# طوع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%88%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: طوع

طاع له يطوع طوعا: أطاع، فهو طائع، نقله الأزهري عن بعض العرب، قال: طاع يطاع لغة جيدة. وقال ابن سيده: طاع يطاع وأطاع: لان وانقاد، وأنشد ابن بري للرقاص الكلبي:
  سنان معد في الحروب أداتها                      وقد طاع منهم سادة ودعائم وأنشد للأحوص:
  وقد قادت فؤادي في هواهـا                      وطاع لها الفؤاد وما عصاها

  كانطاع له. عن أبي عبيدة. من المجاز: طاع له المرتع: اتسع وأمكنه رعيه حيث شاء، نقله الجوهري، كأطاعه إطاعة. وأطاع له: لم يمتنع، ويقال: أمره فأطاعه، بالألف، طاعة لا غير، وفي التهذيب: طاع له يطوع، إذا انقاد، بغير ألف، فإذا مضى لأمره فقد أطاعه، فإذا وافقه فقد طاوعه. وفي المفردات: الطوع: الانقياد، ويضاده الكره، قال الله عز وجل:  ائتيا طوعا أو كرها  والطاعة مثله، لكن أكثر ما يقال في الائتمار لما أمر، والارتسام فيما رسم. يقال: هو طوع يديك، أي منقاد لك، وهو مجاز. وفرس طوع العنان: سلس، وهو مجاز أيضا. والمطواع: المطيع. والطاع: الطائع مقلوب منه، كما تقول: عائق وعاق، ولا فعل لطاع، قال الشاعر:
  حلفت بالبيت وما حوله                      من عائذ بالبيت أو طاع

  كالطيع، ككيس، يقال: جاء فلان طيعا: غير مكره، ج: طوع: كركع، وطوعة، وطاعة: من أعلامهن. وحميد بن طاعة السكوني: شاعر، قال الصاغاني: لم أقف على اسم أبيه. وابن طوعة الفزاري، والشيباني: شاعران، فالفزاري اسمه: نصر بن عاصم، والآخر لم أقف على اسمه، قاله الصاغاني. والطواعية، مخففة: الطاعة، يقال: فلان حسن الطواعية لك، أي حسن الطاعة لك، وقيل: الطاعة: اسم من أطاعه يطيعه طاعة، والطواعية: اسم لما يكون مصدرا لطاوعه. وطاوعت المرأة زوجها طواعية. في الحديث:  ثلاث مهلكات، وثلاث منجيات، فالثلاث المهلكات: شح مطاع، وهوى متبع، وإعجاب المرء بنفسه  ، الشح المطاع، هو: أن يطيعه صاحبه في منع الحقوق التي أوجبها الله تعالى عليه في ماله. يقال: أطاع النخل والشجر، إذا أدرك ثمره، وأمكن أن يجتنى، نقله الجوهري عن أبي يوسف، وهو مجاز. وقوله تعالى:  فطوعت له نفسه قتل أخيه  اختلف في تأويله، فقيل: أي تابعته، نقله الأزهري عن الفراء. قيل: طاوعته. وقال الأخفش: هو مثل طوقت له، ومعناه رخصت وسهلت له نفسه، وهو على هذا مجاز. وقال المبرد: هو فعلت من الطوع، أو شجعته، روي ذلك عن مجاهد. قال أبو عبيد: عنى مجاهد أنها أعانته وأجابته إليه، قال: ولا أدري أصله إلا من الطواعية. قال الأزهري: والأشبه عندي قول الأخفش. قال: وأما على قول الفراء والمبرد فانتصاب قوله: قتل أخيه، على إفضاء الفعل إليه، كأنه قال: فطوعت له نفسه، أي انقادت في قتل أخيه، ولقتل أخيه، فحذف الخافض، وأفضى الفعل إليه، فنصبه. واستطاع: أطاق، نقله الجوهري. قال ابن بري: هو كما ذكر، إلا أن الاستطاعة للإنسان خاصة، والإطاقة عامة، تقول: الجمل مطيق لحمله، ولا تقل: مستطيع، فهذا الفرق ما بينهما. قال: ويقال للفرس: صبور على الحضر. والاستطاعة: القدرة على الشيء، وقيل: هي استفعال من الطاعة. وفي البصائر للمصنف: الاستطاعة، أصله الاستطواع، فلما أسقطت الواو جعلت الهاء بدلا عنها. وقال الراغب: الاستطاعة عند المحققين: اسم للمعاني التي بها يتمكن الإنسان مما يريده من إحداث الفعل، وهي أربعة أشياء: بنية مخصوصة للفاعل، وتصور للفعل، ومادة قابلة لتأثيره، وآلة إن كان الفعل آليا، كالكتابة، فإن الكاتب يحتاج إلى هذه الأربعة في إيجاده للكتابة، ولذلك يقال: فلان غير مستطيع للكتابة: إذا فقد واحدا من هذه الأربعة فصاعدا، ويضاده العجز، وهو أن لا يجد أحد هذه الأربعة فصاعدا، ومتى وجد هذه الأربعة كلها، فمستطيع مطلقا، ومتى فقدها فعاجز مطلقا، ومتى وجد بعضها دون بعض، فمستطيع من وجه، عاجز من وجه، ولأن يوصف بالعجز أولى. والاستطاعة أخص من القدرة، وقوله تعالى:  ولله على الناس حج البيت من استطاع إليه سبيلا  فإنه يحتاج إلى هذه الأربعة، وقوله صلى الله عليه وسلم:  الاستطاعة الزاد والراحلة  فإنه بيان لما يحتاج إليه من الآلة، وخصه بالذكر دون الآخر إذ كان معلوما من حيث العقل، مقتضى الشرع، أن التكليف من دون تلك الأخر لا يصح. وقوله تعالى:  لو استطعنا لخرجنا معكم  فالإشارة بالاستطاعة ههنا إلى عدم الآلة من المال والظهر ونحوه، وكذا قوله عز وجل:  ومن لم يستطع منكم طولا أن ينكح المحصنات  وقد يقال: فلان لا يستطيع كذا، لما يصعب عليه فعله، لعدم الرياضة، وذلك يرجع إلى

