# طوع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%88%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: طوع

الطَّوْعُ: نَقِيضُ الكَرْهِ. طاعَه يَطُوعُه وطاوَعَه، والاسم الطَّواعةُ والطَّواعِيةُ. ورجل طَيِّعٌ أَي طائِعٌ. ورجل طائِعٌ وطاعٍ مقلوب، كلاهما: مُطِيعٌ كقولهم عاقَني عائِقٌ وعاقٍ، ولا فِعْل لطاعٍ؛ قال:حَلَفْتُ بالبَيْتِ، وما حَوْلَه
من عائِذٍ بالبَيْتِ أَوْ طاعِ
وكذلك مِطْواعٌ ومِطْواعةٌ؛ قال المتنخل الهذلي:
إِذا سُدْتَه سُدْت مِطْواعةً،
ومَهْما وكَلْتَ إِليه كَفاه
الليحاني: أَطَعْتُه وأَطَعْتُ له. ويقال أَيضاً: طِعْتُ له وأَنا أَطِيعُ طاعةً. ولَتَفْعَلَنَّه طَوْعاً أَو كَرْهاً، وطائِعاً أَو كارِهاً. وجاء فلان طائعاً غير مُكْرَهٍ، والجمع طُوَّعٌ. قال الأَزهري: من العرب من يقول طاعَ له يَطُوعُ طَوْعاً، فهو طائعٌ، بمعنى أَطاعَ، وطاعَ يَطاعُ لغة جيدة. قال ابن سيده: وطاعَ يَطاعُ وأَطاعَ لانَ وانْقادَ، وأَطاعَه إِطاعةً وانْطاعَ له كذلك. وفي التهذيب: وقد طاع له يَطُوعُ إِذا انقاد له، بغير أَلِف، فإِذا مضَى لأَمره فقد أَطاعَه، فإِذا وافقه فقد طاوعه؛ وأَنشد ابن بري للرَّقّاصِ الكلبي:
سِنانُ مَعَدٍّ في الحُرُوبِ أَداتُها،
وقد طاعَ مِنْهُمْ سادةٌ ودَعائِمُ
وأَنشد للأَحوص:
وقد قادَتْ فُؤادي في هَواها،
وطاعَ لها الفُؤادُ وما عَصاها
وفي الحديث: فإِنْ هُمْ طاعُوا لك بذلك. ورجل طَيِّعٌ أَي طائِعٌ. قال: والطاعةُ اسم من أَطاعَه طاعةً، والطَّواعِيةُ اسم لما يكون مصدراً لطاوَعَه، وطاوَعَتِ المرأَةُ زوجها طَواعِيةً. قال ابن السكيت: يقال طاعَ له وأَطاعَ سواء، فمن قال طاع يقال يطاع، ومن قال أَطاعَ قال يُطِيعُ، فإِذا جئت إِلى الأَمر فليس إِلاَّ أَطاعَه، يقال أَمَرَه فأَطاعَه، بالأَلف، طاعة لا غير. وفي الحديث: هَوًى مُتَّبَعٌ وشُحٌّ مُطاعٌ؛ هو أَن يُطِيعَه صاحبُه في منع الحقوق التي أَوجبها الله عليه في ماله. وفي الحديث: لا طاعةَ في مَعْصِيةِ الله؛ يريد طاعةَ وُلاةِ الأَمر إِذا أَمرُوا بما فيه معصية كالقتل والقطع أَو نحوه، وقيل: معناه أَن الطاعة لا تسلم لصاحبها ولا تخلُص إِذا كانت مشوبة بالمعصية، وإِنما تصح الطاعة وتخلص مع اجتناب المعاصي، قال: والأَول أَشبه بمعنى الحديث لأَنه قد جاء مقيّداً في غيره كقوله: لا طاعةَ لمخلوق في معصية الله، وفي رواية: في معصية الخالق. والمُطاوَعةُ: الموافقة، والنحويون ربما سموا الفعل اللازم مُطاوِعاً. ورجل مِطْواعٌ أَي مُطِيعٌ. وفلان حسن الطَّواعِيةِ لك مثل الثمانية أَي حسن الطاعة لك. ولسانه لا يَطُوعُ بكذا أَي لا يُتابِعُه. وأَطاع النَّبْتُ وغيره: لم يمتنع على آكله. وأَطاعَ له المَرْتَعُ إِذا اتَّسَعَ له المرتع وأَمْكَنَه الرَّعْيُ؛ قال الأَزهري: وقد يقال في هذا الموضع طاعَ؛ قال أَوس بن حجر:كأَنَّ جِيادَهُنَّ، بِرَعْنِ زُمٍّ،
جَرادٌ قد أَطاعَ له الوَراقُ
أَنشده أَبو عبيد وقال: الوَراقُ خُضْرَةُ الأَرض من الحشيش والنبات وليس من الورق. وأَطاعَ له المَرْعَى: اتَّسَعَ وأَمكن الرعْيُ منه؛ قال الجوهري: وقد يقال في هذا المعنى طاعَ له المَرْتَعُ. وأَطاعَ التمرُ (*
قوله«وأطاع التمر إلخ» كذا بالأصل.) حانَ صِرامُه وأَدْرَك ثمره وأَمكن أَن يجتنى. وأَطاع النخلُ والشجرُ إِذا أَدرك.
وأَنا طَوْعُ يَدِكَ أَي مُنْقادٌ لك. وامرأَة طَوْعُ الضَّجِيعِ: مُنْقادةٌ له؛ قال النابغة:
فارْتاعَ مِنْ صَوْتِ كَلاَّبٍ، فَباتَ له
طَوْع الشَّوامِتِ، مِنْ خَوْفٍ ومن صَرَدِ
