحاط به ودار به من جوانبه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل قولُهم: طاقةٌ من خيط أو بَقْل، وهي الواحدة الفَردةُ منه، وقد يمكن أن يتمحَّل فيقاس على الأوَّل، لكنَّه يبعُد.
(طول) الطاء والواو واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَضْلٍ وامتداد في الشيء. من ذلك: طالَ الشَّيءُ يطُولُ طُولاً. قال أحمد بن يحيى ثعلبٌ: الطُّول: خلاف العَرض. ويقال طاوَلْت فلاناً فطُلْتُه، إذا كنتَ أطوَلَ منه. وطال فلاناً فلانٌ، أي إنه أطول منه. قال:
إنَّ الفرزدقَ صخرةٌ ملمومةٌ *** طالت فليس تنالها الأوعالا([12])وهذا قياسٌ مطَّرد في كلِّ ما أشبه ذلك، فيقال للحبل الطِّوَل؛ لطوله وامتداده. قال طرفة:
لعمرُكَ إنَّ الموتَ ما أخطأ الفتى *** لكالطِّوَل المُرخَى وثِنياهُ في اليدِ([13])ويقولون: لا أكلِّمه طَوَالَ الدَّهر. ويقال جملٌ أطوَلُ، إذا طالت شفتُهُ العليا. وطاولَني فلانٌ فطُلْتُه، أي كنت أطولَ منه. والطُّوَال: الطَّويل. والطِّوَال: جمع الطَّويل. وحكى بعضهم: قَلانِسُ طِيال([14])، بالياء. وأمرٌ غير طائلٍ، إذا لم يكن فيه غَناء. يقال ذلك في المذكَّر والمؤنث. قال:
* وقد كلَّفُوني خُطَّةً غيرَ طائِلِ([15]) *
وتطاولتُ في قِيامي، إذا مددتَ رِجليكَ لتنظر. وطوِّلْ فرسَك، أي أَرْخِ طويلتَه في مرعاه([16]). واستطالُوا عليهم، إذا قتلوا منهم أكثر ممَّا قتلوا.
(طوط) الطاء والواو والطاء كلمتان إن صحَّتا. يقولون: إنَّ الطَّوطَ القطْن. والطوط: الرَّجلُ الطَّوِيل.
---------------------ـ
([1]) البيت لمزرد بن ضرار، من مقطوعة في الحيوان (2: 18-19).
([2]) في اللسان (طوي): "هذا عنك يطويني".
([3]) هو عنترة. وفي ديوانه 181، أن النبي صلى الله عليه وسلم أنشد هذا البيت، فقال: "ما وصف لي أعرابيٌّ قط، فأحببت أن أراه إلا عنترة".
([4]) جعلت في اللسان في مادة (طي)، وفي القاموس في (طوى).
([5]) كذا ضبط في المجمل، ومثله في القاموس، إذ ضبطه كسحاب. وفي اللسان ضبط بالضم ضبط قلم.
([6]) للعجاج، في ديوانه 74 واللسان (طوف).
([7]) هي قراءة ابن كثير وأبي عمرو والكسائي ويعقوب. وقراءة الباقين: "طائف". إتحاف فضلاء البشر 234، وهي الآية 200 من سورة الأعراف.
([8]) ديوان الأعشى  147، واللسان (طوف، ولق).
([9]) نسب في اللسان (طيف) إلى كعب بن زهير، وهو في ديوانه 113 طبع دار الكتاب.
([10]) في الأصل: "طائفة فما فوقها". والكلمتان الأخيرتان مقحمتان.
([11]) في الأصل: "كلفته"، صوابه في المجمل.
([12]) البيت لسنيح بن رياح الزنجي، كما في اللسان (طول). وانظر حواشي الحيوان: (7: 205).
([13]) البيت من معلقته المشهورة.
([14]) في اللسان: "ابن جني: لم تقلب إلا في بيت شاذ، وهو قوله:
تبين لي أن القماءة ذلة  *** وأن أعزاء الرجال طيالها".
 ([15]) أنشد هذا العجز في اللسان (طول). والطائل يقال للذكر والأنثى.
([16]) وهذا أيضاً نص الجوهري في الصحاح. قال أبو منصور: "ولم أسمع الطويلة بهذا المعنى من العرب، ورأيتهم يسمونه الطول".

ـ

##### Türkçe

(**باب الطاء والواو وما يثلثهما**)
(**طوي**) **الطاء** ve **الواو** ve **الياء**; sahih bir asıldır; bir şeyin dürülüp katlanmasına, ta ki onun bir kısmı diğer bir kısmının içine girinceye kadar, delâlet eder; sonra bunun üzerine benzetme yoluyla taşınır. Denir: **طويت الثوب والكتاب طَيّاً أطويه**: elbiseyi ve kitabı katlayıp dürdüm, onu katlayıp dürerim. Ve denir: **طَوَى الله عُمر الميّت**: Allah ölünün ömrünü dürdü (kısalttı). Ve **الطَّوِيّ**: dürülmüş kuyu, yani örülüp sağlamlaştırılmış kuyu. Dedi ki:
فقالت له: هذا **الطَّوِيُّ**  وماؤه *** ومحترقٌ من يابسِ **الجِلْدِ** قاحِلُ([1])
Ve bu bâb üzerine taşınandan, onların şu sözüdür: yüzü üzere (yoluna) gidip geçen kimse için: **طوى كَشْحَه**. Ve inşad etti:
وصاحبٍ لي طوى كشحاً فقلتُ لـه *** إنَّ انطواءَكَ عنِّي سوف يَطْوِيني([2])
Ve bu, kıyastır; çünkü o gidip ondan kaybolduğunda sanki dürülüp içine sokulmuş gibidir.

Ve bâbdan: **أطواء** devedir; o, iki böğrünün yağ yollarıdır. Ve **الطَّيَّانُ**: karnı içeri çekilmiş olan, yani **الطَّاوِي البطن**. Ve denir: **طوِيَ**; bu, şundan dolayıdır ki o acıkıp zayıflayınca, eğer onun dürülmesi istense mümkün olacak şey gibi olur. Eğer açlığa kasıtlı yönelirse denir: **طَوَى يَطْوِي طَيَّاً**; bu kıyasta sahihtir; çünkü vakitleri dürüp içine sokmuştur da onlarda yememiştir. Şair([3]) **الطَّوَى** hakkında dedi:
ولقد أبيتُ على **الطَّوَى** وأظلُّهُ *** حتَّى أنالَ به كريمَ المأكلِ
Sonra bu binayı en küçük bir değişiklikle değiştirdiler de mânâ ondan başkasına kaydı; şöyle dediler: **الطَّاية**([4]); o, bir yerde düzlüğe delâlet eden sahih bir kelimedir. Bir kavim dedi: **الطَّاية**: **السَّطْح** (dam/çatı). Başkaları dedi: o, hurmanın kurutulduğu harman yeridir (**مِرْبَد التَّمر**). Bir kavim dedi: o, kumlu bir arazide büyük bir kayadır.

(**طوب**) **الطاء** ve **الواو** ve **الباء** asıl değildir; çünkü **الطوب** zannımca şu **الآجُرّ** denilen şeydir; Arapların onu bildiğini sanmıyorum. **طُوبَى** ise bundan değildir; aslı **الياء**dır; sanki **الطِّيب**den **فعلى**dır; **الضمَّة** sebebiyle **الياء** **واو**ya çevrilmiştir.

(**طوح**) **الطاء** ve **الواو** ve **الحاء** asıl değildir; sanki **الإِبدال** bâbındandır. Denir: **طاحَ يَطيح**. Sonra derler: **طاحَ يَطُوح**; yani helâk oldu.

(**طود**) **الطاء** ve **الواو** ve **الدال** sahih bir asıldır; onda tek bir kelime vardır. **الطَّود**: büyük dağdır. Allah سبحانه dedi: ﴿فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيْمِ﴾ [الشعراء 63]. Ve derler: “**طَوَّدَ في الجبل**”, yani **طَوَّف** ettiğinde; sanki **الطود**dan türemiş bir fiildir.

(**طور**) **الطاء** ve **الواو** ve **الراء** sahih bir asıldır; tek bir mânâya delâlet eder; o da bir mekân veya zamandan bir şey içinde uzamadır. Bundan: **طَوَار الدَّار**; o, evin avlusundan onunla birlikte uzayıp giden şeydir. Bunun için [denir]: **عدا طَوْره**; yani evinden kendisine ait olan sınırı aştı. Sonra bu, aşılan her şeyde ödünç alındı. Ve **الطُّور**: bir dağdır; bir özel isim olarak konulmuş bir isim olması câizdir; ve onda uzunluk ve genişlikçe uzama bulunduğu için bununla adlandırılmış olması da câizdir. Ve bâbdan onların sözü: **فعل ذلك طَوْراً بعد طَوْر**. Bu, zamandan zikrettiğimiz şeydir; sanki onu bir müddet ardından bir müddet yapmıştır. Ve onların kuş ve başkasından vahşî olana **طُورِيّ** ve **طُورانيّ** demeleri de bundandır; sanki vahşîleşmiş de **الطَّور**u aşmıştır; yani ünsî olanın sınırından uzaklaşmıştır.

(**طوس**) **الطاء** ve **الواو** ve **السين** asıl değildir; onda ancak **الطَّاوُوس** denilendir. Sonra ondan türetilir de güzel şey için **مُطوَّس** denir. **الأصمعيّ**den hikâye edildi: **تطوَّست المرأةُ**: kadın süslendi. Ve bâbda ayrıca zikredildi ki **الطَّوْس**: bir şeyi örtmektir. Denir: **طُسْته طَوْساً**; yani onu örttüm. Dediler: **وَطَوَاس**([5]): **المَُِحَاق** gecelerinden bir gecedir.

(**طوع**) **الطاء** ve **الواو** ve **العين**; **الإصحاب** ve **الانقياد**a delâlet eden tek sahih bir asıldır. Denir: **طاعَه يَطُوعه**; onunla birlikte boyun eğip emrine gidip yürüdüğünde. Ve **أطاعه**; **طاعَ له** mânâsınadır. Ve başkasına uygun düşen kimse için denir: **قد طاوعه**.

Ve **الاستطاعة**, **الطَّوع**dan türetilmiştir; sanki aslında **الاستطواع** idi; **الواو** düşürülünce onun yerine **الهاء** bedel kılındı; **الاستعانة** ve **الاستعاذة** kıyası gibi.

Ve Araplar der: **تطاوَعْ لهذا الأمر حتى تستطيعَه**. Sonra derler: **تطوَّعَ**; yani onun **استطاعة**sını tekellüf etti. Ama onların bir şeyle gönüllü bağışta bulunma hakkında sözleri: **قد تطوَّعَ بهِ**; bu bâbdandır, fakat ona lâzım olmadı; lâkin yapmayı sevdiği bir hayırla birlikte boyun eğdi. Bu, ancak hayır ve iyilik bâbında söylenir. Ve cihada gönüllü olan mücâhidlere **المُطَّوِّعة** denir; **الطاء** ve **الواو** şeddeli olarak; aslı **المتطوّعة** idi; sonra **التاء** **الطاء** içine idğam edildi. Allah تعالى dedi: ﴿الَّذِينَ يَلْمِزُونَ **المُطَّوِّعِينَ** مِنَ المؤمِنِينَ﴾  [التوبة 79]; muradı —Allah daha iyi bilir— **المتطوِّعين**dir.

(**طوف**) **الطاء** ve **الواو** ve **الفاء**; bir şeyin bir şey üzerinde dönmesine ve onunla çevrelenmesine delâlet eden tek sahih asıldır. Sonra bunun üzerine taşınır; denir: **طاف به وبالبيت يطوف طَوْفَاً وطَوَافاً**; ve **اطَّاف به**; ve **استطاف**. Sonra, şeylerin etrafında dönüp onları kaplayan sudan olana **طُوفان** denir. **الخليل** dedi: **العجّاج** gece karanlığını buna benzetti de şöyle dedi:
* وعمَّ **طُوفانُ الظَّلاَمِ** الأثْأَبَا([6]) *
Ve “**غَمَّ**” da. Ve bâbdan: **الطَّائف**; o, gece dolaşıp gözetleyendir (**العاسُّ**). Ve **الطَّيْفُ** ve **الطَّائف**: cinlerden insana dolaşıp gelen şeydir. Denir: **طاف** ve **اطَّاف**. Allah تعالى dedi: ﴿إِذا مَسَّهُمْ **طَيْفٌ** مِنَ الشَّيْطَانِ﴾ ([7]) [الأعراف 200]; ve (**طائِفٌ**) da. **الأعشى** dedi:
وتُصْبِحُ عن غِبِّ السُّرَى وكأنَّما *** ألمَّ بها من طائفِ الجنِّ أولَقُ([8])
Ve hayal hakkında derler: **طافَ** ve **أطافَ**. Ve rivayet olunur:
أنَّى أَلَمَّ بكَ الخيالُ يُطيف *** وطوافه بك ذِكرةٌ وشُعوف([9])
Ve rivayet olunur: “**ومطافه لك ذِكرة وشُغوف**”. İnsanlardan **الطائفة** ise sanki tek kişiyi veya şeyi çevreleyen bir topluluktur. Araplar onu bilinen bir sayıyla sınırlandırmaya pek yanaşmaz; ancak fakihler ve müfessirler onda bir defa: onun dört ve üstü olduğunu, bir defa da bir kişinin **طائفة** olduğunu([10]) söylerler; ve derler: o üçtür; onların bunda çok sözü vardır; Araplar ise —sana bildirdiğim üzere— her topluluk ki bir şeyi çevreleyebilir, onların yanında o **طائفة**dir; ve bu, neredeyse ancak azda olur; bu, dilde böyledir; Allah daha iyi bilir. Sonra mecaz yoluyla bunda genişlerler de derler: **أخَذْتُ طائفةً من الثَّوبِ**; yani ondan bir parça; bu mecaz mânâsınadır; çünkü insanlardan **الطَّائفة**, onlardan bir fırka ve bir parça gibidir. Ama **طائفُ القوسِ** ise onun **أَبْهَر**ına bitişik olan şeydir.

(**طوق**) **الطاء** ve **الواو** ve **القاف**; kendisinden önceki bâbın delâlet ettiğine benzer şeye delâlet eden sahih bir asıldır. Bir şeyle yuvarlak olup onu çepeçevre alan her şey **طوق**tur. Ve bina, kemerlenip bağlandığında yuvarlaklığı sebebiyle **طاقاً** diye adlandırıldı. Ve **الطَّيلَسان** bir **طاق**tır; çünkü giyenin üzerinde döner. Ama onların “**أطاق هذا الأمر إِطاقةً**” sözü ve “o, onun **طَوقه**ndadır” sözü ve “**طوَّقْتُكَ الشَّيءَ**” sözü; yani “sana onu yükledim”([11]); hepsi bu bâbdandır ve onun kıyasındandır; çünkü onu yapmaya güç yetirdiğinde sanki onu kuşatmış ve yanlarından onunla dönmüş gibidir.

Ve bu asıldan şâz olan: onların “**طاقةٌ** ipten veya ottan” sözüdür; o, ondan tek bir ferd olandır; bir çareyle birincisine kıyaslanması mümkün olabilir, fakat uzak olur.