  افتقاد الآلة، وعدم التصور، وقد يصح معه التكليف، ولا يصير الإنسان به معذورا، وعلى هذا الوجه قال الله تعالى:  إنك لن تستطيع معي صبرا  وقوله عز وجل:  هل يستطيع ربك أن ينزل علينا مائدة من السماء  فقد قيل: إنهم قالوا ذلك قبل أن قويت معرفتهم بالله عز وجل، وقيل: يستطيع ويطيع بمعنى واحد، ومعناه: هل يجيب. انتهى. قلت: وقرأ الكسائي:  هل تستطيع ربك  بالتاء ونصب الباء، أي هل تستدعي إجابته في أن ينزل علينا مائدة من السماء. وفي الصحاح: وربما قالوا: اسطاع يسطيع، ويحذفون التاء استثقالا لها مع الطاء، ويكرهون إدغام التاء فيها، فتحرك السين، وهي لا تحرك أبدا. وقرأ حمزة، كما في الصحاح، وهو الزيات، زاد الصاغاني: غير خلاد: فما اسطاعوا بالإدغام، فجمع بين الساكنين، قال الأزهري: قال الزجاج: من قرأ هذه القراءة فهو لاحن مخطئ، زعم ذلك الخليل ويونس وسيبويه، وجميع من يقول بقولهم، وحجتهم في ذلك أن السين ساكنة، وإذا أدغمت التاء في الطاء صارت طاء ساكنة، ولا يجمع بين ساكنين. قلت: وقرأت في كتاب الإتحاف لشيخ مشايخنا أبي العباس أحمد بن محمد بن عبد الغني الدمياطي المتوفى سنة ألف ومائة وستة عشر ما نصه: وطعن الزجاج وأبي علي في هذه القراءة من حيث الجمع بين الساكنين مردود بأنها متواترة، والجمع بينهما في مثل ذلك سائغ جائز مسموع في مثله. وقرأت في كتاب النشر لابن الجزري ما نصه: واختلفوا في:  فما استطاعوا  فقرأ حمزة بتشديد الطاء، يريد، فما استطاعوا، فأدغم التاء في الطاء، وجمع بين ساكنين وصلا، والجمع بينهما في مثل ذلك جائز مسموع، قال الحافظ أبو عمرو: ومما يقوي ذلك ويسوغه أن الساكن الثاني لما كان اللسان عنده يرتفع عنه وعن المدغم ارتفاعة واحدة صار بمنزلة حرف متحرك، فكأن الساكن الأول قد ولي متحركا، فلا يجوز إنكاره. ثم قال الجوهري: قال الأخفش: الآلة، وعدم التصور، وقد يصح معه التكليف، ولا يصير الإنسان به معذورا، وعلى هذا الوجه قال الله تعالى:  إنك لن تستطيع معي صبرا  وقوله عز وجل:  هل يستطيع ربك أن ينزل علينا مائدة من السماء  فقد قيل: إنهم قالوا ذلك قبل أن قويت معرفتهم بالله عز وجل، وقيل: يستطيع ويطيع بمعنى واحد، ومعناه: هل يجيب. انتهى. قلت: وقرأ الكسائي:  هل تستطيع ربك  بالتاء ونصب الباء، أي هل تستدعي إجابته في أن ينزل علينا مائدة من السماء. وفي الصحاح: وربما قالوا: اسطاع يسطيع، ويحذفون التاء استثقالا لها مع الطاء، ويكرهون إدغام التاء فيها، فتحرك السين، وهي لا تحرك أبدا. وقرأ حمزة، كما في الصحاح، وهو الزيات، زاد الصاغاني: غير خلاد: فما اسطاعوا بالإدغام، فجمع بين الساكنين، قال الأزهري: قال الزجاج: من قرأ هذه القراءة فهو لاحن مخطئ، زعم ذلك الخليل ويونس وسيبويه، وجميع من يقول بقولهم، وحجتهم في ذلك أن السين ساكنة، وإذا أدغمت التاء في الطاء صارت طاء ساكنة، ولا يجمع بين ساكنين. قلت: وقرأت في كتاب الإتحاف لشيخ مشايخنا أبي العباس أحمد بن محمد بن عبد الغني الدمياطي المتوفى سنة ألف ومائة وستة عشر ما نصه: وطعن الزجاج وأبي علي في هذه القراءة من حيث الجمع بين الساكنين مردود بأنها متواترة، والجمع بينهما في مثل ذلك سائغ جائز مسموع في مثله. وقرأت في كتاب النشر لابن الجزري ما نصه: واختلفوا في:  فما استطاعوا  فقرأ حمزة بتشديد الطاء، يريد، فما استطاعوا، فأدغم التاء في الطاء، وجمع بين ساكنين وصلا، والجمع بينهما في مثل ذلك جائز مسموع، قال الحافظ أبو عمرو: ومما يقوي ذلك ويسوغه أن الساكن الثاني لما كان اللسان عنده يرتفع عنه وعن المدغم ارتفاعة واحدة صار بمنزلة حرف متحرك، فكأن الساكن الأول قد ولي متحركا، فلا يجوز إنكاره. ثم قال الجوهري: قال الأخفش:

  إن بعض العرب يقول: استاع يستيع، فيحذف الطاء استثقالا، وهو يريد استطاع يستطيع. قال الزجاج: ولا يجوز في القراءة، قال الأخفش: وبعض العرب يقول: أسطاع يسطيع، بقطع الهمزة، بمعنى أطاع يطيع، ويجعل السين عوضا من ذهاب حركة عين الفعل. وفي التهذيب: قل ذلك الخليل وسيبويه، عوضا من ذهاب حركة الواو، لأن الأصل في أطاع أطوع، ومن كانت هذه لغته قال في المستقبل يسطيع، بضم الياء. قال الزجاج: ومن قال: أطرح حركة التاء على السين، فأقرأ: فما أسطاعوا، فخطأ أيضا، لأن سين استفعل لم تحرك قط. وفي المحكم: واستطاعه، واسطاعه، وأسطاعه، واستاعه، وأستاعه: أطاقه، فاستطاع، على قياس التصريف، وأما اسطاع، موصولة، فعلى حذف التاء لمقارنتها الطاء في المخرج، فاستخف بحذفها، كما استخف بحذف أحد اللامين في ظلت. وأما أسطاع مقطوعة فعلى أنهم أنابوا السين مناب حركة العين في أطاع التي أصلها أطوع، وهي مع ذلك زائدة. ويقال: تطاوع لهذا الأمر حتى يستطيعه، أي تكلف استطاعته، كما في الصحاح، قال الصاغاني: وهو معنى قول عمرو بن معديكرب، رضي الله عنه:
  إذا لم تستطع أمرا فدعه                      وجاوزه إلى ما تستطيع وصلاة التطوع: النافلة، وكل متنفل خير تبرعا: متطوع، قال الله تعالى:  فمن تطوع خيرا فهو خير له  قال الأزهري: ومن يطوع خيرا، الأصل فيه يتطوع، فأدغمت التاء في الطاء، وكل حرف أدغمته في حرف نقلته إلى لفظ المدغم فيه، ومن قرأه على لفظ الماضي فمعناه الاستقبال، قال: وهذا قول حذاق النحويين. قال: والتطوع: ما تبرع به من ذات نفسه مما لا يلزمه فرضه، كأنهم جعلوا التفعل هنا اسما، كالتنوط. وطاوع مطاوعة: وافق، يقال: طاوعت المرأة زوجها طواعية، وقد تقدم الفرق بينه وبين أطاع وطاع في أول الحرف. ومما يستدرك عليه: الطواعة: اسم من طاوعه، كالطواعية. ورجل مطواعة، كمطواع، قال المتنخل الهذلي:
  إذا سدته سدت مطواعة                      ومهما وكلت إليه كفاه والنحويون ربما سموا الفعل اللازم مطاوعا، نقله الجوهري، وهو مجاز. ويقال: لسانه لا يطوع بكذا، أي لا يتابعه. نقله الجوهري، وأنشد لأوس بن حجر:
  كأن جيادنا في رعـن زم                      جراد قد أطاع له الوراق أنشده أبو عبيد، وقال الوراق: خضرة الأرض من الحشيش والنبات، وهو مجاز. وأطاع التمر: حان صرامه، وامرأة طوع الضجيع، منقادة له، وقال النابغة:
  فارتاع من صوت كلاب فبـات لـه                      طوع الشوامت من خوف ومن صرد