يعني بالشَّوامِتِ الكِلابَ، وقيل: أَراد بها القوائم، وفي التهذيب: يقال فلان طَوْعُ المكارِه إِذا كان معتاداً لها مُلَقًّى إِيّاها، وأَنشد بيت النابغة، وقال: طوع الشوامت بنصب العين ورفعها، فمن رفع أَراد بات له ما أَطاعَ شامِتُه من البرْدِ والخَوْف أَي بات له ما اشتَهى شامِتُه وهو طَوْعُه ومن ذلك تقول: اللهم لا تُطِيعَنَّ بنا شامِتاً أَي لا تفعلْ بي ما يَشْتَهِيه ويُحِبُّه، ومن نصب أَراد بالشَّوامِتِ قوائمه، واحدتها شامِتةٌ؛ تقول: فبات الثوْرُ طَوْعَ قَوائِمِه أَي بات قائماً. وفرس طَوْعُ العِنانِ: سَلِسُه. وناقة طَوْعةُ القِيادِ وطَوْعُ القِيادِ وطَيِّعةُ القِيادِ: ليِّنة لا تُنازِعُ قائِدَها.
وتَطَوَّعَ للشيءِ وتَطَوَّعه، كلاهما: حاوَله، والعرب تقول: عَليَّ أَمْرةٌ مُطاعةٌ. وطَوَّعَتْ له نفسُه قَتْلَ أَخِيه؛ قال الأَخفش: مثل طَوَّقَتْ له ومعناه رخّصت وسهّلت، حكى الأَزهري عن الفراء: معناه فَتابَعَتْ نفسُه، وقال المبرد: فطوَّعت له نفسه فَعَّلَتْ من الطوْع، وروي عن مجاهد قال: فطوَّعت له نفسه شَجَّعَتْه؛ قال أَبو عبيد: عنى مجاهد أَنها أَعانته على ذلك وأَجابته إِليه، قال: ولا أَدْرِي أَصله إِلاَّ من الطَّواعِيةِ؛ قال الأَزهري: والأَشبه عندي أَن يكون معنى طَوَّعَتْ سَمَحَتّْ وسهَّلت له نفسه قتل أَخيه أَي جعلت نفسُه بهواها المُرْدي قَتلَ أَخيه سهلاً وهَوِيَتْه، قال: وأَما على قول الفراء والمبرد فانتصاب قوله قتلَ أَخيه على إِفضاء الفعل إِليه كأَنه قال فطوَّعت له نفسه أَي انقادت في قتل أَخيه ولقتل أَخيه فحذف الخافض وأَفْضَى الفعلُ إِليه فنصبه. قال الجوهري: والاسْتِطاعةُ الطَّاقةُ؛ قال ابن بري: هو كما ذكر إِلاَّ أَنّ الاستطاعة للإِنسان خاصّة والإِطاقة عامة، تقول: الجمل مطيق لحِمْله ولا تقل مستطيع فهذا الفرق ما بينهما، قال: ويقال الفَرسُ صَبور على الحُضْر. والاستطاعةُ: القدرة على الشيء، وقيل: هي استفعال من الطاعة؛ قال الأَزهري: والعرب تحذف التاء فتقول اسْطاعَ يَسْطِيعُ؛ قال: وأَما قوله تعالى: فما اسْطاعُوا أَن يظهروه، فإِن أَصله استطاعوا بالتاء، ولكن التاء والطاء من مخرج واحد فحذفت التاء ليخف اللفظ، ومن العرب من يقول اسْتاعوا، بغير طاء، قال: ولا يجوز في القراءة، ومنهم من يقول أَسْطاعُوا بأَلف مقطوعة، المعنى فما أَطاعُوا فزادوا السين؛ قال: قال ذلك الخليل وسيبويه عوضاً من ذهاب حركة الواو لأَن الأَصل في أَطاعَ أَطْوَعَ، ومن كانت هذه لغته قال في المستقبل يُسْطِيعُ، بضم الياء؛ وحكي عن ابن السكيت قال: يقال ما أَسطِيعُ وما أُسْطِيعُ وما أَسْتِيعُ، وكان حمزة الزيات يقرأُ: فما اسْطّاعوا، بإِدغام الطاء والجمع بين ساكنين، وقال أَبو إِسحق الزجاج: من قرأَ بهذه القراءة فهو لاحن مخطئ، زعم ذلك الخليل ويونس وسيبويه وجميع من يقول بقولهم، وحجتهم في ذلك أَن السين ساكنة، وإِذا أُدغمت التاء في الطاء صارت طاء ساكنة ولا يجمع بين ساكنين، قال: ومن قال أَطْرَحُ حركة التاء على السين فأَقرأُ فما أَسَطاعوا فخطأ أَيضاً لأَن سين استفعل لم تحرك قط. قال ابن سيده: واسْتَطاعَه واسْطاعَه وأَسْطاعَه واسْتاعَه وأَسْتاعَه أَطاقَه فاسْتَطاعَ، على قياس التصريف، وأَما اسْطاعَ موصولةً فعلى حذف التاء لمقارنتها الطاء في المخرج فاسْتُخِفَّ بِحذفها كما استخف بحذف أَحد اللامين في ظَلْتُ، وأَما أَسْطاعَ مقطوعة فعلى أَنهم أَنابُوا السين منَابَ حركة العين في أَطاعَ التي أَصلها أَطْوَعَ، وهي مع ذلك زائدة، فإِن قال قائل: إِنّ السين عوض ليست بزائدة، قيل: إِنها وإِن كانت عوضاً من حركة الواو فهي زائدة لأَنها لم تكن عوضاً من حرف قد ذهب كما تكون الهمزة في عَطاءٍ ونحوه؛ قال ابن جني: وتعقب أَبو العباس على سيبويه هذا القول فقال: إِنما يُعَوَّضُ من الشيء إِذا فُقِدَ وذهب، فأَما إِذا كان موجوداً في اللفظ فلا وجه للتعويض منه، وحركة العين التي كانت في الواو قد نقلت