# طول (ط-و-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%88%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Tivel” hayvanın çayıra bağlandığı ip demektir

- Harfler: ط - و - ل
- Kur'an'da: 10 geçiş · 10 ayet · 8 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (8)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الطَّوْلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%8E%D9%91%D9%88%D9%92%D9%84%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Fazladan maddi güç | 2 | 2 | [9:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/ayet/9:86.md) |
| [طَوِيلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/siga/%D8%B7%D9%8E%D9%88%D9%90%D9%8A%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فَعِيلًا | Uzun | 2 | 2 | [73:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/ayet/73:7.md) |
| [أَفَطَالَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E.md) | أَفَفَعَلَ | Uzadı mı? | 1 | 1 | [20:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/ayet/20:86.md) |
| [طَالَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/siga/%D8%B7%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E.md) | فَعَلَ | Uzadı | 1 | 1 | [21:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/ayet/21:44.md) |
| [طَوْلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/siga/%D8%B7%D9%8E%D9%88%D9%92%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Fazladan maddi güç | 1 | 1 | [4:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/ayet/4:25.md) |
| [طُولًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/siga/%D8%B7%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فُعْلًا | Boy | 1 | 1 | [17:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/ayet/17:37.md) |
| [فَتَطَاوَلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%A7%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%8E.md) | فَتَفَاعَلَ | Hemen uzadı | 1 | 1 | [28:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/ayet/28:45.md) |
| [فَطَالَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E.md) | فَفَعَلَ | Uzadı | 1 | 1 | [57:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/ayet/57:16.md) |

## Mücavir kökler — 86 mücavir (112 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · “U’mare” katlı bina demektir
2. [خدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Gizli dost demektir
3. [خرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hırka elbiselik kumaş demektir
4. [مرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Derlenmiş hasattır
5. [أمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Medede direkleri (kolonları) birbirine bağlayan kirişlerdir
6. [سفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sefih : “Sefh” dağ eteği demektir
7. [أسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Esafe yumuşak, süngerimsi toprak, üzülmek demektir
8. [عنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sıkıntıya düştünüz
9. [قسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · قسور Arslan demektir
10. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
11. [نصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Yarısı
12. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Kulak demektir
13. [مدين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Medyen
14. [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Nukade” çözülmüş ip demektir
15. [طرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dilin ucu demektir
16. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Hilal yeni ay demektir
17. [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hasen (ha, sad) : Kale duvarı demektir
18. [ثوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Saye develerin ahırı demektir
19. [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
20. [سور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sare” inişli çıkışlı dağ silsilesidir
21. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kepçe, kefe demektir
22. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Nikah
23. [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yürür
24. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kızgınlık
25. [فحش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fahşa (ha) “Üns” oku atan yayın insan tarafı; “vahş” ise…
26. [نشأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Neş’et” sürgün, filiz demektir
27. [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Temel demektir
28. [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
29. [صير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dönüşüm yeri
30. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
31. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
32. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
33. [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cehd düz, sert yer demektir
34. [عهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Söz
35. [ذنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zenb : Kuyruk demektir
36. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağ anlamındadır
37. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
38. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
39. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
40. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Nezle” konaklama yeri demektir
41. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
42. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Önce
43. [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tilvi toklu demektir
44. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tanınan ile
45. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sağ yandır
46. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
47. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Eveye yuva demektir
48. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İş ayakkabısı
49. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
50. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
51. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
52. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
53. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
54. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Granit taş demektir
55. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
56. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sicim bağıdır
57. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
58. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
59. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bab kapı demektir
60. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sahip

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%88%D9%84/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طول |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md), [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md), [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir cismin, mesafenin, zamanın veya ipin doğrusal hat boyunca uzaması ve fazlalık içermesi |
| Çekirdek Özet 2 | Zamanın ve ömrün uzaması ile insana bahşedilen fazladan maddi imkân, lütuf ve zenginlik |
| Çekirdek Özet 3 | Tükenmeyen ontolojik zenginlik ile zaman içinde gerçekleşen imtihan ve mühlet dengesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt fiziksel boy olarak algılanıp bağış, lütuf ve sosyoekonomik kapasite (fazlalık) boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طو | Bir nesneyi çevreleme, katlama, sınırlandırma veya kendi ekseninde çevirerek genişletme hareketi; [طود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF.md), [طور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1.md), [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md), [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md), [طوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%82.md), [طوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A.md) köklerinde olduğu gibi çevreleme ve kuşatma dairesi kurma | ل | Çevreleyen ve dairesel olan hareket çoban değneği imgesinin verdiği yönelme ve uzanma etkisiyle doğrusal bir hatta uzatılmış, ipin salınması gibi mesafeye, zamana ve fazlalığa doğru doğrusal yayılım kazanmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | Sepet, çark | Kuşatma, içine alma ve hacimsel bir potansiyeli bünyesinde barındırma |
| و | Çengel, çadır kazığı | İki durumu birbirine bağlama, tutturma ve sürekliliği sağlama |
| ل | Çoban değneği, üvendire | İleriye doğru uzanma, yöneltme, sevk etme ve mesafeyi katetme |
| طول | Potansiyel hacmin bir bağ ile doğrusal yönde ileriye doğru uzatılması ve mesafenin açılması | Sepetin taşıdığı imkânın bir iple ileriye sevk edilmesi gibi, nesnenin, vaktin veya kudretin sınırları aşarak fazlalık oluşturacak biçimde uzaması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir hayvanın (özellikle at veya devenin) otlaması için merada bir kazığa bağlandığı uzun ip (et-tivel / et-tavel); ipin salınarak hayvanın hareket alanının genişletilmesi ve enin zıddı olarak boyun uzaması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd muallakasında ecelin insanı adım adım takip edişini, boynuna bağlı uzun ipiyle otlayan ve ipin ucu sahibinin elinde bulunan hayvana benzeterek bu kökü kullanır: لَعَمْرُكَ إِنَّ المَوْتَ مَا أَخْطَأَ الفَتَى / لَكَالطِّوَلِ المُرْخَى وَثِنْيَاهُ فِي اليَدِ |
| Erken Arapça kullanım | İmkân ve zenginlik bildirmek üzere cömertlik gösteren ve elinde fazladan servet bulunan kişiye lütuf sahibi denilmiş; faydasız ve sonuçsuz işler için de bir fazlalığı ve verimi bulunmayan anlamında خطة غير طائل tabiri kullanılmıştır |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, el-Müfredât, Tarafe Muallakası.

### Sami etimolojik katman

Arapça طول kökü, merkezi Sami dillerinde doğrusal uzama, zamanın uzaması, boy ve geniş imkân anlam matrisine oturur. Kökün İbranicedeki doğrudan fonetik soydaşlığı ve semantik paralelliği טול (t-w-l) kökünde belirir; burada kök ileri fırlatmak, uzatmak ve uzağa sürmek hareketini taşır. Aramice ve Süryanicede de uzağa atmak, uzatmak ve sarkıtmak anlam çizgisi devam eder. Arapçada ise kök, hem fiziksel boyun doğrusal uzamasını (kısalığın zıddı) hem de mülkiyet ve kudretin sınırlarını aşan fazlalığı ve serveti (et-tavl) ifade edecek şekilde özelleşmiştir. Ge'ez (Etiyopya) dilinde mesafenin ve sürenin uzunluğunu niteleyen biçimlerle de semantik temas bulunur. Kökün ilksel çekirdeği bir nesnenin başlangıç noktasından itibaren ileriye doğru kesintisiz sürdürülmesi ve iki uç arasındaki mesafenin genişlemesidir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İpin uzatılması ve boyun artması (ط-و-ل) | Bir şeyin boyca uzaması, ipin gevşetilip otlama sahasının artırılması, oradan da insanın cömertlik ve harcama imkânının (fazlalığının) genişlemesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice טול, Süryanice ܛܘܠ | İleriye doğru uzatma, fırlatma ve mesafeyi açma eksenindeki fonetik ve semantik akrabalık | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik uzama ve fırlatma kökleri | Doğrusal yayılma ve mesafeyi ileriye taşıma fonksiyonu | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طول | Anlamlı | Uzamak, fazlalık, lütuf | Nesnede, zamanda ve imkânda doğrusal uzama ve fazlalık | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [طلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%88.md) | Anlamlı | Sürmek, örtmek, geyik yavrusu | Bir şeyin üzerine sıvı sürmek, sıvamak veya boyamak | Ortak çekirdek; Kur'an'da geçmez |
| وطل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte müstakil kök kaydı yoktur | Mühmel |
| ولط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Bu harf dizilişinde klasik sözlüklerde kök oluşmamıştır | Mühmel |
| [لطو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B7%D9%88.md) | Anlamlı | Yere yapışmak, gizlenmek | Bir yere sımsıkı yapışıp sinmek, örtünmek | Kur'an'da geçmez |
| [لوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%B7.md) | Anlamlı | Yapışmak, tutunmak, sarmak | Kalbe sevginin yapışması veya çamurun sıvanması; kavim adı | Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طول | Merkez | Doğrusal uzama ve fazlalık | Mesafenin, sürenin ve imkânın tek bir eksende uzayıp fazlalaşması | Boy, mühlet ve harcama zenginliği |
| [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Yayarak uzatma | Bir şeyi çekerek, ekleyerek veya sererek geriye doğru yayma | [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) ekleme ve çekme yoluyla yaymayı, طول ise kendiliğinden veya doğrusal hatta uzamayı öne çıkarır |
| [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) | Komşu | Genişletme ve açma | Katlanmış bir şeyi düzleme yayarak açma ve genişlik sağlama | [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) iki boyutlu alansal yayılmadır, طول tek boyutlu doğrusal uzamadır |
| [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) | Komşu | Fazlalık ve üstünlük | İhtiyaçtan arta kalan pay ve diğerlerinden üstün olma hali | [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) genel artık ve derece üstünlüğüdür, طول güç ve imkân kapasitesindeki doğrusal fazlalıktır |
| [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md) | Zıt | Kısalık ve yetersizlik | Mesafenin, vaktin veya boyun kısa kalması, daralması | Uzamanın ve boyca erişimin tam karşıtı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طول | Doğrusal uzama, boy, fazlalık ve lütuf | Hem fiziksel ve zamansal boyutu hem de sosyoekonomik kapasite fazlalığını aynı anda karşılar | Kesin |
| Latince | Longitudo, opulentia | Uzunluk, boy; zenginlik ve bolluk | Longitudo fiziksel ve zamansal boyutu verirken, opulentia lütuf ve imkân fazlalığını karşılar; tek kök ikisini birleştirmez | Güçlü |
| İngilizce | Length, duration, bounty | Uzunluk, süre, ihsan ve mali güç | Fiziksel boyut için length, zaman için duration, servet ve kudret için bounty veya affluence kullanılır | Güçlü |
| Almanca | Länge, Dauer, Vermögen | Uzunluk, süre, mal varlığı ve kudret | Länge boyutsal uzamayı, Dauer süreyi, Vermögen ise güç ve mali kapasiteyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Longueur, durée, aisance | Uzunluk, zaman uzaması, varlık | Longueur uzamsal boyutu, durée zamanı, aisance ise evlilik masrafına ve infaka yeten mali ferahlığı belirtir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| طَوْل / ذُو الطَّوْلِ | Maddi imkân, genişlik, lütuf ve zenginlik | Hür kadınlarla evlenmeye yetecek mali güç veya savaşa katılmaktan muafiyet isteyebilecek servet gücü; Allah'ın lütufkârlığı (Nisâ [4:25](https://lisan.digital/tr/ayet/4:25.md), Tevbe [9:86](https://lisan.digital/tr/ayet/9:86.md), Mü'min [40:3](https://lisan.digital/tr/ayet/40:3.md)) |
| طَوْلًا | Fiziksel boy ve dikey yükseliş | İnsanın yeryüzünü yırtamayacağı ve dağların boyuna erişemeyeceği uyarısı (İsrâ [17:37](https://lisan.digital/tr/ayet/17:37.md)) |
| طَوِيلًا | Zamansal süreklilik ve uzun vakit | Gece ve gündüz içindeki ibadet, meşguliyet ve tesbih süresi (Müzzemmil [73:7](https://lisan.digital/tr/ayet/73:7.md), İnsân [76:26](https://lisan.digital/tr/ayet/76:26.md)) |
| طَالَ / تَطَاوَلَ | Sürenin uzaması, zaman aşımı ve gaflet | Üzerlerinden uzun zaman geçmesi sebebiyle kalplerin katılaşması veya mühletin uzaması (Tâhâ [20:86](https://lisan.digital/tr/ayet/20:86.md), Enbiyâ [21:44](https://lisan.digital/tr/ayet/21:44.md), Kasas [28:45](https://lisan.digital/tr/ayet/28:45.md), Hadîd [57:16](https://lisan.digital/tr/ayet/57:16.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi sıfatlar bağlamında zü't-tavl | Allah'ın kullarına karşılıksız lütufta bulunması, mühlet tanıması ve sınırsız ihsan sahibi olması | Mutlak cömertlik, in'âm ve ceza öncesi mühlet verme sıfatı |
| Fıkıh | Nikâh ve cihat ahkâmında et-tavl | Hür kadınların mehir ve nafakasını karşılayacak mali güç; sefere bizzat veya binek temin ederek katılma zenginliği | Evlilik ve mükellefiyet doğuran sosyoekonomik kapasite fazlalığı |
| Tefsir | Emelin uzaması ve kalplerin katılaşması | Ayetlerdeki sürenin uzamasının (tâle'l-emed) kalpte gaflet doğurması psikolojisi | Zaman uzamasının nefis üzerindeki olumsuz aşındırıcı etkisi |
| Hadis | Cömertlik ve ibadette uzunluk | Sadaka vermede eli en uzun olan (etveluhunne yeden) mecazı ve gece namazındaki uzun kıyam | İhsanda yarışma ve ibadette sürenin uzatılması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi mühlet ve lütuf | Lütuf ve imtihan vaktinin uzatılması | İnsana tövbe ve kemal için zaman tanıma | Allah'ın fazlı kulu kuşatırken mühletin uzaması kalbi rehavete sürüklememelidir | Kesin |
| İlmi | Zaman ve mesafe boyutu | Süreklilik ve doğrusal hat | Olguların zamansal seyrini izleme | Bilgide derinleşme ve tekamül belirli bir sürenin istikrarlı kullanımına bağlıdır | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve nüfuz kapasitesi | Otoriter güç ve mühlet verme | İktidarın imkân fazlalığı ile toplum üzerindeki etkisi | Güç sahiplerinin imkân bolluğuyla toplumu yönlendirmesi veya mühletin onları yanıltması | Güçlü |
| İktisadi | Mali fazlalık ve artık değer | Zenginlik ve harcama fazlalığı | Sosyal sorumlulukları ve akitleri yerine getirme gücü | Temel ihtiyacın üzerindeki mali kapasite evlilik ve infak yükümlülüğünü doğurur | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrusal vektör ve zaman integrali | Bir boyutlu uzayda başlangıç noktasından itibaren skaler büyüklüğün doğrusal hatta artması; zaman ekseninde integral alanın genişlemesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Marjinal kapasite ve sosyoekonomik likidite | Bireyin veya topluluğun asgari yaşam standardını aşan, karar alma ve eylem serbestisi tanıyan artı kaynak fazlalığı | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca fiziksel boy uzunluğuna veya saat cinsinden süreye indirgenip, servet ve lütuf anlamının gözden kaçırılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; fiziksel boy, zamansal süreklilik, kalpleri katılaştıran zaman aşımı, evliliğe yeten mali güç ve Allah'ın mutlak ihsanı olmak üzere bütüncül bir fazlalık kavramıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zü't-tavl ifadesini kavrayamamak; mali güç ve imkân ayetlerini doğru bağlamına oturtamamak ve sürenin uzamasının ahlaki sonuçlarını gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem fiziksel boyutları hem zaman psikolojisini hem de sosyoekonomik kapasiteyi tek bir fazlalık ve uzama kavramı üzerinden inşa ettiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nikâh ve mehir hukuku ayetlerinde, tebliğ ve cihattan geri kalan varlıklı zümrelerin tasvirinde ve emel-ecel dengesini kuran zaman uyarılarında |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Varlık ve servetin sadece statik bir yığma değil, eyleme dönüştürülmesi gereken bir hareket sahası (uzatılmış ip) olduğu bilincini verir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Hayvanın hareket alanını genişletmek için kazığa bağlanan uzun ip (et-tivel) ve doğrusal boy uzaması.
- Soyut anlam: Zamanın, mühletin, kudretin ve servetin sınırları aşarak fazlalık oluşturması ve lütfa dönüşmesi.
- Sistematik karşılık: Asgari ihtiyacı ve başlangıç noktasını aşan, zamansal veya mali hareket serbestisi sağlayan marjinal kapasite.
- LaTeX modeli: $$L = x_0 + \int_{t_0}^{t} v(t)\,dt + \Delta C$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $L$ ulaşılan toplam doğrusal uzunluğu veya imkân fazlalığını temsil eder. $x_0$ nesnenin veya durumun başlangıçtaki asgari konumudur. $t_0$ anından $t$ anına kadar olan zamansal uzama ve hız integrali sürenin uzamasını ve mühleti ($v(t)$) simgeler. $\Delta C$ ise temel sınırların üzerine eklenen harcama gücünü, serveti, nimeti ve fazladan mali kapasiteyi (et-tavl) gösterir.

## Geçtiği ayetler (10 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%88%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/ayet/4:25.md) — طَوْلًا

وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Sizden; hür, inanmış kadınlarla evlenmeye güç yetiremeyen kimse, inanmış genç kızlarınızdan sağ ellerinizin sahib olduklarından (alsın) . Allah sizin imanınızı daha iyi bilir. Birbirinizdensiniz. Onlarla zinadan kaçınmaları, iffetli yaşamış ve gizli dost tutmamış olmaları halinde, velilerinin izniyle evlenin. Ve ma’ruf şekilde mehirlerini verin. Evlendiklerinde zina edecek olurlarsa; onlara hür kadınlara verilen cezanın yarısı verilir. Bu; içinizden, günaha girme korkusu olanlaradır. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Tevbe 9:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/ayet/9:86.md) — الطَّوْلِ

وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ

Meal (IK): Allah’a iman edin, Rasulü ile birlikte cihad edin, diye bir sure indirildiğinde; içlerinden gücü yetenler senden izin isteyip: Bizi bırak da oturanlarla birlikte kalalım, derler.

### [İsra 17:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/ayet/17:37.md) — طُولًا

وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا

Meal (IK): Yeryüzünde kibirlenerek yürüme. Şüphesiz ki sen, ne yeri yarabilirsin, ne de boyca dağlara ulaşabilirsin.

### [Taha 20:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/ayet/20:86.md) — أَفَطَالَ

فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ يَاقَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي

Meal (IK): Musa kavmine kızgın ve üzgün olarak döndü ve: Ey kavmim; Rabbınız size güzel bir vaadde bulunmadı mı? Uzun bir zaman mı geçti aradan, yoksa Rabbınızın gazabına uğramak istediniz de mi bana verdiğiniz sözden caydınız? dedi.

### [Enbiya 21:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/ayet/21:44.md) — طَالَ

بَلْ مَتَّعْنَا هَؤُلَاءِ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى طَالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ أَفَلَا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ

Meal (IK): Evet Biz; onlara da, atalarına da geçimlikleri verdik. Öyle ki ömürleri kendilerine uzun geldi. Fakat şimdi görmüyorlar mı ki; Biz; o yeryüzüne gelip çevresinden eksiltip durmaktayız. Onlar mıdır galip gelenler şu halde?

### [Kasas 28:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/ayet/28:45.md) — فَتَطَاوَلَ

وَلَكِنَّا أَنْشَأْنَا قُرُونًا فَتَطَاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَلَكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ

Meal (IK): Ama Biz; daha nice nesiller yarattık. Ömürleri uzadıkça uzadı onların. Sen, Medyen halkı arasında bulunup da onlara ayetlerimizi okumuyordun. O haberleri sana gönderen Biziz.

### [Mü'min 40:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/ayet/40:3.md) — الطَّوْلِ

غَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقَابِ ذِي الطَّوْلِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Günahları bağışlayan, tevbeyi kabul eden, cezası şiddetli, lutfu bol olandır. O’ndan başka ilah yoktur, dönüş O’nadır.