  يعني بالشوامت الكلاب، وقيل: أراد بها القوائم. وفي التهذيب يقال: : فلان طوع المكاره، إذا كان معتادا لها، ملقى إياها، وأنشد بيت النابغة، وقال : طوع الشوامت، بنصب العين ورفعها، فمن رفع أراد: بات له ما أطاع شامته من البرد والخوف، أي بات له ما اشتهى شامته وهو طوعه، ومن ذلك تقول: اللهم لا تطيعن بنا شامتا ، أي لا تفعل بي ما يشتهيه ويحبه، ومن نصب أراد بالشوامت قوائمه، واحدها شامتة، يقول: فبات الثور طوع قوائمه، أي بات قائما، وقد مر تحقيقه في ش-م-ت فراجعه. وناقة طوعة القياد، وطوع القياد وطيعة القياد: لينة لا تنازع قائدها. وتطوع للشيء، وتطوعه، كلاهما: حاوله. وقيل: تكلفه، وقيل: تحمله طوعا. ومن أسمائه صلى الله عليه وسلم: المطاع، أي المجاب المشفع في أمته. وحكى سيبويه: ما أستتيع، بتاءين، وعد ذلك في البدل، والمطوعة بتشديد الطاء والواو: الذين يتطوعون بالجهاد، أدغمت التاء في الطاء، وحكاه أحمد بن يحيى، بتخفيف الطاء وشد الواو، ورد عليه الزجاج ذلك. واستطاع كأطاع، بمعنى أجاب. وقيل: طاعت، وطوعت بمعنى. واستطاعه: استدعى طاعته وإجابته. ويقال: هو من قوم مطاويع، ورجل طيع اللسان: فصيح، وهو مجاز. وأبو مطيع: من كناهم. ومطيع بن أبي الطاعة القشيري: جد خامس لابن دقيق العيد. وطويع، كزبير: ماء لبني العجلان ابن كعب بن ربيعة.

### Türkçe

**طاع** ona, **يطوع** **طوعا**: itaat etti; o hâlde o **طائع**tir. Bunu el-Ezherî bazı Araplardan nakletti; dedi ki: **طاع يطاع** iyi bir dildir. İbn Sîde dedi ki: **طاع يطاع** ve **أطاع**: yumuşadı ve boyun eğdi. İbn Berrî, er-Rakkâs el-Kelbî’den şu beyti okudu:
  Ma‘add’ın mızrağı savaşlarda onun aletidir                      ve onlardan efendiler ve dayanaklar itaat etti
Ve el-Ahvas’tan şu beyti okudu:
  Ve onun hevasında kalbimi sevk etti                      ve kalp ona itaat etti, ona isyan etmedi

  **كانطاع له**. Ebû Ubeyde’den. Mecazdandır: **طاع له المرتع**: genişledi ve dilediği yerde otlatması ona mümkün oldu; bunu el-Cevherî nakletti; **كأطاعه إطاعة** gibi. Ve **أطاع له**: imtina etmedi. Ve denilir: ona emretti de o da ona itaat etti; elif ile; yalnızca **طاعة**. Ve **التهذيب**’de: **طاع له يطوع**: boyun eğdiği zaman; elifsiz; artık onun emrine gidip geçtiği zaman ona **أطاعه** etmiş olur; ona muvafakat ettiği zaman ona **طاوعه** etmiş olur. Ve **المفردات**’te: **الطوع**: boyun eğme; ve onun zıddı **الكره**tir. Aziz ve celil Allah dedi ki:  **ائتيا طوعا أو كرها**  ve **الطاعة** da onun gibidir; fakat daha çok, emredilene uymada (**الائتمار**) ve çizilene göre hareket etmede (**الارتسام**) söylenir. Denilir: o, senin elinin **طوع**udur; yani sana boyun eğendir; bu mecazdır. Ve **فرس طوع العنان**: yumuşak huylu/kolay idare edilir; bu da mecazdır. Ve **المطواع**: itaat eden. Ve **الطاع**: **الطائع** (itaat eden)dir; ondan çevrilmiştir; nitekim **عائق** ve **عاق** dersin; **طاع** için fiil yoktur. Şair dedi ki:
  Eve ve onun çevresine yemin ettim                      evde sığınan yahut **طاع** olan(ın hakkı için)