(**طول**) **الطاء** ve **الواو** ve **اللام**; şeyde fazlalık ve uzamaya delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: **طالَ الشَّيءُ يطُولُ طُولاً**. **أحمد بن يحيى ثعلبٌ** dedi: **الطُّول**: **العَرض**ın zıddıdır. Ve denir: **طاوَلْت فلاناً فطُلْتُه**; yani ondan daha uzun olduğunda. Ve **طال فلاناً فلانٌ**; yani o ondan daha uzundur. Dedi ki:
إنَّ الفرزدقَ صخرةٌ ملمومةٌ *** طالت فليس تنالها الأوعالا([12])
Ve bu, buna benzeyen her şeyde muttarid bir kıyastır; böylece ipe, uzunluğu ve uzaması sebebiyle **الطِّوَل** denir. **طرفة** dedi:
لعمرُكَ إنَّ الموتَ ما أخطأ الفتى *** لكالطِّوَل المُرخَى وثِنياهُ في اليدِ([13])
Ve derler: **لا أكلِّمه طَوَالَ الدَّهر**. Ve denir: **جملٌ أطوَلُ**; üst dudağı uzadığında. Ve **طاولَني فلانٌ فطُلْتُه**; yani ondan daha uzun oldum. Ve **الطُّوَال**: **الطَّويل**. Ve **الطِّوَال**: **الطَّويل**in çoğuludur. Bazıları hikâye etti: **قَلانِسُ طِيال**([14]); **الياء** ile. Ve “**أمرٌ غير طائلٍ**”; yani onda fayda olmadığında; bu, müzekker ve müennes için söylenir. Dedi ki:
* وقد كلَّفُوني خُطَّةً غيرَ طائِلِ([15]) *
Ve **تطاولتُ في قِيامي**; yani bakmak için iki bacağını uzattığında. Ve **طوِّلْ فرسَك**; yani otlağında onun **طويلة**sini salıver([16]). Ve **استطالُوا عليهم**; yani onlardan öldürdükleri, onların öldürdüğünden daha çok olduğunda.

(**طوط**) **الطاء** ve **الواو** ve **الطاء**; sahih olurlarsa iki kelimedir. Derler: **الطَّوطَ** pamuktur. Ve **الطوط**: uzun adamdır.

---------------------ـ
([1]) Beyit, Müzerrid b. Dırâr’ındır; hayvan hakkında bir parçadandır (2: 18-19).
([2]) Lisân’da (**طوي**): “**هذا عنك يطويني**”.
([3]) O, Antara’dandır. Divanında 181: Nebî صلى الله عليه وسلم bu beyti inşad etti; sonra dedi: “Bana hiçbir bedevî vasfedilmedi ki onu görmeyi sevmiş olmayayım; Antara müstesna.”
([4]) Lisân’da (**طي**) maddesinde, Kâmûs’ta (**طوى**)da kılındı.
([5]) Böyle ضبط edildi **المجمل**’de; Kâmûs’ta da benzeri; zira onu **كسحاب** gibi ضبط etti. Lisân’da **بالضم** ile, **ضبط قلم** ضبط edildi.
([6]) A‘câc’ındır; divanında 74 ve Lisân (**طوف**).
([7]) Bu, İbn Kesîr, Ebû Amr, Kisâî ve Ya‘kûb’un kıraatidir. Geri kalanların kıraati: “**طائف**”. **إتحاف فضلاء البشر** 234; o, A‘râf sûresinin 200. âyetidir.
([8]) A‘şâ divanı 147 ve Lisân (**طوف** ve **ولق**).
([9]) Lisân’da (**طيف**) Ka‘b b. Züheyr’e nisbet edildi; divanında 113 (Dârü’l-kitâb baskısı).
([10]) Asılda: “**طائفة فما فوقها**”. Son iki kelime araya sokulmuştur.
([11]) Asılda: “**كلفته**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([12]) Beyit, Lisân’da (**طول**)da olduğu üzere, Senîh b. Riyâh ez-Zencî’nindir. Hayvan hâşiyelerine bak: (7: 205).
([13]) Meşhur muallakasındandır.
([14]) Lisân’da: “İbn Cinnî: ancak şâz bir beyitte çevrilmiştir; o da onun sözüdür:
تبين لي أن القماءة ذلة  *** وأن أعزاء الرجال طيالها”.
([15]) Bu mısra, Lisân’da (**طول**)da inşad edilmiştir. **الطائل** erkek ve kadın için söylenir.
([16]) Bu da Cevherî’nin **الصحاح**’taki nassıdır. Ebû Mansûr dedi: “Bu mânâ ile **الطويلة**yı Araplardan işitmedim; onları onu **الطول** diye adlandırırken gördüm.”

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- طوار الدار وطواره: ما امتد منها من البناء، يقال: عدا فلان طوره، أي: تجاوز حده، ولا أطور به، أي: لا أقرب فناءه. يقال: فعل كذا طورا بعد طور، أي تارة بعد تارة، وقوله: ﴿وقد خلقكم أطوارا﴾ [نوح/14]، قيل: هو إشارة إلى نحو قوله تعالى: ﴿خلقناكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة﴾ [الحج/5]، وقيل: إشارة إلى نحو قوله: ﴿واختلاف ألسنتكم وألوانكم﴾ [الروم/22]، أي: مختلفين في الخلق والخلق. والطور اسم جبل مخصوص، وقيل: اسم لكل جبل وقيل: هو جبل محيط بالأرض (وهذا من الإسرائيليات مما لا يصح). قال تعالى: ﴿والطور * وكتاب مسطور﴾ [الطور /1 - 2]، ﴿وما كنت بجانب الطور﴾ [القصص/46]، ﴿وطور سينين﴾ [التين /2]، ﴿وناديناه من جانب الطور الأيمن﴾ [مريم/52]، ﴿ورفعنا فوقهم الطور﴾ [النساء/154].

##### Türkçe

- **طوار** evin ve **طواره**’si: ondan (evden) bina olarak uzayıp giden şeydir. Denir ki: falan onun **طوره**’sunu aştı; yani: haddini geçti. Ve “onunla **أطور** etmem”; yani: onun avlusuna yaklaşmam. Denir ki: şöyle yaptı **طورا** sonra **طور**; yani: bir kere sonra bir kere. Ve O’nun sözü: ﴿وقد خلقكم أطوارا﴾ [نوح/14]; denildi ki: o, Yüce Allah’ın şu sözüne benzer şeye bir işarettir: ﴿خلقناكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة﴾ [الحج/5]. Ve denildi ki: şu söze benzer şeye bir işarettir: ﴿واختلاف ألسنتكم وألوانكم﴾ [الروم/22]; yani: yaratılışta ve huyda farklı olanlar. Ve **الطور** belirli bir dağın adıdır; ve denildi ki: her dağın adıdır; ve denildi ki: o, yeri kuşatan bir dağdır (ve bu, İsrailiyyattan olup sahih değildir). Yüce Allah dedi ki: ﴿والطور * وكتاب مسطور﴾ [الطور /1 - 2]، ﴿وما كنت بجانب الطور﴾ [القصص/46]، ﴿وطور سينين﴾ [التين /2]، ﴿وناديناه من جانب الطور الأيمن﴾ [مريم/52]، ﴿ورفعنا فوقهم الطور﴾ [النساء/154].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ط و ر
أتيته طوراً بعد طور وجئته أطواراً‏:‏ تارات‏.‏
والناس أطوار‏:‏ أخياف ‏"‏ وقد خلقكم أطواراً ‏"‏ وعدا طوره‏:‏ حدّه‏.‏
ولا تطر حراناً‏:‏ لا تغش ساحتنا‏.‏
وأنا لا أطور بفلان‏:‏ لا أحوم حوله ولا أدنو منه ولا أطور طواره وهو من طوار الدار وهو ما يمتد معها من فنائها وغيرها من حدودها‏.‏
وفلان طوريّ‏:‏ وحشي‏.‏
وما بالدار طوري‏:‏ أحد‏.‏

##### Türkçe

ط و ر
Ona **طوراً** sonra **طور** geldim ve ona **أطواراً** geldim: defalar.
Ve insanlar **أطوار**dır: çeşit çeşit; “ve sizi **أطواراً** yaratmıştır”; ve onun **طور**unu aştı: onun sınırını.
Ve **لا تطر** **حراناً**: avlumuzu/alanımızı basma.
Ve ben falan kimseyle **لا أطور**: onun etrafında dolaşmam ve ona yaklaşmam; ve onun **طواره**sini **لا أطور**; o, evin **طوار**ındandır; o da onun avlusundan ve başka şeylerden onun sınırlarından onunla birlikte uzayıp giden şeydir.
Ve falan kimse **طوريّ**dir: yabanî.
Ve evde **طوري** yoktur: hiç kimse.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الطَّوْرُ: التارَةُ، تقول: طَوْراً بَعْدَ طَوْرٍ أَي تارةً بعد تارة؛ وقال الشاعر في وصف السَّلِيم:
تُراجِعُه طَوْراً وطَوْراً تُطَلِّقُ
قال ابن بري: صوابه:
تُطَلِّقُه طَوْراً وطَوْراً تُراجِعُ
والبيت للنابغة الذبياني، وهو بكماله:
تَناذَرها الراقُونَ من سُوءِ سَمِّها،
نُطَلِّقُه طَوْراً وطَوْراً تُراجِعُ
وقبله:
فبِتُّ كأَنِّي ساوَرَتْني ضَئِيلةٌ
من الرُّقْشِ، في أَنيابِها السُّمُّ ناقعُ
يريد: أَنه بات من تَوَعُّدِ النعمان على مثل هذه الحالة وكان حَلَف للنُّعْمان أَنه لم يتعرض له بهِجاءٍ؛ ولهذا قال بعد هذا: فإِن كنتُ، لا ذو الضِّغْنِ عَنِّي مُكَذَّبٌ،
ولا حَلِفي على البراءةِ نافعُ
ولا أَنا مأْمونٌ بشيء أَقُولُه،
وأَنْتَ بأَمْرٍ لا محالَة واقعُ
فإِنكَ كالليلِ الذي هو مُدْرِكي،
وإِن خِلْتُ أَن المُنْتأَى عنكَ واسِعُ
وجمع الطَّوْرِ أَطْوارٌ. والناسُ أَطْوَارٌ أَي أَخْيافٌ على حالات شتَّى. والطِّوْر: الحالُ، وجمعه أَطْوارٌ. قال الله تعالى: وقد خَلَقكُم أَطْوَاراً؛ معناه ضُرُوباً وأَحوالاً مختلفةً؛ وقال ثعلب: أَطْواراً أَي خِلَقاً مختلفة كلُّ واحد على حدة؛ وقال الفراء: خلقكم أَطْواراً، قال: نطفة ثم علقة ثم مضغة ثم عظْماً؛ وقال الأَخفش: طَوْراً علقة وطَوْراً مضغة، وقال غيره: أَراد اختلافَ المَناظِر والأَخْلاقِ؛ قال الشاعر: والمرْءُ يَخْلَقُ طَوْراً بعْدَ أَطْوارِ
وفي حديث سطيح:
فإِنّ ذا الدَّهْرَ أَطْوارٌ دَهاريرُ
الأَطْوارُ: الحالاتُ المختلفةُ والتاراتُ والحدودُ، واحدُها طَوْرٌ، أَي مَرّةً مُلْكٌ ومَرَّةً هُلْكٌ ومَرّةً بُؤْسٌ ومَرّةً نُعْم. والطَّوْرُ والطَّوارُ
(* قوله: «والطور والطوار» بالفتح والضم): ما كان
على حَذْوِ الشيء أَو بِحِذائِه. ورأَيت حَبْلاً بطَوارِ هذا الحائط أَي بِطُوله. ويقال: هذه الدار على طَوَارِ هذه الدار أَي حائطُها متصلٌ بحائطها على نَسق واحدٍ. قال أَبو بكر: وكل شيء ساوَى شيئاً، فهو طَوْرُه وطُوَارُه؛ وأَنشد ابن الأَعرابي في الطَّوَارِ بمعنى الحَدِّ أَو الطُّولِ:وطَعْنَة خَلْسٍ، قد طَعَنْتُ، مُرِشّة
كعطِّ الرداءِ، ما يُشَكُّ طَوَارُها
قال: طَوارُها طُولُها. ويقال: جانبا فَمِها. وطَوَارُ الدارِ وطِوَارُها: ما كان مُمْتدّاً معَها من الفِنَاء. والطَّوْرةُ: فِنَاءُ الدار. والطَّوْرةُ: الأَبْنِيةُ. وفلان لا يَطُورُني أَي لا يَقْرَبُ طَوَارِي. ويقال: لا تَطُر حَرَانا أَي لا تَقْرَبْ ما حَوْلَنا. وفلان يَطُورُ بفلان أَي كأَنه يَحُوم حَوالَيْه ويَدْنُو منه. ويقال: لا أَطُورُ به أَي لا أَقْرَبُه. وفي حديث علي، كرم الله وجهه: والله لا أَطُورُ به ما سَمَر سَمِيرٌ أَي لا أَقْرَبُه أَبداً.
والطَّوْرُ: الحدُّ بين الشيئين. وعدا طَوْرَه أَي جاوَزَ حَدَّه وقَدْرَه. وبلغ أَطْوَرَيْهِ أَي غايةَ ما يُحاوِلُه. أَبو زيد: من أَمثالهم في بلوغ الرجل النهايةَ في العِلْم: بَلَغَ فلانٌ أَطْوَرِيه، بكسر الراء، أَي أَقْصاه. وبلغ فلان في العلم أَطْوَرَيْهِ أَي حدَّيْه: أَولَه وآخرَه. وقال شمر: سمعت ابن الأَعرابي يقول: بلغ فلان أَطورِيه، بخفض الراء، غايتَه وهِمَّتَه. ابن السكيت: بلغت من فلان أَطْوَرَيْه أَي الجَهْدَ والغَايةَ في أَمْرِه. وقال الأَصمعي: لقيت منه الأَمَرِّينَ والأَطْوَرِينَ والأَقْوَرِينَ بمعنى واحد. ويقال: ركب فلان الدهر وأَطْوَرَيه أَي طَرَفَيْه. وفي حديث النَّبِيذ: تعَدَّى طَوْرَه أَي حَدَّه وحالَه الذي يَخُصُّه ويَحِلُّ فيه شُرْبُه.
وطارَ حَوْلَ الشيء طَوْراً وطَوَرَاناً: حام، والطّوَارُ مَصْدَرُ طارَ يَطُورُ. والعرب تقول: ما بالدارِ طُورِيٌّ ولا دُورِيٌّ أَي أَحدٌ، ولا طُورَانِيٌّ مِثلُه؛ قال العجاج:
وبَلْدة ليس بها طُورِيٌّ
والطُّورُ: الجبَلُ. وطُورُ سِينَاءَ: جَبل بالشام، وهو بالسُّرْيانية طُورَى، والنسبُ إِليه طُورِيٌّ وطُورانِيٌّ. وفي التنزيل العزيز: وشجرةٍ تَخْرُجُ من طُورِ سَيْناءَ؛ الطُّورُ في كلام العرب الجَبلُ، وقيل: إِن سَيناء حجارة، وقيل: إِنه اسم المكان، وحَمَامٌ طُورانِيٌّ وطُورِيٌّ منسوب إِليه، وقيل: هو منسوب إِلى جبل يقال له طُرْآن نسب شاذ، ويقال: جاء من بلد بعيد. وقال الفراء في قوله تعالى: والطُّورِ وكتابٍ مَسْطورٍ؛ أَقْسَم الله تعالى به، قال: وهو الجبل الذي بِمَدْيَنَ الذي كَلّم اللهُ تعالى موسى، عليه
السلام، عليه تكليماً.
والطُّورِيُّ: الوَحْشِيُّ: من الطَّيرِ والناسِ؛ وقال بعض أَهل اللغة في قول ذي الرمة:
أَعارِيبُ طُورِيّون، عن كلّ قَريةٍ،
حِذارَ المنايا أَبو حِذَارَ المقَادِرِ
قال: طُورِيّون أَي وَحْشِيّون يَحِيدُون عن القُرَى حِذارَ الوباء والتَّلَفِ كأَنهم نُسِبُوا إِلى الطُّورِ، وهو جبل بالشام. ورجل طُورِي أَي غَرِيبٌ.