### [Hadid 57:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/ayet/57:16.md) — فَطَالَ

أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ

Meal (IK): İman edenlerin, Allah’ı anması ve O’ndan inen gerçek için kalblerinin yumuşaması zamanı hala gelmedi mi? Onlar, daha önce kendilerine kitab verilip de üzerlerinden uzun zaman geçmiş, artık kalbleri katılaşmış bulunanlar gibi olmasınlar. Onlardan bir çoğu fasıklardır.

### [Müzzemmil 73:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/ayet/73:7.md) — طَوِيلًا

إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا

Meal (IK): Muhakkak ki gündüzde; seni, uzun uzun alıkoyacak işler vardır.

### [İnsan 76:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/ayet/76:26.md) — طَوِيلًا

وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا

Meal (IK): Geceleyin O’na secde et. Ve geceleri uzun uzun O’nu tesbih et.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Tivel” hayvanın çayıra bağlandığı ip demektir. Uzun iptir. Yük için kullanılan ipe “habl”, ondan uzun olan ipe de “tavl” denir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء واللام و و ا ي ء معهما
ط و ل، ل و ط، ط ل ي، ل ي ط، ل ط أ، أ ط ل مستعملات
طول:
طال فلانٌ فلاناً، أي: فاته في الطّول، قال:
تَخُطّ بقَرْنـيهـا بَـرِيرَ أَراكـه		وتَعْطُو بظِلْفَيْها إذا الغُصْنُ طالها
أي: طاولها فلم تَنَله.
وطال الشّيء يَطُولُ طُولاً فهو طويل والأَطْوَلُ: نَقِيضُ الأَقصر. والطُّوال: إذا كان أهوج الطُّول، امرأةٌ طُوالة، قال:
ألم تر إنّـنـي وأبـا يزيدٍ		لفي حربٍ مما طلةٍ طُوالَه
والطِّوَلُ: الحَبْل الطّويل، ويقال: لقد طال طِوَلُك يا فلان، إذا طال تماديه في أمرٍ وتراخيه عنه.وقد يُقال: طال طِيَلُهُ.
والطُّوْل: القُدْرة. إن فُلاناً لَذو طَوْلٍ، أي: ذو قدرة.
ويُقالُ: إنّه ليتطوّل على النّاس بفَضله وخَيْره. واشتقاق الطائل من الطُّول ويُقال: للخسيس الدُّون: هذا غيرُ طائل، والتَّذْكيرُ والتّأنيثُ فيه سواء، قال:
لقد كلّفوني خُطَّةً غَيْرَ طائلِ
والطِّيال: لغةٌ في الطِّوال.
والطَّوال: مدى الدَّهر، يقال: لا آتيك طَوال الدَّهْر.
والطَّوَلُ: طُولٌ في المِشْفَرِ الأَعْلَى على الأَسْفل. يقال جَمَل أَطْوَلُ وبه طَوَلٌ.
والمُطاولةُ في الأَمْر هي التَّطْويل والتَّطاوُلُ في معنىً: هو الاستطالة على النّاس إذا هو رفع رأسه ورأى أنّ له عليهم فَضْلاً في القَدْر. وهو في معنىً آخر، أَنْ يَقُومَ قائماً، ثمّ يَتَطاوَل في قيامه، ثمّ يرفَعُ رأسَهُ ويَمُدُّ قَوامَهُ للنَّظَر إلى الشَّيء.
والطِّولُ: اسم حَبْل تُشَدُّ به قوائم الدّابّة، ثم تُرْسَل في المَرْعَى، وكانتِ العَرَبُ تتكلّم به، يُقال: طَوِّلْ لِفَرَسِك الطِّوَلَ، أي: أَرْخِ له حَبْلَه في مرعاه، قال طرفة:
لَعَمْرُكَ إنّ المَوْتَ ما أَخْطأ الفَتَى		لَكالطِّوَلِ المُرْخَى وثِنْياه بالـيَدِ
لوط:
لاط فلانٌ في هذا الأمر لَوْطاً شديداً، أي: أَلَحَّ.
واللَّوْط: مدر الحَوْض، يَعْمَدون إلى الطِّين الحرّ، فيَحْفِرون له مَمْدرةً إلى جنب الحوض، فإذا أراد أن يَمْلأَ الحَوْضَ، وهو جاف، تقول: مَدَرْتُهُ ولُطْتُهُ لئلا ينشف الماء.
والتاط حوضاً، أي: لاطه لنفسه.
والالتياطُ: أن يلتاط الإنسان ولداً يَدَّعيه ليس له، تقولُ: التْاطَهُ واستلاطه، قال:
فهل كنتَ إلاّ بُهْثَةً واستلاطَها		شَقيٌّ من الأقوام وَغْدٌ مُلَحَّق
وقولُ أبي بَكْرٍ: الولدُ أَلْوَطُ، أي:أَلْصَقُ بالقلب لاط به يلوطُ لَوْطاً ويُقالُ للشَّيء إذا لم يُوافِقْك: ما يلتاطُ هذا بصَفَري، أي: لا يلصقُ بقلبي، وهو يَفْتَعِل من لاطَ لَوْطاً.
ولُوطٌ: اسم نَبيّ، كان ذا قَرابةٍ لإبراهيم عليهما السّلام، بعثه الله إلى قَوْمِه فكذَّبُوهُ وأَحْدَثُوا ما أَحْدَثوا فاشتقَّ النّاسُ منِ اسمه فِعلاً لمن فَعَلَ فِعْلَ قَوْمِهِ.
طلي:
الطَّلاَ: الوَلَدُ الصَّغيرُ من كلِّ شيءٍ، حَتَّى لقد شُبِّه رمادُ المَوْقد بين الأَثافيّ بالطّلا، والطّلايين أمّهاته، قال العجاج:
طَلاَ الرَّمادِ اسْتُرْئِمَ الطَّليُّ.
والأَطْلاءُ: جماعةُ الطلا وكذلك: الطُّليان والطِّليان جِماعُه. قال زهير:
بها العِينُ والآرام يَمْشِينَ خِلْفـهَ		وأَطْلاؤُها يَنْهضْنَ من كُلِّ مَجْثَمِ
والطُّلَى: جماعةُ الطُّلْية، وهي صَفْحة العُنُق، وبعضٌ يقول: طُلْوة وطُلَى.
والطِّلاءُ من القَطِران، ممدود: ضَرْبٌ منه، شُبِّهَ به خاثِر المُنَصَّف. والطِّلاءُ: اسمٌ من أسماء الشّراب. وكلُّ شيء طُلِي به شيءٌ فهو طِلاءٌ.
والطُّلاوةُ: الرِّيق الذي يَجِفُّ على الأسنان من الجوع. والطُّلاوة: الحُسْن، يقال: سَمِعْتُ كَلاما عليه طُلاوة.
ليط:
اللِّيطُ: قِشْر القَصَب اللاّزق به، وقشرُ كلّ شيء كانت له صلابة ومتانة كالقناة، والقطعة منه: لِيطةٌ. وكذلك القوس العربية، تُمسح وتمرنُ كي تَصْفُوَ ويَصيرَ لها لِيطٌ، تقول:عاتكةُ اللِّيط واللِّياط، أي: لازقة اللِّيط، صُلْبتُهُ.
وتَلَيَّطْت لِيطةً، أي: تَشَظَّيْتُها، أي: اشْتَقَقْتُها، وأخذت شقّة منها.
واللِّيط: اللَّوْنُ، هُذَليّة.
لطأ:
اللَّطْءُ: لُزُوقُ الشَّيْء بالشَّيء. ورأيت فلاناً لاطئاً بالأرْض. ورأيت الذِّئْبَ لاطئا للسّرقة، وهذه أكَمَةٌ لاطئة، والّلاطِئةُ: خُراجٌ يَخْرج بالإنسان فلا يكادُ يَبْرَأُ منه، ويَزْعُمون أَنّها من لسْعة الثُّطْأَة. والّلاطئةُ: ضَرْبٌ من القَلانِس.
أطل:
الإِطْلُ: لغةٌ في الأَيْطل، وهو الشّاكلة، والقُرُبُ تحت الشّاكلة. تقول إنه لَلاحقُ الأَيْطَلَيْن، وجمعه: أياطل، وألآطال: جماعة الإطْل، والأَيْطَلُ: أَحْسَنُ وأَعْرَفُ ونظيرُهُ قَوْلُهم للمجنون: به أَوْلَق وقد أُلِقَ يُؤْلَقُ أَلْقاً.

##### Türkçe

باب **الطاء** ve **اللام** ve **و** **ا** **ي** **ء** (onlarla birlikte)

**ط و ل**، **ل و ط**، **ط ل ي**، **ل ي ط**، **ل ط أ**، **أ ط ل** kullanılagelenlerdir.

**طول**:
**طال** falan, falanı; yani: boyda onu geçti. Dedi ki:
تَخُطّ بقَرْنـيهـا بَـرِيرَ أَراكـه		وتَعْطُو بظِلْفَيْها إذا الغُصْنُ طالها
Yani: onunla boy yarışına girdi de ona erişemedi.

Ve şey **طال** **يَطُولُ** **طُولاً**; o hâlde o **طويل**dir. Ve **الأَطْوَلُ**: **الأَقصر**’ın zıddıdır. Ve **الطُّوال**: boyu ahmakça uzun olduğu zaman; **امرأةٌ طُوالة** (çok uzun boylu kadın). Dedi ki:
ألم تر إنّـنـي وأبـا يزيدٍ		لفي حربٍ مما طلةٍ طُوالَه

Ve **الطِّوَلُ**: uzun ip. Ve denir: “Gerçekten senin **طِوَلُ**’un uzadı, ey falan”; bir işte sürüp gitmesi ve ondan gevşek davranması uzadığı zaman. Ve denebilir: **طال طِيَلُهُ**.

Ve **الطُّوْل**: kudret. “Şüphesiz falan, **ذو طَوْلٍ**’dür”; yani: kudret sahibi.

Ve denir: “Şüphesiz o, fazlı ve hayrı ile insanlar üzerine **يتطوّل** eder.” Ve **الطائل**’in türeyişi **الطُّول**’dandır. Ve denir: aşağılık, değersiz kimse için: “Bu, **غيرُ طائل**dir”; onda müzekkerlik ve müenneslik birdir. Dedi ki:
لقد كلّفوني خُطَّةً غَيْرَ طائلِ

Ve **الطِّيال**: **الطِّوال** hakkında bir dildir (lehçedir).

Ve **الطَّوال**: zamanın (dehrin) uzanımı; denir: “Sana **طَوال الدَّهْر** gelmem.”

Ve **الطَّوَلُ**: üst dudağın alt dudağa göre uzunluğu. Denir: **جَمَل أَطْوَلُ**; ve onda **طَوَلٌ** vardır.

Ve **المُطاولةُ** işte: **التَّطْويل**’dir; ve **التَّطاوُلُ** bir mânâda: o, başını kaldırıp kendisi için onlar üzerinde kıymetçe bir fazilet bulunduğunu gördüğü zaman, insanlar üzerine uzun boylu görünmeye kalkışmasıdır (**الاستطالة**). Ve başka bir mânâda: ayakta duran olarak ayağa kalkması, sonra kıyamında **يتطاوَل** etmesi, sonra başını kaldırması ve bir şeye bakmak için boyunu uzatmasıdır.

Ve **الطِّولُ**: binek hayvanının ayaklarının bağlandığı, sonra otlakta salıverildiği ipin adıdır. Araplar onunla konuşurlardı. Denir: “Atın için **الطِّوَلَ** **طَوِّلْ**”; yani: otlağında onun ipini gevşet. Tarafa dedi ki:
لَعَمْرُكَ إنّ المَوْتَ ما أَخْطأ الفَتَى		لَكالطِّوَلِ المُرْخَى وثِنْياه بالـيَدِ

**لوط**:
Falan bu işte şiddetli **لَوْطاً** **لاط** etti; yani: ısrar etti.

Ve **اللَّوْط**: havuzun çamur sıvasıdır; serbest çamura yönelirler de havuzun yanına onun için bir çamurluk kazarlar; havuzu doldurmak istediği zaman, o kuru iken, dersin ki: “Onu **مَدَرْتُهُ** ve **لُطْتُهُ**”; su kurumasın diye.

Ve “Bir havuzu **التاط** etti”; yani: onu kendisi için **لاطه** etti.

Ve **الالتياطُ**: insanın, kendisine ait olmayan bir çocuğu kendine mal edip iddia etmesidir. Dersin: onu **التْاطَهُ** ve **استلاطه**. Dedi ki:
فهل كنتَ إلاّ بُهْثَةً واستلاطَها		شَقيٌّ من الأقوام وَغْدٌ مُلَحَّق

Ve Ebû Bekir’in sözü: “Çocuk **أَلْوَطُ**tur”; yani: kalbe daha yapışıktır; ona **لاط** eder, **يَلوطُ** **لَوْطاً**. Ve bir şeye, sana uygun düşmediği zaman denir: “Bu, benim yolculuğuma **يَلتاطُ** etmiyor”; yani: kalbime yapışmıyor. Ve o, **لاطَ** **لَوْطاً**’dan **يَفْتَعِل** babındandır.

Ve **لُوطٌ**: bir peygamberin adıdır; İbrahim’e (ikisine selâm) akrabalığı vardı. Allah onu kavmine gönderdi de onu yalanladılar ve yaptıklarını yaptılar; insanlar onun adından, kavminin fiilini yapan kimse için bir fiil türettiler.

**طلي**:
**الطَّلاَ**: her şeyin küçük yavrusudur; hatta ocak külü, **الأَثافيّ** arasında **الطّلا**ya benzetilmiştir; **الطّلايين** onun anneleridir. A‘câc dedi ki:
طَلاَ الرَّمادِ اسْتُرْئِمَ الطَّليُّ.

Ve **الأَطْلاءُ**: **الطلا**’nın topluluğudur; aynı şekilde: **الطُّليان** ve **الطِّليان** onun cem‘idir. Züheyr dedi ki:
بها العِينُ والآرام يَمْشِينَ خِلْفـهَ		وأَطْلاؤُها يَنْهضْنَ من كُلِّ مَجْثَمِ

Ve **الطُّلَى**: **الطُّلْية**’nin topluluğudur; o da boynun yüzüdür (yan yüzü). Bazısı der ki: **طُلْوة** ve **طُلَى**.

Ve **الطِّلاءُ** katrandandır; medli (uzatmalı): ondan bir türdür; **المُنَصَّف**’in koyulaşmışı ona benzetilmiştir. Ve **الطِّلاءُ**: içkinin adlarından bir addır. Ve bir şeyle bir şey **طُلِي** edildiği zaman, o **طِلاءٌ**dır.

Ve **الطُّلاوةُ**: açlıktan dişler üzerinde kuruyan tükürüktür. Ve **الطُّلاوة**: güzelliktir; denir: “Üzerinde **طُلاوة** bulunan bir söz işittim.”

**ليط**:
**اللِّيطُ**: kamışın ona yapışık kabuğudur; ve kamış gibi sertliği ve metaneti olan her şeyin kabuğu. Ve ondan bir parça: **لِيطةٌ**. Ve aynı şekilde Arap yayı: silinir ve alıştırılır ki saflaşsın ve onun için bir **لِيطٌ** olsun. Dersin: **عاتكةُ اللِّيط** ve **اللِّياط**; yani: **اللِّيط**’e yapışık, onun sertliği.

Ve “Bir **لِيطةً** **تَلَيَّطْتُ**”; yani: onu kıymık kıymık ettim; yani: onu yardım; ve ondan bir parça aldım.

Ve **اللِّيط**: renktir; Hüzeyl lehçesidir.

**لطأ**:
**اللَّطْءُ**: şeyin şeye yapışmasıdır. Ve falanı yere yapışık (**لاطئاً**) gördüm. Ve kurda hırsızlık için yapışık (**لاطئا**) gördüm. Ve bu, yapışık (**لاطئة**) bir tümsektir (**أَكَمَةٌ**). Ve **الّلاطِئةُ**: insanda çıkan, ondan neredeyse iyileşmeyen bir çıbandır; ve onun **الثُّطْأَة**’nin sokmasından olduğunu sanırlar. Ve **الّلاطئةُ**: külahların (**القَلانِس**) bir türüdür.

**أطل**:
**الإِطْلُ**: **الأَيْطل** hakkında bir dildir; o da **الشّاكلة**’dir; ve **القُرُبُ** **الشّاكلة**’nin altındadır. Dersin: “Şüphesiz o, **الأَيْطَلَيْن**’e bitişiktir (**لَلاحقُ**).” Onun cem‘i: **أياطل**. Ve **أَلآطال**: **الإطْل**’ün topluluğudur. Ve **الأَيْطَلُ**: daha güzel ve daha bilinir olandır. Ve onun benzeri, onların deliye söyledikleri sözdür: “Onda **أَوْلَق** vardır”; ve **أُلِقَ** olur, **يُؤْلَقُ** **أَلْقاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الطولُ: خِلاف العرض. وطال الشيء، أي امتدّ. وطُلْتُ، أصله طَوُلْتُ بضم الواو، لأنك تقول طويلٌ فإن أردت أن تعدّيه قلت طَوَّلتُهُ أو أَطَلْتُهُ. وأمَّا قولك طاوَلَني فلان فطُلْتُهُ، فإنما تعني بذلك كنت أطْوَلَ منه، من الطولِ والطَوْلِ جميعاً. وطالَ طِوالُكَ وطِيَلُكَ، أي عُمرك، ويقال غيبتك. قال القطامي:
إنَّا محيُّوكَ فاسْلَمْ أيُّها الطَـلَـلُوإنْ بَليتَ وإنْ طالَتْ بك الطِوَلُ
ويروى الطِيَلُ. ويقال أيضاً طالَ طَيْلُكَ وطُولُكَ، ساكنة الياء والواو، وطال طُوَلُكَ بضم الطاء وفتح الواو، وطالَ طَوالُكَ بالفتح، وطِيالُكَ بالكسر. كل ذلك حكاه ابن السكيت. قال: فأما الحبْل فلم نسمعه إلا بكسر الأول وفتح الثاني. يقال: أَرْخِ للفرس من طِوَلِهِ، وهو الحبل الذي يُطَوَّلُ للدابة فتَرعى فيه. قال طرفة:
لَعَمْرُكَ إنَّ الموتَ ما أخْطَأَ الفَتىلَكالطِوَلِ المُرْخى وثِنْياه بالـيَدِ
وهي الطويلةُ أيضاً. وقوله وما أخطأ الفتى أي في إخطائِه الفتى. ويقال أيضاً: طَوِّلْ فرسك، أي أَرْخِ طويلته في المَرعى. والطُوالُ بالضم: الطَويلُ: يقال: طَويلٌ وطُوالٌ. فإذا أفرط في الطولِ قيل طُوَّالٌ. والطِوالُ بالكسر: جمع طَويلٍ. الطوالُ بالفتح، من قولك: لا أكلِّمه طَوالَ الدهر وطولَ الدهر، بمعنًى. ويقال قلانسُ طيالٌ وطِوالٌ، بمعنًى. والرجالُ الأطاولُ: جمع الأطْوَلِ. والطولى: تأنيث الأطْوَلِ، والجمع الطُوَلُ. والطَويلُ: جنسٌ من العَروضِ. وهي كلمة مولَّدة. وجمل أطوَلُ، إذا طالَتْ شفتُه العليا. وطاوَلَني فطُلْتُه يقال ذلك من الطولِ والطَوْلِ جميعاً. ويقال: هذا أمرٌ لا طائِلَ فيه، إذا لم يكن فيه غَناءٌ ومزّية. يقال ذلك في التذكير والتأنيث. ولم يَحْلَ منه بطائلٍ، لا يتكلم به إلا في الجحد. وبينهم طائِلَةٌ، أي عداوة وَتِرَةٌ. والطَوْلُ بالفتح: المَنُّ. يقال منه: طالَ عليه وتَطَوَّلَ عليه، إذا امْتَنَّ عليه. وطاوَلْتُهُ في الأمر، أي ماطَلْتُهُ. وأطَلْتُ الشيء وأطْوَلْتُ، على النقصان والتمام، بمعنًى. وأنشد سيبويه:
صَدَدْتِ فأطْوَلْتِ الصُدودَ وقلَّماوِصالٌ على طول الصُدود يَدومُ
وأطالَتِ المرأة، إذا ولدت ولداً طِوالاً. وطَوَّلَ له تَطْويلاً، أي أمهله. واسْتطالَ عليه أي تطاوَلَ. يقال: اسْتطالوا عليهم، أي قَتَلوا منهم أكثر مما كانوا قَتَلوا. وقد يكون اسْتَطالَ بمعنى طالَ. وتَطَاوَلْتُ مثل تطالَلْتُ. والطُوَّلُ بالتشديد: طائرٌ. وطَيِّلَةُ الريحِ: نَيِّحتُها.