  **كالطيع**; **ككيس** gibi. Denilir: falan **طيعا** geldi: zorlanmış olmaksızın. Çoğulu: **طوع**: **كركع** gibi; ve **وطوعة** ve **وطاعة**: onların (kadınların) özel adlarındandır. Ve **حميد بن طاعة السكوني**: şairdir. es-Sâğânî dedi ki: babasının adına rastlamadım. Ve **ابن طوعة الفزاري** ve eş-Şeybânî: iki şairdir; Fezârî’nin adı: Nasr b. Âsım’dır; ötekisinin adına rastlamadım; bunu es-Sâğânî söyledi. Ve **الطواعية** (hafifletilmiş): **الطاعة**. Denilir: falan sana karşı **حسن الطواعية**dir; yani sana karşı **حسن الطاعة**dır. Ve denildi ki: **الطاعة**: **أطاعه يطيعه طاعة**’dan bir isimdir; **الطواعية** ise **طاوعه**’dan masdar olan şeye isimdir. Ve kadın kocasına **طواعية** ile **طاوعت**. Hadiste:  **ثلاث مهلكات، وثلاث منجيات، فالثلاث المهلكات: شح مطاع، وهوى متبع، وإعجاب المرء بنفسه**  ; **الشح المطاع**: sahibinin, Allah Teâlâ’nın malında ona vacip kıldığı hakları vermemede ona itaat etmesidir. Denilir: **أطاع النخل والشجر**: meyvesi olgunlaştığı ve toplanması mümkün olduğu zaman; bunu el-Cevherî Ebû Yûsuf’tan nakletti; bu mecazdır. Ve Yüce Allah’ın sözü:  **فطوعت له نفسه قتل أخيه**  onun te’vilinde ihtilaf edildi; denildi ki: yani ona tâbi oldu; bunu el-Ezherî el-Ferrâ’dan nakletti. Denildi ki: ona **طاوعته**. el-Ahfeş dedi ki: bu, **طوقت له** gibidir; manası: nefsi ona ruhsat verdi ve kolaylaştırdı; bu hâl üzere mecazdır. el-Müberred dedi ki: bu, **الطوع**dan yapılmış bir fiildir; yahut onu cesaretlendirdi; bu Mücâhid’den rivayet edilmiştir. Ebû Ubeyd dedi ki: Mücâhid, onun ona yardım ettiğini ve ona cevap verdiğini kastetti; dedi ki: aslını ancak **الطواعية**’den biliyorum. el-Ezherî dedi ki: bana göre el-Ahfeş’in sözü daha benzer/uygundur. Dedi ki: el-Ferrâ ve el-Müberred’in sözüne göre ise, **قتل أخيه** sözünün nasbı, fiilin ona geçmesi sebebiyledir; sanki şöyle dedi: **فطوعت له نفسه**; yani kardeşini öldürmede ona boyun eğdi; ve kardeşini öldürmek için; böylece harf-i cerri hazfetti, fiili ona geçirdi, onu nasb etti. Ve **استطاع**: güç yetirdi; bunu el-Cevherî nakletti. İbn Berrî dedi ki: dediği gibidir; ancak **الاستطاعة** insana mahsustur, **الإطاقة** ise geneldir; dersin ki: deve yüküne **مطيق**tir; **مستطيع** demezsin; işte ikisi arasındaki fark budur. Dedi ki: ata denilir: yerleşik hayata (**الحضر**) karşı sabırlı. Ve **الاستطاعة**: şeye güç yetirme. Ve denildi ki: o, **الطاعة**’dan **استفعال**dır. Müellifin **البصائر**’inde: **الاستطاعة**’nın aslı **الاستطواع**dır; vav düşürülünce onun yerine hâ getirildi. Râgıb dedi ki: tahkik ehline göre **الاستطاعة**: insanın fiili meydana getirmeyi istemesinden, fiili ihdas etmesine imkân veren manalara isimdir; ve o dört şeydir: fail için özel bir yapı; fiilin tasavvuru; onun tesirini kabul eden bir madde; ve fiil aletli ise bir alet; yazı gibi; çünkü yazan kimse yazıyı var etmesinde bu dörde muhtaçtır; bu yüzden denilir: falan yazmaya **غير مستطيع**tır: bu dörtten birini ve daha fazlasını kaybettiği zaman. Ve onun zıddı **العجز**dir; o da bu dörtten birini ve daha fazlasını bulmamasıdır. Ne zaman bu dördünün hepsini bulursa, mutlak olarak **مستطيع**tir; ne zaman onları kaybederse, mutlak olarak **عاجز**dir; ne zaman bazısını bulup bazısını bulmazsa, bir yönden **مستطيع**, bir yönden **عاجز**dir; ve **العجز** ile vasfedilmesi daha evlâdır. Ve **الاستطاعة** **القدرة**’den daha özeldir. Ve Yüce Allah’ın sözü:  **ولله على الناس حج البيت من استطاع إليه سبيلا**  ; çünkü bu dörde muhtaçtır. Ve Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü:  **الاستطاعة الزاد والراحلة**  ; bu, alet bakımından muhtaç olunanın beyanıdır; ve diğerini anmadan onu zikretmekle tahsis etti; çünkü akıl bakımından bilinen, şeriatın gereği olarak, o diğerleri olmaksızın teklif sahih olmaz. Ve Yüce Allah’ın sözü:  **لو استطعنا لخرجنا معكم**  ; burada **الاستطاعة** ile işaret, mal ve binek ve benzeri aletin bulunmamasınadır. Ve Aziz ve celil Allah’ın sözü:  **ومن لم يستطع منكم طولا أن ينكح المحصنات**  ; ve denilebilir: falan şunu yapmaya **لا يستطيع**: onu yapması zor geldiği için; riyazetin yokluğundan; bu da