إِلى الطاء التي هي الفاء، ولم تعدم وإِنما نقلت فلا وجه للتعويض من شيء موجود غير مفقود، قال: وذهب عن أَبي العباس ما في قول سيبويه هذا من الصحة، فإِمّا غالَطَ وهي من عادته معه، وإِمّا زلّ في رأْيه هذا، والذي يدل على صحة قول سيبويه في هذا وأَن السين عوض من حركة عين الفعل أَن الحركة التي هي الفتحة، وإِن كانت كما قال أَبو العباس موجودة منقولة إِلى الفاء، إِما فقدتها العين فسكنت بعدما كانت متحركة فوهنت بسكونها، ولما دخلها من التَّهيُّؤ للحذف عند سكون اللام، وذلك لم يُطِعْ وأَطِعْ، ففي كل هذا قد حذف العين لالتقاء الساكنين، ولو كانت العين متحركة لما حذفت لأَنه لم يك هناك التقاء ساكنين، أَلا ترى أَنك لو قلت أَطْوَعَ يُطْوِعُ ولم يُطْوِعْ وأَطْوِعْ زيداً لصحت العين ولم تحذف؟ فلما نقلت عنها الحركة وسكنت سقطت لاجتماع الساكنين فكان هذا توهيناً وضعفاً لحق العين، فجعلت السين عوضاً من سكون العين الموهن لها المسبب لقلبها وحذفها، وحركةُ الفاء بعد سكونها لا تدفع عن العين ما لحقها من الضعف بالسكون والتَّهيُّؤ للحذف عند سكون اللام،ويؤكد ما قال سيبويه من أَن السين عوض من ذهاب حركة العين أَنهم قد عوضوا من ذهاب حركة هذه العين حرفاً آخر غير السين، وهو الهاء في قول من قال أَهْرَقْتُ، فسكن الهاء وجمع بينها وبين الهمزة، فالهاء هنا عوض من ذهاب فتحة العين لأَن الأَصل أَرْوَقْتُ أَو أَرْيَقْتُ، والواو عندي أَقيس لأَمرين: أَحدهما أَن كون عين الفعل واواً أَكثر من كونها ياء فيما اعتلت عينه، والآخر أَن الماء إِذا هريق ظهر جوهره وصفا فَراق رائيه، فهذا أَيضاً يقوّي كون العين منه واواً، على أَن الكسائي قد حكى راقَ الماءُ يَرِيقُ إِذا انْصَبّ، وهذا قاطع بكون العين ياء، ثم إِنهم جعلوا الهاء عوضاً من نقل فتحة العين عنها إِلى الفاء كما فعلوا ذلك في أَسطاع، فكما لا يكون أَصل أَهرقت استفعلت كذلك ينبغي أَن لا يكون أَصل أَسْطَعْتُ اسْتَفْعَلْتُ، وأَما من قال اسْتَعْتُ فإِنه قلب الطاء تاء ليشاكل بها السين لأَنها أُختها في الهمس، وأَما ما حكاه سيبويه من قولهم يستيع، فإِما أَن يكونوا أَرادوا يستطيع فحذفوا الطاء كما حذفوا لام ظَلْتُ وتركوا الزيادة كما تركوها في يبقى، وإِما أَن يكونوا أَبدلوا التاء مكان الطاء ليكون ما بعد السين مهموساً مثلها؛ وحكى سيبويه ما أَستتيع، بتاءين، وما أَسْتِيعُ وعدّ ذلك في البدل؛ وحكى ابن جني استاع يستيع، فالتاء بدل من الطاء لا محالة، قال سيبويه: زادوا السين عوضاً من ذهاب حركة العين من أَفْعَلَ. وتَطاوَعَ للأَمر وتَطَوَّعَ به وتَطَوَّعَه: تَكَلَّفَ اسْتِطاعَتَه. وفي التنزيل: فمن تَطَوَّعَ خيراً فهو خير له؛ قال الأَزهري: ومن يَطَّوَّعْ خيراً، الأَصل فيه يتطوع فأُدغمت التاء في الطاء، وكل حرف أَدغمته في حرف نقلته إِلى لفظ المدغم فيه، ومن قرأَ: ومن تطوّع خيراً، على لفظ الماضي، فمعناه للاستقبال، قال: وهذا قول حذاق النحويين. ويقال: تَطاوَعْ لهذا الأَمر حتى نَسْتَطِيعَه. والتَّطَوُّعُ: ما تَبَرَّعَ به من ذات نفسه مما لا يلزمه فرضه كأَنهم جعلوا التَّفَعُّلَ هنا اسماً كالتَّنَوُّطِ. والمُطَّوِّعةُ: الذين يَتَطَوَّعُون بالجهاد، أُدغمت التاء في الطاء كما قلناه في قوله: ومن يَطَّوَّعْ خيراً، ومنه قوله تعالى: والذين يلمزون المطَّوّعين من المؤمنين، وأَصله المتطوعين فأُدغم. وحكى أَحمد بن يحيى المطوِّعة، بتخفيف الطاء وشد الواو، وردّ عليه أَبو إِسحق ذلك. وفي حديث أَبي مسعود البدري في ذكر المُطَّوِّعِينَ من المؤمنين: قال ابن الأَثير: أَصل المُطَّوِّعُ المُتَطَوِّعُ فأُدغمت التاء في الطاء وهو الذي يفعل الشيء تبرعاً من نفسه، وهو تَفَعُّلٌ من الطّاعةِ.
وطَوْعةُ: اسم.