##### Türkçe

**الطولُ**: genişliğin zıddı. Ve şey uzadı; yani yayıldı. Ve “uzadım”; aslı **طَوُلْتُ**’tur, **الواو**’nun zammesiyle; çünkü sen “**طويلٌ**” dersin; onu geçişli kılmak istersen “**طَوَّلتُهُ**” yahut “**أَطَلْتُهُ**” dersin. Ama senin “Falanca benimle **طاوَلَني** dedi de ben onu **فطُلْتُهُ**” sözün; bununla ancak şunu kastedersin: ben ondan daha uzun idim; **الطولِ** ve **الطَوْلِ**’ün ikisinden de. Ve “**طالَ طِوالُكَ** ve **طِيَلُكَ**”; yani ömrün; ve “gıybetin” denir. **القطامي** dedi ki:
إنَّا محيُّوكَ فاسْلَمْ أيُّها الطَـلَـلُوإنْ بَليتَ وإنْ طالَتْ بك الطِوَلُ
Ve **الطِيَلُ** diye de rivayet olunur. Ve ayrıca “**طالَ طَيْلُكَ** ve **طُولُكَ**” denir; **الياء** ve **الواو** sâkin olarak; ve “**طال طُوَلُكَ**” **الطاء**’ın zammesi ve **الواو**’nun fethasıyla; ve “**طالَ طَوالُكَ**” fetha ile; ve “**طِيالُكَ**” kesra ile. Bunların hepsini İbnü’s-Sikkît hikâye etti. Dedi ki: “Ama **الحبْل**’i, birincinin kesrası ve ikincinin fethası dışında işitmedik.” Denir ki: “Ata, **طِوَلِهِ**’nden gevşet”; o, hayvan için uzatılan iptir; onun içinde otlar. **طرفة** dedi ki:
لَعَمْرُكَ إنَّ الموتَ ما أخْطَأَ الفَتىلَكالطِوَلِ المُرْخى وثِنْياه بالـيَدِ
Ve o, **الطويلةُ** de olur. Ve onun “**وما أخطأ الفتى**” sözü; yani “gencin ıskalamaması”nda genci (kasteder). Ve ayrıca denir ki: “**طَوِّلْ** atını”; yani otlakta uzun ipini gevşet. Ve **الطُوالُ** zamme ile: **الطَويلُ**; denir ki: **طَويلٌ** ve **طُوالٌ**. Uzunlukta aşırı olursa **طُوَّالٌ** denir. Ve **الطِوالُ** kesra ile: **طَويلٍ**’in çoğuludur. **الطوالُ** fetha ile; senin “Onunla ebedî olarak konuşmam: **طَوالَ الدهر** ve **طولَ الدهر**” sözünden; anlamca (aynıdır). Ve “**قلانسُ طيالٌ** ve **طِوالٌ**” denir; anlamca (aynıdır). Ve **الرجالُ الأطاولُ**: **الأطْوَلِ**’in çoğuludur. Ve **الطولى**: **الأطْوَلِ**’in müennesi; çoğulu **الطُوَلُ**’dür. Ve **الطَويلُ**: **العَروضِ**’dan bir cinstir. Ve o, türetilmiş bir kelimedir. Ve “**جمل أطوَلُ**”; üst dudağı uzadığı zaman. Ve “**طاوَلَني فطُلْتُه**” denir; bu, **الطولِ** ve **الطَوْلِ**’ün ikisinden de söylenir. Ve denir ki: “Bu, içinde **طائِلَ** olmayan bir iştir”; içinde fayda ve meziyet olmadığı zaman. Bu, müzekker ve müennes için söylenir. Ve ondan bir **بطائلٍ** ile kurtulmadı; bunu ancak inkârda söyler. Ve aralarında bir **طائِلَةٌ** vardır; yani kökleşmiş bir düşmanlık. Ve **الطَوْلُ** fetha ile: ihsan (minnet). Ondan denir ki: “Ona **طالَ عليه** ve **تَطَوَّلَ عليه**”; ona minnet ettiği zaman. Ve “İşte onu işte **طاوَلْتُهُ**”; yani onu oyaladım. Ve “Şeyi **أطَلْتُ** ve **أطْوَلْتُ**”; eksiltme ve tamamlama üzere; anlamca (aynıdır). Sîbeveyh inşâd etti:
صَدَدْتِ فأطْوَلْتِ الصُدودَ وقلَّماوِصالٌ على طول الصُدود يَدومُ
Ve kadın **أطالَتِ**; uzun boylu bir çocuk doğurduğu zaman. Ve ona **طَوَّلَ**; **تَطْويلاً**; yani ona mühlet verdi. Ve ona karşı **اسْتطالَ**; yani **تطاوَلَ** etti. Denir ki: “Onlara karşı **اسْتطالوا**”; yani onlardan, onların öldürmüş olduklarından daha çoğunu öldürdüler. Ve **اسْتَطالَ** bazen **طالَ** mânâsında olur. Ve “**تَطَاوَلْتُ**”, “**تطالَلْتُ**” gibidir. Ve **الطُوَّلُ** şeddeli olarak: bir kuştur. Ve **طَيِّلَةُ الريحِ**: onun esintisidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط ل ( وايء )
طول ، طلي ، أطل ، لأط ، لطأ ، لوط ، ليط .
طول : الليث : طال فلانٌ فلاناً إذا فاقَه في الطُّول ، وأنشد :
تَخُطُّ بقَرْنَيْها بَرِيرَ أَراكةٍ
وتَعْطُو بِظِلْفَيْها إذا الغُصْنُ طالها
أي طاوَلَهَا فَلم تَنَلْه .
قال : ويقال للشيء الطويل : طال يَطُول طُولاً فهو طَوِيل ، قال : والأطوَل نقيضُ الأقصَر ، وتأنيثُ الأطوَل الطُّولى ، وجمعُها الطُّوَل . قال : ويُقَال لِلرَّجل إذا كان أهوَجَ الطُّولِ : رجلٌ طُوَالٌ وطُوَّالٌ ، وامرأةُ طَوالةٌ وطُوّالة . قال : والطِّوَل هو الحَبْلُ الطويلُ جدّاً ، وقال طَرَفة :
لَعمرُكَ إنّ الموتَ ما أخطأ الفَتَى
لكالطِّوَلِ المُرْخَى وثُنْياهْ باليَدِ
وجمعُ الطَّويل : طِوال وطِيَال ، وهما لُغتان ، ويقال : قد طالَ طِوَلُك يا فلان ، إذا طال تمادِيه في أمرٍ أو تَراخِيه عنه ، وبعضُهم يقول : قد طال طِيَلُه .
وقال أبو إسحاق الزّجاج يقال : طال طِوَلُك وطِيَلُك : أي طالتْ مُدَّتُهُ .
الحراني عن ابن السكّيت ، يقال : قد طال طِوَلُك وطِيَلُك وطُولُك وطَوالُك . قال : والطِّوَل : الحَبْل الذي يُطوِّل للدابَّة فتَرعَى فيه ، وقال طَرَفة لكالطول المرخى وثنياه باليد .
ثم قال : وقد شَدّدَ الراجز الطِوَلَ للضرورة فقال :
تعرّضتْ لَم تَأْلُ عن قَتْلٍ لِي
تَعرُّضَ المُهْرَةِ في الطِّوَلِّ
وقال القَطَاميّ :
إِنّا مُحَيُّوكَ فاسَلْم أيُّها الطَّلَلُ
وإنْ بَلِيتَ وإن طالَتْ بكَ الطِّيَلُ
وقال الزّجّاج في قوله جلّ وعزّ : ( وَمَن لَّمْ يَسْتَطِعْ مِنكُمْ طَوْلاً ) ( النساء : 25 ) الآية ، معناه من لم يَقدِر منكم على مَهْرِ الحُرّة . قال أبو إسحاق : والطول هنا القُدْرة على المَهْر ، وقد طالَ الشيءُ طُولاً ، وأَطَلْتُه إطَالةً ، وقولُ الله جلّ ثناؤه ) الْعِقَابِ ذِى الطَّوْلِ لاَ إِلَاهَ إِلاَّ ) ( غافر : 3 ) أي ذي القُدْرة ، وقيل : الطَّوْلُ الغِنَى : والطَّوْلُ الفَضل ، يقال : لفِلان على فلانٍ طَوْل ، أي فَضْل .
وقال الليث : يقال إنّه لَيتطوَّلُ على الناس بفضلِه وخيرِه . قال : واشتقاق الطائل من الطُّولِ ، ويقال للشيء الخسيس الدُّون : هذا غيرُ طائِل ، والتذكير والتأنيث فيه سواء ، وأنشد :
لقد كلّفوني خُطَّةً غيرَ طائِل
قال : والطَّوَال : مَدَى الدَّهر ، يقال : لا آتَيك طَوَالَ الدَّهْر ، قال : والطَّوَل : طُولٌ في المِشْفَر الأعلى على الأسْفَل . يقال : جَمَل أطوَل ، وبه طَوَل ، والمُطاولة في الأمر هي التطويل ، والتطاوُل في مَعْنًى : هو الاستطالةُ على النّاس إذ هو رَفَع رأسَه ورأَى أنّ له عليهم فَضْلاً في القَدْر . قال : وهو في مَعْنًى آخر : أن يقوم قائماً ، ثمّ يَتطاوَل في قِيامه ، ثم يَرفَعَ رأسَه ، ويَمُدَّ قَوامَه للنَّظر إلى الشيء .
قلت : والتَّطَوُّلُ عند العَرَب محمود ، يُوضع مَوْضعَ المحاسن . ويمتدح منه فيقال : فلان يتطول ولا يتطاول . والتّطاوُل مذموم ، وكذلك الاستطالة يُوضَعان موضع التكبُّر .
وقال الليث : الطّويلةُ : اسمُ حَبْل تُشدُّ به قائمةُ الدَّابةِ ، ثم تُرسَل في المَرعَى ، وكانت العربُ تتكلَّم به ، يقال : طَوِّل لِفرسِك يا فلان ، أي أَرْخِ له حَبْلَه في مَرْعاه .
قلت : ولم أسمع الطَّويلة بهذا المعنى ، من العرب ، ورأَيْتهم يسمونه هذا الحَبْل الطَّوِيل .
وفي الحديث : ( لا حِمًى إلاّ في ثلاث ) طِوَلِ الفَرَس ، وثَلَّةِ البِئر ، وحَلْقَةِ القوم .
ورأيتُ بالصَّمَّانِ رَوْضةً واسعةً يقال لها الطّويلة ، وكان عَرْضُها قَدْرَ مِيلٍ في طولِ ثلاثةِ أَمْيال ، وفيها مَسَاكٌ لِماءِ السماء إذا امتلأ شَربوا منه الشهرَ والشهرين . ومَطاوِلُ الخَيل أَرْسانُها ، والسبْعُ الطُّوَلُ من سُوَر القرآن سَبْعُ سُوَر ، وهي :
سورة البقرة ، وسورة آل عمران ، وسورة
النساء ، وسورة المائدة ، وسورة الأنعام ، وسورة الأعراف ، فهذه ستُّ سُوَر متواليةٌ .
واختلفوا في السابعة ، فمنهم من قال : هي الأنفال وبراءة ، وعدَّهما سورةً واحدة ، وعلى هذا قولُ الأكْثرين ، ومنهم من جَعل السابعةَ سورةَ يونس ، والطُّوَل : جمعُ الطُّولَى ، يقال : هي السورةَ الطُّوَلى ، وهُنَّ الطُّوَل ، والطوائل الأوْتارُ والذُّحُول ، واحدتُها طائلة ، يقال : فلانٌ يَطلب بَني فلانٍ بِطَائلةٍ أي بوتْرٍ ، كأَنَّ له فيهم ثَأْراً فهو يَطلبُه بِدَمِ قتيلٍ له .
أطل : أبو عُبيد : الإطْل والأيْطَل : الخاصرة ، وجمع الإطْل آطال وجمع الأيْطَل أياطل ، وأيْطلٌ فَيْعَل . والألفُ أصليّة .
طلي : قال الليث : الطَّلا : هو الولد الصغير من كلِّ شيء ، وحتى قد شُبّه رَمادُ المَوْقِد بيْن الأثافيّ بالطّلا ، والأطلاء جِمَاعُه . قال : والطُّلْيان والطِّليان جِماعهُ .
أبو عُبيد عن الفرَّاء : طَلَيْتُ الطلَى وطَلَوْتُه وهو الطَّلَى مقصور يعني رَبَطْتُه برِجْله .
سلمة عن الفرّاء : اطْلُ طَلِيَّكَ والجميع الطُّلْيانُ أي ارْبِطْه برِجلِه . حكاه عن ابن الجرَّاح قال : وغيره يقول : أَطْلِ طَلِيَّك ، وقال العجّاج :
طَلَي الرَّمَادِ اسْتُرئِمَ الطَّلِيُّ
قال أبو الهيْثم : هذا مثَلٌ جَعل الرّمادَ كالوَلَدِ لثلاثة أَيْنُق ، وهي الأثافِيّ عُطِفْنَ عليه ، يقول : كأنّما الرّمادُ وَلَدٌ صغيرٌ عُطِفْتَ عليه ثلاثة أينُق .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : أوَّل ما يُولَدُ الظِّبَاءُ فهو طَلاً . قال : وقال غيرُ واحد من الأعراب : وهو طَلاً ثم خِشف .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : طَلَّى إذَا شَتَمَ شَتْماً قبيحاً .
وقال شَمِر : الطَّلَوانُ : الرِّيق الخاثِر . قال : والطُّلاوَة : دُوَايةُ اللبَن .
أبو عُبيد عن الأحمر : بأسنانه طَلِيٌّ وطِلْيَان وقد طَلِيَ فُوهُ فهو يَطْلَى طَلًى مقصورٌ وهو القَلَحُ .
وقال اللّيث : الطُّلاوة الرِّيق الذي يجِفّ على الأسنان من الجوع ، وهو الطَّلَوَانُ . قال : والطُّلاةُ هي العُنق والجمع طُلًى .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : واحدة الطلى طلاة وطلية . مِثل : تقاةٍ وتقى ، وقال الليث : وبعضهم يقول : طُلْوَةً وطُلّى .
الحراني عن ابن السّكيت قال : الطُّلَي : جمعُ الطُّلْيَة ، وهي صَفْحَةُ العُنُق . قال : وقال أبو عَمرو والفرّاء : واحدتُها طُلاَةٌ ، وقال الأعشى :
مَتَى تُسْقَ من أَنْيَابِها بَعْد هَجْعَةٍ
من اللّيل شِرْباً حينَ مالَت طُلاتُها
الأصمعيّ يقول : طُلْيَة وطُلًى .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : الطُلاوَة : البَهجَة
والحُسْن ، يقال : حديثٌ عليه طُلاوَة ، وكذلك غيرُه .
قلتُ : وأجاز غيرُه . طَلاوَة ، يقال : ما على وَجْهِه حَلاوة ولا طَلاَوة ، والضّمُ اللّغةُ الجيّدة .
عَمرو عن أبيه قال : المُطَلِّي هو المغنِّي ، وهو المُرَبِّي وَالْمُهَنِّي والنَّاخِمُ كلُّه بمعنى المغنِّي .
أبو عُبيد عن أبي زيد : طَلَيْتُه فهو مَطْلِيٌّ وطَلِيٌّ : أي حبسته .
الحرّاني عن ابن السكّيت : طَلَيْتَ فلاناً تَطْلِيَةً إذا مَرَّضْتَه وقمتَ عليه في مَرَضه . وقد أطلَى الرجلُ إطْلاءً فهو مُطْلٍ ، وذلك إذا مالتْ عنقُه لموتٍ أو غيرِه ، وأنشد :
تَرَكْتُ أَباكِ قد أطلَي ومالَتْ
عليه القَشْعَمَانِ من النُّسُورِ
أبو سعيد ، الطِّلْوُ الذِّئب ، والطِّلْو : القانِص اللّطيف الجِسم ، شُبِّه بالذئب ؛ وقال الطِّرِمَّاح :
صادَفَت طِلْواً طَوِيلَ القَرَا
حافظَ العَيْن قَلِيلَ الشَّآم
وقال أبو عمرو : ليلٌ طالٍ أي مُظلِم ، كأنَّه طَلى الشُّخُوصَ فَغطَّاها ، وقال ابن مُقْبِل :
أَلا طَرَقَتْنَا بالمدينةِ بعدَ ما طَلَى
الليلُ أذنابَ النِّجادِ فأَظْلَما
أي غَشَّاها كما يُطْلَى البَعيرُ بالقَطِران .
ويقال : فلانٌ ما يُساوِي طُلْيَةً ، وهي الصُّوفة التي يُطْلَى بها الجَرْيَى ، وهي الرِّبْذَة أيضاً .
قاله ابن الأعرابيّ . قال : والطِّلاءُ : الشَّرَابُ ، شبه بِطِلاءِ الإبل ، وهو الهِناء . قال : والطِّلاء : الشَّتْم ، وقد طلَّيْتُه أي شَتَمْتُه . قال : والطِّلاء : الخَيط ، وقد طَلَيْتُ الطِّلاء : أي شدَدْتُه . قال : والطُّلاَّء : الدمُ ، يقال : تركته يتَشَحَّط في طُلاّئه ، أي يضطرب في دمِه مقتولاً .
وقال أبو سعيد : الطُّلاّء : شيءٌ يَخرج بعدَ شُؤْبُوب الدَّمِ الذي يُخَالف لَوْنَ الدَّمِ ، وذلك عند خُروج النَّفْس من الذَّبيحِ وهو الدَّم الذي يُطلَى .
ابن نجدة عن أبي زيد قال : أَطَلى الرجلُ إذا مالَ إلى هوًى .
وفي الحديث : ما أَطَلى نَبِيٌّ قطّ أي ما مال إلى هواه ، وقال غيرُه في قولهم : ما يساوي طِلْيَة ، إنّه الخيط الّذي يُشَد في رِجْل الجَدْي ما دام صغيراً ، وقال : الطُّلْية خِرْقَةُ العَارِك ، وقيل : هي الثَّمَلَة الّتي يُهْنأ بها الجَرَبُ .
وقال أبو سعيد : أمرٌ مَطْلِيٌّ أي مُشكِل مُظلِم ، كأنَّهُ قد طُلِي بما لَبَّسه ، وأنشد ابن السكّيت :
شَامِذاً تَتَّقِي المُبِسَّ على المُرْ
يَةِ كَرْهاً بالصِّرفِ ذي الطُّلاّء
قال : الطُّلاّء الدَّمُ في هذا البيت ، قال : وهؤلاء قومٌ يريدون تسكينَ حَرْب ، وهي تَسْتعصِي عليهم وتَزْبِنُهُم لِما هُرِيق فيها من الدِّماء . وأراد بالصِّرْف ، الدَّمَ الخالص .
أبو عبيد : المَطالِي : الأرضُ السَّهْلَةُ اللّيّنة تُنْبِت الغَضَا واحِدتها مِطْلاءٌ على مِفْعال .
عن أبي عمرو وابن الأعرابيّ : تَطَلّى فلان إذا لَزِمَ اللهوَ والطرب ، ويقال : قَضَى فلانٌ طَلاهُ مِن حاجته أي هواه .
لأط : قال أبو زيد في كتاب الهَمْزة : لأَطْتُ فلاناً لأْطاً ، إذا أمَرْته بأمرٍ فألَحّ عليه ، وتَقَضّاه فألَحّ عليه . ويقال : لأَطتُ الرجلَ لأْطاً إذا تتبعتَه بِبَصَرِك فلم تَعْرِفه عنه حتى يَتوارَى .
لطأ : قال أبو زيد : لَطِىءَ فلانٌ بالأرض يَلْطَأُ لَطْأً إذا لَزِق بها ، وأجاز غيره : لَطَأَ يَلْطَأَ ، وقال شَمِر : لَطَا يَلْطَا بغير همز إذا لَزق بالأرض ولم يَكد يَبْرح ، وهما لغَتان .
وقال ابن أحمر :
فأَلْقَى التِّهَامِي منها بِلَطَاتِه
وأَحْلَطَ هَذَا لا أَعُودُ وَرَائِيا
قال أبو عبيد في قوله بلَطَاته : أرضه وموضعه ، وقال شمِر : لم يجد أبو عبيد في لَطاته قال : ويقال : ألقَى لَطاتَه إذا أقام فلم يَبرَح ، كما تقول : ألْقَى أَرْواقَه وجَرَاميزه . قال : وقال ابن الأعرابيّ : ألقَى لَطاتَه طَرَحَ نفسَه ، وقال أبو عمرو : لَطاتُه متاعُه وما معه .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : بيّضَ الله لَطَاتَك ، أي جَبهَتك . قال : واللُّطاةُ أيضاً اللُّصوص ، قومٌ لُطاةٌ ، ويقال : فلان من ثطاته لا يَعرف قَطاتَه من لَطاتِه ، أي لا يَعرِف مقدَّمَه من مُؤَخَّرِه ، وقال الليْث : اللَّطْءُ لُزوقُ الشّيء بالشيء ، يقال : رأيت فلاناً لاطِئاً بالأرض . ورأيتُ الذئبَ لاطئاً للسَّرِقة ، وهذه أَكَمة لاطئة ، قال : واللاطئة خُرَاج يَخْرج بالإنسان فلا يكاد يَبرأ منه ويَزعمون أنّها من لَسْعة الثُّطْأَةِ .
ابن السكيت عن الأحمر : لَطَأَتُ بالأرض ولَطِئتُ أي لَزِقْتُ ، وقال الشمّاخ فتَركَ الهمزة :
فَوافَقَهُنَّ أطلَسُ عامِرِيٌّ
لَطَا بصَفائحٍ مُتسانِداتِ
أراد لطأَ ، يعني الصيّاد أي لَزِقَ بالأرض فتَركَ الهمز .
( لوط ليط ) : في حديث أبي بكر أنه قال : إنّ عمَر لأحَبُّ الناس إليَّ . ثم قال : اللهمّ أَعَزُّ ، والوَلَدُ أَلْوَطُ .
قال أبو عبيد : قولُه والوَلَد ألوَط أي أَلْصَق بالقَلْب ، وكذلك كلُّ شيء لَصِق بشيء فقد لاطَ به يَلُوطُ لَوْطاً . قال : ومنه حديث ابن عبّاس في الّذي سأَلَه عن مالِ يتيم وهو وَاليهِ : أَيُصيبُ من لَبَن إبِلِه ؟ فقال : إن كنتَ تَلُوطُ حَوْضها ، وتَهْنَأْ
جَرْباها ، فَأَصِبْ من رِسْلِهَا ، قال : قوله : تَلوطُ حَوْضَها أراد باللَّوْطَ تطْيِين الحَوْض ، وإصلاحَه ، وهو من اللصوق ، ومنه قيل للشيء إذا لم يكن يُوافِق صاحبَه : ما يَلْتاطُ هذا بِصَفَرِي أي لا يَلصَق بقَلْبي ، وهو مُفْتَعِل من اللَّوْط ، قال : ومنه حديثُ عليّ بن الحَسَنْ في المُستَلاط أنه لا يَرِث ، يعني المُلصَق بالرجُل في النَّسَب الذي وُلِد لغير رِشْدَة .
وقال اللّيث : يقال : الْتاطَ فلانٌ ولَداً واستَلاطه وأنشد :
فَهَلْ كُنتَ إلاّ بُهْثَةً استلاطَها
شَقيٌّ من الأقوام وَغدٌ ومُلْحَقُ
أبو عُبيد عن الكسائي : إنّي لأجد له لَوْطاً ولِيطاً بالكسر ، وقد لاطَ حُبَّه يَلُوط ويَلِيط أي لَصِق .
وقال أبو عبيد : اللِّياط الريَا سُمِّي لِياطاً لأنّه شيءٌ لا يَحِلّ ، أُلْصِق بشيء ، ومنه حديثُ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كَتبَ لثَقِيفَ حين أَسلَموا كِتاباً فيه : ( وما كان لهم مِن دَيْن إلى أجَلٍ فبلغ أجلَه فإنّه لِياط مُبرَّأٌ من الله ) ، فاللِّياط ههنا الرِّبا الّذي كانوا يُرْبُونه في الجاهليّة ، رَدَّهم اللَّهُ إلى أن يأخذوا رؤوس أموالهم ، ويَدَعُوا الفَضْلَ عليها .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : جمعُ اللّياط وهو الرِّبا ، ليطٌ وأصله لُوطٌ .
وقال الليث : لُوطٌ كان نبيّاً بَعَثه الله إلى قومه فكذّبوه وأحدَثوا ما أَحدَثوا ، فاشتَقّ الناسُ من اسمه فِعلاً لمن فَعلَ فِعْلَ قومِه . قال : واللِّيطُ قِشْرُ القَصَب اللاّزق به ، وكذلك لِيطُ القَناة ، وكلُّ قِطعة منه لِيطةٌ . قال : ويُقال للإنسان اللَّيِّن المجَسَّة : إنّه لَلَيِّنُ اللِّيط ، وأنشدَ :
فَصبَّحتْ جابيَةً صُهارِجَا
تَحسَبُها لَيْطَ السماءِ خارِجَا
شَبَّه خُضرة الماء في الصِّهريج بجِلد السماء ، وكذلك لِيطُ القَوْس العربيّة تُمسَح وتُمرَّن حتّى تَصْفَرَّ ويصير لها لون ولِيط .
قلتُ : ولِيطُ العُودِ : القِشْر التي تحت القِشْر الأعلى ، وقال أَوْس بن حَجَر يصف قوساً :
فَمَن لك باللِّيطِ الذي تحتَ قِشْرِها
كَغِرقِىء بَيْضٍ كَنَّه القَيْضُ من عَلِ
وقال أبو عبيد : اللِّيط اللَّوْن وهو اللّياط أيضاً .
ومنه قولُ الشاعر يصف قوساً :
عاتكةُ اللِّياط
وقال الليث : تَلَيَّطْتُ لِيطةً أي تَشَظَّيتها من قشر القصب .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : اللَّوْط الرِّداء ، يقال : انتُقْ لَوْطَك في الغزالة حتى يَجِف ، ولَوْطُه رِداءُه ونتقُه بسطه . قال : ويقال : استلاطَ القومُ وأطلوا إذا أَذْنبوا ذُنوباً تَكون لِمَنْ عاقَبَهم عذراً ، وكذلك أَعذَروا .
وفي الحديث : أنّ الأقرع بنَ حابس قال لِعُيَينة بن حِصْن : بمَ استَلطْتُم دمَ هذا الرجل ؟ قال : أَقْسَمَ منّا خَمْسون أنّ صاحبنا قُتِلَ وهو مؤمن ، فقال الأقرع : فَسألكم رسُولُ الله أن تَقْبَلُوا الدّيَهْ وتَعْفُوا فلم تَقْبَلُوا ، وليُقْسِمَنَّ مائةٌ من بني تميم أنّه قُتِل وهو كافر ، قوله : بمَ استلَطتم ؟ أي استوجَبْتم واستَحقَقْتُم ، وذلك أنّهم لمّا استحقّوا الذَّمَ وصار لهم ألصَقُوه بأنفسهم .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، يقال : استلاط القَوْمُ واستَحَقوا وأَوْجَبُوا وأَعْذَروا ودَنُّوا إذا أَذْنبوا ذُنوباً تكونُ لمن يُعاقِبُهم عذْراً في ذلك لاستحقاقهم .
أبو زيد ، يقال : فلان ما يَليطُ به النَّعيم ولا يَليق به ، معناه واحد .