  aletin yokluğuna ve tasavvurun yokluğuna döner; bununla birlikte teklif sahih olabilir ve insan onunla mazur olmaz. Bu vecih üzere Allah Teâlâ dedi ki:  **إنك لن تستطيع معي صبرا**  . Ve Aziz ve celil Allah’ın sözü:  **هل يستطيع ربك أن ينزل علينا مائدة من السماء**  ; denildi ki: bunu, Allah Teâlâ’yı tanımaları kuvvetlenmeden önce söylediler. Ve denildi ki: **يستطيع** ve **يطيع** bir manadadır; manası: cevap verir mi? Bitti. Dedim ki: el-Kisâî okudu:  **هل تستطيع ربك**  tâ ile ve bâ’yı nasb ederek; yani gökten bize bir sofra indirmesinde onun icabetini ister misin? Ve **الصحاح**’ta: bazen derler: **اسطاع يسطيع**; tâ’yı, tâ ile طاء birlikte ağır geldiği için hazfederler; ve tâ’yı ona idgam etmeyi kerih görürler; böylece sîn harekelenir; hâlbuki o asla harekelenmez. Ve Hamza okudu—**الصحاح**’ta olduğu üzere—ve o ez-Zeyyât’tır; es-Sâğânî ekledi: Hallâd hariç:  **فما اسطاعوا**  idgam ile; böylece iki sâkini bir araya getirdi. el-Ezherî dedi ki: ez-Zeccâc dedi ki: bu kıraati okuyan lahn yapan hatalıdır; bunu Halîl, Yûnus, Sîbeveyh ve onların sözünü söyleyenlerin hepsi iddia etti; bunun delilleri şudur: sîn sâkindir; tâ, طاء’ya idgam edilince sâkin bir طاء olur; iki sâkin bir araya getirilmez. Dedim ki: şeyh şeyhlerimizden Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Abdilğanî ed-Dimyâtî’nin (sene 1116’da vefat eden) **الإتحاف** kitabında şu metni okudum: ez-Zeccâc ve Ebû Ali’nin, iki sâkini bir araya getirme yönünden bu kıraate ta’nı, onun mütevâtir olmasıyla reddedilmiştir; ve bunun gibi yerde ikisini bir araya getirmek câiz, mümkün, işitilmiş bir şeydir. Ve İbnü’l-Cezerî’nin **النشر** kitabında şu metni okudum:  **فما استطاعوا**  hakkında ihtilaf ettiler; Hamza, طاء’yı şeddeli okudu; yani **فما استطاعوا**; böylece tâ’yı طاء’ya idgam etti; ve vasl hâlinde iki sâkini bir araya getirdi; bunun gibi yerde ikisini bir araya getirmek câiz, işitilmiş bir şeydir. Hâfız Ebû Amr dedi ki: bunu kuvvetlendiren ve câiz kılan şeylerdendir: ikinci sâkin, dil onun yanında ve idgam edilende tek bir yükselişle yükseldiği için, harekeli bir harf menzilesine geçti; sanki birinci sâkin, harekeli bir harfin yanına gelmiş oldu; bu yüzden inkârı câiz değildir. Sonra el-Cevherî dedi ki: el-Ahfeş dedi ki: aletin yokluğu ve tasavvurun yokluğu; bununla birlikte teklif sahih olabilir ve insan onunla mazur olmaz; bu vecih üzere Allah Teâlâ dedi ki:  **إنك لن تستطيع معي صبرا**  ve Aziz ve celil Allah’ın sözü:  **هل يستطيع ربك أن ينزل علينا مائدة من السماء**  ; denildi ki: bunu, Allah Teâlâ’yı tanımaları kuvvetlenmeden önce söylediler; ve denildi ki: **يستطيع** ve **يطيع** bir manadadır; manası: cevap verir mi? Bitti. Dedim ki: el-Kisâî okudu:  **هل تستطيع ربك**  tâ ile ve bâ’yı nasb ederek; yani gökten bize bir sofra indirmesinde onun icabetini ister misin? Ve **الصحاح**’ta: bazen derler: **اسطاع يسطيع**; tâ’yı, tâ ile طاء birlikte ağır geldiği için hazfederler; ve tâ’yı ona idgam etmeyi kerih görürler; böylece sîn harekelenir; hâlbuki o asla harekelenmez. Ve Hamza okudu—**الصحاح**’ta olduğu üzere—ve o ez-Zeyyât’tır; es-Sâğânî ekledi: Hallâd hariç:  **فما اسطاعوا**  idgam ile; böylece iki sâkini bir araya getirdi. el-Ezherî dedi ki: ez-Zeccâc dedi ki: bu kıraati okuyan lahn yapan hatalıdır; bunu Halîl, Yûnus, Sîbeveyh ve onların sözünü söyleyenlerin hepsi iddia etti; bunun delilleri şudur: sîn sâkindir; tâ, طاء’ya idgam edilince sâkin bir طاء olur; iki sâkin bir araya getirilmez. Dedim ki: şeyh şeyhlerimizden Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Abdilğanî ed-Dimyâtî’nin (sene 1116’da vefat eden) **الإتحاف** kitabında şu metni okudum: ez-Zeccâc ve Ebû Ali’nin, iki sâkini bir araya getirme yönünden bu kıraate ta’nı, onun mütevâtir olmasıyla reddedilmiştir; ve bunun gibi yerde ikisini bir araya getirmek câiz, mümkün, işitilmiş bir şeydir. Ve İbnü’l-Cezerî’nin **النشر** kitabında şu metni okudum:  **فما استطاعوا**  hakkında ihtilaf ettiler; Hamza, طاء’yı şeddeli okudu; yani **فما استطاعوا**; böylece tâ’yı طاء’ya idgam etti; ve vasl hâlinde iki sâkini bir araya getirdi; bunun gibi yerde ikisini bir araya getirmek câiz, işitilmiş bir şeydir. Hâfız Ebû Amr dedi ki: bunu kuvvetlendiren ve câiz kılan şeylerdendir: ikinci sâkin, dil onun yanında ve idgam edilende tek bir yükselişle yükseldiği için, harekeli bir harf menzilesine geçti; sanki birinci sâkin, harekeli bir harfin yanına gelmiş oldu; bu yüzden inkârı câiz değildir. Sonra el-Cevherî dedi ki: el-Ahfeş dedi ki:

  bazı Araplar der: **استاع يستيع**; طاء’yı, ağırlık sebebiyle hazfeder; o ise **استطاع يستطيع** ister. ez-Zeccâc dedi ki: kıraatte câiz değildir. el-Ahfeş dedi ki: bazı Araplar der: **أسطاع يسطيع**; hemzeyi keserek; **أطاع يطيع** manasında; ve fiilin عين’inin harekesinin gitmesine bedel olarak sîn’i kılar. Ve **التهذيب**’de: bunu Halîl ve Sîbeveyh söyledi: vavın harekesinin gitmesine bedel olarak; çünkü **أطاع**’ın aslı **أطوع**tur; dili bu olan kimse muzârîde **يسطيع** der; yâ’yı damme ile. ez-Zeccâc dedi ki: kim tâ’nın harekesini sîn üzerine atarım da  **فما أسطاعوا**  diye okurum derse, o da hatadır; çünkü **استفعل**’in sîn’i asla harekelenmemiştir. Ve **المحكم**’de: **واستطاعه** ve **واسطاعه** ve **وأسطاعه** ve **واستاعه** ve **وأستاعه**: ona güç yetirdi. Artık **فاستطاع** tasrif kıyasına göredir. Ama **اسطاع** (bitişik) ise, tâ’nın, mahreçte طاء’ya yakınlığından dolayı hazfı üzerinedir; onu hazfetmekle hafifletildi; nitekim **ظلت**’te iki lâm’dan birini hazfetmekle hafifletildi. Ama **أسطاع** (kesik) ise, **أطاع**’ın aslı **أطوع** olan fiilinde عين’in harekesinin yerine sîn’i ikame etmeleri üzerinedir; bununla birlikte o zâiddir. Ve denilir: bu iş için **تطاوع** et ki onu **يستطيعه**; yani onun **استطاعة**sını tekellüf etti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. es-Sâğânî dedi ki: bu, Amr b. Ma‘dîkerib’in—Allah ondan razı olsun—sözünün manasıdır:
  Eğer bir işi yapmaya güç yetiremezsen onu bırak                      ve onu, güç yetireceğine geç
Ve **صلاة التطوع**: nâfiledir. Ve her hayırda teberru‘ ile nafile yapan: **متطوع**tur. Allah Teâlâ dedi ki:  **فمن تطوع خيرا فهو خير له**  . el-Ezherî dedi ki: **ومن يطوع خيرا**’da asıl **يتطوع**tur; tâ, طاء’ya idgam edildi; ve bir harfi bir harfe idgam ettiğinde onu, idgam edilene nakledersin. Onu mâzî lafzı üzere okuyan kimse için manası istikbâldir. Dedi ki: bu, nahivcilerin mahirlerinin sözüdür. Dedi ki: **التطوع**: kişinin kendi nefsinden, farzı kendisine lâzım olmayan şeyden teberru‘ ettiği şeydir; sanki burada **التفعل**’i isim kıldılar; **التنوط** gibi. Ve **طاوع مطاوعة**: muvafakat etti. Denilir: kadın kocasına **طواعية** ile **طاوعت**; onunla **أطاع** ve **طاع** arasındaki fark, harfin başında geçti. Ve buna ilâve edilip tamamlananlardandır: **الطواعة**: **طاوعه**’dan bir isimdir; **كالطواعية** gibi. Ve **رجل مطواعة**: **كمطواع** gibi. el-Mütenahhil el-Hüzelî dedi ki:
  Onu efendi edersen, itaatkâr olarak efendi olur                      ve her neyi ona havale etsen ona yeter
Ve nahivciler bazen lâzım fiile **مطاوع** adını verirler; bunu el-Cevherî nakletti; bu mecazdır. Ve denilir: dili şuna **لا يطوع**; yani ona tâbi olmaz. Bunu el-Cevherî nakletti. Ve Evs b. Hacer’den şu beyti okudu:
  Sanki atlarımız, bir çıkıntıda                      yeşilliğin kendisine itaat ettiği çekirge(ler)dir
Bunu Ebû Ubeyd okudu. Ve **الوراق** dedi ki: **خضرة الأرض**: ottan ve bitkiden yerin yeşilliğidir; bu mecazdır. Ve **أطاع التمر**: devşirme zamanı geldi. Ve **امرأة طوع الضجيع**: ona boyun eğen. Nâbiga dedi ki:
  Köpeklerin sesinden ürktü de geceyi onun için geçirdi                      korkudan ve soğuktan, uğursuzlukların **طوع**u olarak