### Türkçe

**الطَّوْعُ**: **الكَرْهِ**’in zıddı. **طاعَه يَطُوعُه** ve **طاوَعَه**; isim: **الطَّواعةُ** ve **الطَّواعِيةُ**. Ve **طَيِّعٌ** adam, yani **طائِعٌ**. Ve **طائِعٌ** adam ve **طاعٍ** (kalb edilmiş); ikisi de: **مُطِيعٌ**; onların “**عاقَني**: **عائِقٌ** ve **عاقٍ**” demeleri gibi. Ve **طاعٍ** için fiil yoktur; dedi ki:

بeyt’e ve onun çevresindekilere yemin ettim:
beyt’e sığınan bir **عائِذٍ**’den yahut bir **طاعِ**’den (başka) yoktur.

Ve bunun gibi **مِطْواعٌ** ve **مِطْواعةٌ**; **المتنخل الهذلي** dedi:

Onu efendi kılarsan, bir **مِطْواعةً**’yı efendi kılarsın,
ve her neyi ona havale etsen, ona yeter.

**الليحاني**: **أَطَعْتُه** ve **أَطَعْتُ له**. Ve ayrıca denir: **طِعْتُ له** ve ben **أَطِيعُ** bir **طاعةً** (ile). Ve mutlaka onu **طَوْعاً** yahut **كَرْهاً**, ve **طائِعاً** yahut **كارِهاً** yapacaksın. Ve falan kimse **طائعاً** (olarak), **مُكْرَهٍ** olmaksızın geldi; cem‘i **طُوَّعٌ**’dur. **الأَزهري** dedi: Araplardan, **طاعَ له يَطُوعُ طَوْعاً** der olan vardır; o hâlde o **طائعٌ**dır; **أَطاعَ** manasında. Ve **طاعَ يَطاعُ** iyi bir lugattır. **ابن سيده** dedi: **طاعَ يَطاعُ** ve **أَطاعَ**: yumuşadı ve boyun eğdi; ve **أَطاعَه إِطاعةً** ve **انْطاعَ له** da böyledir. **التهذيب**’de: Ve **طاعَ له يَطُوعُ** (olur), ona boyun eğdiği zaman; elifsiz. Artık emrine geçtiği zaman, ona **أَطاعَه** olmuştur; ona muvafakat ettiği zaman da ona **طاوعه** olmuştur. Ve **ابن بري** **الرَّقّاصِ الكلبي** için inşad etti:

**مَعَدٍّ**’in mızrağı, savaşlarda onun âletidir;
ve onlardan efendiler ve direkler (ona) **طاعَ** etmiştir.

Ve **الأَحوص** için inşad etti:

Ve onun hevasında kalbimi sevk etti,
ve kalb ona **طاعَ** etti, ona isyan etmedi.

Ve hadiste: “Şayet onlar sana bununla **طاعُوا** ederlerse.” Ve **طَيِّعٌ** adam, yani **طائِعٌ**. Dedi ki: **الطاعةُ**, ona bir **طاعةً** ile **أَطاعَه**’dan bir isimdir; **الطَّواعِيةُ** ise, **طاوَعَه** için masdar olan şeyin ismidir. Ve kadın, kocasına **طَواعِيةً** olarak **طاوَعَتْ**. **ابن السكيت** dedi: **طاعَ له** ve **أَطاعَ** eşittir; kim **طاع** derse **يطاع** denir; kim **أَطاعَ** derse **يُطِيعُ** der. Artık emre geldiğin zaman, ancak **أَطاعَه** vardır; “Ona emretti de ona **أَطاعَه** etti” denir; elif ile; yalnız **طاعة**. Ve hadiste: “Uyulan bir heva ve **مُطاعٌ** bir cimrilik”; o, sahibinin, Allah’ın malında kendisine vacip kıldığı hakları vermemekte ona itaat etmesidir. Ve hadiste: “Allah’a isyanda **طاعةَ** yoktur”; emir sahiplerine, öldürme ve kesme yahut benzeri gibi içinde isyan olan şeyi emrettikleri zaman itaat etmeyi kasteder. Ve denildi: Manası, itaat, isyanla karışık olduğu zaman sahibine selametle ulaşmaz ve hâlis olmaz; itaat ancak günahlardan kaçınmakla sahih olur ve hâlisleşir. Dedi ki: Birincisi, hadisin manasına daha benzer; çünkü başkasında kayıtlı olarak gelmiştir; onun “Allah’a isyanda mahlûka **طاعةَ** yoktur” sözü gibi; bir rivayette: “Yaratıcıya isyanda.” Ve **المُطاوَعةُ**: muvafakat. Ve nahivciler, bazen lâzım fiile **مُطاوِعاً** adını verirler. Ve **مِطْواعٌ** adam, yani **مُطِيعٌ**. Ve falan kimse, sana karşı **الطَّواعِيةِ**’si güzeldir; sekizli (kalıbı) gibi; yani sana itaatı güzeldir. Ve dili, şöyle şöyle (şeyi) **يَطُوعُ** etmez; yani onu takip etmez. Ve **أَطاعَ** bitki ve başkası: yiyene karşı direnmedi. Ve **أَطاعَ له المَرْتَعُ**: otlak ona genişlediği ve otlamayı ona mümkün kıldığı zaman; **الأَزهري** dedi: Bu yerde **طاعَ** da denir. **أَوس بن حجر** dedi:

Sanki onların atları, **زُمٍّ**’ün burun çıkıntısında,
**الوَراقُ**’a **أَطاعَ** etmiş bir çekirgedir.

Bunu **أَبو عبيد** inşad etti ve dedi: **الوَراقُ**, ot ve bitkiden yerin yeşilliğidir; yapraktan değildir. Ve **أَطاعَ له المَرْعَى**: genişledi ve ondan otlama mümkün oldu. **الجوهري** dedi: Bu manada **طاعَ له المَرْتَعُ** da denir. Ve **أَطاعَ التمرُ** (— “**وأطاع التمر إلخ**” sözü: asılda böyle) koparılma vakti geldi, meyvesi olgunlaştı ve toplanması mümkün oldu. Ve hurma ve ağaç **أَطاعَ** eder: olgunlaştığı zaman.

Ve ben senin elinin **طَوْعُ**’uyum; yani sana boyun eğenim. Ve kadın, **طَوْعُ الضَّجِيعِ**: ona boyun eğen. **النابغة** dedi:

Bir köpeğin sesinden ürktü; derken ona,
korkudan ve soğuktan, **طَوْع الشَّوامِتِ** olarak geceledi.