##### Türkçe

**الطَّوْرُ**: defa(=kere); dersin ki: **طَوْراً بَعْدَ طَوْرٍ** yani defa(=kere)den sonra defa(=kere); şair **السَّلِيم**’in vasfında dedi:
تُراجِعُه طَوْراً وطَوْراً تُطَلِّقُ
İbn Berrî dedi: doğrusu:
تُطَلِّقُه طَوْراً وطَوْراً تُراجِعُ
Beyit Nâbiga ez-Zübyânî’nindir ve tamamı şudur:
تَناذَرها الراقُونَ من سُوءِ سَمِّها،
نُطَلِّقُه طَوْراً وطَوْراً تُراجِعُ
Ve ondan önce:
فبِتُّ كأَنِّي ساوَرَتْني ضَئِيلةٌ
من الرُّقْشِ، في أَنيابِها السُّمُّ ناقعُ
Muradı: Nu‘mân’ın tehdidinden dolayı bu hâl üzere gecelediğini; hâlbuki Nu‘mân’a, onun hakkında bir hicivle ilişmediğine yemin etmişti; bunun için bundan sonra dedi:
فإِن كنتُ، لا ذو الضِّغْنِ عَنِّي مُكَذَّبٌ،
ولا حَلِفي على البراءةِ نافعُ
ولا أَنا مأْمونٌ بشيء أَقُولُه،
وأَنْتَ بأَمْرٍ لا محالَة واقعُ
فإِنكَ كالليلِ الذي هو مُدْرِكي،
وإِن خِلْتُ أَن المُنْتأَى عنكَ واسِعُ
**الطَّوْرُ**’un çoğulu **أَطْوارٌ**’dur. Ve insanlar **أَطْوَارٌ**dur, yani türlü hâller üzere çeşit çeşit(=muhtelif)tirler. Ve **الطِّوْر**: hâl(=durum)dur; çoğulu **أَطْوارٌ**dur. Allah Teâlâ dedi: **وقد خَلَقكُم أَطْوَاراً**; manası: çeşitler ve farklı hâller; Sa‘leb dedi: **أَطْواراً** yani her biri tek başına ayrı ayrı farklı yaratılışlar; Ferrâ dedi: “Sizi **أَطْواراً** yarattı”; dedi ki: nutfe, sonra alaka, sonra mudğa, sonra kemik; Ahfeş dedi: bir **طَوْراً** alaka ve bir **طَوْراً** mudğa; başkası dedi: görünüşlerin ve huyların farklılığını murad etti; şair dedi:
والمرْءُ يَخْلَقُ طَوْراً بعْدَ أَطْوارِ
Sutayh hadîsinde:
فإِنّ ذا الدَّهْرَ أَطْوارٌ دَهاريرُ
**الأَطْوارُ**: farklı hâller ve defalar(=kereler) ve sınırlar; bunların teki **طَوْرٌ**dur; yani bir kere mülk, bir kere helâk, bir kere yoksulluk, bir kere nimet.

Ve **الطَّوْرُ** ve **الطَّوارُ**
(müellifin sözü: “**والطور والطوار**” fetha ve damme iledir): bir şeyin hizasında yahut yanında olan şey. Ve “bu duvarın **طَوارِ**’ında bir ip gördüm” yani boyu boyunca. Ve denir ki: “bu ev, şu evin **طَوَارِ**’ı üzeredir” yani duvarı, onun duvarına tek bir düzen üzere bitişiktir. Ebû Bekir dedi: her şey bir şeye eşit olursa, o onun **طَوْرُ**’udur ve **طُوَارُ**’ıdır. İbnü’l-A‘râbî **الطَّوَارِ** hakkında, sınır yahut uzunluk manasında şu beyti okudu:
وطَعْنَة خَلْسٍ، قد طَعَنْتُ، مُرِشّة
كعطِّ الرداءِ، ما يُشَكُّ طَوَارُها
Dedi: onun **طَوارُها**’sı onun uzunluğudur. Ve denir ki: ağzının iki yanı. Ve **طَوَارُ الدارِ** ve **طِوَارُها**: avludan onunla birlikte uzanıp giden şey. Ve **الطَّوْرةُ**: evin avlusu. Ve **الطَّوْرةُ**: binalar. Ve “falanca beni **يَطُورُني**” yani benim **طَوَارِي**’me yaklaşmaz. Ve denir ki: “**لا تَطُر حَرَانا**” yani çevremize yaklaşma. Ve “falanca falancanın etrafında **يَطُورُ**” yani sanki onun çevresinde dolaşır ve ona yaklaşır. Ve denir ki: “**لا أَطُورُ به**” yani ona yaklaşmam. Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “Vallahi onunla **لا أَطُورُ به** ما سَمَر سَمِيرٌ” yani ona asla yaklaşmam.

Ve **الطَّوْرُ**: iki şey arasındaki sınır. Ve “onun **طَوْرَه**’unu aştı” yani sınırını ve ölçüsünü geçti. Ve “iki **أَطْوَرَيْهِ**’ine ulaştı” yani çabaladığı şeyin nihayetine. Ebû Zeyd: adamın ilimde nihayete ulaşması hakkında onların darbımesellerindendir: “falanca **أَطْوَرِيه**’ine ulaştı”, râ’yı kesre ile; yani onun en uç noktasına. Ve “falanca ilimde **أَطْوَرَيْهِ**’ine ulaştı” yani iki sınırına: evveline ve âhirine. Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediğini işittim: “falanca **أَطورِيه**’ine ulaştı”, râ’yı cer ile; onun gayesine ve himmetine. İbnü’s-Sikkît: “falancadan **أَطْوَرَيْه**’ine ulaştım” yani onun işinde gayretin ve nihayetin(=son sınırın)a. Asma‘î dedi: ondan **الأَمَرِّينَ** ve **الأَطْوَرِينَ** ve **الأَقْوَرِينَ** ile karşılaştım; tek bir mana ile. Ve denir ki: “falanca zamanı ve onun **أَطْوَرَيه**’ini bindi” yani iki ucunu. **النَّبِيذ** hadîsinde: “**تعَدَّى طَوْرَه**” yani onun sınırını ve kendisine mahsus olan hâlini ve içilmesinin helâl olduğu hâli aştı.

Ve “bir şeyin etrafında **طارَ** **طَوْراً** ve **طَوَرَاناً**”: dolaştı; ve **الطّوَارُ**, **طارَ يَطُورُ**’un masdarıdır. Ve Araplar der ki: “evde ne **طُورِيٌّ** vardır ne **دُورِيٌّ**” yani hiç kimse; ve onun benzeri **طُورَانِيٌّ** de yoktur; ‘Accâc dedi:
وبَلْدة ليس بها طُورِيٌّ
Ve **الطُّورُ**: dağ. Ve **طُورُ سِينَاءَ**: Şam’da bir dağdır; Süryânîcede o **طُورَى**’dır; ona nisbet **طُورِيٌّ** ve **طُورانِيٌّ**’dir. Aziz tenzîlde: **وشجرةٍ تَخْرُجُ من طُورِ سَيْناءَ**; Arapların sözünde **الطُّورُ** dağdır; ve denildi ki: **سَيناء** taşlardır; ve denildi ki: o yerin adıdır; ve **حَمَامٌ طُورانِيٌّ** ve **طُورِيٌّ** ona nisbetlidir; ve denildi ki: **طُرْآن** denilen bir dağa nisbetlidir; şâz bir nisbet; ve denir ki: uzak bir beldeden geldi. Ferrâ, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında dedi: **والطُّورِ وكتابٍ مَسْطورٍ**; Allah Teâlâ onunla yemin etti; dedi: o, Allah Teâlâ’nın Mûsâ ile konuştuğu, Medyen’deki dağdır—selâm onun üzerine—onunla konuşma olarak.

Ve **الطُّورِيُّ**: vahşîdir; kuştan ve insandan. Dil ehlinden bazısı, Zü’r-Rumme’nin şu sözü hakkında:
أَعارِيبُ طُورِيّون، عن كلّ قَريةٍ،
حِذارَ المنايا أَبو حِذَارَ المقَادِرِ
dedi: **طُورِيّون** yani vahşîlerdir; vebadan ve helâkten sakınarak köylerden uzak dururlar; sanki Şam’da bir dağ olan **الطُّورِ**’a nisbet edilmişlerdir. Ve **رجل طُورِي** yani garip.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ط و ر * عدا * طَوْرَهُ * أي جاوز حدَّه و * الطَّوْرُ * التارة وقوله تعالى ﴿وقد خلقكم أطوارا﴾ قال الأخفش طورا علقة وطورا مُضغة والناس * أطْوارٌ * أي أخياف على حالات شتى و * الطُّورُ * الجبل

##### Türkçe

* **ط و ر** * geçti; * **طَوْرَهُ** * yani onun sınırını aştı; ve * **الطَّوْرُ** * bir keredir; ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿وقد خلقكم أطوارا﴾; el-Ahfeş dedi: bir * **طَوْر** * alaka, bir * **طَوْر** * mudğa; ve insanlar * **أطْوارٌ** *dır; yani çeşitli hâller üzere farklı tabiatlardır; ve * **الطُّورُ** * dağdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الطور، بالفتح: التارة، يقال: طورا بعد طور، أي تارة بعد تارة، قال النابغة في وصف السليم:
  فبت كأني ساورتـنـي ضـئيلة                      من الرقش في أنيابها السم ناقع.
  تناذرها الراقون من سوء سمهـا                      تطلقه طورا وطورا تراجـع. ج: أطوار. الطور: ما كان على حد الشيء أو بحذائه، أي مقابلته، وطوله، كالطور، بالضم. والطوار، بالفتح، ويقال: رأيت حبلا بطوار هذا الحائط، أي بطوله، ويقال هذه الدار بطوار هذه الدار، أي حائطها متصل بحائطها على نسق واحد. وقال أبو بكر: وكل شيء ساوي شيئا فهو طوره وطواره. الطور: الحد بين الشيئين. الطور: القدر، وعدا طوره، أي حده وقدره. الطور: الحوم حول الشيء وقد طار حول الشيء طورا، كالطوران، محركة، ومنه: فلان لا يطورني، أي لا يقرب طواري، ويقال: لا تطر حرانا، أي لا تقرب ما حولنا، وفلان يطور بفلان، كأنه يحوم حواليه، ويدنو منه، وفي حديث علي، رضي الله عنه:  والله لا أطور به ما سمر سمير  . أي لا أقربه أبدا. وطورا الدار، ويكسر: ما كان ممتدا معها من الفناء. والطوري: بالضم: الوحشي من الطير والناس، وقال بعض أهل اللغة في قول ذي الرمة:
  أعاريب طوريون عن كل قرية                      حذار المنايا أو حذار المقادر. قال: طوريون، أي وحشيون يحيدون عن القرى حذار الوباء والتلف، كأنهم نسبوا إلى الطور، وهو جبل بالشام. العرب تقول: مابها، أي بالدار، طوري ولا دوري، أي أحد قال العجاج:
  وبلدة ليس بها طوري

  قال الليث: ما بالدار طوراني، أي أحد. وطوران: ة، بهراة وأخرى بناحية المدائن. طوران: ناحية واسعة بالسند. والطور: الجبل، وفي الروض الأنف: الطور: كل جبل ينبت الشجر، فإن لم ينبت شيئا فليس بطور. الطور: فناء الدار، كالطورة. الطور: جبل قرب أيلة، وهو بالسريانية طورى، والنسب إليه طورى وطوراني، ويضاف إلى سيناء، في قوله تعالى  وشجرة تخرج من طور سيناء  ، يضاف أيضا إلى سينين في قوله تعالى  والتين والزيتون. وطور سينين  ، وقيل إن سيناء حجارة، وقيل: إنه اسم المكان. والطور: جبل بالشام ، وقيل: هو المضاف إلى سيناء، وقال الفراء في قوله تعالى  والطور وكتاب مسطور  إنه هو الجبل الذي بمدين الذي كلم الله تعالى موسى عليه السلام عليه تكليما، وقال المصنف في البصائر بعد ذكر هذه الآية: هو جبل محيط بالأرض والسطور هو جبل بالقدس عن يمين المسجد، ويعرف بطور زيتا، وقد صعدته وتبركت به. والطور: جبل آخر عن قبليه، به قبر هارون عليه السلام، وهو يزاز إلى الآن. والطور: جبل برأس العين. والطور: جبل آخر مطل على طبرية الأردن. والطور أيضا: جبل شاهق عند كورة تشتمل على عدة قرى تعرف بهذا الاسم بمصر، من القبلية، وينسب إليه الكمثرى الجيد، وزعمت طائفة من اليهود أنه جبل التجلي، وهو كذب.
 والطور: د، بنواحي نصيبين. وطورين: ة، بالري. وقال ابن دريد: الطورة مثل الطيرة في بعض اللغات. وقال الأصمعي: يقال: لقي منه الأطورين، بكسر الراء، أي الداهية، وكذلك الأقورين والأمرين. وعن أبي زيد، قال: من أمثالهم  بلغ فلان في العلم أطوريه  بفتحها، وقد تكسر، أي حديه، أوله وآخره، أو غاية ما يحاوله، أو أقصاه. وقال شمر: سمعت ابن الأعرابي يقول: بلغ فلان أطوريه، بخفض الراء: غايته وهمته. وقال ابن السكيت: بلغت من فلان أطوريه، أي الجهد والغاية في أمره. وعن الأصمعي: ركب فلان الدهر وأطوريه، أي طرفيه. وطوطرني: رماني مرمى بعد مرمى، وهذا نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: الناس أطوار، أي أخياف على حالات شتى، وقوله تعالى  وقد خلقكم أطوارا  معناه ضروبا وأحوالا مختلفة. وقال ثعلب: أطورا، أي خلقا مختلفة، كل واحد على حدة. وقال الفراء: أي نطفة ثم علقة ثم مضغة ثم عظما. وقال الأخفش: طورا علقة، وطورا مضغة. وقال غيره: أراد اختلاف المناظر والأخلاق. وتعدى طوره: حاله الذي يخصه. وحمام طوراني وطوري: منسوب إلى الطور، جبل وقيل: هذا الجبل يقال له طرآن، نسب شاذ، ويقال: جاء من بلد بعيد. ورجل طوري: غريب.