##### Türkçe

ط ل ( وايء )
**طول** , **طلي** , **أطل** , **لأط** , **لطأ** , **لوط** , **ليط** .

**طول** : el-Leys: “Falanca falancayı, boyda onu geçtiği zaman **طال فلانٌ فلاناً**” (denir); ve şu beyit okunmuştur:
قَرْنَيْها ile bir **أراكةٍ** ağacının **بَرِيرَ**’ini çizer
ve dal ona uzandığında **ظِلْفَيْها** ile uzanır
yani ona boyca uzandı da ona erişemedi.

Dedi: Uzun şeye “**طال يَطُول طُولاً فهو طَوِيل**” denir. Dedi: **الأطوَل** , **الأقصَر**’ın zıddıdır; **الأطوَل**’ın müennesi **الطُّولى**’dır; onun çoğulu **الطُّوَل**’dür. Dedi: Erkek için, boyu ahmakça (aşırı) olduğunda: **رجلٌ طُوَالٌ** ve **طُوَّالٌ**; kadın: **امرأةُ طَوالةٌ** ve **طُوّالة** (denir). Dedi: **الطِّوَل** çok uzun iptir. Tarafe dedi ki:
Canına yemin olsun, ölüm delikanlıyı ıskalamaz;
salıverilmiş **الطِّوَل** gibidir; iki ucu da elde.

**الطَّويل**’in çoğulu: **طِوال** ve **طِيَال**’dır; ikisi iki lehçedir. Ve denir: “**قد طالَ طِوَلُك يا فلان**”, yani bir işte onun sürüp gitmesi yahut ondan gevşemesi uzadı. Bazıları “**قد طال طِيَلُه**” der.

Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi: “**طال طِوَلُك وطِيَلُك**” denir; yani onun müddeti uzadı.

el-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: “**قد طال طِوَلُك وطِيَلُك وطُولُك وطَوالُك**” denir. Dedi: **الطِّوَل** , binek hayvan için uzatılan iptir; onun içinde otlar. Tarafe: “**لكالطول المرخى وثنياه باليد**” dedi.

Sonra dedi: Râciz, zaruret için **الطِوَل**’i şeddeli yaptı; şöyle dedi:
Bana karşı, öldürmekten geri durmadan saldırdı;
**الطِّوَلِّ** içinde tay kısrağın saldırışı gibi saldırdı.

el-Katâmî dedi:
Biz seni selamlıyoruz; selam ver ey **الطَّلَلُ**!
Ve sen eskimiş olsan da, sende **الطِّيَلُ** uzasa da.

ez-Zeccâc, Aziz ve Celîl olanın sözü hakkında: ( **وَمَن لَّمْ يَسْتَطِعْ مِنكُمْ طَوْلاً** ) ( **النساء : 25** ) âyet; manası: sizden hür kadının mehirine güç yetiremeyen. Ebû İshâk dedi: Buradaki **الطول** , mehire güç yetirmedir. Ve “**طالَ الشيءُ طُولاً**” (denir); “**وأَطَلْتُه إطَالةً**” (derim). Ve Allah’ın, yüce sena O’nundur, sözü: ) **الْعِقَابِ ذِى الطَّوْلِ لاَ إِلَاهَ إِلاَّ** ) ( **غافر : 3** ) yani kudret sahibi. Ve denildi: **الطَّوْلُ** zenginliktir; **الطَّوْلُ** fazilettir. Denir: “Falancanın falanca üzerinde **طَوْل**’ü vardır”, yani fazileti vardır.

el-Leys dedi: “İnsanlar üzerine fazileti ve hayrı ile **لَيتطوَّلُ** eder” denir. Dedi: **الطائل**’in türeyişi **الطُّول**’dandır. Ve aşağı, değersiz şeye: “Bu **غيرُ طائِل**” denir; onda müzekkerlik ve müenneslik birdir. Ve şu beyit okunmuştur:
Bana, değeri olmayan bir planı yüklediler.

Dedi: **الطَّوَال** zamanın uzanımıdır; “Sana **طَوَالَ الدَّهْر** gelmeyeceğim” denir. Dedi: **الطَّوَل** , üst dudakta alt dudağa göre bir uzunluktur. Denir: **جَمَل أطوَل**; onda **طَوَل** vardır. Ve işte **المُطاولة** uzatmadır; ve **التطاوُل** bir manada: insanlara karşı büyüklük taslamadır; çünkü başını kaldırdı ve kendisinin onlar üzerinde değer bakımından bir fazileti olduğunu gördü. Dedi: Başka bir manada: ayakta durup, sonra kıyamında uzayıp, sonra başını kaldırıp, bir şeye bakmak için boyunu uzatmasıdır.

Dedim: Araplar katında **التَّطَوُّل** övülmüştür; güzellikler yerine konur. Ondan övgü yapılır da “Falanca **يتطول** eder, **ولا يتطاول** etmez” denir. **التّطاوُل** yerilmiştir; aynı şekilde **الاستطالة** de kibir yerine konur.

el-Leys dedi: **الطّويلةُ** , binek hayvanın ayağının bağlandığı ipin adıdır; sonra otlağa salınır. Araplar bununla konuşurdu. Denir: “Falanca, atın için **طَوِّل**”, yani otlağında onun ipini gevşet.

Dedim: Araplardan bu manada **الطَّويلة**’yi işitmedim; onları bu ipe **الطَّوِيل** derken gördüm.

Hadiste: ( **لا حِمًى إلاّ في ثلاث** ) : atın **طِوَلِ**’i, kuyunun **ثَلَّةِ**’si ve kavmin **حَلْقَةِ**’si.

Ve **الصَّمَّان**’da geniş bir çayırlık gördüm; ona **الطّويلة** denirdi. Genişliği bir mil kadar, uzunluğu üç mil idi. İçinde gök suyuna ait birikintiler vardı; dolunca ondan bir ay ve iki ay içerlerdi. Ve atların **مَطاوِلُ**’i, onların dizginleridir. Ve Kur’an sûrelerinden **السبْعُ الطُّوَلُ** yedi sûredir; onlar:
**سورة البقرة** , **سورة آل عمران** , **سورة النساء** , **سورة المائدة** , **سورة الأنعام** , **سورة الأعراف** ; işte bunlar ardışık altı sûredir.

Yedinci hakkında ihtilaf ettiler: Onlardan kimi dedi ki: o **الأنفال** ve **براءة**’dır; ikisini bir sûre saydı; çoğunluğun sözü bunun üzerinedir. Onlardan kimi de yedinciyi **سورة يونس** yaptı. Ve **الطُّوَل** , **الطُّولَى**’nın çoğuludur. Denir: o **السورةَ الطُّوَلى**’dır; onlar **الطُّوَل**’dür. Ve **الطوائل** , öçler ve kan davalarıdır; tekili **طائلة**’dir. Denir: “Falanca, falanca oğullarını **بِطَائلةٍ** ile talep ediyor”, yani bir öç ile; sanki onun onlarda bir kan davası vardır da onu, kendisine ait bir maktulün kanı ile talep eder.

**أطل** : Ebû Ubeyd: **الإطْل** ve **الأيْطَل** böğürdür; **الإطْل**’in çoğulu **آطال**; **الأيْطَل**’in çoğulu **أياطل**’dır. Ve **أيْطلٌ** **فَيْعَل** veznindedir. **الألفُ** asıldır.

**طلي** : el-Leys dedi: **الطَّلا** , her şeyin küçük yavrusudur; hatta **الأثافيّ** arasında ocak külü **بالطّلا**’ya benzetilmiştir. **الأطلاء** onun cem’idir. Dedi: **الطُّلْيان** ve **الطِّليان** onun cem’idir.

Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: “**طَلَيْتُ الطلَى** ve **طَلَوْتُه**” (derim); o, kısaltılmış **الطَّلَى**’dır; yani onu ayağından bağladım.

Seleme, el-Ferrâ’dan: “**اطْلُ طَلِيَّكَ** ve hepsi **الطُّلْيانُ**” yani onu ayağından bağla. Bunu İbn el-Cerrâh’tan nakletti. Dedi: Başkası “**أَطْلِ طَلِيَّك**” der. el-A‘câc dedi:
Külün **طَلَي**’i; **الطَّلِيُّ** (yavru) süt emmeye alıştırıldı.

Ebû’l-Heysem dedi: Bu bir meseldir; külü, üç dişi devenin yavrusu gibi yaptı; onlar **الأثافِيّ**’dir; ona meylettiler. Diyor ki: sanki kül, küçük bir yavrudur; ona üç dişi deve meylettin.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: Ceylanların doğan ilk yavrusu **طَلاً**’dır. Dedi: Bedevilerden birden fazlası dedi ki: o **طَلاً**’dır, sonra **خِشف**.

Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **طَلَّى** , çirkin bir sövüşle sövdüğü zaman (denir).

Şemir dedi: **الطَّلَوانُ** , koyu tükürüktür. Dedi: **الطُّلاوَة** , sütün kaymağıdır.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: Dişlerinde **طَلِيٌّ** ve **طِلْيَان** vardır; ve ağzı **طَلِيَ** olmuştur; o **يَطْلَى طَلًى** (kısaltılmış) eder; o **القَلَحُ**’tır.

el-Leys dedi: **الطُّلاوة** , açlıktan dişler üzerinde kuruyan tükürüktür; o **الطَّلَوَانُ**’dır. Dedi: **الطُّلاةُ** boyundur; çoğulu **طُلًى**’dır.

Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **الطلى**’nın tekili **طلاة** ve **طلية**’dir; tıpkı: **تقاةٍ** ve **تقى** gibi. el-Leys dedi: Bazıları **طُلْوَةً** ve **طُلّى** der.

el-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: **الطُّلَي** , **الطُّلْيَة**’nin çoğuludur; o, boynun yan yüzüdür. Dedi: Ebû Amr ve el-Ferrâ dedi ki: onun tekili **طُلاَةٌ**’dır. el-A‘şâ dedi:
Ne zaman, bir uyku sonrası, geceden
dişlerinden bir içişle sulanırsın; **طُلاتُها** eğildiğinde.

el-Asma‘î der ki: **طُلْيَة** ve **طُلًى**.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الطُلاوَة** sevinç ve güzelliktir. Denir: “Üzerinde **طُلاوَة** olan bir söz”; ve bunun dışındakine de (böyle denir).

Dedim: Başkası da **طَلاوَة**’yi caiz gördü. Denir: “Yüzünde ne **حَلاوة** var ne **طَلاَوة**”; ve damme (ile okunuş) iyi lehçedir.

Amr, babasından: **المُطَلِّي** şarkıcıdır; o **المُرَبِّي** ve **الْمُهَنِّي** ve **النَّاخِمُ**’dir; hepsi şarkıcı manasındadır.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “**طَلَيْتُه**; o **مَطْلِيٌّ** ve **طَلِيٌّ**’dir”, yani onu hapsettim.

el-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: “Falancayı **طَلَيْتَ** **تَطْلِيَةً**” (dersin), onu hasta ettin ve hastalığında onun başında durdun. Ve adam **أطلَى** **إطْلاءً** etmiştir; o **مُطْلٍ**’dir; bu, boynu ölüme veya başkasına meylettiği zaman olur. Ve şu beyit okunmuştur:
Babanı bıraktım; **أطلَي** olmuş ve eğilmişti;
üzerine, akbabaların iki **القَشْعَمَانِ**’ı konmuştu.

Ebû Saîd: **الطِّلْوُ** kurttur. Ve **الطِّلْو**: ince yapılı avcıdır; kurtla benzetildi. et-Tırimmâh dedi:
Uzun boyunlu bir **طِلْواً**’ya rastladı;
gözü koruyan, az **الشَّآم**’lı.

Ebû Amr dedi: **ليلٌ طالٍ** yani karanlık; sanki şahısları **طَلى** etti de onları örttü. İbn Mukbil dedi:
Dikkat edin, Medine’de bize geldi; sonra
gece, kılıç kayışlarının uçlarını **طَلَى** etti de kararttı.
yani onları, devenin katranla **يُطْلَى** edilmesi gibi örttü.

Ve denir: “Falanca bir **طُلْيَةً** etmez”; o, **الجَرْيَى**’nın onunla **يُطْلَى** edildiği yün parçasıdır; o, **الرِّبْذَة** de (denir).