**الشَّوامِتِ** ile köpekleri kasteder; ve denildi: onunla ayakları kastetti. **التهذيب**’de: “Falan, **طَوْعُ المكارِه**’dir” denir; mekârihe alışmış, ona atılmış (kimse) olduğu zaman. Ve **النابغة**’nin beytini inşad etti ve dedi: **طوع الشوامت**; ayn’ın nasbı ile ve ref‘i ile. Kim ref‘ ederse, “ona, onun **شامِتُه**’sinin soğuktan ve korkudan **أَطاعَ** ettiği şey geceledi”yi kasteder; yani ona, **شامِتُه**’sinin iştah ettiği şey geceledi; o da onun **طَوْعُ**’udur. Bundan dolayı şöyle dersin: “Allah’ım, bizimle bir **شامِتاً**’ı **تُطِيعَنَّ** etme”; yani benimle, onun iştah ettiği ve sevdiği şeyi yapma. Kim nasb ederse, **الشَّوامِتِ** ile ayaklarını kasteder; onun teki **شامِتةٌ**’dir; “Öküz, ayaklarının **طَوْعَ**’u olarak geceledi” dersin; yani ayakta olarak geceledi. Ve at, **طَوْعُ العِنانِ**: onun yumuşağıdır. Ve dişi deve: **طَوْعةُ القِيادِ** ve **طَوْعُ القِيادِ** ve **طَيِّعةُ القِيادِ**: yumuşak; onu çekenle çekişmez.

Ve **تَطَوَّعَ للشيءِ** ve **تَطَوَّعه**; ikisi de: onu denedi/ona yöneldi. Ve Araplar der: “Benim üzerime, **أَمْرةٌ مُطاعةٌ** (vardır).” Ve “Kardeşini öldürmeyi nefsi ona **طَوَّعَتْ**”; **الأَخفش** dedi: **طَوَّقَتْ** gibi; manası: ruhsat verdi ve kolaylaştırdı. **الأَزهري**, **الفراء**’dan nakletti: manası, nefsi onu takip etti. **المبرد** dedi: “Nefsi ona **طوَّعت**”; **الطوْع**’dan **فَعَّلَتْ** (babıdır). **مجاهد**’den rivayet edildi; dedi: “Nefsi ona **طوَّعت**”: onu cesaretlendirdi. **أَبو عبيد** dedi: **مجاهد** şunu kastetti: ona bunun üzerinde yardım etti ve ona icabet etti. Dedi ki: Aslı, ancak **الطَّواعِيةِ**’dendir, bilmiyorum. **الأَزهري** dedi: Bana daha benzer olan, **طَوَّعَتْ**’ın manasının “nefsinin ona kardeşini öldürmeyi bağışlaması ve kolaylaştırması” olmasıdır; yani nefsinin, öldürücü hevasıyla kardeşini öldürmeyi ona kolay kılması ve onu istemesidir. Dedi ki: **الفراء** ve **المبرد**’in sözüne göre ise, “kardeşini öldürme” sözünün nasbı, fiilin ona ulaşması üzerinedir; sanki “Nefsi ona **طوَّعت**” dedi; yani kardeşini öldürmede ve kardeşini öldürmek için boyun eğdi; cer edatını hazfetti ve fiil ona ulaştı da onu nasb etti.

**الجوهري** dedi: **الاسْتِطاعةُ**: **الطَّاقةُ**’dır. **ابن بري** dedi: O, dediği gibidir; ancak **الاستطاعة** insana mahsustur, **الإِطاقة** geneldir. “Deve, yüküne **مطيق**’tir” dersin; “**مستطيع**” demezsin; ikisi arasındaki fark budur. Dedi ki: “At, **الحُضْر**’a karşı **صَبور**’dur” denir. Ve **الاستطاعةُ**: şeye güç yetirme. Ve denildi: o, **الطاعة**’dan **استفعال**’dır. **الأَزهري** dedi: Araplar **التاء**’yı hazfeder de **اسْطاعَ يَسْطِيعُ** der. Dedi ki: Yüce Allah’ın “**فما اسْطاعُوا**” sözüne gelince: aslı **استطاعوا**’dur, **التاء** ile; fakat **التاء** ve **الطاء** bir mahreçtendir; lafız hafiflesin diye **التاء** hazfedildi. Ve Araplardan, **الطاء** olmaksızın **اسْتاعوا** diyen vardır; dedi: Kıraatte caiz değildir. Ve onlardan, kesik elif ile **أَسْطاعُوا** diyen vardır; mana: “**أَطاعُوا** edemediler”dir; sonra **السين**’i ziyade ettiler. Dedi ki: Bunu **الخليل** ve **سيبويه**, **أَطاعَ**’daki **الواو**’nun harekesinin gitmesine bedel olarak (söylediler); çünkü **أَطاعَ**’ın aslı **أَطْوَعَ**’dır. Ve lugatı bu olan, muzari‘de **يُسْطِيعُ** der; **الياء**’yı damme ile. Ve **ابن السكيت**’ten nakledildi: “**ما أَسطِيعُ** ve **ما أُسْطِيعُ** ve **ما أَسْتِيعُ**” denir. Ve **حمزة الزيات** şöyle okurdu: “**فما اسْطّاعوا**”; **الطاء**’yı idgam ederek ve iki sâkini bir araya getirerek. **أَبو إِسحق الزجاج** dedi: Bu kıraatle okuyan, lahn yapan hatalıdır; bunu **الخليل** ve **يونس** ve **سيبويه** ve onların sözüyle söyleyenlerin hepsi iddia etti. Delilleri şudur: **السين** sâkindir; **التاء** **الطاء**’ya idgam edilince sâkin bir **طاء** olur; iki sâkin bir araya getirilmez. Dedi ki: “**التاء**’nın harekesini **السين** üzerine atarım da ‘**فما أَسَطاعوا**’ okurum” diyen de hatadır; çünkü **استفعل**’in **سين**’i hiç hareketlendirilmemiştir.