##### Türkçe

**الطور**، fetih ile: **التارة**; denir: **طورا بعد طور**, yani **تارة بعد تارة**. **النابغة** “**السليم**”in vasfında dedi:
  Geceledim, sanki bana saldırmış gibi, küçük bir (yılan)                      benekli (olan)dan; dişlerinde zehir akıcı.
  Kötü zehrinden dolayı onu okuyup üfleyenler ondan sakınır                      onu bir defa salar, bir defa geri çeker. **ج**: **أطوار**. **الطور**: şeyin sınırı üzerinde yahut onun hizasında olan; yani onun karşısı; ve onun uzunluğu; **الطور** gibi, zamme ile. Ve **الطوار** fetih ile; ve denir: Bu duvarın **طوار**ı ile bir ip gördüm; yani onun uzunluğu ile. Ve denir: Bu ev, şu evin **طوار**ı iledir; yani onun duvarı, onun duvarına tek bir düzen üzere bitişiktir. **أبو بكر** dedi: Her şey bir şeye eşit olursa, o onun **طور**u ve **طوار**ıdır. **الطور**: iki şey arasındaki sınır. **الطور**: miktar; ve “onun **طور**unu aştı”, yani onun sınırını ve miktarını. **الطور**: bir şeyin etrafında dönüp dolaşma; “şeyin etrafında **طار** etti, **طورا**”; **الطوران** gibi, harekeli. Ondandır: “Falan beni **يطورني** etmez”; yani **طواري**me yaklaşmaz. Ve denir: “Bizim **حرانا**mıza **تطر** etme”; yani çevremizde olana yaklaşma. Ve falan, falan ile **يطور** eder; sanki onun çevresinde dönüp dolaşır ve ona yaklaşır. **علي**’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun:  “Allah’a yemin olsun, **ما سمر سمير** oldukça onunla **لا أطور** ederim.”  Yani ona asla yaklaşmam. Ve **طورا الدار**, ve kesrelenir: onunla birlikte uzanmış olan avludan olan şey. Ve **الطوري** zamme ile: kuşlardan ve insanlardan vahşi olan. Dil ehlinden bazıları **ذي الرمة**’nin sözü hakkında dedi:
  Her köyden (uzak) **أعاريب** **طوريون**                      ölümlerden sakınarak yahut kaderlerden sakınarak. “**طوريون**” dedi; yani vahşîler; vebadan ve helakten sakınarak köylerden uzaklaşırlar; sanki **الطور**a nisbet edilmişlerdir; o da Şam’da bir dağdır. Araplar der: “Onda, yani evde, ne **طوري** var ne **دوري**”; yani hiç kimse. **العجاج** dedi:
  Ve bir belde ki onda **طوري** yok

**الليث** dedi: Evde **طوراني** yok; yani hiç kimse. **طوران**: bir belde; Herat’ta, ve bir diğeri **المدائن** tarafında. **طوران**: Sind’de geniş bir nahiye. Ve **الطور**: dağ. **الروض الأنف**’te: **الطور**: ağaç bitiren her dağdır; eğer hiçbir şey bitirmezse **طور** değildir. **الطور**: evin avlusu; **الطورة** gibi. **الطور**: **أيلة** yakınında bir dağ; Süryanice’de o **طورى**’dır; ona nisbet **طورى** ve **طوراني**’dir. Ve **سيناء**’ya izafe edilir; Yüce Allah’ın sözü:  “**وشجرة تخرج من طور سيناء**”  içinde. Yine **سينين**’e izafe edilir; Yüce Allah’ın sözü:  “**والتين والزيتون. وطور سينين**”  içinde. Ve denildi ki: **سيناء** taşlardır; ve denildi ki: o yerin adıdır. Ve **الطور**: Şam’da bir dağdır; ve denildi ki: o, **سيناء**’ya izafe edilendir. **الفراء**, Yüce Allah’ın sözü:  “**والطور وكتاب مسطور**”  hakkında dedi: O, Allah Teâlâ’nın Musa’ya, عليه السلام, konuşma ile konuştuğu Medyen’deki dağdır. **المصنف** **البصائر**’de bu âyeti zikrettikten sonra dedi: O, yeri kuşatan bir dağdır; ve **السطور** Kudüs’te mescidin sağında bir dağdır; **طور زيتا** diye bilinir; ben ona çıktım ve onunla bereketlendim. Ve **الطور**: öncekilerden başka bir dağdır; onda Harun’un, عليه السلام, kabri vardır; ve o şimdiye dek **يزاز**’dır. Ve **الطور**: **رأس العين**’de bir dağdır. Ve **الطور**: Ürdün Taberiye’sine bakan başka bir dağdır. Ve **الطور** ayrıca: Mısır’da, **القبلية**’den, bu adla bilinen birkaç köyü içine alan bir **كورة** yanında yüksek bir dağdır; ona iyi armut nisbet edilir. Yahudilerden bir taife onun tecellî dağı olduğunu iddia etti; o yalandır.
 Ve **الطور**: bir belde; **نصيبين** taraflarında. Ve **طورين**: bir belde; Rey’de. **ابن دريد** dedi: **الطورة**, bazı dillerde **الطيرة** gibidir. **الأصمعي** dedi: Denir: Ondan **الأطورين** ile karşılaştı; **الراء**’ın kesresiyle; yani musibet; ve كذلك **الأقورين** ve **الأمرين**. **أبو زيد**’den: Onların mesellerindendir:  “Falan ilimde **أطوريه**’ne ulaştı”; fetih ile; ve bazen kesrelenir; yani onun iki sınırına: evveli ve âhiri; yahut onun giriştiğinin nihayetine; yahut onun en uç noktasına. **شمر** dedi: **ابن الأعرابي**’yi şöyle derken işittim: Falan **أطوريه**’ne ulaştı; **الراء**’ın hafdıyla: onun nihayeti ve himmeti. **ابن السكيت** dedi: Falanda **أطوريه**’ne ulaştım; yani onun işinde gayret ve nihayet. **الأصمعي**’den: Falan zamanı ve **أطوريه**’ni bindi; yani onun iki ucunu. Ve **طوطرني**: beni atıştan sonra atışla attı; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve ondan istidrâk olunanlardandır: İnsanlar **أطوار**dır; yani çeşitli hâller üzere farklı tabiatlardır. Ve Yüce Allah’ın sözü:  “**وقد خلقكم أطوارا**”  mânâsı: çeşitler ve farklı hâller. **ثعلب** dedi: **أطوارا**; yani farklı yaratılışlar; her biri ayrı ayrı. **الفراء** dedi: yani nutfe, sonra alaka, sonra mudğa, sonra kemik. **الأخفش** dedi: bir defa alaka, bir defa mudğa. Başkası dedi: görünüşlerin ve ahlâkın farklılığını murad etti. Ve “onun **طور**unu aştı”: ona mahsus olan hâli. Ve **حمام طوراني** ve **طوري**: **الطور**a nisbetlidir; bir dağ. Ve denildi ki: Bu dağa **طرآن** denir; şâz nisbet. Ve denir: Uzak bir beldeden geldi. Ve **رجل طوري**: garip.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

طَارَ حَوْلَهُ
1 طَارَ حَوْلَهُ ذ , aor. يَطُورُ, (TA,) inf. n. طَوْرٌ and طَوَرَانٌ, (K,) He went, or hovered, (حَامَ,) round about it. (K, * TA.) ― -b2- Hence, لَا يَطُورُنِى He will not approach my immediate vicinage. (TA.) And لَا تَطُرْ حَرَانَا Approach thou not our environs. (S, O, TA.) And لَا أَطُورُ بِهِ I will not approach him, or it: (S, O, TA:) occurring in a trad. (TA.) And فُلَانٌ يَطُورُ بِفُلَانٍ Such a one as it were hovers round about such a one, and draws near to him. (TA.)

مَا أَبْعَدَ طَارَكَ
مَا أَبْعَدَ طَارَكَ ذ for ما ابعد دَارَكَ: see the remarks on letter ط.

طَوْرٌ
طَوْرٌ ذ A time; one time; like the French “ fois; ” syn. تَارَةٌ: (S, A, O, Msb, K:) pl. أَطْوَارٌ. (S, K, A.) You say, أَتَيْتُهُ طَوْرًا بَعْدَ طَوْرٍ I came to him time after time. (A.) فَعَلَ ذٰلِكَ طَوْرًا بَعْدَ طَوْرٍ He did that time after time. (Msb.) And جِئْتُهُ أَطْوَارًا I came to him several times. (A.) ― -b2- And State; condition; quality, mode, or manner; form, or appearance: pl. أَطْوَارٌ. (Msb.) You say, النَّاسُ أَطْوَارٌ Mankind are of divers sorts and conditions. (S, A. *) It is said in the Kur [lxxi. 13], وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا And He hath created you of divers sorts and conditions: (TA:) or of different forms, every one of his proper form: (Th, TA:) or of various aspects and dispositions: (TA:) or one time, a clot of blood; and one time, a lump of flesh: (Akh, S:) or [one time,] seed; then, a clot of blood; then, a lump of flesh; then, bone. (Fr, TA.) ― -b3- And Quantity; measure; extent: (K:) limit: (S, A:) a limit between two things. (O, K.) You say, عَدَا فُلَانٌ طَوْرَهُ Such a one exceeded his proper measure, or extent: (TA:) or his proper limit: (S, A, O, TA:) and تَعَدَّى طَوْرَهُ he transgressed the limits of his proper state, or condition. (Msb, TA.) ― -b4- A thing that is commensurate, (L, K, TA,) or equal in length [and breadth (see عَدَآءٌ)], (TA,) or correspondent, to a thing; (L, K, TA;) as also ↓ طُورٌ and ↓ طَوَارٌ. (K.) You say of anything that is the equal of another thing, ↓ هُوَ طُورُهُ, and ↓ طَوَارُهُ It is the equal of it. (Aboo-Bekr, TA.) You say also, هٰذَا الحَائِطِ ↓ رَأَيْتُ حَبْلًا بِطَوَارِ I saw a rope of the length of this wall. (TA.) And هٰذِهِ الدَّارُ هٰذِهِ الدَّارِ ↓ بِطَوَارِ This house has its wall contiguous to the wall of this [other] house, in one rank, or series. (TA.) And دَارٍ ↓ طَوَارُ, (S, O, K,) and دار ↓ طِوَارُ, (K,) and طَوْرُهَا, and ↓ طُوَرَتُهَا, (O,) The part of the فِنَآء [or exterior court, or yard], of a house, that is coextensive with the house; (S, A, O, K; *) i. q. جَوَارُهُ. (K in art. جور.) [See also the next paragraph.]

طُورٌ
طُورٌ ذ : see طَوْرٌ, latter part, in two places. ― -b2- The yard (فِنَآء) of house; (K;) as also ↓ طُوَرَةٌ. (TA.) [See also طَوَار, voce طَوْرٌ, last signification.] -A2- A mountain: (S, O, K:) or any mountain that produces trees, otherwise a mountain is not so called. (R, TA.) [Hence الطُّورُ is applied to Mount Sinai, which is also called طُورُ سِينَآءَ, and طُورُ سِينِينَ; and to the Mount of Olives, and to several other mountains; as is said in the K &c.]

طُوَرَةٌ
طُوَرَةٌ ذ : see طَوْرٌ, last signification: and also طُورٌ.

طِوَرَةٌ
طِوَرَةٌ ذ i. q. طِيَرَةٌ [q. v.]; (K;) a dial. var. of the latter word. (O.)

طَورِىٌّ
طَورِىٌّ ذ Wild; that estranges himself, or itself, from mankind; (S, A, O, K;) applied to a bird, (S, O,) and to a man; (S, A, O;) as also ↓ طُورَانِىٌّ. (O.) You say, حَمَامٌ طُورِىٌّ, and ↓ طُورَانِىٌّ, Wild pigeons: (S, TA:) so called in relation to الطُّورُ, a certain mountain; or the mountain is called طُرَّان, and [if so] it is an irreg. rel. n.: or that have come from a distant country. (TA.) [See also عُزْفٌ.] And أَعَارِيبُ طُورِيُّونَ Wild Arabs of the desert, that avoid the towns and villages, from fear of epidemic disease, and of perdition: as though they were thus called in relation to the mountain named الطُّور, in Syria. (TA.) And رَجُلٌ طُورِىٌّ A stranger. (O, TA.) ― -b2- مَا بِهَا طُورِىٌّ, (S, A, O, K,) and ↓ طُورَانِىٌّ, (Lth, O, K,) There is not in it (i. e. بِالدَّارِ in the house, A, TA) any one: (Lth, S, A, O, K:) as also دُورِىٌّ. (TA.)

طُورَانِىٌّ
طُورَانِىٌّ ذ : see طُورِىٌّ, in three places.

طَوَارٌ
طَوَارٌ ذ and طِوَارٌ: see طَوْرٌ, latter part, in six places.

بَلَغَ فُلَانٌ فِى العِلْمِ أَطْوَرَيْهِ
بَلَغَ فُلَانٌ فِى العِلْمِ أَطْوَرَيْهِ ذ Such a one attained the two extremes of science, or learning; (S, O;) the beginning and the end thereof; (S, O, K;) as also أَطْوَرِيهِ: (K:) or the latter, which is the form mentioned by AZ, (S, O,) and by IAar, (Sh, TA,) signifies the utmost point thereof; accord. to AZ, as related by A 'Obeyd: (S, O:) or he attained, in science, or learning, his utmost, and his ambition; accord. to IAar: (Sh, TA:) or بَلَغَ أَطْوَرَيْهِ he attained the utmost of his endeavour. (L.) ― -b2- بَلَغْتُ مِنْ فُلَانٍ أَطْوَرَيْهِ I did the utmost in the case of such a one. (ISk, TA.) ― -b3- رَكِبَ فُلَانٌ الدَّهْرَ وَأَطْوَرَيْهِ [Such a one encountered fortune and] its two extremes. (As, TA.) ― -b4- لَقِىَ مِنْهُ الأَطْوَرِينَ, with kesr to the ر, He experienced from him, or it, calamity. (As, O, K.)

##### Türkçe

**طَارَ حَوْلَهُ**
1 **طَارَ حَوْلَهُ** ذ, muzâri‘i **يَطُورُ**, (TA,) mastar ismi **طَوْرٌ** ve **طَوَرَانٌ**, (K,) O, onun etrafında dolaştı, yahut ( **حَامَ** ) onun çevresinde döndü. (K, * TA.) ― -b2- Bundan dolayı, **لَا يَطُورُنِى**: O, benim hemen yakınıma yaklaşmayacaktır. (TA.) Ve **لَا تَطُرْ حَرَانَا**: Sen bizim çevremize yaklaşma. (S, O, TA.) Ve **لَا أَطُورُ بِهِ**: Ben ona, yahut ona (o şeye) yaklaşmayacağım: (S, O, TA:) bir rivayette vârid olmuştur. (TA.) Ve **فُلَانٌ يَطُورُ بِفُلَانٍ**: Falan kimse, sanki falan kimsenin etrafında dolaşır ve ona yaklaşır. (TA.)

**مَا أَبْعَدَ طَارَكَ**
**مَا أَبْعَدَ طَارَكَ** ذ, **ما ابعد دَارَكَ** yerine: **ط** harfi hakkındaki açıklamalara bak.

**طَوْرٌ**
**طَوْرٌ** ذ Bir zaman; bir defa; Fransızca “ fois ” gibidir; eş anlamlısı **تَارَةٌ**: (S, A, O, Msb, K:) çoğulu **أَطْوَارٌ**. (S, K, A.) Şöyle dersin: **أَتَيْتُهُ طَوْرًا بَعْدَ طَوْرٍ**: Ona defa üstüne defa geldim. (A.) **فَعَلَ ذٰلِكَ طَوْرًا بَعْدَ طَوْرٍ**: O, bunu defa üstüne defa yaptı. (Msb.) Ve **جِئْتُهُ أَطْوَارًا**: Ona birkaç defa geldim. (A.) ― -b2- Ve hâl; durum; nitelik, tarz yahut biçim; şekil, yahut görünüş: çoğulu **أَطْوَارٌ**. (Msb.) Şöyle dersin: **النَّاسُ أَطْوَارٌ**: İnsanlar çeşitli türler ve hâller üzeredir. (S, A. *) Kur’ân’da [lxxi. 13] şöyle denilmiştir: **وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا**: Ve sizi çeşitli türler ve hâller üzere yaratmıştır: (TA:) yahut farklı şekiller üzere, her biri kendine mahsus şekli üzere: (Th, TA:) yahut çeşitli görünüşler ve tabiatlar üzere: (TA:) yahut bir defa kan pıhtısı; ve bir defa et parçası: (Akh, S:) yahut [bir defa,] nutfe; sonra kan pıhtısı; sonra et parçası; sonra kemik. (Fr, TA.) ― -b3- Ve miktar; ölçü; genişlik: (K:) sınır: (S, A:) iki şey arasındaki bir sınır. (O, K.) Şöyle dersin: **عَدَا فُلَانٌ طَوْرَهُ**: Falan kimse kendi uygun ölçüsünü yahut genişliğini aştı: (TA:) yahut kendi uygun sınırını: (S, A, O, TA:) ve **تَعَدَّى طَوْرَهُ**: o, kendi uygun hâlinin yahut durumunun sınırlarını çiğnedi. (Msb, TA.) ― -b4- Bir şeye denk olan, (L, K, TA,) yahut uzunlukça [ve enince (bk. **عَدَآءٌ**)] eşit olan, (TA,) yahut bir şeye karşılık olan bir şey; (L, K, TA;) bunun gibi ↓ **طُورٌ** ve ↓ **طَوَارٌ** da. (K.) Bir şeyin başka bir şeye eşitliği hakkında şöyle dersin: ↓ **هُوَ طُورُهُ**, ve ↓ **طَوَارُهُ**: O, onun eşitidir. (Aboo-Bekr, TA.) Yine şöyle dersin: **هٰذَا الحَائِطِ** ↓ **رَأَيْتُ حَبْلًا بِطَوَارِ**: Bu duvarın uzunluğunda bir ip gördüm. (TA.) Ve **هٰذِهِ الدَّارُ هٰذِهِ الدَّارِ** ↓ **بِطَوَارِ**: Bu evin duvarı, şu [diğer] evin duvarına bitişiktir; tek bir sıra yahut dizi hâlinde. (TA.) Ve ↓ **طَوَارُ** دَارٍ, (S, O, K,) ve ↓ **طِوَارُ** دار, (K,) ve **طَوْرُهَا**, ve ↓ **طُوَرَتُهَا**, (O,) Bir evin **فِنَآء**’sunun [yahut dış avlusunun, yahut bahçesinin] evle aynı genişlikte olan kısmı; (S, A, O, K; *) yani **جَوَارُهُ**. (K, madde **جور**’da.) [Bir sonraki paragrafa da bak.]