Bunu İbn el-A‘râbî söyledi. Dedi: **الطِّلاءُ** içkidir; develerin **طِلاء**’ına benzetildi; o **الهِناء**’dır. Dedi: **الطِّلاء** sövüştür; “**طلَّيْتُه**” yani ona sövdüm. Dedi: **الطِّلاء** iptir; “**طَلَيْتُ الطِّلاء**” yani onu sımsıkı bağladım. Dedi: **الطُّلاَّء** kandır; denir: “Onu **طُلاّئه** içinde çırpınır halde bıraktım”, yani öldürülmüş olarak kanında çırpınır.

Ebû Saîd dedi: **الطُّلاّء** , kanın fışkırmasından sonra çıkan, kanın rengine muhalif bir şeydir; bu, boğazlanan canlının canı çıkarken olur; o, sürülen kandır.

İbn Nucde, Ebû Zeyd’den: Adam **أَطَلى** ettiğinde, bir hevaya meyletti.

Hadiste: “Hiçbir peygamber **أَطَلى** etmemiştir”, yani hevaya meyletmemiştir. Başkası dedi ki: “**ما يساوي طِلْيَة**” sözlerinde, o, oğlağın ayağına küçükken bağlanan iptir. Dedi: **الطُّلْية** , **العَارِك**’in bezidir. Ve denildi: o, uyuzun onunla **يُهْنأ** edildiği bez parçasıdır.

Ebû Saîd dedi: **أمرٌ مَطْلِيٌّ** yani müşkil, karanlık; sanki onu, onu giydiren şeyle **طُلِي** etmiştir. İbn es-Sikkît şu beyiti okudu:
**شَامِذاً**; **المُبِسَّ**’ten, **المُرْيَةِ** üzerinde sakınır;
**بالصِّرفِ** olan **ذي الطُّلاّء** ile, istemeyerek.
Dedi: Bu beyitte **الطُّلاّء** kandır. Dedi: Bunlar, bir savaşı dindirmek isteyen bir kavimdir; o, onlara karşı inat eder ve onları iter; onda dökülen kanlar sebebiyle. Ve **بالصِّرْف** ile, saf kanı kastetti.

Ebû Ubeyd: **المَطالِي** , **الغَضَا** bitiren, düz, yumuşak, gevşek arazidir; tekili **مِطْلاءٌ**’dır; **مِفْعال** vezninde.

Ebû Amr ve İbn el-A‘râbî’den: Falanca **تَطَلّى** ettiğinde, eğlence ve musikiye yapıştı. Ve denir: “Falanca ihtiyacından **طَلاهُ**’u giderdi”, yani hevasını.

**لأط** : Ebû Zeyd, **كتاب الهَمْزة**’de: “Falancayı **لأَطْتُ** **لأْطاً**” (dersin); ona bir iş emrettin de ona ısrar ettin; onu sıkıştırdın da ona ısrar ettin. Ve denir: “Adamı **لأَطتُ** **لأْطاً**”, onu gözünle takip ettin de, kayboluncaya kadar ondan gözünü ayırmadın.

**لطأ** : Ebû Zeyd dedi: “Falanca yere **لَطِىءَ** eder; **يَلْطَأُ لَطْأً**”, yani ona yapışır. Başkası **لَطَأَ يَلْطَأَ**’yı caiz gördü. Şemir dedi: Hemzesiz **لَطَا يَلْطَا**; yere yapıştığında ve neredeyse ayrılmadığında; ikisi iki lehçedir.

İbn Ahmer dedi:
Ondan, Tihâmî’yi **بِلَطَاتِه** ile bıraktı;
ve bu (adam) “geri dönmeyeceğim, arkamda” dedi.

Ebû Ubeyd, “**بلَطَاته**” sözünde: onun arazisi ve yeri (demektir) dedi. Şemir dedi: Ebû Ubeyd, **لَطاته** hakkında (bir şey) bulamadı. Dedi: “**ألقَى لَطاتَه**” denir; yani ikamet etti de ayrılmadı; tıpkı “**ألْقَى أَرْواقَه** ve **جَرَاميزه**” dediğin gibi. Dedi: İbn el-A‘râbî dedi: “**ألقَى لَطاتَه**” kendini attı. Ebû Amr dedi: **لَطاتُه** eşyasıdır ve yanındaki şeydir.

Ebû’l-Abbâs, İbn el-A‘râbî’den: “Allah **لَطَاتَك**’ı ağartsın”, yani alnını. Dedi: **اللُّطاةُ** da hırsızlardır; **قومٌ لُطاةٌ**. Ve denir: “Falanca, **ثطاته**’dendir; **قَطاتَه**’ını **لَطاتِه**’inden bilmez”, yani önünü arkasından bilmez. el-Leys dedi: **اللَّطْءُ** bir şeyin bir şeye yapışmasıdır. Denir: “Falancayı yerde **لاطِئاً** gördüm.” Ve kurdu hırsızlık için **لاطئاً** gördüm. Ve bu, yapışık bir tepedir: **أَكَمة لاطئة**. Dedi: **اللاطئة** , insanda çıkan bir çıbandır; neredeyse ondan iyileşmez; onun **الثُّطْأَةِ** sokmasından olduğunu iddia ederler.

İbn es-Sikkît, el-Ahmer’den: “Yere **لَطَأَتُ** ve **لَطِئتُ**”, yani yapıştım. eş-Şemmâh hemzeyi terk ederek dedi:
Onlara, Âmirî bir **أطلَسُ** rastladı;
dayanmış levhalar üzerinde **لَطَا** etti.
**لطأَ**’yı kastetti; yani avcı: yere yapıştı; hemzeyi terk etti.

( **لوط ليط** ) : Ebû Bekir’in hadîsinde: “Şüphesiz Ömer, bana insanların en sevgilisidir.” Sonra dedi: “Allah’ım, daha aziz; ve çocuk daha **أَلْوَطُ**.”

Ebû Ubeyd dedi: “Çocuk daha **ألوَط**” sözü, yani kalbe daha yapışıktır. Ve her şey bir şeye yapıştığında, ona **لاطَ** eder; **يَلُوطُ لَوْطاً**. Dedi: Ondandır: İbn Abbâs’ın, yetimin malı hakkında, onun velisi olan kimseye sorana dair hadisi: “Onun develerinin sütünden alır mı?” dedi. O da dedi ki: “Eğer onun havuzunu **تَلُوطُ** ediyor ve uyuzunu **تَهْنَأْ** ediyorsan, onun sağımından al.” Dedi: “**تَلوطُ حَوْضَها**” sözüyle, havuzu çamurla sıvama ve onu düzeltmeyi kastetti; o, yapışmadan (türetilmiştir). Ondandır: Bir şeye, sahibine uygun olmadığında: “Bu, benim göğsüme **ما يَلْتاطُ هذا بِصَفَرِي**”, yani kalbime yapışmıyor (denir). O, **اللَّوْط**’tan **مُفْتَعِل**’dir. Dedi: Ondandır: Ali b. el-Hasen’in, **المُستَلاط**’ın mirasçı olmadığına dair hadisi; yani nesepte adama yapıştırılan; başka bir meşru yoldan doğmuş olan.

el-Leys dedi: “Falanca bir çocuğu **الْتاطَ** etti, onu **استَلاطه** etti” (denir). Ve şu beyiti okudu:
Acaba sen, onu **استلاطَها** eden bir iftiradan başka bir şey miydin?
Kavimlerden bedbaht bir alçak ve yapıştırılmış.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: “Onun için, kesre ile **لَوْطاً** ve **لِيطاً** buluyorum.” Ve “Onun sevgisi **لاطَ** eder; **يَلُوط** ve **يَلِيط**”, yani yapıştı.

Ebû Ubeyd dedi: **اللِّياط** ribadır; ona **لِياطاً** denildi; çünkü o, helal olmayan bir şeydir; bir şeye yapıştırılmıştır. Ondandır: Peygamberin ( **صلى الله عليه وسلم** ), Sakîf Müslüman olduklarında onlara yazdığı yazıda: ( “Onların, vadeli bir borçtan, vadesi gelince (alacakları) varsa, o **لِياط**’tır; Allah’tan beri kılınmıştır.” ) Buradaki **اللِّياط** , cahiliyede ribâ olarak artırdıkları ribadır. Allah onları, sermayelerini almaya ve üzerindeki fazlalığı bırakmaya döndürdü.

Ebû’l-Abbâs, İbn el-A‘râbî’den: Ribâ olan **اللّياط**’ın cem’i **ليط**’tır; aslı **لُوطٌ**’tur.

el-Leys dedi: **لُوطٌ** bir peygamberdi; Allah onu kavmine gönderdi; onu yalanladılar ve yaptıklarını yaptılar; insanlar onun isminden, kavminin fiilini yapan için bir fiil türettiler. Dedi: **اللِّيطُ** , kamışın ona yapışık kabuğudur; aynı şekilde mızrağın **لِيطُ**’i; ondan her parça bir **لِيطةٌ**’dır. Dedi: Yumuşak dokulu insana: “Şüphesiz o, **لَلَيِّنُ اللِّيط**” denir. Ve şu beyiti okudu:
Sabahleyin bir havuzu, sarnıçlar (gibi) yaptı;
onu, göğün **لَيْطَ**’ı dışarı çıkmış sanırsın.
Sarnıçtaki suyun yeşilliğini göğün derisine benzetti. Ve aynı şekilde Arap yayının **لِيطُ**’i, silinir ve alıştırılır; sararıncaya ve ona **لِيط** rengi oluncaya kadar.

Dedim: **ولِيطُ العُودِ** : üst kabuğun altındaki kabuktur. Evs b. Hacer, bir yayı vasfederek dedi:
Onun kabuğunun altındaki **اللِّيط**’i sana kim getirir?
Sanki, yüksekten gelen **القَيْضُ** gibi, yumurta beyazının zarı.

Ebû Ubeyd dedi: **اللِّيط** renktir; o, **اللّياط** da (denir).

Ondan, bir şairin yayı vasfederken sözü:
**عاتكةُ اللِّياط**

el-Leys dedi: “Bir **لِيطةً** **تَلَيَّطْتُ**”, yani kamış kabuğundan onu parça parça kopardım.

Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **اللَّوْط** ridâdır. Denir: “Ceylanda **لَوْطَك**’ı silk ki kurusun.” Ve onun **لَوْطُه** ridâsıdır; **نتقُه** onu yaymasıdır. Dedi: “Kavim **استلاطَ** etti ve **أطلوا** etti” denir; yani, onları cezalandırana mazeret olacak günahlar işlediler; aynı şekilde “**أَعذَروا**” ettiler.

Hadiste: el-Akra‘ b. Hâbis, Uyeyne b. Hısn’a dedi ki: “Bu adamın kanını ne ile **استَلطْتُم**?” Dedi: “Bizden elli kişi yemin etti ki, arkadaşımız mümin iken öldürüldü.” el-Akra‘ dedi: “Sonra Resûlullah sizden diyeti kabul etmenizi ve affetmenizi istedi de kabul etmediniz; ve Benî Temîm’den yüz kişi yemin edecek ki o kâfir iken öldürüldü.” “Ne ile **استلَطتم**?” sözü: yani, vacip kıldınız ve hak ettiniz. Bu, onları kınamayı hak ettiklerinde ve bu onlara yapışık olduğunda, onu kendilerine yapıştırdıkları içindir.

Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: “Kavim **استلاط** etti” denir; yani **استَحَقوا** ettiler, **أَوْجَبُوا** ettiler, **أَعْذَروا** ettiler ve **دَنُّوا** ettiler; yani, onları cezalandırana bunda mazeret olacak günahlar işlediler; bunu hak etmeleri sebebiyle.

Ebû Zeyd: “Falanca, nimet ona **ما يَليطُ به** ve ona **لا يَليق به**” denir; manası birdir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء والواو وما يثلثهما)
(طوي) الطاء والواو والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إدراج شيءٍ حتَّى يدرَج بعضُه في بعض، ثم يحمل عليه تشبيهاً. يقال طويت الثَّوبَ والكِتاب طَيّاً أطويه. ويقال طَوَى الله عُمر الميّت. والطَّوِيّ: البئر المطوية. قال:
فقالت له: هذا الطَّوِيُّ  وماؤه *** ومحترقٌ من يابسِ الجِلْدِ قاحِلُ([1])ومما حمل على هذا الباب قولهم *لمن مضى على وجهه: طوى كَشْحَه. وأنشد:
وصاحبٍ لي طوى كشحاً فقلتُ لـه *** إنَّ انطواءَكَ عنِّي سوف يَطْوِيني([2])وهذا هو القِياس؛ لأنَّه إذا مضى وغاب عنه فكأنه أُدرج.
ومن الباب أطواء النّاقة، وهي طرائقُ شحم جنبيْها. والطَّيَّانُ: الطَّاوِي البطن. ويقال طوِيَ؛ وذلك أنَّه إذا جاع وضَمُر صار كالشَّيءِ الذي لو ابتُغِيَ طيُّه لأمكن. فإنْ تعمَّدَ للجوُع قال: طَوَى يَطْوِي طَيَّاً، وذلك في القياس صحيح، لأنَّه أدرج الأوقاتَ فلم يأكلْ فيها، قال الشاعر([3]) في الطَّوَى:
ولقد أبيتُ على الطَّوَى وأظلُّهُ *** حتَّى أنالَ به كريمَ المأكلِ
ثم غَيَّرُوا هذا البناءَ أدنى تغييرٍ فزال المعنى إلى غيرهِ فقالوا: الطَّاية([4])؛ وهي كلمةٌ صحيحةٌ تدلُّ على استواءٍ في مكان. قال قوم: الطَّاية: السَّطْح. وقال آخرون: هي مِرْبَد التَّمر. وقال قوم: هي صخرةٌ عظيمة في أرضٍ ذات رمل.
(طوب) الطاء والواو والباء ليس بأصل؛ لأنَّ الطوب فيما أحسب هذا الذي يسمى الآجُرّ، وما أَظُنُّ العربَ تعرفه. وأمَّا طُوبَى فليس من هذا، وأصله الياء، كأنها فعلى من الطِّيب، فقلبت الياء واواً للضمَّة.
(طوح) الطاء والواو والحاء ليس بأصل، وكأنه من باب الإِبدال. يقال طاحَ يَطيح. ثم يقولون: طاحَ يَطُوح، أي هَلَكَ.
(طود) الطاء والواو والدال أصلٌ صحيح، وفيه كلمةٌ واحدةٌ. فالطَّود: الجَبَل العظيم. قال الله سبحانه: ﴿فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيْمِ﴾ [الشعراء 63]. ويقولون: "طَوَّدَ في الجبل، إذا طَوَّف، كأنه فعل مشتقٌّ من الطود.
(طور) الطاء والواو والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معنىً واحد، وهو الامتداد في شيءٍ من مكانٍ أو زمان. من ذلك طَوَار الدَّار، وهو الذي يمتدُّ معها من فِنائِها. ولذلك [يقال] عدا طَوْره، أي جاز الحدَّ الذي هو له من دارِهِ. ثم استعير ذلك في كل شيء يُتعدَّى. والطُّور: جبلٌ، فيجوز أن يكون اسماً عَلَمَاً موضوعاً، ويجوز أن يكون سمِّي بذلك لما فيه من امتدادٍ طولاً وعَرضاً. ومن الباب قولهم: فعل ذلك طَوْراً بعد طَوْر. فهذا هو الذي ذكرناه من الزَّمان، كأنَّه فَعَلَه مَدَّةً بعد مدة. وقولهم للوحشيِّ من الطَّير وغيرها طُورِيّ وطُورانيٌّ، فهو من هذا، كأنَّه توحَّشَ فعدا الطَّورَ، أي تباعد عن حدِّ الأنيس.
(طوس) الطاء والواو والسين ليس بأصل، إنّما فيه الذي يقال لـه الطَّاوُوس. ثم يشتقّ منه فيقال للشَّيء الحسن: مُطوَّس. وحُكيَ عن الأصمعيّ: تطوَّست المرأةُ: تزينَت. وذكر في الباب أيضاً أنَّ الطَّوْس: تغطيةُ الشّيء. يقال طُسْته طَوْساً، أي غطَّيته. قالوا: وَطَوَاس([5]): ليلةٌ من ليالي المَُِحَاق.
(طوع) الطاء والواو والعين أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على الإصحابِ والانقيادِ. يقال طاعَه يَطُوعه،  إذا انقاد معه ومضى لأمره. وأطاعه بمعنى طاعَ له. ويقال لمن وافَقَ غيرَه: قد طاوعه.
والاستطاعة مشتّقةٌ من الطَّوع، كأنها كانت في الأصل الاستطواع، فلما أسقطت الواو جعلت الهاء بدلاً منها، مثل قياس الاستعانة والاستعاذة.
والعرب تقول: تطاوَعْ لهذا الأمر حتى تستطيعَه. ثم يقولون: تطوَّعَ، أي تكلَّف استطاعتَه، وأمَّا قولهم في التبرُّع بالشيء: قد تطوَّعَ بهِ، فهو من الباب لكنَّه لم يلزمه، لكنَّه انقاد مع خيرٍ أحبَّ أن يفعله. ولا يقال هذا إلاَّ في باب الخير والبِرّ. ويقال للمجاهِدَةِ الذين يتطوَّعون بالجِهاد: المُطَّوِّعة، بتشديد الطاء والواو، وأصله المتطوّعة، ثم أدغمت التاء في الطاء. قال الله تعالى: ﴿الَّذِينَ يَلْمِزُونَ المُطَّوِّعِينَ مِنَ المؤمِنِينَ﴾  [التوبة 79]، أراد ـ والله أعلم ـ المتطوِّعين.
(طوف) الطاء والواو والفاء أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يدلُّ على دَوَران الشيء على الشيء، وأن يُحفَّ به. ثم يُحمل عليه، يقال طاف * به وبالبيت يطوف طَوْفَاً وطَوَافاً، واطَّاف به، واستطاف. ثم يقال لما يدور بالأشياء ويُغَشِّيها من الماء طُوفان. قال الخليل: وشبَّه العجّاج ظلامَ الليلِ بذلك، فقال:
* وعمَّ طُوفانُ الظَّلاَمِ الأثْأَبَا([6]) *
و"غَمَّ" أيضاً. ومن الباب: الطَّائف، وهو العاسُّ. والطَّيْفُ والطَّائف: ما أَطافَ بالإنسان من الجِنَّان. يقال طاف واطَّاف. قال الله تعالى: ﴿إِذا مَسَّهُمْ طَيْفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ﴾ ([7]) [الأعراف 200]، و(طائِفٌ) أيضاً. قال الأعشى:
وتُصْبِحُ عن غِبِّ السُّرَى وكأنَّما *** ألمَّ بها من طائفِ الجنِّ أولَقُ([8])ويقولون في الخيال: طافَ وأطافَ. ويُرْوَى:
أنَّى أَلَمَّ بكَ الخيالُ يُطيف *** وطوافه بك ذِكرةٌ وشُعوف([9])ويروى: "ومطافه لك ذِكرة وشُغوف". فأمَّا الطائفة من النّاس فكأنَّها جماعةٌ تُطِيفُ بالواحد أو بالشيء. ولا تكاد العرب تحدُّها بعدَدٍ معلومٍ، إلاَّ أن الفقهاء والمفسِّرين يقولون فيها مرّة: إنَّها أربعةٌ فما فوقها، ومرَّة إنَّ الواحد طائفةٌ([10])، ويقولون: هي الثَّلاثة، ولهم في ذلك كلامٌ كثير، والعربُ فيه على ما أعلمتك، أنّ كلَّ جماعةٍ يمكن أن تحُفَّ بشيء فهي عندهم طائفة، ولا يكاد هذا يكون إلاَّ في اليسير هذا في اللغة والله أعلم. ثم يتوسَّعون في ذلك من طريق المجاز فيقولون: أخَذْتُ طائفةً من الثَّوبِ، أي قطعة منه، وهذا على معنى المجاز، لأنَّ الطَّائفة من النَّاس كالفِرقة والقِطعة منْهم. فأمَّا طائفُ القوسِ [فهو] ما يلي أَبْهَرها.
(طوق) الطاء والواو والقاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على مِثل ما دلَّ عليه الباب الذي قبلَه. فكلُّ ما استدار بشيء فهو طوق. وسمِّي البِناءُ طاقاً لاستدارته إذا عُقِدَ. والطَّيلَسان طاقٌ، لأنَّه يدور على لابِسه. فأمَّا قولهم أطاق هذا الأمر إِطاقةً، وهو في طَوقه، وطوَّقْتُكَ الشَّيءَ، إذا كَلَّفْتُكَه([11]) فكلُّه من الباب وقياسِه؛ لأنَّه إِذا أطاقَه فكأنَّه قد أحاط به ودار به من جوانبه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل قولُهم: طاقةٌ من خيط أو بَقْل، وهي الواحدة الفَردةُ منه، وقد يمكن أن يتمحَّل فيقاس على الأوَّل، لكنَّه يبعُد.
(طول) الطاء والواو واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَضْلٍ وامتداد في الشيء. من ذلك: طالَ الشَّيءُ يطُولُ طُولاً. قال أحمد بن يحيى ثعلبٌ: الطُّول: خلاف العَرض. ويقال طاوَلْت فلاناً فطُلْتُه، إذا كنتَ أطوَلَ منه. وطال فلاناً فلانٌ، أي إنه أطول منه. قال:
إنَّ الفرزدقَ صخرةٌ ملمومةٌ *** طالت فليس تنالها الأوعالا([12])وهذا قياسٌ مطَّرد في كلِّ ما أشبه ذلك، فيقال للحبل الطِّوَل؛ لطوله وامتداده. قال طرفة:
لعمرُكَ إنَّ الموتَ ما أخطأ الفتى *** لكالطِّوَل المُرخَى وثِنياهُ في اليدِ([13])ويقولون: لا أكلِّمه طَوَالَ الدَّهر. ويقال جملٌ أطوَلُ، إذا طالت شفتُهُ العليا. وطاولَني فلانٌ فطُلْتُه، أي كنت أطولَ منه. والطُّوَال: الطَّويل. والطِّوَال: جمع الطَّويل. وحكى بعضهم: قَلانِسُ طِيال([14])، بالياء. وأمرٌ غير طائلٍ، إذا لم يكن فيه غَناء. يقال ذلك في المذكَّر والمؤنث. قال:
* وقد كلَّفُوني خُطَّةً غيرَ طائِلِ([15]) *
وتطاولتُ في قِيامي، إذا مددتَ رِجليكَ لتنظر. وطوِّلْ فرسَك، أي أَرْخِ طويلتَه في مرعاه([16]). واستطالُوا عليهم، إذا قتلوا منهم أكثر ممَّا قتلوا.
(طوط) الطاء والواو والطاء كلمتان إن صحَّتا. يقولون: إنَّ الطَّوطَ القطْن. والطوط: الرَّجلُ الطَّوِيل.
---------------------ـ
([1]) البيت لمزرد بن ضرار، من مقطوعة في الحيوان (2: 18-19).
([2]) في اللسان (طوي): "هذا عنك يطويني".
([3]) هو عنترة. وفي ديوانه 181، أن النبي صلى الله عليه وسلم أنشد هذا البيت، فقال: "ما وصف لي أعرابيٌّ قط، فأحببت أن أراه إلا عنترة".
([4]) جعلت في اللسان في مادة (طي)، وفي القاموس في (طوى).
([5]) كذا ضبط في المجمل، ومثله في القاموس، إذ ضبطه كسحاب. وفي اللسان ضبط بالضم ضبط قلم.
([6]) للعجاج، في ديوانه 74 واللسان (طوف).
([7]) هي قراءة ابن كثير وأبي عمرو والكسائي ويعقوب. وقراءة الباقين: "طائف". إتحاف فضلاء البشر 234، وهي الآية 200 من سورة الأعراف.
([8]) ديوان الأعشى  147، واللسان (طوف، ولق).
([9]) نسب في اللسان (طيف) إلى كعب بن زهير، وهو في ديوانه 113 طبع دار الكتاب.
([10]) في الأصل: "طائفة فما فوقها". والكلمتان الأخيرتان مقحمتان.
([11]) في الأصل: "كلفته"، صوابه في المجمل.
([12]) البيت لسنيح بن رياح الزنجي، كما في اللسان (طول). وانظر حواشي الحيوان: (7: 205).
([13]) البيت من معلقته المشهورة.
([14]) في اللسان: "ابن جني: لم تقلب إلا في بيت شاذ، وهو قوله:
تبين لي أن القماءة ذلة  *** وأن أعزاء الرجال طيالها".
 ([15]) أنشد هذا العجز في اللسان (طول). والطائل يقال للذكر والأنثى.
([16]) وهذا أيضاً نص الجوهري في الصحاح. قال أبو منصور: "ولم أسمع الطويلة بهذا المعنى من العرب، ورأيتهم يسمونه الطول".