**ابن سيده** dedi: **واسْتَطاعَه** ve **واسْطاعَه** ve **وأَسْطاعَه** ve **واسْتاعَه** ve **وأَسْتاعَه**: ona güç yetirdi; böylece **اسْتَطاعَ**; tasrif kıyasına göre. **اسْطاعَ**’ın bitişik (yazılışı) ise, mahreçte **الطاء**’ya yakınlığından dolayı **التاء**’nın hazfi üzerinedir; **ظَلْتُ**’te iki **لام**’dan birinin hazfiyle hafifletildiği gibi, onun hazfiyle hafifletildi. Kesik **أَسْطاعَ** ise, onların, aslı **أَطْوَعَ** olan **أَطاعَ**’daki **العين**’in harekesinin yerine **السين**’i ikame etmeleri üzerinedir; bununla beraber o ziyadedir. Eğer bir söyleyen: “**السين** bedeldir, zâid değildir” derse, denir ki: O, her ne kadar **الواو**’nun harekesinden bedel ise de zâiddir; çünkü **عَطاءٍ** ve benzerinde olduğu gibi, gitmiş bir harften bedel olmamıştır. **ابن جني** dedi: **أَبو العباس**, **سيبويه**’ye bu sözde itiraz etti ve dedi: “Bir şeyden ancak kaybolup gittiği zaman bedel yapılır; lafızda mevcut olduğu zaman ondan bedel yapmaya yüz yoktur.” Ve **الواو**’da olan **العين**’in harekesi, **الطاء**’ya—ki o **الفاء**’dır—nakledilmiştir; yok olmamıştır; mevcut, kaybolmamış bir şeyden bedel yapmaya yüz yoktur. Dedi ki: **أَبو العباس**’a, **سيبويه**’nin bu sözündeki sıhhatin (yönü) gizli kaldı; ya—onun onunla âdeti olduğu üzere—galat etti, yahut bu görüşünde sürçtü. Ve **سيبويه**’nin bu hususta sözünün sıhhatine ve **السين**’in fiilin **عين**’inin harekesinden bedel olduğuna delil şudur: Hareke—ki fetha’dır—**أَبو العباس**’ın dediği gibi **الفاء**’ya nakledilmiş mevcut olsa da, **العين** onu kaybetti; hareketli iken sâkin oldu; sükûnu ile zayıfladı; ve **اللام**’ın sükûnunda hazfe hazırlanma ona girdi; bu, “**لم يُطِعْ**” ve “**أَطِعْ**”dedir. Bütün bunlarda, iki sâkinin buluşması sebebiyle **العين** hazfedilmiştir. Eğer **العين** hareketli olsaydı, hazfedilmezdi; çünkü orada iki sâkinin buluşması olmazdı. Görmez misin: “**أَطْوَعَ يُطْوِعُ**” deseydin ve “**لم يُطْوِعْ**” ve “**أَطْوِعْ** زيداً” deseydin, **العين** sahih olur ve hazfedilmezdi. Hareke ondan nakledilip sâkin olunca, sâkinlerin toplanmasıyla düştü; bu, **العين**’e arız olan bir zayıflatma ve güçsüzlüktür. Böylece **السين**, **العين**’in onu zayıflatan sükûnuna—onu kalbe ve hazfe sebep olan (sükûna)—bedel kılındı. **الفاء**’nın, sükûnundan sonra harekesi, **العين**’den sükûnla ve **اللام**’ın sükûnunda hazfe hazırlanmayla ona arız olan zayıflığı gidermez. Ve **سيبويه**’nin dediğini, yani **السين**’in **العين**’in harekesinin gitmesine bedel olduğunu teyit eden şey şudur: Onlar, bu **العين**’in harekesinin gitmesine, **السين**’den başka bir harfi de bedel kıldılar; o da, “**أَهْرَقْتُ**” diyenin sözündeki **الهاء**’dır. **الهاء**’yı sâkin kıldı ve onu **الهمزة** ile bir araya getirdi. Buradaki **الهاء**, **العين**’in fethasının gitmesine bedeldir; çünkü asıl **أَرْوَقْتُ** yahut **أَرْيَقْتُ**’tur. Bana göre **الواو** iki sebepten daha kıyasîdir: birincisi, fiilin **عين**’inin vav