**طُورٌ**
**طُورٌ** ذ: **طَوْرٌ**’a, son kısmına, iki yerde bak. ― -b2- Evin avlusu ( **فِنَآء** ): (K;) bunun gibi ↓ **طُوَرَةٌ** da. (TA.) [Son anlam olarak, **طَوَار**’a, **طَوْرٌ** maddesinde bak.] -A2- Bir dağ: (S, O, K:) yahut ağaç bitiren her dağ; aksi hâlde dağa böyle denilmez. (R, TA.) [Bundan dolayı **الطُّورُ**, Sînâ Dağı’na uygulanır; o da **طُورُ سِينَآءَ** ve **طُورُ سِينِينَ** diye de adlandırılır; ve Zeytin Dağı’na ve başka birkaç dağa da; K’da vb. söylendiği üzere.]

**طُوَرَةٌ**
**طُوَرَةٌ** ذ: **طَوْرٌ**’a, son anlama bak: ve ayrıca **طُورٌ**’a.

**طِوَرَةٌ**
**طِوَرَةٌ** ذ **طِيَرَةٌ** ile aynı (bk. o): (K;) son kelimenin lehçe varyantıdır. (O.)

**طَورِىٌّ**
**طَورِىٌّ** ذ Yabanî; kendisini yahut kendini insanlardan uzaklaştıran: (S, A, O, K;) bir kuşa, (S, O,) ve bir adama uygulanır; (S, A, O;) bunun gibi ↓ **طُورَانِىٌّ** da. (O.) Şöyle dersin: **حَمَامٌ طُورِىٌّ**, ve ↓ **طُورَانِىٌّ**: Yabanî güvercinler: (S, TA:) **الطُّورُ**’a, belirli bir dağa nispetle böyle adlandırılmıştır; yahut dağa **طُرَّان** denilir ve [öyleyse] bu, düzensiz bir nisbet ismidir: yahut uzak bir memleketten gelmiş olanlar. (TA.) [Ayrıca **عُزْفٌ**’e de bak.] Ve **أَعَارِيبُ طُورِيُّونَ**: Salgın hastalık korkusundan ve helâkten, şehir ve köylerden kaçınan çölün yabanî Arapları: sanki Şam’da **الطُّور** adlı dağa nispetle böyle adlandırılmışlardır. (TA.) Ve **رَجُلٌ طُورِىٌّ**: Bir yabancı. (O, TA.) ― -b2- **مَا بِهَا طُورِىٌّ**, (S, A, O, K,) ve ↓ **طُورَانِىٌّ**, (Lth, O, K,) Onun içinde (yani **بِالدَّارِ** evde, A, TA) hiç kimse yoktur: (Lth, S, A, O, K:) bunun gibi **دُورِىٌّ** de. (TA.)

**طُورَانِىٌّ**
**طُورَانِىٌّ** ذ: **طُورِىٌّ**’e, üç yerde bak.

**طَوَارٌ**
**طَوَارٌ** ذ ve **طِوَارٌ**: **طَوْرٌ**’a, son kısmına, altı yerde bak.

**بَلَغَ فُلَانٌ فِى العِلْمِ أَطْوَرَيْهِ**
**بَلَغَ فُلَانٌ فِى العِلْمِ أَطْوَرَيْهِ** ذ Falan kimse ilmin, yahut öğrenimin, iki ucuna ulaştı; (S, O;) onun başlangıcına ve sonuna; (S, O, K;) bunun gibi **أَطْوَرِيهِ** de: (K:) yahut ikincisi, ki AZ’nin (S, O) ve IAar’ın (Sh, TA) zikrettiği şekildir, onun en uç noktasını ifade eder; A ‘Obeyd’in rivayet ettiği üzere AZ’ye göre: (S, O:) yahut o, ilimde yahut öğrenimde, kendi en uç noktasına ve arzusuna ulaştı; IAar’a göre: (Sh, TA:) yahut **بَلَغَ أَطْوَرَيْهِ**: o, gayretinin en uç noktasına ulaştı. (L.) ― -b2- **بَلَغْتُ مِنْ فُلَانٍ أَطْوَرَيْهِ**: Falan kimse hakkında en uç noktayı yaptım. (ISk, TA.) ― -b3- **رَكِبَ فُلَانٌ الدَّهْرَ وَأَطْوَرَيْهِ**: [Falan kimse zamana rastladı ve] onun iki ucuna. (As, TA.) ― -b4- **لَقِىَ مِنْهُ الأَطْوَرِينَ**, **ر**’ye kesra ile: Ondan, yahut ondan (ondan/ondan), musibet yaşadı. (As, O, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَارَ
طَارَ ( w )  U ( n. ac. طَوْر 1 ,  طَوَرَاْن 36 )
a.  [ Bi ], Approached, neared.

طَوْر
طَوْر [ 1 ] , ( pl. أَطْوَاْر 38 ),
a.  A time; once.

b.  Manner, way, method; state, condition; kind, sort.

c.  Limit, boundary; measure; extent.

طَار
طَار [ 1A ] ,  طَارَة [ 1tA ]
a.  [ coll. ], Hoop.

طُوْر
طُوْر [ 3 ],
a.  Mountain.

b.  [ art. ], Mount Sinai.

طُوْرِيّ
طُوْرِيّ [ 3yi ],
a.  Wild.

b.  Stranger.

طَوَار
طَوَار [ 22 ],
a.  Like, fellow, match, counterpart.

b.  Area, superficies.

c.  Court, court-yard.

طِوَار
طِوَار [ 23 ],
a.  see 22 (b) , ( c ).

طُوْرَانِيّ
طُوْرَانِيّ [ 35yi ],
a.  see 3yi .

طَوْرًا
طَوْرًا
a.  Once.

طُوْرًا
طُوْرًا
a.  Sometimes.

طِوْرًا بَعْد طَوْرٍ
طِوْرًا بَعْد طَوْرٍ
a.  Time after time, again & again.

النَّاس أَطْوَار
النَّاس أَطْوَار
a.  Mankind are of divers conditions.

مَا بِالدَّار طُوْرِيّ
مَا بِالدَّار طُوْرِيّ
a.  There is no one in the house.

##### Türkçe

**طَارَ**
**طَارَ** ( w ) U ( n. ac. **طَوْر** 1 , **طَوَرَاْن** 36 )
a. [ Bi ], Yaklaştı, yaklaştı.

**طَوْر**
**طَوْر** [ 1 ] , ( çoğ. **أَطْوَاْر** 38 ),
a. Bir zaman; bir kere.

b. Tarz, yol, yöntem; hâl, durum; tür, çeşit.

c. Sınır, hudut; ölçü; kapsam.

**طَار**
**طَار** [ 1A ] , **طَارَة** [ 1tA ]
a. [ toplu ], Çember.

**طُوْر**
**طُوْر** [ 3 ],
a. Dağ.

b. [ harf-i tarifli ], Sina Dağı.

**طُوْرِيّ**
**طُوْرِيّ** [ 3yi ],
a. Yabani.

b. Yabancı.

**طَوَار**
**طَوَار** [ 22 ],
a. Benzer, akran, denk, karşılık.

b. Alan, yüzey.

c. Avlu, avlu-yeri.

**طِوَار**
**طِوَار** [ 23 ],
a. bkz. 22 (b) , ( c ).

**طُوْرَانِيّ**
**طُوْرَانِيّ** [ 35yi ],
a. bkz. 3yi .

**طَوْرًا**
**طَوْرًا**
a. Bir kere.

**طُوْرًا**
**طُوْرًا**
a. Bazen.

**طِوْرًا بَعْد طَوْرٍ**
**طِوْرًا بَعْد طَوْرٍ**
a. Zaman zaman, tekrar tekrar.

**النَّاس أَطْوَار**
**النَّاس أَطْوَار**
a. İnsanlar çeşitli hâllerdedir.

**مَا بِالدَّار طُوْرِيّ**
**مَا بِالدَّار طُوْرِيّ**
a. Evde hiç kimse yoktur.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

طور
طَارَ - يَطُوْرُ - طَوْر - أَطْوَار - طُوْر
طَارَ- يَطُوْرُ + الكائن أو الشيء: يقع على دفعات أو مراحل، يسمى كل جزء من الفعل " طورا "، ويصير حال الشيء فيه إلى وضع مختلف عن السابق، ولكنه لم يصل إلى تمام وضعه النهائي بعد
طَوْر: اسم فعل " من " طَارَ - يَطُوْرُ "
أَطْوَار: جمع " طَوْر": مراحل متعاقبة: وله ذات معنى لفظ " مرحلة " الشائع لعمل أو فعل
طُوْر - الطور: على وزن " فـُعـْل": اسم فعل بمعنى مفعول من  " طَارَ - يَطُوْرُ ": الشيء الذي تثنى وتقسم وصار مراحل ودفعات: وهو اضطلاحاً وصف للرمال أو للجبال التي على شكل سلاسل ومراحل متتالية
﴿وطور سينين﴾، ﴿وشجرة تخرج من طور سيناء تنبت بالدهن وصبغ للآكلين﴾: طُوْر سيناء: هو والله أعلم،  اسم جبل أو سلسلة جبال في سيناء لها خصوصية خاصة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التبديل والتغيير والتعويض " وهي:
بَدَلَ - يَبْدُلُ، غَارَ - يَغِيْرُ، نَسَخَ - يَنْسَخُ، طارَ - يَطُوْرُ، صَارَ - يَصُورُ (اللازم)، صَارَ - يَصِيْرُ (اللازم)
يفرق لفظاً:
طَارَ - يَطِيْرُ (اللازم) + الكائن + بشيء (جناح أو نفث): يتحرك مندفعاً بعيداً في السماء: يستخدم شيئاً من أعضائه أو مكوناته كجناح أو نفخ أو نفث، ليندفع بقوته الذاتية عالياً في السماء
طَارَ- يَطُوْرُ + الكائن أو الشيء: يقع على دفعات أو مراحل، يسمى كل جزء من الفعل " طورا "، ويصير حال الشيء فيه إلى وضع مختلف عن السابق، ولكنه لم يصل إلى تمام وضعه النهائي بعد
طَارَ - يَطِيْرُ (المتعدي)+ كائن  أو أمر + كائناً: يشأمه: بصيبه بالشؤم والنحس