ـ

##### Türkçe

(باب **الطاء** والواو وما يثلثهما)

(**طوي**) **الطاء** ve الواو ve **الياء**; sahih bir asıldır; bir şeyin, bir kısmı bir kısmının içine girinceye kadar içeri sokulmasına delâlet eder; sonra bunun üzerine teşbih yoluyla حمل olunur. Denir: **طويت الثَّوبَ والكِتاب طَيّاً أطويه**. Ve denir: **طَوَى الله عُمر الميّت**. Ve **الطَّوِيّ**: dürülmüş kuyu. Dedi ki:
فقالت له: هذا **الطَّوِيُّ**  وماؤه *** ومحترقٌ من يابسِ **الجِلْدِ** قاحِلُ([1])
Ve bu bab üzerine حمل olunan şeylerdendir onların sözleri: yüzü üzere geçip giden kimse için: **طوى كَشْحَه**. Ve inşad etti:
وصاحبٍ لي **طوى كشحاً** فقلتُ لـه *** إنَّ انطواءَكَ عنِّي سوف يَطْوِيني([2])
Ve bu, **القِياس**tır; çünkü o geçip ondan kaybolduğu vakit sanki içeri sokulmuş gibidir.

Ve babdandır: **أطواء النّاقة**; o, onun iki yanının yağ yollarıdır. Ve **الطَّيَّانُ**: karınlı olmayan **الطَّاوِي البطن**. Ve denir: **طوِيَ**; ve bu, onun aç kalıp zayıfladığı zaman, eğer onun dürülmesi istense mümkün olacak şey gibi olmasıdır. Şayet açlığa kasdederse dedi: **طَوَى يَطْوِي طَيَّاً**; ve bu, kıyasta sahihdir; çünkü vakitleri içeri soktu da onların içinde yemedi. Şair([3]) **الطَّوَى** hakkında dedi:
ولقد أبيتُ على **الطَّوَى** وأظلُّهُ *** حتَّى أنالَ به كريمَ المأكلِ
Sonra bu binayı en yakın bir değişiklikle değiştirdiler de mânâ ondan başkasına kaydı; dediler: **الطَّاية**([4]); ve o, bir mekânda düzlüğe delâlet eden sahih bir kelimedir. Bir kavim dedi: **الطَّاية**: **السَّطْح**. Ve başkaları dedi: o, hurmanın kurutma yeri. Ve bir kavim dedi: o, kumlu bir yerde büyük bir kayadır.

(**طوب**) **الطاء** ve الواو ve **الباء** asıl değildir; çünkü **الطوب** zannımca şu ki **الآجُرّ** diye adlandırılan şeydir; ve Arapların onu bildiğini zannetmiyorum. Amma **طُوبَى** bundan değildir; aslı **الياء**dır; sanki **الطِّيب**den **فعلى** gibidir; **الضمَّة** sebebiyle **الياء**yı **واواً**ya çevirdi.

(**طوح**) **الطاء** ve الواو ve **الحاء** asıl değildir; ve sanki **الإِبدال** babındandır. Denir: **طاحَ يَطيح**. Sonra derler: **طاحَ يَطُوح**; yani helâk oldu.

(**طود**) **الطاء** ve الواو ve **الدال** sahih bir asıldır; ve onda bir tek kelime vardır. O hâlde **الطَّود**: büyük dağ. Allah سبحانه dedi: ﴿فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيْمِ﴾ [الشعراء 63]. Ve derler: "**طَوَّدَ** في الجبل، إذا **طَوَّف**"، sanki **الطود**dan türemiş bir fiildir.

(**طور**) **الطاء** ve الواو ve **الراء** sahih bir asıldır; tek bir mânâya delâlet eder; o da bir mekândan yahut zamandan bir şeyde uzamadır. Bundan: **طَوَار الدَّار**; ve o, onun avlusundan onunla birlikte uzayan şeydir. Ve bunun için [denir]: **عدا طَوْره**; yani evinden kendisine ait olan sınırı geçti. Sonra bu, her aşılan şeyde استعارة olundu. Ve **الطُّور**: bir dağdır; o hâlde konulmuş bir özel isim olması câizdir; ve onda uzunluk ve genişlikçe uzama bulunduğu için bununla adlandırılmış olması da câizdir. Ve babdandır onların sözleri: **فعل ذلك طَوْراً بعد طَوْر**. İşte bu, zamandan zikrettiğimiz şeydir; sanki onu bir müddet ardından bir müddet yaptı. Ve onların yabanî kuş ve başkası için **طُورِيّ** ve **طُورانيّ** demeleri de bundandır; sanki vahşileşti de **الطَّور**u aştı; yani ünsînin sınırından uzaklaştı.

(**طوس**) **الطاء** ve الواو ve **السين** asıl değildir; ancak onda **الطَّاوُوس** denilene dair olan vardır. Sonra ondan türetilir de güzel şey için **مُطوَّس** denir. Ve الأصمعيّ’den hikâye olundu: **تطوَّست المرأةُ**: süslendi. Ve babda ayrıca zikretti ki **الطَّوْس**: şeyin örtülmesidir. Denir: **طُسْته طَوْساً**; yani onu örttüm. Dediler: **وَطَوَاس**([5]): **المَُِحَاق** gecelerinden bir gecedir.

(**طوع**) **الطاء** ve الواو ve **العين** tek bir sahih asıldır; **الإصحاب**a ve **الانقياد**a delâlet eder. Denir: **طاعَه يَطُوعه**; onunla birlikte boyun eğdiği ve emrine yürüdüğü zaman. Ve **أطاعه** mânâca **طاعَ له** gibidir. Ve başkasına muvafakat eden kimse için denir: **قد طاوعه**.

Ve **الاستطاعة**, **الطَّوع**dan türetilmiştir; sanki aslında **الاستطواع** idi; **الواو** düşürülünce onun yerine **الهاء**yı بدل kıldı; **الاستعانة** ve **الاستعاذة** kıyası gibi.

Ve Araplar der: **تطاوَعْ لهذا الأمر حتى تستطيعَه**. Sonra derler: **تطوَّعَ**; yani onun استطاعة’sını tekellüf etti. Amma onların bir şeyle teberru‘ hakkında sözleri: **قد تطوَّعَ بهِ**; o babdandır, lâkin ona lâzım olmadı; lâkin yapmayı sevdiği bir hayırla birlikte boyun eğdi. Ve bu, ancak hayır ve **البِرّ** babında söylenir. Ve cihad ile gönüllü olan mücahidlere denir: **المُطَّوِّعة**; **الطاء** ve الواو şeddeli olarak; aslı **المتطوّعة**dır; sonra **التاء**yı **الطاء** içine idğam etti. Allah تعالى dedi: ﴿الَّذِينَ يَلْمِزُونَ **المُطَّوِّعِينَ** مِنَ المؤمِنِينَ﴾  [التوبة 79]؛ murad etti ـ Allah daha iyi bilir ـ **المتطوِّعين**.

(**طوف**) **الطاء** ve الواو ve **الفاء** tek bir sahih asıldır; şeyin şey üzerinde dönmesine ve onunla kuşatılmasına delâlet eder. Sonra bunun üzerine حمل olunur; denir: **طاف به وبالبيت يطوف طَوْفَاً وطَوَافاً**، و**اطَّاف** به، و**استطاف**. Sonra suyun, şeylerin etrafında dönüp onları kaplayanına **طُوفان** denir. Halîl dedi: ve العجّاج gecenin karanlığını buna benzetti; dedi ki:
* وعمَّ **طُوفانُ** الظَّلاَمِ الأثْأَبَا([6]) *
Ve "**غَمَّ**" da. Ve babdandır: **الطَّائف**; ve o, gece dolaşan gözcüdür. Ve **الطَّيْفُ** ve **الطَّائف**: cinlerden insanın etrafında dolaşan şey. Denir: **طاف** ve **اطَّاف**. Allah تعالى dedi: ﴿إِذا مَسَّهُمْ **طَيْفٌ** مِنَ الشَّيْطَانِ﴾ ([7]) [الأعراف 200]، ve (**طائِفٌ**) da. الأعشى dedi:
وتُصْبِحُ عن غِبِّ السُّرَى وكأنَّما *** ألمَّ بها من **طائفِ** الجنِّ أولَقُ([8])
Ve hayal hakkında derler: **طافَ** ve **أطافَ**. Ve rivayet olunur:
أنَّى أَلَمَّ بكَ الخيالُ يُطيف *** وطوافه بك ذِكرةٌ وشُعوف([9])
Ve rivayet olunur: "ومطافه لك ذِكرة وشُغوف". Amma insanlardan **الطائفة** ise sanki bir topluluktur ki bir tek kişinin yahut şeyin etrafını dolaşır. Ve Araplar onu bilinen bir sayıyla sınırlandırmaya pek yanaşmaz; ancak fukaha ve müfessirler onda bir kere derler: o, dört ve üstüdür; ve bir kere de bir kişinin **طائفة** olduğu([10]); ve derler: o, üçtür; ve onların bunda çok sözü vardır; Araplar ise, sana bildirdiğim üzere, her topluluk ki bir şeyle kuşatılabilir, onların yanında **طائفة**dır; ve bu, dilde pek azdan başkasında olmaz; bu, dilde böyledir; Allah daha iyi bilir. Sonra mecaz yoluyla bunda genişlerler de derler: **أخَذْتُ طائفةً من الثَّوبِ**; yani ondan bir parça; ve bu, mecaz mânâsı üzerinedir; çünkü insanlardan **الطَّائفة** sanki onlardan bir fırka ve bir parça gibidir. Amma **طائفُ القوسِ** ise [o], onun **أَبْهَر**ına bitişik olan şeydir.

(**طوق**) **الطاء** ve الواو ve **القاف** sahih bir asıldır; kendinden önceki babın delâlet ettiğine benzer şeye delâlet eder. O hâlde her ne bir şeyle yuvarlakça çevrelenirse o **طوق**tur. Ve bina, bağlandığı vakit yuvarlaklığı sebebiyle **طاقاً** diye adlandırıldı. Ve **الطَّيلَسان** bir **طاق**tır; çünkü giyeninin üzerinde döner. Amma onların sözleri: **أطاق هذا الأمر إِطاقةً**; ve o, onun **طَوقه**ndadır; ve **طوَّقْتُكَ الشَّيءَ**; yani sana onu yükledim([11]); bunların hepsi babdandır ve onun kıyasındandır; çünkü onu yapmaya güç yetirdiği vakit sanki onu kuşatmış ve onunla yanlarından dönmüş gibidir.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir onların sözü: **طاقةٌ** من خيط أو بَقْل; ve o, ondan tek bir ferd olandır; ve ilkine kıyasla ölçülüp uydurulması mümkün olabilir, lâkin uzak olur.

(**طول**) **الطاء** ve الواو ve **اللام** sahih bir asıldır; şeyde fazlalığa ve uzamaya delâlet eder. Bundan: **طالَ الشَّيءُ يطُولُ طُولاً**. Ahmed b. Yahyâ ثعلب dedi: **الطُّول**: **العَرض**ın zıddıdır. Ve denir: **طاوَلْت فلاناً فطُلْتُه**; yani ondan daha uzun olduğun zaman. Ve **طال فلاناً فلانٌ**; yani o, ondan daha uzundur. Dedi:
إنَّ الفرزدقَ صخرةٌ ملمومةٌ *** طالت فليس تنالها الأوعالا([12])
Ve bu, bunun benzeri olan her şeyde muttarid bir kıyastır; böylece ipe, uzunluğu ve uzaması sebebiyle **الطِّوَل** denir. Tarafa dedi:
لعمرُكَ إنَّ الموتَ ما أخطأ الفتى *** لكالطِّوَل المُرخَى وثِنياهُ في اليدِ([13])
Ve derler: **لا أكلِّمه طَوَالَ الدَّهر**. Ve denir: **جملٌ أطوَلُ**; üst dudağı uzadığı zaman. Ve **طاولَني فلانٌ فطُلْتُه**; yani ondan daha uzun oldum. Ve **الطُّوَال**: **الطَّويل**. Ve **الطِّوَال**: **الطَّويل**in çoğuludur. Bazısı hikâye etti: **قَلانِسُ طِيال**([14])؛ **الياء** ile. Ve **أمرٌ غير طائلٍ**; içinde fayda olmadığı zaman. Bu, müzekker ve müennes için söylenir. Dedi:
* وقد كلَّفُوني خُطَّةً غيرَ طائِلِ([15]) *
Ve **تطاولتُ في قِيامي**; yani bakmak için iki bacağını uzattığın zaman. Ve **طوِّلْ فرسَك**; yani otlağında onun **طويلة**sını salıver([16]). Ve **استطالُوا عليهم**; yani onlardan, kendilerinden öldürdüklerinden daha çoğunu öldürdükleri zaman.

(**طوط**) **الطاء** ve الواو ve **الطاء** iki kelimedir, eğer sahih iseler. Derler: **الطَّوطَ** pamuktur. Ve **الطوط**: uzun adamdır.

---------------------ـ
([1]) Beyit, مزرد بن ضرار’ındır; hayvan hakkında bir parçadandır (2: 18-19).
([2]) Lisân’da (**طوي**): "هذا عنك يطويني".
([3]) O, عنترة’dır. Ve divanında 181; Peygamber صلى الله عليه وسلم bu beyti inşad etti; dedi: "Bana hiçbir bedevî tasvir edilmedi ki onu görmeyi seveyim de إلا عنترة".
([4]) Lisân’da (**طي**) maddesinde, ve Kâmûs’ta (**طوى**)da kılındı.
([5]) Böylece **المجمل**’de ضبط edildi; ve Kâmûs’ta da onun gibidir; إذ onu **كسحاب** olarak ضبط etti. Lisân’da **بالضم** ile, **ضبط قلم** ضبط edildi.
([6]) العجّاج’ındır; divanında 74 ve Lisân (**طوف**).
([7]) O, İbn Kesîr ve Ebû Amr ve **الكسائي** ve Ya‘kûb kıraatidir. Geri kalanların kıraati: "طائف". **إتحاف فضلاء البشر** 234; ve o, A‘râf sûresinin 200. âyetidir.
([8]) A‘şâ divanı 147; ve Lisân (**طوف**، ولق).
([9]) Lisân’da (**طيف**) Ka‘b b. Zuhayr’e nisbet edildi; ve divanında 113, Dârü’l-kitâb tab‘ı.
([10]) Asılda: "طائفة فما فوقها". Son iki kelime sokulmuştur.
([11]) Asılda: "كلفته"; doğrusu **المجمل**’dedir.
([12]) Beyit, سنيح بن رياح الزنجي’nindir; Lisân (**طول**)da olduğu gibi. Ve hayvanın hâşiyelerine bak: (7: 205).
([13]) Meşhur muallakasındandır.
([14]) Lisân’da: "İbn Cinnî: ancak şâz bir beyitte çevrildi; ve o, onun sözü:
تبين لي أن القماءة ذلة  *** وأن أعزاء الرجال طيالها".
([15]) Bu mısra‘, Lisân (**طول**)da inşad edildi. Ve **الطائل** erkek ve dişi için söylenir.
([16]) Bu da Cevherî’nin **الصحاح**’taki nassıdır. Ebû Mansûr dedi: "Bu mânâ ile **الطويلة**yı Araplardan işitmedim; onları onu **الطول** diye adlandırırken gördüm".

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الطول والقصر من الأسماء المتضايفة كما تقدم، ويستعمل في الأعيان والأعراض كالزمان وغيره قال تعالى: ﴿فطال عليهم الأمد﴾ [الحديد/16]، ﴿سبحا طويلا﴾ [المزمل/7]، ويقال: طويل وطوال، وعريض وعراض، وللجمع: طوال، وقيل: طيال، وباعتبار الطول قيل للحبل المرخي على الدابة: طول (انظر: أساس البلاغة ص 287؛ والمجمل 2/590)، وطول فرسك، أي: أرخ طوله، وقيل: طوال الدهر لمدته الطويلة، وتطاول فلان: إذا أظهر الطول، أو الطول. قال تعالى: ﴿فتطاول عليهم العمر﴾ [القصص/ 45]، والطول خص به الفضل والمن، قال: ﴿شديد العقاب ذي الطول﴾ [غافر /3]، وقوله تعالى: ﴿استأذنك أولوا الطول منهم﴾ [التوبة/86]، ﴿ومن لم يستطع منكم طولا﴾ [النساء/25]، كناية عما يصرف إلى المهر والنفقة. وطالوت اسم علم وهو أعجمي.