oluşu, **عين**’i illetli olanlarda yâ oluşundan daha çoktur; ikincisi, su döküldüğü zaman cevheri ortaya çıkar ve saflaşır; onu görenin bakışı incelir. Bu da, onun **عين**’inin vav oluşunu güçlendirir. Şu var ki **الكسائي**, “**راقَ الماءُ يَرِيقُ**”u nakletmiştir; döküldüğü zaman; bu, **العين**’in yâ oluşuna kesin delildir. Sonra onlar, **العين**’in fethasının ondan **الفاء**’ya nakline bedel olarak **الهاء**’yı kıldılar; bunu **أَسطاع**’da yaptıkları gibi. Öyleyse, **أَهرقت**’ın aslı **استفعلت** olmadığı gibi, **أَسْطَعْتُ**’un aslı da **اسْتَفْعَلْتُ** olmamalıdır. **اسْتَعْتُ** diyen ise, **الطاء**’yı **تاء**’ya çevirmiştir; **السين** ile benzeşsin diye; çünkü o, hemste onun kız kardeşidir. **سيبويه**’nin “**يستيع**” sözünü nakletmesine gelince: ya **يستطيع**’ı kastettiler de **الطاء**’yı hazfettiler; **ظَلْتُ**’ün **لام**’ını hazfettikleri gibi; ve ziyadeyi, **يبقى**’da bıraktıkları gibi bıraktılar. Yahut **التاء**’yı **الطاء** yerine bedel yaptılar; **السين**’den sonra gelen, onun gibi hemssiz/hemssli (mahreç) olsun diye. **سيبويه**, “**ما أَستتيع**”ı—iki **تاء** ile—ve “**ما أَسْتِيعُ**”u nakletti ve bunu bedelde saydı. **ابن جني** “**استاع يستيع**”ı nakletti; böylece **التاء**, zorunlu olarak **الطاء**’dan bedeldir. **سيبويه** dedi: **أَفْعَلَ**’dan **العين**’in harekesinin gitmesine bedel olarak **السين**’i ziyade ettiler. Ve **تَطاوَعَ للأَمر** ve **تَطَوَّعَ به** ve **تَطَوَّعَه**: onun **اسْتِطاعَتَه**’ini külfetlendi. Ve tenzilde: “Kim **تَطَوَّعَ** bir hayır (yaparsa), o onun için hayırdır.” **الأَزهري** dedi: “Kim **يَطَّوَّعْ** bir hayır (yaparsa)”; aslı **يتطوع**’dur; **التاء**, **الطاء**’ya idgam edildi. Ve bir harfi bir harfe idgam ettiğin zaman, onu, idgam olunanın lafzına nakledersin. “Ve kim **تطوّع** bir hayır (yaparsa)”yı, mazi lafzı üzere okuyan kimseye gelince: manası istikbal içindir. Dedi ki: Bu, nahivcilerin mahirlerinin sözüdür. Ve denir: “Bu işe **تَطاوَعْ** et, ta ki onu **نَسْتَطِيعَه**.” Ve **التَّطَوُّعُ**: kendi nefsinden, farzı kendisine lâzım olmayan şeyden teberru ettiği şeydir; sanki burada **التَّفَعُّل**’ü, **التَّنَوُّطِ** gibi bir isim kıldılar.

Ve **المُطَّوِّعةُ**: cihada **يَتَطَوَّعُون** edenlerdir; “Kim **يَطَّوَّعْ** bir hayır (yaparsa)” sözünde dediğimiz gibi **التاء**, **الطاء**’ya idgam edildi. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: “Müminlerden **المطَّوّعين**’i ayıplayanlar”; aslı **المتطوعين**’dir; sonra idgam edildi. **أَحمد بن يحيى**, **المطوِّعة**’yı—**الطاء**’yı hafifletip **الواو**’yu şeddeli kılarak—nakletti; **أَبو إِسحق** ona bunu reddetti. **أَبي مسعود البدري**’nin, müminlerden **المُطَّوِّعِينَ**’i zikretmesi hakkındaki hadisinde: **ابن الأَثير** dedi: **المُطَّوِّعُ**’un aslı **المُتَطَوِّعُ**’dur; **التاء**, **الطاء**’ya idgam edildi. O, kendi nefsinden teberru olarak bir şeyi yapan kimsedir; ve o, **الطّاعةِ**’dan bir **تَفَعُّلٌ**dür.

Ve **طَوْعةُ**: isim.