أطواراً
 	﴿وقد خلقكم أطوارا (14)﴾ نوح
جبل الطور في سيناء
طور سيناء وطور سينين﴿وشجرة تخرج من طور سيناء تنبت بالدهن وصبغ للآكلين (20)﴾ المؤمنون ﴿وطور سينين (2)﴾ التين
والطور	﴿والطور(1)﴾ الطور ﴿وطور سينين (2)﴾ التين
 	﴿فلما قضى موسى الأجل وسار بأهله آنس من جانب الطور نارا قال لأهله امكثوا إني آنست نارا لعلي آتيكم منها بخبر أو جذوة من النار لعلكم تصطلون(29)﴾ القصص
 	﴿وناديناه من جانب الطور الأيمن وقربناه نجيا(52)﴾ مريم ﴿وما كنت بجانب الطور إذ نادينا ولكن رحمة من ربك لتنذر قوما ما أتاهم من نذير من قبلك لعلهم يتذكرون(46)﴾ القصص
 	﴿وإذ أخذنا ميثاقكم ورفعنا فوقكم الطور خذوا ما آتيناكم بقوة واذكروا ما فيه لعلكم تتقون(63)﴾ البقرة ﴿وإذ أخذنا ميثاقكم ورفعنا فوقكم الطور خذوا ما آتيناكم بقوة واسمعوا قالوا سمعنا وعصينا وأشربوا في قلوبهم العجل بكفرهم قل بئسما يأمركم به إيمانكم إن كنتم مؤمنين(93)﴾ البقرة ﴿ورفعنا فوقهم الطور بميثاقهم وقلنا لهم ادخلوا الباب سجدا وقلنا لهم لا تعدوا في السبت وأخذنا منهم ميثاقا غليظا(154)﴾ النساء
 	﴿وإذ نتقنا الجبل فوقهم كأنه ظلة وظنوا أنه واقع بهم خذوا ما آتيناكم بقوة واذكروا ما فيه لعلكم تتقون (171)﴾ الأعراف ﴿وإذ أخذنا ميثاقكم ورفعنا فوقكم الطور خذوا ما آتيناكم بقوة واذكروا ما فيه لعلكم تتقون (63)﴾ البقرة
 	﴿يابني إسرائيل قد أنجيناكم من عدوكم وواعدناكم جانب الطور الأيمن ونزلنا عليكم المن والسلوى(80)﴾ طه ﴿وناديناه من جانب الطور الأيمن وقربناه نجيا(52)﴾ مريم
مختار الصحاح
● [طور] ط و ر: عدا طَوْرَهُ أي جاوز حدَّه و الطَّوْرُ التارة وقوله تعالى ﴿وقد خلقكم أطوارا﴾ قال الأخفش طورا علقة وطورا مُضغة والناس أطْوارٌ أي أخياف على حالات شتى و الطُّورُ الجبل
الراغب
طور
- طوار الدار وطواره: ما امتد منها من البناء، يقال: عدا فلان طوره، أي: تجاوز حده، ولا أطور به، أي: لا أقرب فناءه. يقال: فعل كذا طورا بعد طور، أي تارة بعد تارة، وقوله: }وقد خلقكم أطوارا﴿[نوح/14]، قيل: هو إشارة إلى نحو قوله تعالى:﴾خلقناكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة﴿[الحج/5]، وقيل: إشارة إلى نحو قوله:﴾واختلاف ألسنتكم وألوانكم﴿[الروم/22]، أي: مختلفين في الخلق والخلق. والطور اسم جبل مخصوص، وقيل: اسم لكل جبل وقيل: هو جبل محيط بالأرض (وهذا من الإسرائيليات مما لا يصح). قال تعالى:﴾والطور * وكتاب مسطور﴿[الطور /1 - 2]،﴾وما كنت بجانب الطور﴿[القصص/46]،﴾وطور سينين﴿[التين /2]،﴾وناديناه من جانب الطور الأيمن﴿[مريم/52]،﴾ورفعنا فوقهم الطور{ [النساء/154].
ملخص اللسان:
1.    والطّوَارُ مَصْدَرُ طارَ  يَطُورُ
2.      طور: الطَّوْرُ: التارَةُ، تقول: طَوْراً بَعْدَ طَوْرٍ أَي تارةً بعد  تارة؛
3.     والطِّوْر: الحالُ، وجمعه أَطْوارٌ.
4.    قال الله تعالى: وقد خَلَقكُم  أَطْوَاراً؛ معناه ضُرُوباً وأَحوالاً مختلفةً؛
5.    وكل شيء ساوَى شيئاً، فهو طَوْرُه  وطُوَارُه؛
6.    وطَوَارُ الدارِ  وطِوَارُها: ما كان مُمْتدّاً معَها من الفِنَاء.
7.    والطَّوْرُ: الحدُّ بين الشيئين.
8.    وطارَ حَوْلَ الشيء طَوْراً وطَوَرَاناً: حام،
9.    والطُّورُ: الجبَلُ. وطُورُ سِينَاءَ: جَبل بالشام، وهو الجبل الذي بِمَدْيَنَ الذي كَلّم اللهُ  تعالى موسى، عليه  السلام، عليه تكليماً.
10- الأَطْوارُ: الحالاتُ المختلفةُ والتاراتُ والحدودُ، واحدُها طَوْرٌ،
لسان العرب
● - طور: الطَّوْرُ: التارَةُ، تقول: طَوْراً بَعْدَ طَوْرٍ أَي تارةً بعد  تارة؛ وقال الشاعر في وصف السَّلِيم:  تُراجِعُه طَوْراً وطَوْراً تُطَلِّقُ  قال ابن بري: صوابه:  تُطَلِّقُه طَوْراً وطَوْراً تُراجِعُ  والبيت للنابغة الذبياني، وهو بكماله:  تَناذَرها الراقُونَ من سُوءِ سَمِّها،  نُطَلِّقُه طَوْراً وطَوْراً تُراجِعُ  وقبله:  فبِتُّ كأَنِّي ساوَرَتْني ضَئِيلةٌ  من الرُّقْشِ، في أَنيابِها السُّمُّ ناقعُ  يريد: أَنه بات من تَوَعُّدِ النعمان على مثل هذه الحالة وكان حَلَف  للنُّعْمان أَنه لم يتعرض له بهِجاءٍ؛ ولهذا قال بعد هذا:  فإِن كنتُ، لا ذو الضِّغْنِ عَنِّي مُكَذَّبٌ،  ولا حَلِفي على البراءةِ نافعُ  ولا أَنا مأْمونٌ بشيء أَقُولُه،  وأَنْتَ بأَمْرٍ لا محالَة واقعُ  فإِنكَ كالليلِ الذي هو مُدْرِكي،  وإِن خِلْتُ أَن المُنْتأَى عنكَ واسِعُ  وجمع الطَّوْرِ أَطْوارٌ. والناسُ أَطْوَارٌ أَي أَخْيافٌ على حالات  شتَّى. والطِّوْر: الحالُ، وجمعه أَطْوارٌ. قال الله تعالى: وقد خَلَقكُم  أَطْوَاراً؛ معناه ضُرُوباً وأَحوالاً مختلفةً؛ وقال ثعلب: أَطْواراً أَي  خِلَقاً مختلفة كلُّ واحد على حدة؛ وقال الفراء: خلقكم أَطْواراً، قال:  نطفة ثم علقة ثم مضغة ثم عظْماً؛ وقال الأَخفش: طَوْراً علقة وطَوْراً  مضغة، وقال غيره: أَراد اختلافَ المَناظِر والأَخْلاقِ؛ قال الشاعر:  والمرْءُ يَخْلَقُ طَوْراً بعْدَ أَطْوارِ  وفي حديث سطيح:  فإِنّ ذا الدَّهْرَ أَطْوارٌ دَهاريرُ  الأَطْوارُ: الحالاتُ المختلفةُ والتاراتُ والحدودُ، واحدُها طَوْرٌ،  أَي مَرّةً مُلْكٌ ومَرَّةً هُلْكٌ ومَرّةً بُؤْسٌ ومَرّةً نُعْم.  والطَّوْرُ والطَّوارُ  (* قوله: «والطور والطوار» بالفتح والضم): ما كان  على حَذْوِ الشيء أَو بِحِذائِه. ورأَيت حَبْلاً بطَوارِ هذا الحائط أَي  بِطُوله. ويقال: هذه الدار على طَوَارِ هذه الدار أَي حائطُها متصلٌ  بحائطها على نَسق واحدٍ. قال أَبو بكر: وكل شيء ساوَى شيئاً، فهو طَوْرُه  وطُوَارُه؛ وأَنشد ابن الأَعرابي في الطَّوَارِ بمعنى الحَدِّ أَو  الطُّولِ:وطَعْنَة خَلْسٍ، قد طَعَنْتُ، مُرِشّة  كعطِّ الرداءِ، ما يُشَكُّ طَوَارُها  قال: طَوارُها طُولُها. ويقال: جانبا فَمِها. وطَوَارُ الدارِ  وطِوَارُها: ما كان مُمْتدّاً معَها من الفِنَاء. والطَّوْرةُ: فِنَاءُ الدار.  والطَّوْرةُ: الأَبْنِيةُ. وفلان لا يَطُورُني أَي لا يَقْرَبُ طَوَارِي.  ويقال: لا تَطُر حَرَانا أَي لا تَقْرَبْ ما حَوْلَنا. وفلان يَطُورُ بفلان  أَي كأَنه يَحُوم حَوالَيْه ويَدْنُو منه. ويقال: لا أَطُورُ به أَي لا  أَقْرَبُه. وفي حديث علي، كرم الله وجهه: والله لا أَطُورُ به ما سَمَر  سَمِيرٌ أَي لا أَقْرَبُه أَبداً.  والطَّوْرُ: الحدُّ بين الشيئين. وعدا طَوْرَه أَي جاوَزَ حَدَّه  وقَدْرَه. وبلغ أَطْوَرَيْهِ أَي غايةَ ما يُحاوِلُه. أَبو زيد: من أَمثالهم في  بلوغ الرجل النهايةَ في العِلْم: بَلَغَ فلانٌ أَطْوَرِيه، بكسر الراء،  أَي أَقْصاه. وبلغ فلان في العلم أَطْوَرَيْهِ أَي حدَّيْه: أَولَه  وآخرَه. وقال شمر: سمعت ابن الأَعرابي يقول: بلغ فلان أَطورِيه، بخفض الراء،  غايتَه وهِمَّتَه. ابن السكيت: بلغت من فلان أَطْوَرَيْه أَي الجَهْدَ  والغَايةَ في أَمْرِه. وقال الأَصمعي: لقيت منه الأَمَرِّينَ والأَطْوَرِينَ  والأَقْوَرِينَ بمعنى واحد. ويقال: ركب فلان الدهر وأَطْوَرَيه أَي  طَرَفَيْه. وفي حديث النَّبِيذ: تعَدَّى طَوْرَه أَي حَدَّه وحالَه الذي  يَخُصُّه ويَحِلُّ فيه شُرْبُه.  وطارَ حَوْلَ الشيء طَوْراً وطَوَرَاناً: حام، والطّوَارُ مَصْدَرُ طارَ  يَطُورُ. والعرب تقول: ما بالدارِ طُورِيٌّ ولا دُورِيٌّ أَي أَحدٌ، ولا  طُورَانِيٌّ مِثلُه؛ قال العجاج:  وبَلْدة ليس بها طُورِيٌّ  والطُّورُ: الجبَلُ. وطُورُ سِينَاءَ: جَبل بالشام، وهو بالسُّرْيانية  طُورَى، والنسبُ إِليه طُورِيٌّ وطُورانِيٌّ. وفي التنزيل العزيز: وشجرةٍ  تَخْرُجُ من طُورِ سَيْناءَ؛ الطُّورُ في كلام العرب الجَبلُ، وقيل: إِن  سَيناء حجارة، وقيل: إِنه اسم المكان، وحَمَامٌ طُورانِيٌّ وطُورِيٌّ  منسوب إِليه، وقيل: هو منسوب إِلى جبل يقال له طُرْآن نسب شاذ، ويقال: جاء  من بلد بعيد. وقال الفراء في قوله تعالى: والطُّورِ وكتابٍ مَسْطورٍ؛  أَقْسَم الله تعالى به، قال: وهو الجبل الذي بِمَدْيَنَ الذي كَلّم اللهُ  تعالى موسى، عليه  السلام، عليه تكليماً.  والطُّورِيُّ: الوَحْشِيُّ: من الطَّيرِ والناسِ؛ وقال بعض أَهل اللغة  في قول ذي الرمة:  أَعارِيبُ طُورِيّون، عن كلّ قَريةٍ،  حِذارَ المنايا أَبو حِذَارَ المقَادِرِ  قال: طُورِيّون أَي وَحْشِيّون يَحِيدُون عن القُرَى حِذارَ الوباء  والتَّلَفِ كأَنهم نُسِبُوا إِلى الطُّورِ، وهو جبل بالشام. ورجل طُورِي أَي  غَرِيبٌ.
مقاييس اللغة:
(طور) الطاء والواو والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معنىً واحد، وهو الامتداد في شيءٍ من مكانٍ أو زمان. من ذلك طَوَار الدَّار، وهو الذي يمتدُّ معها من فِنائِها. ولذلك [يقال] عدا طَوْره، أي جاز الحدَّ الذي هو له من دارِهِ. ثم استعير ذلك في كل شيء يُتعدَّى. والطُّور: جبلٌ، فيجوز أن يكون اسماً عَلَمَاً موضوعاً، ويجوز أن يكون سمِّي بذلك لما فيه من امتدادٍ طولاً وعَرضاً. ومن الباب قولهم: فعل ذلك طَوْراً بعد طَوْر. فهذا هو الذي ذكرناه من الزَّمان، كأنَّه فَعَلَه مَدَّةً بعد مدة. وقولهم للوحشيِّ من الطَّير وغيرها طُورِيّ وطُورانيٌّ، فهو من هذا، كأنَّه توحَّشَ فعدا الطَّورَ، أي تباعد عن حدِّ الأنيس.
القاموس المحيط:
الطَّوْرُ التارَةُ ج أطْوارٌ، وما كان على حَدِّ الشَّيْءِ أو بِحِذائِه، كالطُّورِ والطَّوارِ، والحَدُّ بين الشَّيئينِ، والقَدْرُ، والحَوْمُ حولَ الشَّيءِ،كالطَّوَرانِ.وطَوارُ الدارِ، ويكسرُ ما كانَ مُمْتَدّاً معها.والطُّورِيُّ، بالضم الوَحْشِيُّ،وما بها طُورِيٌّ وطُوْرانِيٌّ أحدٌ. وطُورانُ ة بِهَراةَ، وبناحيةِ المَدائِنِ، وناحيةٌ بالسِّندِ. والطُّورُ الجبلُ، وفِناءُ الدارِ، وجبلٌ قُرْبَ أيْلَةَ يُضافُ إلى سِيناءَ وسيِنينَ، وجبلٌ بالشامِ، وقيل هو المُضافُ إلى سِيناءَ، وجبلٌ بالقُدْسِ عن يَمينِ المسجِدِ، وآخَرُ عن قِبْلِيِّه، به قَبْرُ هارونَ عليه السلامُ، وجبلٌ برأسِ العَيْنِ، وآخَرُ مُطِلٌّ على طَبَرِيَّةَ، وكُورَةٌ بِمِصْرَ من القِبْلِيَّةِ،ود بنَواحي نَصِيبِينَ. وطُورِينُ ة بالرَّيِّ. والطِّوَرَةُ الطِّيَرَةُ. ولَقِيَ منه الْأَطْوَرِينَ، بكسرِ الراءِ، أي الداهيةَ. وبَلَغَ في العِلْمِ أطْوَرَيْهِ، بفَتحها وقد تكسرُ، أي أوَّلَهُ وآخِرَهُ.وطَوْطَرَنِي رَمانِي مَرْمىً بعدَ مَرْمىً.
تاج العروس:
طور
الطَّوْرُ بالفتْح : التَّارَةُ يقال : طَوْراً بعدَ طَوْرٍ أَي تارةً بعدَ تارةٍ قال النّابِغَةُ في وَصْف السَّليِم :
فبِتُّ كأَنِّي سَاوَرَتْني ضَئيلَةٌ ... مِنَ الرُّقْشِ في أَنْيابِها السّمُّ ناقِعُ
تنَاذَرَها الرّاقُونَ من سُوءِ سمِّهَا ... تُطَلَّقُه طَوراً وطَوْراً تُرَاجِعُ . ج : أَطْوَارٌ . الطَّوْرُ : ما كانَ على حَدّ الشَّيْءِ أَو بِحذَائِهِ أَي مُقَابَلَتِهِ وطُولِه كالطُّورِ بالضّمّ . والطَّوَارِ بالفتْحِ ويقال : رأَيتُ حَبْلاً بطَوارِ هذا الحائطِ أَي بِطُوِلِه ويقال هذه الدّارُ بطَوَارِ هذهِ الدّارِ أَي حائِطُهَا مُتَّصِلٌ بحائِطِها على نَسَقٍ واحدٍ . وقال أَبو بكر : وكلّ شَيْءٍ ساوَي شَيْئاً فهو طَوْرُه وطُوارُه . الطَّوْرُ : الحَدُّ بينَ الشَّيْئَيْنِ . الطَّوْرُ : القَدْرُ وعَدَا طَوْرَه أَي حَدَّه وقَدْرَه . الطَّوْرُ : الحَوْمُ حَوْلَ الشَّيءِ وقد طار حَوْلَ الشّيءِ طَوْراً كالطَّوَرَانِ مُحَرَّكَةً ومنه : فلانٌ لا يَطُورُنِي أَي لا يَقْرَبُ طَوَارِي ويقال : لا تَطُرْ حَرَاناَ أَي لا تَقْرَبْ ما حَوْلَنَا وفُلانٌ يَطُورُ بفُلانٍ كأَنه يَحُومُ حَوَاليْه ويَدْنُو منه وفي حديث عليّ رضي الله عنه : " واللهِ لا أَطُورُ بهِ ما سَمَرَ سَمِيرٌ " . أَي لا أَقْرَبُهُ أَبَداً . وَطَوراُ الدارِ ويُكْسَر : ما كَانَ مُمْتَداًّ مَعَهَا من الفِناءِ . والطُّورِيُّ : بالضّمّ : الوَحْشِيُّ من الطَّيْرِ والنَّاسِ وقال بعضُ أَهلِ اللُّغَةِ في قولِ ذي الرُّمَّةِ :
أَعارِيبُ طُورِيُّونَ عَن كُلِّ قَرْيَةٍ ... حِذَارَ المَنَايَا أَو حِذَارَ المَقادِرِ . قال : طُورِيُّونَ أَي وَحْشِيّون يَحِيدُونَ عن القُرَى حِذَارَ الوَباءِ والتّلَف كأَنّهُم نُسِبُوا إِلى الطُّورِ وهو جَبَلٌ بالشام . العَرَبُ تقول : مابِهَا أي بالدّارِ طُورِيٌّ ولا دُورِيّ أي أَحدٌ قال العَجّاج :
" وبَلْدَةٍ ليسَ بها طُورِيُّ
قال اللّيْثُ : ما بالدارِ طُورَانيٌّ أَي أَحَدٌ . وطُورَانُ : ة بهَرَاةَ وأُخْرَى بنَاحِيَةِ المَدَائِنِ . طُورَانُ : ناحِيَةٌ واسِعَةٌ بالسِّنْدِ . والطُّورُ : الجَبَلُ وفي الرّوْضِ اُلأُنُفِ : الطُّورُ : كُلُّ جَبَل يُنْبِتُ الشَّجَرَ فإِن لم يُنْبِتْ شَيْئاً فليس بطُورٍ . الطُّورُ : فِناءُ الدّارِ كالطُّورةِ . الطُّورُ : جَبَلٌ قُربَ أَيْلَةَ وهو بالسُّريانِيّة طُورَى والنَّسب إليه طُورِىّ وطُورَانيٌّ ويُضافُ إِلى سيناءَ في قوله تعالى " وشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ " يُضَاف أَيضاً إِلى سِينِينَ في قوله تعالى " والتينِ والزَّيْتُونِ . وطُورِ سِينِينَ " وقيل إِن سِيناءَ حِجَارَةٌ وقيل : إِنه اسمُ المَكانِ . والطُّورُ : جَبَلٌ بالشّامِ وقيل : هو المُضَافُ إلى سَيْنَاءَ وقال الفَرّاءُ في قوله تعالى " والطُّورِ وكِتَابٍ مَسْطُور " إنه هو الجَبَلُ الذي بمَدْيَنَ الذي كلَّم الله تَعَالى موسَى عليه السلامُ عليه تَكْليِماُ وقال المصنّف في البَصَائِر بعد ذِكْر هذه الآية : هو جبل محيط بالأرض والسطور هو جَبَلٌ بالقُدْسِ عن يَمِينِ المَسْجِدِ ويعرفُ بطُورِ زيتَا وقد صعدْتُه وتَبَرّكْتُ به . والطُّورُ : جَبَلٌ آخَرُ عنْ قِبْلِيّهِ به قَبْرُ هَارونَ عليه السّلامُ وهو يُزَازُ إلى الآن . والطُّورُ : جَبَلٌ برأْسِ العَيْنِ . والطُّورُ : جَبَلٌ آخَرُ مُطِلُّ على طَبَرِيَّة الأرْدُنِّ . والطُّورُ أيضاً : جَبَلٌ شاهِقٌ عند كُورَة تَشتملُ على عدَّةِ قُرىً تُعرَف بهذا الاسمِ بمِصْرَ من القِبْليَّةِ ويُنْسَبُ إليه الكُمَّثْرَى الجَيِّد وزَعَمَتْ طائِفَةٌ من اليهودِ أنّه جَبَلُ التَّجَلِّي وهو كَذِبٌ
والطُّورُ : د بنَواحِي نَصِيبينَ . وطُورِينُ : ة بالرَّيِّ . وقال ابنُ دُرَيْدٍ : الطِّوَرَةُ مثل الطِّيَرَةِ في بعضِ اللّغَاتِ . وقال الأصمعِيّ : يقال : لَقِيَ منه الأطْوَرِينَ بكسرِ الرّاءِ أي الدَّاهِيَةَ وكذلك الأقْوَرِينَ والأَمَرِّينَ . وعن أبي زَيد قال : من أمثالِهم " بَلَغَ فلانٌ في العِلْمِ أطْوَرَيْهِ " بفَتْحِها وقد تُكْسَرُ أي حَدَّيْه أوّلَهُ وآخِرَهُ أو غايَةَ ما يُحَاوِلُه أو أقصاه . وقال شَمِرٌ : سَمِعتُ ابن الأعرابِيّ يقول : بَلَغَ فُلانٌ أطْوَرِيه بخفضِ الرّاءِ : غايَتَه وهِمَّتَه . وقال ابنُ السِّكِّيتِ : بَلَغْتُ مِن فُلان أطْوَرَيْه أي الجَهْدَ والغايَةَ في أمرِه . وعن الأصْمَعيّ : رَكِبَ فلانٌ الدَّهْرَ وأطْوَرَيْهِ أي طَرَفَيْه . وطَوْطَرَنِي : رَمَاني مَرْمىً بَعْدَ مَرْمَىً وهذا نقَلَه الصّاغانيّ . ومما يستدرك عليه : الناسُ أطْوَارٌ أي أخْيَافٌ على حالاتٍ شَتَّى وقوله تعالى " وقَدْ خَلَقَكُمْ أطْوَاراً " معناهُ ضُروباً وأحْوالاً مختلفةً . وقال ثعلب : أَطْوَراً أي خِلَقاً مختلفَة كلّ واحِدٍ على حِدَةٍ . وقال الفَرّاءُ : أي نُطْفَةً ثم عَلَقَةً ثم مُضْغَةً ثم عَظْماً . وقال الأخْفَشُ : طَوْراً عَلَقَةً وطَوْراً مُضْغةً . وقال غيره : أرادَ اختلافَ المَنَاظِرِ والأَخلاقِ . وتَعَدَّى طَوْرَه : حالَه الذي يخُصّه . وحَمَامٌ طُورَانيٌّ وطوري : منسوبٌ إلى الطُّورِ جَبَل وقيل : هذا الجبلُ يقال له طُرْآن نسبٌ شاذّ ويقال : جاءَ من بَلَدٍ بعيدٍ . ورَجُلٌ طُورِيٌّ : غَرِيبٌ