##### Türkçe

- **الطول** ve **القصر**, daha önce geçtiği üzere, birbirine izafetli isimlerdendir; ve a‘yân ve a‘râzda, zaman ve başkası gibi, kullanılır. Yüce Allah dedi ki: ﴿فطال عليهم الأمد﴾ [الحديد/16], ﴿سبحا طويلا﴾ [المزمل/7]. Ve denilir: **طويل** ve **طوال**, ve **عريض** ve **عراض**; ve cem‘ için: **طوال**; ve denildi: **طيال**. Ve **الطول** itibarıyla, binek hayvanı üzerine salıverilmiş ipe: **طول** denildi (bak: أساس البلاغة s. 287; ve **المجمل** 2/590). Ve: **طول** **فرسك**, yani: onun **طول**unu salıver. Ve denildi: **طوال** **الدهر**, uzun müddeti için. Ve falan **تطاول** etti: **الطول**u, yahut **الطول**u, izhar ettiği zaman. Yüce Allah dedi ki: ﴿فتطاول عليهم العمر﴾ [القصص/ 45]. Ve **الطول**, fazilet ve minnet ile tahsis edildi; dedi ki: ﴿شديد العقاب ذي الطول﴾ [غافر /3]. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿استأذنك أولوا الطول منهم﴾ [التوبة/86], ﴿ومن لم يستطع منكم طولا﴾ [النساء/25]; mehir ve nafakaya sarf olunan şeye kinayedir. Ve **طالوت** bir özel isimdir ve o, a‘cemîdir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ط و ل
شيء طويل ومستطيل‏.‏
وطاولني فطلته‏.‏
وفلان طوال لا تطوله الطوال‏.‏
وتطاول‏:‏ تمدد قائماً لينظر إلى بعيد‏.‏
ولا أكلمه طول الدهر وطوال الدهر‏.‏
وأرخى طول فرسه وهو الحبل الطويل جداً‏.‏
وطوّل لفرسك‏:‏ أرخ له الطول‏.‏
قال طرفة‏:‏ لعمرك إن الموت ما أخطأ الفتى لكالطول المرخى وثنياه باليد وأطالت المرأة‏:‏ ولدت طوالاً‏.‏
وأطال غيبته وطولها‏.‏
وطول له‏:‏ أمهله‏.‏
وطاوله في الدين وفي العدة إذا ماطله‏.‏
وتطاول علينا الليل‏:‏ طال‏.‏
قال‏:‏ يا زيد زيد العملات الذبل تطاول الليل عليك فانزل وله عليه طول‏:‏ فضل‏.‏
وهو غير طائل‏:‏ غير فاضل‏.‏
وإنه لذو طول في ماله وقدرته‏.‏
وهو ذو طول عليّ‏:‏ ذو منة‏.‏
وقد تطوّل عليّ بذلك‏.‏
وهو يتطاول على الناس ويستطيل وله عليهم تطاول واستطالة‏.‏
واستطال بنو فلان علينا‏:‏ قتلوا أكثر مما قتلنا‏.‏
وما حليت بطائل منه‏:‏ بفائدة وهذا أمر غير طائل‏:‏ للدون من الأمر‏.‏
ومن المجاز‏:‏ طال طولك إذا طال تماديه في الأمر أو تراخيه عنه‏.‏
ويقال‏:‏ طال طوله وطال عليه الطول إذا طال عمره‏.‏
واستطال في عرضه إذا سمع به‏.‏

##### Türkçe

ط و ل
Uzun ve uzatılmış bir şey.‏
Ve benimle uzunluk yarışına girdi de ben onu uzunlukça yendim.‏
Ve falan **طوال**dır; **الطوال** ona erişemez.‏
Ve **تطاول**: Uzağı görmek için ayakta uzanıp uzamak.‏
Ve onu çağın uzunluğu boyunca ve çağın uzunluğu boyunca konuşmam.‏
Ve atının **طول**unu salıverdi; o, pek çok uzun olan iptir.‏
Ve “Atın için **طوّل**”: ona **الطول**u salıver.‏
Tarafe dedi ki:
Ömrüne yemin olsun, ölüm genci ıskalamadığı şey,
Salıverilmiş **الطول** gibidir; ve onun iki katı elle (tutulmuştur).
Ve kadın **أطالت**: **طوالاً** doğurdu.‏
Ve onun yokluğunu uzattı ve onu uzattı.‏
Ve ona **طول** etti: ona mühlet verdi.‏
Ve borçta ve vadede onunla uzunluk yarışına girdi; onu oyaladığı zaman.‏
Ve gece bize **تطاول** etti: uzadı.‏
Dedi ki: Ey Zeyd, zayıf develeri artır; gece sana uzadı, öyleyse in.‏
Ve onun üzerinde **طول** vardır: fazlalık.‏
Ve o **طائل** olmayan: faziletli olmayan.‏
Ve şüphesiz o, malında ve kudretinde **طول** sahibidir.‏
Ve o, benim üzerimde **طول** sahibidir: minnet sahibidir.‏
Ve bununla benim üzerime **تطوّل** etti.‏
Ve o, insanların üzerine **يتطاول** eder ve **يستطيل**; ve onların üzerinde **تطاول** ve **استطالة** vardır.‏
Ve falan oğulları bize karşı **استطالوا**: bizim öldürdüğümüzden daha çoğunu öldürdüler.‏
Ve ondan bir **طائل** ile süslenmedim: bir fayda ile; ve bu, **طائل** olmayan bir iştir: işin aşağısı için.‏
Ve mecazdan: **طال طولك**; işte onun sürüp gitmesi yahut ondan gevşemesi uzadığı zaman.‏
Ve denilir: **طال طوله** ve **طال عليه الطول**; ömrü uzadığı zaman.‏
Ve onun ırzında **استطال**; onunla (ilgili) işittiği zaman.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الطُّولُ: نقيض القِصَر في الناس وغيرهِم من الحيوان والمَوات. ويقال للشيء الطَّويلِ: طالَ يَطُولُ طُولاً، فهو طَويلٌ وطُوالٌ. قال النحويون: أَصْلُ طالَ فَعُلَ استدلالاً بالاسم منه إِذا جاء على فَعِيل نحو طَويل، حَمْلاً على شَرُفَ فهو شَرِيف وكَرُمَ فهو كَريم، وجَمْعُهُما طِوال؛ قال سيبويه: صَحَّت الواو في طِوال لصِحَّتها في طَويل، فصار طِوال من طَويل كجِوار من جاوَرْت، قال: ووافَقَ الذين قالوا فَعِيل الذين قالوا فُعال لأَنهما أُخْتان فجَمَعوه جَمْعه، وحكى اللُّغويون طِيال، ولا يوجبه القياس لأَن الواو قد صَحَّت في الواحد فحكمها أَن تصح في الجمع؛ قال ابن جني لم تقلب إِلا في بيت شاذ وهو قوله:
تَبَيَّنَ لي أَنَّ القَماءةَ ذِلَّةٌ،
وأَنَّ أَعِزَّاء الرجالِ طِيالُها
والأُنثى طَويلةٌ وطُوالةٌ، والجمع كالجمع، ولا يمتنع شيء من ذلك من التسليم. ويقال للرجل إِذا كان أَهْوَج الطُّول طُوَال وطُوَّال، وامرأَة طُوالة وطُوَّالة. الكسائي في باب المُغالَبة: طاوَلَني فَطُلْتُه من الطُّول والطَّوْل جميعاً. وقال سيبويه: يقال طُلْتُ على فَعُلْتُ لأَنك تقول طَويل وطُوال كما قُلْتَ قَبُحَ وقَبيح، قال: ولا يكون طُلْته كما لا يكون فَعُلْتُه في شيء؛ قال المازني: طُلْتُ فعُلْتُ أَصْلٌ واعْتَلَّت من فعُلْت غيرَ مُحَوَّلة، الدليلُ على ذلك طَوِيلٌ وطُوال؛ قال: وأَما طاوَلْته فطُلْتُه فهي مُحَوَّلة كما حُوِّلَت قُلْتُ، وفاعلها طائلٌ، لا يقال فيه طَويلٌ كما لا يقال في قائل قَويل، قال: ولم يؤْخذ هذا إِلا عن الثِّقات؛ قال: وقُلْتُ مُحَوَّلةٌ من فَعَلْت إِلى فَعُلْت كما أَن بِعْتُ مُحَوَّلة من فَعَلْت إِلى فَعِلْت وكانت فعِلْتُ أَولى بها لأَن الكسرة من الياء، كما كان فَعُلْت أَولى بقُلْت لأَن الضمة من الواو؛ وطالَ الشيءُ طُولاً وأَطَلْته إِطالةً. والسَّبْع الطُّوَلُ من سُور القرآن: سَبْعُ سُوَر وهي سورة البقرة وسورة آل عمران والنساء والمائدة والأَنعام والأَعراف، فهذه ست سور متوالياتٌ واختلفوا في السابعة، فمنهم من قال السابعة الأَنفال وبراءَة وعدّهما سورة واحدة، ومنهم من جعل السابعة سورة يونس؛ والطُّوَل: جمع طُولى، يقال هي السّورة الطُّولى وهُنَّ الطُّوَل؛ قال ابن بري: ومنه قرأْت السَّبْع الطُّوَل؛ وقال الشاعر:
سَكَّنْته، بعدَما طارَتْ نَعامتُه،
بسورة الطُّورِ، لمَّا فاتَني الطُّوَلُ
وفي الحديث: أُوتِيتُ السَّبْعَ الطُّوَل؛ هي بالضم جمع الطُّولى، وهذا البناء يلزمه الأَلف واللام أَو الإِضافة. وفي حديث أُمِّ سَلَمَة: أَنه كان يقرأَ في المغرب بطُولى الطُّولَيَيْن، هي تثنية الطُّولى ومُذَكَّرُها الأَطْوَل، أَي أَنه كان يقرأُ فيها بأَطْول السورتين الطويلتين، تَعْني الأَنعام والأَعراف. والطويل من الشِّعْر: جنس من العَرُوض، وهي كلمة مُوَلَّدة، سمي بذلك لأَنه أَطْوَلُ الشِّعْر كُلِّه، وذلك أَن أَصله ثمانية وأَربعون حرفاً، وأَكثر حروف الشعر من غير دائرته اثنان وأَربعون حرفاً، ولأَن أَوتاده مبتدأ بها، فالطُّول لمتقدم أَجزائه لازم أَبداً، لأَن أَول أَجزائه أَوتاد والزوائد أَبداً يتقدم أَسبابَها ما أَوَّلُه وَتِدٌ. والطُّوال، بالضم: المُفْرِط الطُّول؛ وأَنشد ابن بري قول طُفَيل:طُوال السَّاعِدَيْن يَهُزُّ لَدْناً،
يَلُوحُ سِنانُه مِثْلَ الشِّهاب
قال: ولا يُكَسَّر
(* قوله «قال ولا يكسر إلخ» هكذا في الأصل، وعبارة
القاموس وشرحه: والطوال، كرمان، المفرط الطول، ولا يكسر، انما يجمع جمع السلامة اهـ. وبهذا يعلم ما لعله سقط هنا، فقد تقدم في صدر المادة أَن طوالاً كغراب يجمع على طوال بالكسر).
إِنما يُجْمع جمع السلامة. وطاوَلَني فَطُلْتُه أَي كنت أَشَدَّ طُولاً منه؛ قال:
إِنَّ الفَرَزْدَقَ صَخْرَةٌ عادِيَّةٌ
طالَتْ، فَلَيْسَ تَنالُها الأَوْعال
وطالَ فلان فلاناً أَي فاقه في الطُّول؛ وأَنشد:
تَخُطُّ بِقَرْنَيْها بَرِيرَ أَراكةٍ،
وتَعْطُو بِظِلْفَيْها، إِذا الغُصْنُ طالها
أَي طاوَلَها فلم تَنَلْه. والأَطْوَل: نقيضُ الأَقْصر، وتأْنيث الأَطْوَل الطُّولى، وجمعها الطُّوَل.
الجوهري: الطُّوَال، بالضم، الطَّوِيلُ. يقال طَوِيلٌ وطُوَالٌ، فإِذا أَفرَط في الطُّول قيل طُوّال، بالتشديد. والطِّوال، بالكسر: جمع طَويل، والطَّوَالُ، بالفتح: من قولك لا أُكَلِّمه طَوَالَ الدَّهْر وطُولَ الدَّهْر بمعنى. ويقال: قَلانِسُ طِيَالٌ وطِوَالٌ بمعنى. والرِّجال الأَطاوِل: جمع الأَطْوَل، والطُّولىَ تأْنيث الأَطْوَل، والجمع الطُّوَل مثل الكُبْرَى والكُبَر.
وأَطَالَتِ المرأَةُ إِذا وَلَدَتْ طِوَالاً. وفي الحديث: إِن القَصِيرة قد تُطِيل. الجوهري: والطُّولُ خِلاف العَرْض. وطالَ الشيءُ أَي امتدَّ، قال: وطُلْتُ أَصله طَوُلْتُ بضم الواو لأَنك تقول طَويل، فنقلت الضمة إِلى الطاء وسقطت الواو لاجتماع الساكنين، قال: ولا يجوز أَن تقول منه طُلْتُه، وأَما قولك طَاولَني فطُلْتُه فإِنما تَعْني بذلك كنت أَطْولَ منه من الطُّول والطَّوْل جميعاً. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، ما مَشَى مع طِوَالٍ إِلا طالَهُم، فهذ من الطُّول؛ قال ابن بري: وعلى ذلك قول سُبَيح بن رِياح الزِّنْجي، ويقال رياح بن سبيح، حين غَضِبَ لما قال جَرِيرٌ في الفَرَزْدَق:
لا تَطْلُبَنَّ خُؤُولةً في تَغْلِبٍ،
فالزِّنْجُ أَكْرَمُ منهمُ أَخْوَالا
فقال سبيح أَو رياح لما سَمِع هذا البيت:
الزِّنْجُ لو لاقَيْتَهم في صَفِّهِمْ،
لاقَيْتَ، ثمَّ، جَحَاجِحاً أَبْطَالاً
ما بالُ كَلْبِ بَني كُلَيْبٍ سَبَّنا،
أَنْ لم يُوازِنْ حاجِباً وعِقَالا؟
إِنَّ الفَرَزْدَق صَخْرَةٌ عادِيَّةٌ
طالَتْ، فليس تَنالُها الأَوْعالا
(* قوله «الاوعالا» تقدم إيراده قريباً الأوعال بالرفع).
وقالت الخنساء:
وما بَلَغَتْ كَفُّ امرئٍ مُتَناوِلٍ،
من المَجْدِ، إِلاَّ والذي نِلْتَ أَطْوَلُ
وفي حديث استسقاء عمر، رضي الله عنه: فطالَ العَباسُ عمرَ أَي غَلَبَه في طُولِ القامة، وكان عمر طَويلاً من الرجال، وكان العباس أَشدَّ طُولاً منه. وروي أَن امرأَة قالت: رأَيت عَبّاساً يطوف بالبيت كأَنه فُسْطاطٌ أَبيض، وكانت رأَت عَلِيَّ بن عبد الله بن العباس وقد فَرَعَ الناسَ كأَنه راكب مع مُشَاةٍ فقالت: مَنْ هذا؟ فأُعْلِمَتْ فقالت: إِنّ الناسَ ليَرْذُلون، وكان رأْس علي بن عبد الله إِلى مَنْكِب أَبيه عبد الله، ورأْسُ عبد الله إِلى مَنْكِب العباس، ورأْسُ العباس إِلى مَنْكِب عبد المُطَّلِب. وأَطَلْتُ الشيءَ وأَطْوَلْت على النقصان والتمام بمعنى. المحكم: وأَطال الشيءَ وطَوَّلَه وأَطْوَلَه جعله طَويلاً، وكأَن الذين قالوا ذلك إِنما أَرادوا أَن ينبهوا على أَصل الباب، قال فلا يقاس هذا إِنما يأْتي للتنبيه على الأَصل؛ وأَنشد سيبويه:
صَدَدْتِ فأَطْوَلْتِ الصُّدودَ، وقَلَّما
وِصالٌ، على طُولِ الصُّدود، يَدُومُ
وكلُّ ما امتدَّ من زَمَن أَو لَزِمَ من هِمٍّ ونحوِه فقد طالَ، كقولك طالَ الهَمُّ وطال الليلُ. وقالوا: إِنَّ الليل طَويلٌ فلا يَطُلْ إِلاَّ بخير؛ عن اللحياني. قال: ومعناه الدُّعاء. وأَطال الله طِيلَتَه أَي عُمْرَه. وطالَ طِوَلُك وطِيَلُك أَي عُمْرك، ويقال غَيْبتك؛ قال القطامي:إِنّا مُحَيُّوكَ فاسْلَمْ أَيُّها الطَّلَلُ،
وإِن بَلِيتَ، وإِن طالَتْ بك الطِّوَلُ
يروى الطِّيَل جمع طِيلة، والطِّوَل جمع طِوَلة، فاعْتَلَّ الطِّيَل وانقلبت ياؤه واواً لاعتلالها في الواحد، فأَما طِوَلة وطِوَل فمن باب عِنَبة وعِنَب.
وطالَ طُوَلُك، بضم الطاء وفتح الواو، وطالَ طَوَالُك، بالفتح، وطِيَالُك، بالكسر؛ كل ذلك حكاه الجوهري عن ابن السكيت. وجملٌ أَطْوَلُ إِذا طالتْ شَفَتُه العُليا. قال ابن سيده: والطَّوَل طُولٌ في مِشْفَر البعير الأَعلى على الأَسفل، بعير أَطْوَل وبه طَوَلٌ. والمُطاوَلة في الأَمر: هو التطويل والتَّطاوُلُ في مَعْنًى هو الاسْتِطالة على الناس إِذا هو رَفَع رأْسَه ورأَى أَنّ له عليهم فَضْلاً في القَدْر؛ قال: وهو في معنى آخر أَن يقوم قائماً ثم يَتَطاوَل في قيامه ثم يَرْفَع رأْسَه ويَمُدّ قوامَه للنظر إِلى الشيء. وطاوَلْته في الأَمر أَي ماطَلْته. وطَوَّل له تَطْويلاً أَي أَمْهَله. واسْتَطالَ عليه أَي تَطَاوَلَ، يقال: اسْتَطالوا عليهم أَي قَتَلوا منهم أَكثرَ مما كانوا قَتَلوا، قال: وقد يكون اسْتَطالَ بمعنى طالَ، وتَطاوَلْت بمعنى تَطالَلْت. وفي الحديث: إِن هذين الحَيَّين من الأَوس والخَزْرَج كانا يتَطاوَلانِ على رسول الله،صلى الله عليه وسلم، تَطاوُلَ الفَحْلَين أَي يَسْتَطِيلانِ على عَدُوِّه ويتباريانِ في ذلك ليكون كل واحد منهما أَبلغ في نصرته من صاحبه، فشُبِّه ذلك التَّباري والتغالُب بتَطاوُلِ الفحلين على الإِبل، يَذُبُّ كلُّ واحد منهما الفُحولَ عن إِبله ليظهر أَيُّهما أَكثرُ ذَبًّا. وفي حديث عثمان: فتَفَرَّق الناسُ فِرَقاً ثلاثاً، فصامِتٌ صَمْتُه أَنْفَذُ من طَوْلِ غيره، ويروى من صَوْل غيره، أَي إِمْساكُه أَشدُّ من تَطاوُل غيره. ويقال: طالَ عليه واستطالَ وتَطاوَلَ إِذا علاه وتَرَفَّع عليه. وفي الحديث: أَرْبى الرِّبا الاستطالةُ في عِرْضِ الناس أَي اسْتِحْقارُهم والتَّرَفُّعُ عليهم والوَقِيعةُ فيهم.
وتَطاوَلَ: تمدَّدَ إِلى الشيء ينظر نحوه؛ قال:
تَطاوَلْتُ كي يَبدو الحَصِيرُ فما بَدَا
لِعَيْني، ويا لَيْتَ الحَصِيرَ بَدا لِيا
واسْتَطالَ الشَّقُّ في الحائط: امتدَّ وارتفع؛ حكاه ثعلب، وهو كاسْتَطار.
والطِّوَلُ: الحَبْلُ الطويلُ جدًّا؛ قال طرفة:
لَعَمْرُكَ إِنَّ الموتَ، ما أَخْطَأَ الفَتَى،
لَكَالطِّوَلِ المُرْخَى، وثِنْياهُ باليَدِ
والطِّوَلُ والطِّيَلُ والطَّويلة والتِّطْوَلُ، كُلُّه: حَبْلٌ طويل تُشَدُّ به قائمةُ الدابة، وقيل: هو الحبل تُشَدُّ به ويُمْسِك صاحبُه بطَرَفه ويُرْسِلها تَرْعى؛ قال مُزاحِم:
وسَلْهَبةٍ قَوْداءَ قُلِّصَ لَحْمُها،
كسِعْلاةِ بِيدٍ في خِلالٍ وتِطْوَل
وقد طَوَّلَ لها. والطِّوَل: الحبل الذي يُطَوَّل للدابة فترعى فيه، وكانت العرب تتكلم به
(* قوله «وكانت العرب تتكلم به» كذا في الأصل، وعبارة
التهذيب: وقال الليث الطويلة اسم حبل يشد به قائمة الدابة ثم ترسل في المرعى، وكانت العرب تتكلم به اهـ) ؛ يقال: طَوِّل لفرسك يا فلان أَي أَرْخِ له حَبْلَه في مَرْعاه. الجوهري: طَوِّلْ فرَسك أَي أَرْخِ طَويلتَه في المَرْعى؛ قال أَبو منصور: لم أَسمع الطَّويلةَ بهذا المعنى من العرب ورأيتهم يُسَمُّونه الطِّوَل فلم نسمعه إِلاَّ بكسر الأَول وفتح الثاني. غيره: يقال أَرْخ للفَرَس من طِوَلِه، وهو الحَبْل الذي يُطَوَّل للدابة فترعى فيه، وأَنشد بيت طرفة: لَكَالطِّوَل المُرْخَى؛ قال: وهي الطَّويلة أَيضاً، وقوله: ما أَخْطَأَ الفَتَى أَي في إِخطائه الفَتى؛ وقد شَدَّد الراجزُ الطِّوَلَّ للضرورة فقال مَنْظور بن مَرْثَد الأَسَدي: تَعَرَّضَتْ لي بمَكَانٍ حِلِّ،
تَعَرُّضاً لم تَأْلُ عن قَتْلِلِّي،
تَعَرُّضَ المُهْرَة في الطِّوَلِّ
ويروى: عن قَتْلاً لي، على الحكاية، أَي عن قَوْلِها قَتْلاً له؛ قال الجوهري: وقد يفعلون مثل ذلك في الشِّعر كثيراً ويزيدون في الحرف من بعض حروفه؛ قال ذُهْل بن قريع، ويقال قارب بن سالم المُرِّي:
كأَنَّ مَجْرَى دَمْعِها المُسْتَنِّ
قُطْنُنَّةً من أَجْوَدِ القُطْنُنِّ
وأَنشده غيره:
قُطُنَّةٌ من أَجْوَدِ القُطُنِّ
قال ابن بري: وهذا هو صواب إِنشاده. وفي الحديث: ورجُلٌ طَوَّل لها في مَرْجٍ فقَطَعَتْ طِوَلها، وفي آخر: فأَطالَ لها فقَطَعَتْ طِيَلَها؛ الطِّوَلُ والطِّيَلُ، بالكسر: هو الحبل الطويل يُشَدُّ أَحد طَرَفيه في وَتِدٍ أَو غيره والآخر في يد الفرس ليَدُور فيه ويرعى ولا يذهب لوجهه. وطَوَّلَ وأَطالَ بمعنىً أَي شَدَّها في الحبل؛ ومنه الحديث: لِطِوَل الفَرَس حمًى أَي لصاحب الفرس أَن يَحْمِي الموضع الذي يَدُور فيه فرسُه المشدودُ في الطِّوَل إِذا كان مُباحاً لا مالك له. وفي الحديث: لا حِمى إِلاَّ في ثلاث: طِوَلِ الفرس، وثَلَّةِ البئرِ، وحَلْقةِ القوم؛ قوله لا حِمى يعني إِذا نزل رجل في عسكر على موضع له أَن يمنع غيرَه طَوِلَ فرسه، وكذلك إِذا حَفَر بئراً له أَن يمنع غيرَه مقدارَ ما يكون حَرِيماً له. ومَطَاوِلُ الخيل: أَرسانُها، واحدها مِطْوَلٌ. والطِّوَلُ: التمادي في الأَمر والتراخي. يقال: طالَ طِوَلُك وطِيَلُك وطِيلُك وطُولُك، ساكنة الياء والواو؛ عن كراع، إِذا طال مُكْثُه وتمادِيه في أَمر أَو تَرَاخِيه عنه؛ قال طفيل:
أَتانا فلم نَدْفَعْه، إِذ جاء طارِقاً،
وقلنا له: قد طالَ طُولُك فانْزِلِ
أَي أَمرُك الذي أَنت فيه من طُول السفر ومُكابدة السير، ويروى: قد طال طِيلُك؛ وأَنشد ابن بري:
أَما تَعْرِف الأَطلالَ قد طالَ طِيلُها
والطَّوَالُ: مَدَى الدهرِ؛ يقال: لا آتِيك طَوَال الدَّهْر. والطَّوْل والطائل والطائلة: الفَضْل والقُدْرة والغى والسَّعَة والعُلُوُّ؛ قال أَبو ذؤَيب:
ويَأْشِبُني فيها الذينَ يَلُونَها،
ولو عَلِموا لم يَأْشِبُوني بطائل
وأَنشد ثعلب في صفة ذئب:
وإِن أَغارَ فلم يَحْلُلْ بطائلةٍ،
في لَيْلةٍ من جُمَيْر ساوَرَ الفُطُما
(* قوله «وإن أغار إلخ» سبق إنشاده في ترجمة جمر:
وإن أطاف ولم يظفر بطائلة * في ظلمة ابن جمير ساوَر
الفطما)
كذا أَنشده جُمَيْر على لفظ التصغير، وقد تَطَوَّل عليهم. وفي التنزيل العزيز: ومَنْ لم يَسْتَطِعْ منكم طَوْلاً (الآية)؛ قال الزجاج: معناه من لم يقدر منكم على مَهْرِ الحُرَّة، قال: والطَّوْلُ القدرة على المَهْر. وقوله عز وجل: ذي الطَّوْل لا إِله إِلا هو؛ أَي ذي القُدْرة، وقيل: الطَّوْل الغِنى، والطَّوْلُ الفَضْل، يقال: لفلان على فلان طَوْلٌ أَي فَضْلٌ. ويقال: إِنه لَيَتَطَوَّل على الناس بفضله وخيره. والطَّوْل، بالفتح: المَنُّ، يقال منه: طالَ عليه وتَطوَّلَ عليه إِذا امْتَنَّ عليه. وفي الحديث: اللهمَّ بك أُحاوِل وبك أُطاوِل، مُفاعَلة من الطَّوْل، بالفتح، وهو الفَضْلُ والعُلُوُّ على الأَعداء؛ ومنه الحديث: تَطَاوَلَ عليهم الرَّبُّ بفضله أَي تَطَوَّل، وهو من باب طارَقْتَ النَّعْلَ في إِطلاقها على الواحد؛ ومنه الحديث: قال لأَزواجه أَوَّلُكُنَّ لحُوقاً بي أَطْوَلُكُنَّ يداً، فاجْتَمَعْن يتَطاوَلْنَ فطالَتْهُنَّ سَوْدةُ فماتت زينبُ أَوَّلَهنَّ؛ أَراد أَمَدُّكُنَّ يداً بالعطاء من الطَّوْل فظَنَنَّه من الطُّول، وكانت زينب تَعْمَل بيدها وتتصدق؛ قال أَبو منصور: والتَّطَوُّل عند العرب محمود يوضع موضع المَحاسِن، والتطاوُلُ مذموم، وكذلك الاستطالة يوضَعانِ موضع التكبر. ابن سيده: التَّطاوُلُ والاسْتِطالة التَّفَضُّل ورَفْعُ النفس، واشتقاق الطائل من الطُّول. ويقال للشيء الخَسِيس الدُّون: هو بطائل الذَّكَرُ والأُنثى في ذلك سواءٌ؛ وأَنشد:
لقد كَلَّفوني خُطَّة غيرَ طائل
الجوهري: هذا أَمر لا طائلَ فيه إِذا لم يكن فيه غَنَاءٌ ومَزِيّة، يقال ذلك في التذكير والتأْنيث. ولم يَحْلَ منه بِطائلٍ: لا يُتَكَلَّم به إِلاَّ في الجَحْد. وفي الحديث: أَنه ذكر رجلاً من أَصحابه قُبِضَ فكُفِّن في كَفَنٍ غير طائلٍ أَي غير رَفيعٍ ولا نفيس، وأَصل الطائل النفع والفائدة. وفي حديث ابن مسعود في قتل أَبي جهل: ضَرَبْته بسيف غير طائل أَي غير ماضٍ ولا قاطع كأَنه كان سيفاً دُوناً بين السيوف. والطَّوائل: الأَوتار والذُّحُول، واحدتها طائلة؛ يقال: فلان يَطْلُب بني فلان بطائلةٍ أَي بوَتْرٍ كأَن له فيهم ثأْراً فهو يطلبه بِدَمِ قتيله. وبيْنَهم طائلةٌ أَي عداوة وتِرَةٌ؛ وقول ذي الرمة يصف ناقته:
مَوَّارة الضَّبعِ مِثلُ الحَيْدِ حارِكُها،
كأَنَّها طالةٌ في دَفِّها بَلَق
قال: الطَّالة الأَتان؛ قال أَبو منصور: ولا أَعرفه فلينظر في شعر ذي الرمة.
والطُّوَّل، بالتشديد: طائر. وطَيِّلَةُ الرِّيح: نَيِّحتُها. وطُوالة: موضع، وقيل بئر؛ قال الشَّمَّاخ:
كِلا يَوْمَيْ طُوالةَ وَصْلُ أَرْوى
ظَنُونٌ آنَ مُطَّرَحُ الظَّنُون
قال أَبو منصور: ورأَيت بالصَّمَّان روضة واسعة يقال لها الطَّوِيلة، وكان عَرْضُها قدرَ مِيلٍ في طُول ثلاثة أَميال، وفيها مَساكٌ لماء السماء إِذا امتلأَ شَرِبوا منه الشهرَ والشهرين؛ وقال في موضع آخر: تكون ثلاثة أَميال في مثلها؛ وأَنشد:
عادَ قَلْبي من الطَّوِيلة عِيدُ
وبَنُو الأَطْوَل: بطن.