**الشوامت** ile köpekler kastedilir; ve denildi: onunla ayakları kastetti. Ve **التهذيب**’de denir: “Falan **طوع المكاره**’dir”; eğer ona alışmış ise, onu üzerine atmış (kendini ona bırakmış) ise. Ve **النابغة**’nin beytini şahit getirdi ve dedi: **طوع الشوامت**; **العين**’in nasbı ve ref‘i ile. Artık kim ref‘ ederse, kasteder: soğuk ve korkudan, onun **شامت**’inin itaat ettiği şey ona geceledi; yani onun **شامت**’inin arzuladığı şey ona geceledi ve o onun **طوع**’udur. Ve bundan dolayı sen dersin: “Allah’ım, bizim hakkımızda bir **شامتا**’yı itaat ettirme”; yani onun arzuladığı ve sevdiği şeyi benim hakkımda yapma. Ve kim nasb ederse, **الشوامت** ile onun ayaklarını kasteder; onun teki **شامتة**’dir. Der ki: “Öküz, ayaklarının **طوع**’u olarak geceledi”; yani ayakta olarak geceledi. Ve onun tahkiki **ش-م-ت**’te geçti; ona müracaat et.

Ve **ناقة طوعة القياد**; ve **طوع القياد** ve **طيعة القياد**: yumuşak; onu sevk edenle çekişmez.

Ve **تطوع للشيء** ve **تطوعه**: ikisi de, onu denedi (ona teşebbüs etti). Ve denildi: onu zorla üstlendi. Ve denildi: onu gönüllü olarak yüklendi.

Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) isimlerindendir: **المطاع**; yani ümmeti içinde kendisine cevap verilen, şefaati kabul edilen.

Ve **سيبويه** nakletti: “**ما أستتيع**”, iki **تاء** ile; ve bunu bedel içinde saydı.

Ve **المطوعة** ( **الطاء** ve **الواو**’nun şeddelenmesiyle): cihada gönüllü olanlar; **التاء**, **الطاء**’a idgam edildi. Ve bunu **أحمد بن يحيى** ( **الطاء**’ın tahfifi ve **الواو**’nun teşdidiyle) nakletti; **الزجاج** buna onu reddetti.

Ve **استطاع** , **أطاع** gibi, “cevap verdi” manasınadır. Ve denildi: **طاعت** ve **طوعت** bir manadadır.

Ve **استطاعه**: onun itaatini ve icabetini istedi.

Ve denir: o, **مطاويع** bir kavimdendir. Ve **رجل طيع اللسان**: fasih; ve bu mecazdır.

Ve **أبو مطيع**: künyelerindendir.

Ve **مطيع بن أبي الطاعة القشيري**: İbn Dakîk el-Îd’in beşinci dedesi.

Ve **طويع** ( **زبير** gibi): Benî el-‘Aclân b. Ka‘b b. Rabî‘a’ya ait bir sudur.