##### Türkçe

طور
**طَارَ - يَطُوْرُ - طَوْر - أَطْوَار - طُوْر**

**طَارَ- يَطُوْرُ** + canlı veya şey: defalar yahut merhaleler hâlinde vuku bulur; fiilin her bir parçasına “**طورا**” denir; şeyin hâli onda, öncekinden farklı bir duruma dönüşür; fakat henüz nihai durumunun tamamına ulaşmamıştır.

**طَوْر**: “**طَارَ - يَطُوْرُ**” fiilinin “**من**” ile olanının fiil adı.

**أَطْوَار**: “**طَوْر**”un çoğulu: ardışık merhaleler; ve yaygın olan “**مرحلة**” lafzının, bir iş veya fiil için, aynı anlamına sahiptir.

**طُوْر - الطور**: “**فـُعـْل**” vezninde: “**طَارَ - يَطُوْرُ**”dan, mef‘ûl anlamında fiil adı: ikiye katlanan ve bölünen, merhaleler ve defalar hâline gelen şey; ve ıstılah olarak, zincirler ve ardışık merhaleler şeklinde olan kumlara veya dağlara bir vasıftır.

﴿**وطور سينين**﴾، ﴿**وشجرة تخرج من طور سيناء تنبت بالدهن وصبغ للآكلين**﴾: **طُوْر** Sina: o—Allah daha iyi bilir—Sina’da, kendine mahsus bir hususiyeti olan bir dağın yahut bir dağ silsilesinin adıdır.

Ve lafız, “**التبديل والتغيير والتعويض**” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**بَدَلَ - يَبْدُلُ**، **غَارَ - يَغِيْرُ**، **نَسَخَ - يَنْسَخُ**، **طارَ - يَطُوْرُ**، **صَارَ - يَصُورُ** (lâzım), **صَارَ - يَصِيْرُ** (lâzım)

Lafız bakımından ayırt edilir:
**طَارَ - يَطِيْرُ** (lâzım) + canlı + bir şey ile (kanat veya üfleme): gökte uzaklara doğru itilmeli olarak hareket eder: kendi uzuvlarından veya bileşenlerinden bir şey—kanat yahut üfleme yahut püskürtme—kullanır ki, kendi öz gücüyle gökte yükseğe doğru atılsın.

**طَارَ- يَطُوْرُ** + canlı veya şey: defalar yahut merhaleler hâlinde vuku bulur; fiilin her bir parçasına “**طورا**” denir; şeyin hâli onda, öncekinden farklı bir duruma dönüşür; fakat henüz nihai durumunun tamamına ulaşmamıştır.

**طَارَ - يَطِيْرُ** (müteaddî) + bir canlı veya bir iş + bir canlıyı: onu uğursuz sayar; ona uğursuzluk ve nahs isabet ettirir.

أطواراً
﴿**وقد خلقكم أطوارا (14)**﴾ Nûh

Sina’daki **الطور** dağı
**طور سيناء** ve **طور سينين** ﴿**وشجرة تخرج من طور سيناء تنبت بالدهن وصبغ للآكلين (20)**﴾ Mü’minûn ﴿**وطور سينين (2)**﴾ Tîn

**والطور** ﴿**والطور(1)**﴾ Tûr ﴿**وطور سينين (2)**﴾ Tîn

﴿**فلما قضى موسى الأجل وسار بأهله آنس من جانب الطور نارا قال لأهله امكثوا إني آنست نارا لعلي آتيكم منها بخبر أو جذوة من النار لعلكم تصطلون(29)**﴾ Kasas

﴿**وناديناه من جانب الطور الأيمن وقربناه نجيا(52)**﴾ Meryem ﴿**وما كنت بجانب الطور إذ نادينا ولكن رحمة من ربك لتنذر قوما ما أتاهم من نذير من قبلك لعلهم يتذكرون(46)**﴾ Kasas

﴿**وإذ أخذنا ميثاقكم ورفعنا فوقكم الطور خذوا ما آتيناكم بقوة واذكروا ما فيه لعلكم تتقون(63)**﴾ Bakara ﴿**وإذ أخذنا ميثاقكم ورفعنا فوقكم الطور خذوا ما آتيناكم بقوة واسمعوا قالوا سمعنا وعصينا وأشربوا في قلوبهم العجل بكفرهم قل بئسما يأمركم به إيمانكم إن كنتم مؤمنين(93)**﴾ Bakara ﴿**ورفعنا فوقهم الطور بميثاقهم وقلنا لهم ادخلوا الباب سجدا وقلنا لهم لا تعدوا في السبت وأخذنا منهم ميثاقا غليظا(154)**﴾ Nisâ

﴿**وإذ نتقنا الجبل فوقهم كأنه ظلة وظنوا أنه واقع بهم خذوا ما آتيناكم بقوة واذكروا ما فيه لعلكم تتقون (171)**﴾ A‘râf ﴿**وإذ أخذنا ميثاقكم ورفعنا فوقكم الطور خذوا ما آتيناكم بقوة واذكروا ما فيه لعلكم تتقون (63)**﴾ Bakara

﴿**يابني إسرائيل قد أنجيناكم من عدوكم وواعدناكم جانب الطور الأيمن ونزلنا عليكم المن والسلوى(80)**﴾ Tâhâ ﴿**وناديناه من جانب الطور الأيمن وقربناه نجيا(52)**﴾ Meryem

مختار الصحاح
● [**طور**] ط و ر: **طَوْرَهُ**’nu aştı, yani haddini geçti; **الطَّوْرُ** bir defadır; Yüce Allah’ın sözü ﴿**وقد خلقكم أطوارا**﴾: el-Ahfeş dedi ki: bir defa alaka, bir defa mudğa; ve insanlar **أطْوارٌ**dur, yani çeşitli hâller üzere farklı tabiatlardır; ve **الطُّورُ** dağdır.

الراغب
طور
- **طوار الدار** ve **طواره**: ondan, bina olarak uzayıp giden şey; denir ki: falan **طور**unu aştı, yani haddini geçti; ve “onunla **أطور** etmem”, yani avlusuna yaklaşmam. Denir ki: şöyle yaptı, **طورا** sonra **طور**; yani bir defa sonra bir defa. Ve sözü: ﴿**وقد خلقكم أطوارا**﴾ [Nûh/14]; denildi ki: Yüce Allah’ın sözüne benzer şeye işarettir: ﴿**خلقناكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة**﴾ [Hac/5]; ve denildi ki: Yüce Allah’ın sözüne benzer şeye işarettir: ﴿**واختلاف ألسنتكم وألوانكم**﴾ [Rûm/22]; yani yaratılışta ve huyda farklılar. Ve **الطور** hususi bir dağın adıdır; ve denildi ki: her dağın adıdır; ve denildi ki: yeri kuşatan bir dağdır (bu, sahih olmayan İsrailiyyattandır). Yüce Allah dedi ki: ﴿**والطور * وكتاب مسطور**﴾ [Tûr/1-2], ﴿**وما كنت بجانب الطور**﴾ [Kasas/46], ﴿**وطور سينين**﴾ [Tîn/2], ﴿**وناديناه من جانب الطور الأيمن**﴾ [Meryem/52], ﴿**ورفعنا فوقهم الطور**﴾ [Nisâ/154].

ملخص اللسان:
1. **والطّوَارُ**: **طارَ يَطُورُ**’un mastarıdır.
2. **طور**: **الطَّوْرُ**: bir defa; dersin ki: **طَوْراً بَعْدَ طَوْرٍ** yani bir defa sonra bir defa;
3. **والطِّوْر**: hâl; çoğulu **أَطْوارٌ**dur.
4. Allah تعالى dedi: ﴿**وقد خَلَقكُم أَطْوَاراً**﴾; manası: çeşitli türler ve farklı hâller;
5. Her şey bir şeye eşit olursa, o onun **طَوْرُه**’u ve **طُوَارُه**’udur;
6. **وطَوَارُ الدارِ** ve **طِوَارُها**: onunla birlikte avludan uzayıp giden şey;
7. **والطَّوْرُ**: iki şey arasındaki sınırdır.
8. **وطارَ حَوْلَ الشيء طَوْراً وطَوَرَاناً**: dolaştı;
9. **والطُّورُ**: dağdır. **وطُورُ سِينَاءَ**: Şam’da bir dağdır; ve o, Allah تعالى’nın Mûsâ ile konuştuğu—selâm onun üzerine—Medyen’deki dağdır; onunla konuşma olarak konuştu.
10- **الأَطْوارُ**: farklı hâller, defalar ve sınırlar; bir tanesi **طَوْرٌ**dur.

لسان العرب
● - **طور**: **الطَّوْرُ**: bir defa; dersin ki: **طَوْراً بَعْدَ طَوْرٍ** yani bir defa sonra bir defa; ve şair, **السَّلِيم**in vasfında dedi:
تُراجِعُه طَوْراً وطَوْراً تُطَلِّقُ
İbn Berrî dedi: doğrusu:
تُطَلِّقُه طَوْراً وطَوْراً تُراجِعُ
Beyit, Nâbiga ez-Zübyânî’nindir; ve tamamı şudur:
تَناذَرها الراقُونَ من سُوءِ سَمِّها،
نُطَلِّقُه طَوْراً وطَوْراً تُراجِعُ
Ve ondan önce:
فبِتُّ كأَنِّي ساوَرَتْني ضَئِيلةٌ
من الرُّقْشِ، في أَنيابِها السُّمُّ ناقعُ
Murad eder: Nu‘mân’ın tehdidinden, bu hâl üzere geceledi; ve Nu‘mân’a yemin etmişti ki ona hiciv ile ilişmemiştir; bunun için bundan sonra dedi:
فإِن كنتُ، لا ذو الضِّغْنِ عَنِّي مُكَذَّبٌ،
ولا حَلِفي على البراءةِ نافعُ
ولا أَنا مأْمونٌ بشيء أَقُولُه،
وأَنْتَ بأَمْرٍ لا محالَة واقعُ
فإِنكَ كالليلِ الذي هو مُدْرِكي،
وإِن خِلْتُ أَن المُنْتأَى عنكَ واسِعُ

**الطَّوْر**un çoğulu **أَطْوارٌ**dur. Ve insanlar **أَطْوَارٌ**dur, yani çeşitli hâller üzere farklı tabiatlardır. **والطِّوْر**: hâl; çoğulu **أَطْوارٌ**dur. Allah تعالى dedi: ﴿**وقد خَلَقكُم أَطْوَاراً**﴾; manası: çeşitli türler ve farklı hâller; ve Sa‘leb dedi: **أَطْواراً** yani farklı yaratılışlar; her biri tek başına; ve Ferrâ dedi: sizi **أَطْواراً** yarattı; dedi ki: nutfe, sonra alaka, sonra mudğa, sonra kemik; ve Ahfeş dedi: bir defa alaka, bir defa mudğa; ve başkası dedi: manzaraların ve ahlâkın farklılığını murad etti; şair dedi:
والمرْءُ يَخْلَقُ طَوْراً بعْدَ أَطْوارِ
Ve Sutayh hadîsinde:
فإِنّ ذا الدَّهْرَ أَطْوارٌ دَهاريرُ

**الأَطْوارُ**: farklı hâller, defalar ve sınırlar; bir tanesi **طَوْرٌ**dur; yani bir defa mülk, bir defa helâk, bir defa sıkıntı, bir defa nimet. **والطَّوْرُ** ve **الطَّوارُ** ((* “**والطور والطوار**” sözü: fetha ve damma ile)): bir şeyin hizasında yahut karşısında olan şey. Ve “bu duvarın **طَوارِ**’ında bir ip gördüm” denir; yani onun boyu boyunca. Ve “bu ev, şu evin **طَوَارِ**’ı üzeredir” denir; yani duvarı, tek bir düzen üzere onun duvarına bitişiktir. Ebû Bekir dedi: her şey bir şeye eşit olursa, o onun **طَوْرُه**’u ve **طُوَارُه**’udur. Ve İbnü’l-A‘râbî, **الطَّوَارِ** hakkında, sınır yahut uzunluk manasında, şu beyti okudu:
وطَعْنَة خَلْسٍ، قد طَعَنْتُ، مُرِشّة
كعطِّ الرداءِ، ما يُشَكُّ طَوَارُها
Dedi ki: onun **طَوارُ**’ı, onun uzunluğudur. Ve denir: ağzının iki yanı. **وطَوَارُ الدارِ** ve **طِوَارُها**: onunla birlikte avludan uzayıp giden şey. **والطَّوْرةُ**: evin avlusudur. **والطَّوْرةُ**: binalardır. Ve “falan beni **يَطُورُني** etmez” yani benim **طَوَارِي**’ma yaklaşmaz. Ve “**لا تَطُر حَرَانا**” denir; yani çevremize yaklaşma. Ve “falan, falanı **يَطُورُ**” yani sanki onun çevresinde dolaşır ve ona yaklaşır. Ve “onunla **لا أَطُورُ** ederim” denir; yani ona yaklaşmam. Ali’nin—Allah yüzünü keremli kılsın—hadîsinde: “Vallahi, bir gece sohbet edici sohbet ettikçe onunla **لا أَطُورُ** ederim” yani ona ebediyen yaklaşmam.

