# طوط — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%88%D8%B7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: طوط

الطوط، بالضم: الحية، عن الليث، وأنشد في وصف الزمام، شبهه بالحية:
  ما إن يزال لها شأو يقومهـا                      مقوم مثل طوط الماء مجدول والطوط: القطن، نقله الجوهري، وأنشد، هو لرجل من جرم:
  صفراء ملحمة حيكت نمانمـهـا                      من المدمقس أو من فاخر الطوط وقال المتلمس:
  محبوكة حبكت منها نمانمـهـا                      من الدمقس أومن فاخر الطوط وقال أبو حنيفة: وزعم بعض الرواة أن الطوط: قطن البردي خاصة، وأنشد ابن خالويه لأمية بن أبي الصلت:
  والطوط نزرعه أغن جراؤه                      فيه اللباس لكل حول يعضد أغن: ناعم ملتف، وجراؤه: جوزه، ويعضد: يوشى. والطوط: الطويل، وقال كراع: هو المفرط في الطول كالطاط، والطيط، بالكسر، قال الأزهري: ومنه قول ابن الأعرابي: الأطط: الطويل، والأنثى: ططاء، كأنه مأخوذ من الطاط والطوط، قال الصاغاني: وكذلك رجل قاق وقوق، أي طويل. قال: وطاط: ذو وجهين. والطوط: الباشق، وقيل: الخفاش. والطوط: الصغير من الجبال، يقال: جبل طوط. والطوط: الرجل الشديد الخصومة، كالطاط، وربما وصف به الشجاع، كالطاط. والطواط، كغراب، والطوط: الفحل المغتلم الهائج الذي يرفع عينيه مما به، فلا يكاد يبصر، كالطائط، ويوصف به الرجل الشجاع، ج: طاطة، وأطواط، وحكى الأزهري عن الليث في جمعه: طاطون، وفحول طاطة، قال: ويجوز في الشعر: فحول طاطات. وأطواط. وقد طاط يطوط طووطا، كقعود، ويطاط طيوطا، بالياء، فإن الكلمة يائية واوية. وقيل: الطوط: الذي تسمو عيناه إلى هذه وهذه من شدة الهيج. وقيل: هو الذي يهدر في الإبل، فإذا سمعت الناقة صوته ضبعت، وليس هذا عندهم بمحمود. وقال أبو نصر: الطوط والطائط من الإبل: الشديد الغلمة، وأنشد:
  طاط من الغلمة في التجاج
  ملتهب من شدة الـهـياج وقال آخر:
  كطائط يطيط من طروقه

  يهدر لا يضرب فيها روقه والطيط، بالكسر: الأحمق، والأنثى: طيطة. والطيطان، كتيجان: الكراث، عن ابن الأعرابي، وقيل: هو البري، منبته الرمل، الواحدة بهاء، قال بعض بني فقعس:
  وإن بني معن صباة إذا صبـوا                      فساة إذا الطيطان بالرمل نورا حكاه أبو حنيفة، وقال ابن بري: وظاهر الطيطان أنه جمع طوط. والطيوط، بالضم: الشدة، كما في اللسان. والطيطوى، كنينوى، لقرية بالموصل، وكلاهما دخيلان في العربية: ضرب من القطا طوال الأرجل أو غيره من الطير. وقال الصاغاني: هو معروف، وأنشد لبعض المحدثين:
  أما والذي أرسـى ثـبـيرا مـكـانـه                      وأنبت زيتونا علـى نـهـر نـينـوى
  لئن غاب أقوام فعـالـي بـقـولـهـم                      لما زغت عن قولي مدى فتر طيطوى اعلم أن هذا الحرف واوي ويائي. وقد خلط المصنف بينهما، ولم يشر إلا في طاط الفحل يطوط، ويطاط، وذكر كلمات يائية غيرها، فمنها: رجل طيط: طويل، وطيط: أحمق، والطيوط: الشدة والطيطوى للطير، وأما الطيطان للكراث فصريح قول أبي حنيفة أنها يائية، ومقتضى كلام ابن بري أنها واوية. ومما يستدرك عليه: ورجل طاط: يرفع عينيه عن الحق لا يكاد يبصره، على التشبيه بالبعير الهائج، قال ذو الرمة:
  فرب امرئ طاط عن الحق طامح                      بعينيه مما عـودتـه أقـاربـه
  ركبت به عوصـاء ذات كـريهة                      وزوراء حتى يعرف الضيم جانبه وحكى ابن بري عن ابن خالويه قال: يقال: طاط الفحل الناقة يطاطها طاطا، إذا ضربها، ويقال: أعجبني طاط هذا الفحل، أي ضرابه. والطاط: الظالم، وقيل: المتكبر، قال ربيعة بن مقروم:
  وخصم يركب العوصاء طاط                      عن المثلى غناماه الـقـذاع أي متكبر عن المثلى. والمثلى: خير الأمور. وطوط الرجل، إذا أتى بالطاطة من الغلمان، وهم الطوال. وغلام طائط: هائج، على التشبيه بالجمل المغتلم، وأنشد الأصمعي:
  لو أنها لاقت غلاما طائطا
  ألقى عليه كلكلا علابطا هكذا في الصحاح؛ وبخط أبي سهل: ألقى عليها، وفي بعض النسخ: ألقت عليه. والطوط، بالضم: الرجل القليل المروءة، والمتطاول على أصحابه.

### Türkçe

**الطوط**، ötre ile: yılan; Leys’ten. Ve **الزمام**ın vasfında inşad etti; onu yılanla benzetti:

  “Ona ait bir şevk, onu doğrultup ayakta tutar olmaktan geri kalmaz;
                      doğrultulmuş, suyun **طوط**u gibi, bükülmüş.”

Ve **الطوط**: pamuk; Cevherî onu nakletti. Ve inşad etti; Cerem’den bir adama aittir:

  “Sarı, etli; nakışları dokunmuş;
                      **المدمقس**ten yahut **الطوط**un seçkininden.”

Ve Mütelemmis dedi:

  “Sıkı dokunmuş; ondan nakışları dokunmuş;
                      **الدمقس**ten yahut **الطوط**un seçkininden.”

Ve Ebû Hanîfe dedi: Bazı râvîler zannetti ki **الطوط**: özellikle **البردي** pamuğudur. Ve İbn Hâlaveyh, Ümeyye b. Ebî’s-Salt’a ait olarak inşad etti:

  “Ve **الطوط**u ekeriz; onun cevizi yumuşak, kıvrımlıdır;
                      onda her yıl için elbise vardır; süslenir.”

**أغن**: yumuşak, kıvrımlı. Ve **جراؤه**: onun cevizi. Ve **يعضد**: nakışlanır/süslenir. Ve **الطوط**: uzun. Ve Kurâ‘ dedi: O, **الطاط** gibi aşırı uzun olandır. Ve **الطيط** (kesre ile), Ezherî dedi: Ondan İbnü’l-A‘râbî’nin sözü: **الأطط**: uzun; dişisi: **ططاء**; sanki **الطاط** ve **الطوط**tan alınmıştır. Sâgânî dedi: Ve yine **رجل قاق وقوق**; yani uzun. Dedi: Ve **طاط**: iki yüzlü olan.

Ve **الطوط**: **الباشق**; ve denildi ki: **الخفاش**.

Ve **الطوط**: dağların küçüğü; “**جبل طوط**” denir.

Ve **الطوط**: şiddetli husumet sahibi adam; **الطاط** gibi. Ve bazen onunla yiğit vasfedilir; **الطاط** gibi.

Ve **الطواط** ( **غراب** vezninde) ve **الطوط**: azgın, kızgın, şehveti kabarmış aygır; kendisindeki şeyden dolayı gözlerini kaldırır da neredeyse göremez; **الطائط** gibi. Ve onunla yiğit adam vasfedilir. Çoğulu: **طاطة** ve **أطواط**. Ezherî, Leys’ten onun cem‘i hakkında nakletti: **طاطون**; ve **فحول طاطة**. Dedi: Şiirde caizdir: **فحول طاطات**. Ve **أطواط**.

Ve “**طاط**” etti; “**يطوط**” **طووطا** ( **قعود** gibi) ve “**يطاط**” **طيوطا** (yâ ile); çünkü kelime yâî ve vâvîdir. Ve denildi ki: **الطوط**: şiddetli azgınlıktan gözleri şuna buna yükselen kimsedir. Ve denildi ki: O, develer içinde böğürendir; dişi deve onun sesini işitince çöker; ve bu, onların yanında övülen değildir.