**والطَّوْرُ**: iki şey arasındaki sınırdır. Ve **عدا طَوْرَه**: yani haddini ve miktarını aştı. Ve **بلغ أَطْوَرَيْهِ**: yani uğraştığının en sonuna. Ebû Zeyd: adamın ilimde nihayete ulaşması hakkında darbımesellerinden: “falan **أَطْوَرِيه**’ine ulaştı”—râ’yı kesre ile—yani en uç noktasına. Ve “falan ilimde **أَطْوَرَيْهِ**’ine ulaştı” yani iki sınırına: evveline ve âhirine. Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî’yi şöyle derken işittim: “falan **أَطورِيه**’ine ulaştı”—râ’yı cer ile—yani gayesine ve himmetine. İbnü’s-Sikkît: “falandan **أَطْوَرَيْه**’ine ulaştım” yani onun işinde gayretin ve nihayetin sonuna. Asma‘î dedi: ondan **الأَمَرِّينَ** ve **الأَطْوَرِينَ** ve **الأَقْوَرِينَ** ile karşılaştım; manaca birdir. Ve denir: falan, zamanı ve **أَطْوَرَيْهِ**’ini bindi; yani iki ucunu. Nebîz hadîsinde: **تعَدَّى طَوْرَه**: yani haddini ve kendisine mahsus olan hâlini aştı; ve onda içilmesi helâl olur.

Ve **طارَ حَوْلَ الشيء طَوْراً وطَوَرَاناً**: dolaştı; ve **الطّوَارُ** **طارَ يَطُوْرُ**’un mastarıdır. Ve Araplar der ki: “evde ne **طُورِيٌّ** var ne **دُورِيٌّ**” yani hiç kimse; ve onun gibi **طُورَانِيٌّ** yoktur; ‘Accâc dedi:
وبَلْدة ليس بها طُورِيٌّ

**والطُّورُ**: dağdır. **وطُورُ سِينَاءَ**: Şam’da bir dağdır; ve Süryanice’de **طُورَى**dır; ona nisbet **طُورِيٌّ** ve **طُورانِيٌّ**dir. Aziz tenzilde: ﴿**وشجرةٍ تَخْرُجُ من طُورِ سَيْناءَ**﴾; Arapların sözünde **الطُّورُ** dağdır; ve denildi ki: **سَيناء** taşlardır; ve denildi ki: o yerin adıdır; ve **حَمَامٌ طُورانِيٌّ** ve **طُورِيٌّ** ona nisbetlidir; ve denildi ki: o, **طُرْآن** denilen bir dağa nisbetlidir; şâz nisbet; ve denilir: uzak bir beldeden geldi. Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü ﴿**والطُّورِ وكتابٍ مَسْطورٍ**﴾ hakkında dedi: Allah تعالى onunla yemin etti; dedi ki: o, Allah تعالى’nın Mûsâ ile—selâm onun üzerine—konuştuğu, Medyen’deki dağdır; onunla konuşma olarak konuştu.

**والطُّورِيُّ**: vahşîdir: kuştan ve insanlardan. Ve bazı dil ehli, Zü’r-Rumme’nin sözü hakkında:
أَعارِيبُ طُورِيّون، عن كلّ قَريةٍ،
حِذارَ المنايا أَبو حِذَارَ المقَادِرِ
Dedi ki: **طُورِيّون** yani vahşîler; köylerden uzak dururlar; vebadan ve helâkten sakınarak; sanki **الطُّور**’a nisbet edilmişlerdir; o da Şam’da bir dağdır. Ve **رجل طُورِي**: yani garip.

مقاييس اللغة:
(**طور**) **الطاء** ve **الواو** ve **الراء**: sahih bir asıldır; tek bir manaya delâlet eder; o da, mekân yahut zamandan bir şeyde uzamadır. Bundan: **طَوَار الدَّار**; o, avlusundan onunla birlikte uzayıp gidendir. Bunun için [denir]: **عدا طَوْره**; yani evinden kendisine ait olan sınırı aştı. Sonra bu, aşılan her şeyde istiâre edildi. Ve **الطُّور**: bir dağdır; böylece, konulmuş bir özel ad olması caizdir; ve onda boyca ve ence bir uzama bulunduğu için bununla adlandırılmış olması da caizdir. Ve bu babdandır onların sözü: **فعل ذلك طَوْراً بعد طَوْر**; işte bu, zamandan zikrettiğimizdir; sanki onu bir müddet sonra bir müddet yapmıştır. Ve onların, kuş ve başkalarından vahşî olana **طُورِيّ** ve **طُورانيّ** demeleri de bundandır; sanki vahşîleşmiş de **الطَّور**u aşmıştır; yani ünsînin sınırından uzaklaşmıştır.

القاموس المحيط:
**الطَّوْرُ**: bir defa; çoğulu **أطْوارٌ**; ve bir şeyin sınırı üzerinde yahut hizasında olan şey; **كالطُّورِ** ve **الطَّوارِ** gibi; ve iki şey arasındaki sınır; ve miktar; ve şeyin etrafında dolaşma; **كالطَّوَرانِ** gibi. Ve **طَوارُ الدارِ**—kesre ile de gelir—onunla birlikte uzayıp giden şeydir. Ve **الطُّورِيُّ**—damma ile—vahşîdir; ve “onda **طُورِيٌّ** ve **طُوْرانِيٌّ** hiç kimse yoktur.” Ve **طُورانُ**: Herat’ta; ve Medâin tarafında; ve Sind’de geniş bir nahiye. Ve **الطُّورُ**: dağdır; ve evin avlusudur; ve Eyle’ye yakın bir dağdır; **سِيناء** ve **سيِنين**’e izafe edilir; ve Şam’da bir dağdır; ve denildi ki: **سِيناء**’ya izafe edilendir; ve Kudüs’te, mescidin sağında bir dağdır; ve bir başkası onun kıble tarafındadır; onda Hârûn’un—selâm onun üzerine—kabri vardır; ve Re’sü’l-‘Ayn’da bir dağ; ve Taberiyye’ye nazır bir başka dağ; ve Mısır’da kıble tarafında bir **كُورَة**; ve Nasîbîn taraflarında bir köydür. Ve **طُورِينُ**: Rey’de. Ve **الطِّوَرَةُ**: **الطِّيَرَةُ**dır. Ve ondan **الْأَطْوَرِينَ** ile karşılaştı—râ kesre ile—yani musibet. Ve ilimde **أطْوَرَيْهِ**’ine ulaştı—fetha ile; bazen kesrelenir—yani evveli ve âhiri. Ve **وطَوْطَرَنِي**: beni bir atıştan sonra bir atışla attı.

تاج العروس:
طور
**الطَّوْرُ**—fetha ile—bir defadır; denir: **طَوْراً بعدَ طَوْرٍ** yani bir defa sonra bir defa. Nâbiga, **السَّليِم**in vasfında dedi:
فبِتُّ كأَنِّي سَاوَرَتْني ضَئيلَةٌ ... مِنَ الرُّقْشِ في أَنْيابِها السّمُّ ناقِعُ
تنَاذَرَها الرّاقُونَ من سُوءِ سمِّهَا ... تُطَلَّقُه طَوراً وطَوْراً تُرَاجِعُ
Çoğulu: **أَطْوَارٌ**. **الطَّوْرُ**: bir şeyin sınırı üzerinde yahut hizasında; yani karşısında ve boyu boyunca olan şey; damma ile **الطُّور** gibi; ve fetha ile **الطَّوَارِ** gibi. Denir: “bu duvarın **طَوارِ**’ında bir ip gördüm” yani onun boyu boyunca. Ve denir: “bu ev, şu evin **طَوَارِ**’ındadır” yani duvarı, tek bir düzen üzere onun duvarına bitişiktir. Ebû Bekir dedi: her şey bir şeye eşit olursa, o onun **طَوْرُه**’u ve **طُوارُه**’udur. **الطَّوْرُ**: iki şey arasındaki sınırdır. **الطَّوْرُ**: miktardır; ve **عَدَا طَوْرَه**: yani haddini ve miktarını aştı. **الطَّوْرُ**: şeyin etrafında dolaşmadır; ve **طارَ حَوْلَ الشّيءِ طَوْراً**: **كالطَّوَرَانِ**—harekeli—gibidir. Bundan: “falan **لا يَطُورُنِي**” yani benim **طَوَارِي**’ma yaklaşmaz. Ve denir: “**لا تَطُرْ حَرَاناَ**” yani çevremize yaklaşma. Ve falan, falanı **يَطُورُ** eder; sanki onun çevresinde dolaşır ve ona yaklaşır. Ali’nin—Allah ondan razı olsun—hadîsinde: “Vallahi, bir gece sohbet edici sohbet ettikçe onunla **لا أَطُورُ** ederim”; yani ona ebediyen yaklaşmam.

Ve **طَوراُ الدارِ**—kesre ile de gelir—avludan onunla birlikte uzayıp giden şeydir. Ve **الطُّورِيُّ**—damma ile—kuştan ve insandan vahşîdir. Ve bazı dil ehli, Zü’r-Rumme’nin sözü hakkında:
أَعارِيبُ طُورِيُّونَ عَن كُلِّ قَرْيَةٍ ... حِذَارَ المَنَايَا أَو حِذَارَ المَقادِرِ
Dedi ki: **طُورِيُّونَ** yani vahşîler; köylerden uzaklaşırlar; vebadan ve helâkten sakınarak; sanki **الطُّور**’a nisbet edilmişlerdir; o da Şam’da bir dağdır. Araplar der ki: “onda—yani evde—ne **طُورِيٌّ** var ne **دُورِيٌّ**” yani hiç kimse. ‘Accâc dedi:
وبَلْدَةٍ ليسَ بها طُورِيُّ
Leys dedi: “evde **طُورَانيٌّ** yok” yani hiç kimse. **طُورَانُ**: Herat’ta bir yer; ve bir başkası Medâin tarafında. **طُورَانُ**: Sind’de geniş bir nahiye. **الطُّورُ**: dağdır. Ve **الرّوْضِ الأُنُفِ**’te: **الطُّورُ**: ağaç bitiren her dağdır; eğer hiçbir şey bitirmezse **طُور** değildir. **الطُّورُ**: evin avlusudur; **الطُّورة** gibi. **الطُّورُ**: Eyle’ye yakın bir dağdır; Süryanice’de **طُورَى**dır; ona nisbet **طُورِىّ** ve **طُورَانيٌّ**dir; Yüce Allah’ın sözü “﴿**وشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ**﴾”da **سيناء**’ya izafe edilir; Yüce Allah’ın sözü “﴿**وطُورِ سِينِينَ**﴾”de **سِينِينَ**’e de izafe edilir. Ve denildi ki: **سِيناء** taşlardır; ve denildi ki: o yerin adıdır. **الطُّورُ**: Şam’da bir dağdır; ve denildi ki: **سَيْنَاء**’ya izafe edilendir. Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü “﴿**والطُّورِ وكِتَابٍ مَسْطُور**﴾” hakkında dedi: o, Allah تعالى’nın Mûsâ ile—selâm onun üzerine—konuştuğu, Medyen’deki dağdır; onunla konuşma olarak konuştu. Ve musannif, **البَصَائِر**’de bu âyeti zikrettikten sonra dedi: o, yeri kuşatan bir dağdır; ve **السطور** Kudüs’te, mescidin sağında bir dağdır; **طُورِ زيتَا** diye bilinir; ben ona çıktım ve onunla bereketlendim. Ve **الطُّورُ**: onun kıble tarafında bir başka dağdır; onda Hârûn’un—selâm onun üzerine—kabri vardır; ve şimdiye dek ziyaret edilir. Ve **الطُّورُ**: Re’sü’l-‘Ayn’da bir dağdır. Ve **الطُّورُ**: Ürdün Taberiyye’sine nazır bir başka dağdır. Ve **الطُّورُ** ayrıca: Mısır’da kıble tarafında, birkaç köyü içine alan bir **كُورَة** yanında yüksek bir dağdır; bu adla bilinir; ona iyi **الكُمَّثْرَى** nisbet edilir. Ve Yahudilerden bir taife, onun tecellî dağı olduğunu zannetmiştir; bu yalandır.

Ve **الطُّورُ**: Nasîbîn taraflarında bir köydür. Ve **طُورِينُ**: Rey’de bir yerdir. İbn Düreyd dedi: **الطِّوَرَةُ** bazı lehçelerde **الطِّيَرَةِ** gibidir. Asma‘î dedi: “ondan **الأطْوَرِينَ** ile karşılaştı”—râ kesre ile—yani musibet; bunun gibi **الأقْوَرِينَ** ve **الأَمَرِّينَ**. Ebû Zeyd’den: darbımesellerinden: “falan ilimde **أطْوَرَيْهِ**’ine ulaştı”—fetha ile; bazen kesrelenir—yani iki sınırına: evveli ve âhiri; yahut uğraştığının gayesine; yahut en uç noktasına. Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî’yi şöyle derken işittim: “falan **أطْوَرِيه**’ine ulaştı”—râ’yı cer ile—yani gayesine ve himmetine. İbnü’s-Sikkît dedi: “falandan **أطْوَرَيْه**’ine ulaştım” yani onun işinde gayretin ve nihayetin sonuna. Asma‘î’den: “falan zamanı ve **أطْوَرَيْهِ**’ini bindi” yani iki ucunu. Ve **طَوْطَرَنِي**: beni bir atıştan sonra bir atışla attı; bunu Sâğânî nakletti. Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: insanlar **أطْوَارٌ**dur; yani çeşitli hâller üzere farklı tabiatlardır. Ve Yüce Allah’ın sözü “﴿**وقَدْ خَلَقَكُمْ أطْوَاراً**﴾”: manası, çeşitli türler ve farklı hâllerdir. Sa‘leb dedi: **أَطْوَراً** yani farklı yaratılışlar; her biri tek başına. Ferrâ dedi: yani nutfe, sonra alaka, sonra mudğa, sonra kemik. Ahfeş dedi: bir defa alaka, bir defa mudğa. Başkası dedi: manzaraların ve ahlâkın farklılığını murad etti. Ve **تَعَدَّى طَوْرَه**: kendisine mahsus olan hâlidir. Ve **حَمَامٌ طُورَانيٌّ** ve **طوري**: **الطُّور** dağ’a nisbetlidir; ve denildi ki: bu dağa **طُرْآن** denir; şâz bir nisbet. Ve denilir: uzak bir beldeden geldi. Ve **رَجُلٌ طُورِيٌّ**: garip.