Ve Ebû Nasr dedi: Develerden **الطوط** ve **الطائط**: şiddetli şehvet sahibidir. Ve inşad etti:

  “**طاط**; şehvetten, **التجاج** içinde;
  alevlenmiş; azgınlığın şiddetinden.”

Ve bir başkası dedi:

  “Yolculuklarında **طائط** gibi; **يطيط** eder;
  böğürür; onda boynuzunu vurmaz.”

Ve **الطيط** (kesre ile): ahmak; dişisi: **طيطة**.

Ve **الطيطان** ( **تيجان** gibi): pırasa; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve denildi ki: o, yabanî olandır; bitiş yeri kumdur; tekili **هاء** iledir. Fuk‘as oğullarından biri dedi:

  “Ve Ma‘n oğulları, eğer gençlik hevesine kapılırlarsa, hevesli gençlerdir;
                      kumda **الطيطان** parlayınca, pislik saçanlardır.”

Ebû Hanîfe onu nakletti. Ve İbn Berrî dedi: **الطيطان**ın zahiri, onun **طوط**un cem‘i olduğudur.

Ve **الطيوط** (ötre ile): şiddet; Lisân’da olduğu gibi.

Ve **الطيطوى** ( **نينوى** gibi): Musul’da bir köy içindir. Ve ikisi de Arapçaya dâhildir: uzun bacaklı **القطا**dan bir tür yahut kuşlardan başka bir tür. Sâgânî dedi: O, bilinir. Ve bazı muhdeslerden inşad etti:

  “Sebeber’i yerinde sabitleyen ve
                      **نينوى** nehri üzerinde zeytin bitiren hakkı için;
  kavimler gitse de, onların sözleriyle benim yüceliğim;
                      sözümden sapmadım; **طيطوى**nın gevşediği müddetçe.”

Bil ki bu harf vâvî ve yâîdir. Musannif ikisini birbirine karıştırdı; yalnızca “**طاط** aygır **يطوط** ve **يطاط**”ta işaret etti; ve bunun dışında yâî kelimeler zikretti. Onlardan: **رجل طيط**: uzun; ve **طيط**: ahmak; ve **الطيوط**: şiddet; ve kuş için **الطيطوى**. **الطيطان**ın pırasa için oluşuna gelince: Ebû Hanîfe’nin sözü açıkça onun yâî olduğudur; İbn Berrî’nin sözünün gereği ise onun vâvî olduğudur.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **رجل طاط**: hakkın üzerinden gözlerini kaldırır; onu neredeyse görmez; azgın deveye benzetme üzere. Zü’r-Rumme dedi:

  “Nice kişi vardır ki, hakktan **طاط** etti; gözleriyle yukarı bakan;
                      akrabalarının onu alıştırdığı şeyden dolayı;
  onunla, çetinlik sahibi bir sarp yola bindim;
                      ve eğri bir yola; ta ki zulmün yanı bilinsin.”

Ve İbn Berrî, İbn Hâlaveyh’ten nakletti; dedi: “**طاط** aygır, dişi deveyi **يطاطها** **طاطا**” denir; onu vurduğu zaman. Ve “Bu aygırın **طاط**ı hoşuma gitti” denir; yani onun çiftleşmesi/vuruşu.

Ve **الطاط**: zalim. Ve denildi ki: kibirli. Rabî‘a b. Mukarrim dedi:

  “Ve bir hasım ki sarp yola biner; **طاط**;
                      **المثلى**dan; iki bulutlu koyun sürüsü sahibi.”

Yani **المثلى**dan kibirli. Ve **المثلى**: işlerin hayırlısı.

Ve “**طوط** الرجل” (adam **طوط** etti): **الغلمان**dan **الطاطة**yı getirdiği zaman; onlar uzun boylulardır.

Ve **غلام طائط**: azgın; şehveti kabarmış deveye benzetme üzere. Asma‘î inşad etti:

  “Eğer o, **غلاما طائطا** ile karşılaşsaydı,
  üzerine, iri göğsünü, kaba birini atardı.”

Böylece **الصحاح**ta. Ebû Sehl’in hattıyla: “**ألقى عليها**”. Ve bazı nüshalarda: “**ألقت عليه**”.

Ve **الطوط** (ötre ile): mürüvveti az adam; ve arkadaşlarına karşı boy atan.