##### Türkçe

**الطُّولُ**: insanlarda ve hayvandan ve cansızdan başkalarında **القِصَر**’ın zıddı.

Ve uzun olan şeye denir: **طالَ يَطُولُ طُولاً**; o hâlde o **طَويلٌ** ve **طُوالٌ**dur. Dedi
nahivciler: **طالَ**’ın aslı **فَعُلَ**’dür; ondan olan isim **فَعِيل** üzere geldiği vakit buna delil getirerek; meselâ
**طَويل**; **شَرُفَ** üzerine حمل ederek, o hâlde o **شَرِيف**; ve **كَرُمَ** o hâlde o **كَريم**; ve ikisinin cem‘i
**طِوال**; dedi Sîbeveyh: **طِوال**’da vav sahih oldu, **طَويل**’da sahih oluşu sebebiyle; böylece **طِوال**
**طَويل**’den, **جِوار**’ın **جاوَرْت**’tan olması gibi oldu; dedi: ve **فَعِيل** diyenler **فُعال** diyenlere muvafakat etti; çünkü ikisi
kızkardeştir; onu onun cem‘iyle cem‘ ettiler. Ve lugatçılar **طِيال** rivayet ettiler; kıyas onu
gerektirmez; çünkü vav tekilde sahih olmuştur; onun hükmü cem‘de de sahih olmasıdır; dedi
İbn Cinnî: ancak şâz bir beyitte çevrilmiştir; o da onun sözü:

تَبَيَّنَ لي أَنَّ القَماءةَ ذِلَّةٌ،
وأَنَّ أَعِزَّاء الرجالِ طِيالُها

Ve dişi **طَويلةٌ** ve **طُوالةٌ**dur; ve cem‘, cem‘ gibidir; bunların hiçbir şeyi
teslimden (kabulden) men olunmaz. Ve erkeğe, eğer **أَهْوَج الطُّول** ise, **طُوَال** ve **طُوَّال** denir; ve kadına
**طُوالة** ve **طُوَّالة**. el-Kisâî, **باب المُغالَبة**’de: **طاوَلَني فَطُلْتُه**; hem **الطُّول**’dan hem **الطَّوْل**’dan. Ve dedi Sîbeveyh: **طُلْتُ** denir **فَعُلْتُ** üzere; çünkü sen
**طَويل** ve **طُوال** dersin; **قَبُحَ** ve **قَبيح** dediğin gibi; dedi: ve **طُلْته** olmaz; nasıl ki
hiçbir şeyde **فَعُلْتُه** olmaz; dedi el-Mâzinî: **طُلْتُ** **فعُلْتُ** asıldır; ve **فعُلْت**’ten i‘lâl olmuştur, çevrilmiş olmaksızın; bunun delili
**طَوِيلٌ** ve **طُوال**dır; dedi: ama **طاوَلْته فطُلْتُه** çevrilmiştir; nasıl ki **قُلْتُ** çevrilmiştir; ve onun **فاعل**’i **طائلٌ**dir; onda **طَويلٌ** denmez; nasıl ki **قائل**’de **قَويل** denmez; dedi: bu ancak
güvenilirlerden alınmıştır; dedi: ve **قُلْتُ** **فَعَلْت**’ten **فَعُلْت**’e çevrilmiştir; nasıl ki **بِعْتُ**
**فَعَلْت**’ten **فَعِلْت**’e çevrilmiştir; ve **فعِلْتُ** ona daha lâyıktı; çünkü kesre
yâ’dandır; nasıl ki **فَعُلْت** **قُلْت**’e daha lâyıktı; çünkü damme vav’dandır. Ve **طالَ
الشيءُ طُولاً** ve **أَطَلْته إِطالةً**.

Ve Kur’ân sûrelerinden **السَّبْع الطُّوَلُ**: yedi sûredir; onlar **سورة البقرة** ve **سورة آل عمران** ve **النساء** ve **المائدة** ve **الأَنعام**
ve **الأَعراف** sûresidir; işte bunlar ardışık altı sûredir; ve yedincide ihtilâf ettiler: onlardan kimi dedi yedinci
**الأَنفال** ve **براءَة**’dir ve ikisini bir sûre saydı; ve onlardan kimi yedinciyi **سورة يونس** yaptı.
Ve **الطُّوَل**: **طُولى**’nın cem‘idir; denir: o **السّورة الطُّولى**dır ve onlar **الطُّوَل**dür; dedi İbn
Berrî: ve ondandır: **قرأْت السَّبْع الطُّوَل**; ve şair dedi:

سَكَّنْته، بعدَما طارَتْ نَعامتُه،
بسورة الطُّورِ، لمَّا فاتَني الطُّوَلُ

Ve hadiste: **أُوتِيتُ السَّبْعَ الطُّوَل**; o, damme ile, **الطُّولى**’nın cem‘idir; ve bu bina, **الأَلف واللام**’ı yahut izâfeyi gerekli kılar.
Ve Ümmü Seleme hadîsinde: onun, akşam namazında **بطُولى الطُّولَيَيْن** okuduğu; o, **الطُّولى**’nın tesniyesidir;
ve onun müzekkeri **الأَطْوَل**’dir; yani onda iki uzun sûrenin daha uzunu ile okurdu;
**الأَنعام** ve **الأَعراف**’ı kastediyor. Ve şiirde **الطويل**: arûzdan bir cinstir; ve o, muvelled bir kelimedir; ona bu ad verildi; çünkü o
şiirin hepsinin en uzunudur; bu da şundandır ki onun aslı kırk sekiz harftir; ve onun dairesinden başka şiirin harflerinin çoğu kırk iki harftir; ve çünkü onun kazıkları (أوتاد) onunla başlanmıştır; böylece **الطُّول** onun parçalarının öne geçmişi için daima lâzımdır; çünkü onun parçalarının evveli **أَوتاد**dır; ve ziyadeler daima sebeplerinin önüne, evveli **وَتِدٌ** olan şey geçer.

Ve **الطُّوال** damme ile: aşırı uzun olan. Ve İbn Berrî, Tufeyl’in sözünü inşâd etti:

طُوال السَّاعِدَيْن يَهُزُّ لَدْناً،
يَلُوحُ سِنانُه مِثْلَ الشِّهاب

Dedi: ve kırılmaz
(* onun sözü “dedi ve kırılmaz…” asılda böyle; ve **القاموس** ve şerhinin ibaresi: ve **الطوال** **كرمان** gibi, aşırı uzun; ve kırılmaz; ancak selâmet cem‘iyle cem‘ olunur…; bununla burada herhalde düşen şey bilinir; maddenin başında geçti ki **طوالاً** **كغراب** gibi, kesre ile **طِوال** üzerine cem‘ olunur).

Ancak selâmet cem‘iyle cem‘ olunur. Ve **طاوَلَني فَطُلْتُه** yani ben ondan daha şiddetli uzunlukta oldum; dedi:

إِنَّ الفَرَزْدَقَ صَخْرَةٌ عادِيَّةٌ
طالَتْ، فَلَيْسَ تَنالُها الأَوْعال

Ve **طالَ فلان فلاناً** yani onu uzunlukta geçti; ve inşâd etti:

تَخُطُّ بِقَرْنَيْها بَرِيرَ أَراكةٍ،
وتَعْطُو بِظِلْفَيْها، إِذا الغُصْنُ طالها

Yani ona **طاوَلَ** etti de ona erişmedi. Ve **الأَطْوَل**: **الأَقْصر**’ın zıddı; ve **الأَطْوَل**’ın müennesi **الطُّولى**; ve onun cem‘i **الطُّوَل**.

el-Cevherî: **الطُّوَال** damme ile, **الطَّوِيلُ**dir. Denir **طَوِيلٌ** ve **طُوَالٌ**; eğer uzunlukta aşırı olursa **طُوّال** denir, şeddeli. Ve **الطِّوال** kesre ile: **طَويل**’in cem‘idir. Ve **الطَّوَالُ** fetha ile: senin “onu **طَوَالَ الدَّهْر** ve **طُولَ الدَّهْر** boyunca konuşmam” sözündendir; mânâca birdir. Ve denir: **قَلانِسُ طِيَالٌ** ve **طِوَالٌ** mânâca. Ve **الرِّجال الأَطاوِل**: **الأَطْوَل**’in cem‘idir; ve **الطُّولىَ** **الأَطْوَل**’ın müennesidir; ve cem‘ **الطُّوَل**; **الكُبْرَى** ve **الكُبَر** gibi.

Ve kadın **أَطَالَتِ**; eğer **طِوَالاً** doğurursa. Ve hadiste: **إِن القَصِيرة قد تُطِيل**. el-Cevherî: ve **الطُّولُ** **العَرْض**’ın hilâfıdır. Ve **طالَ الشيءُ** yani uzadı; dedi: ve **طُلْتُ**’ün aslı **طَوُلْتُ**’dür, vavın dammesiyle; çünkü sen **طَويل** dersin; böylece damme tâ’ya nakledildi ve iki sâkinin birleşmesi sebebiyle vav düştü; dedi: ondan **طُلْتُه** demen câiz değildir. Ama senin “**طَاولَني فطُلْتُه**” sözün; bununla ancak şunu kastedersin: ben ondan daha uzun idim; hem **الطُّول**’dan hem **الطَّوْل**’dan. Ve hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, **طِوَالٍ** ile yürümüş değildir ki onları geçmesin; bu **الطُّول**dandır; dedi İbn Berrî: ve bunun üzerinedir Sübeyh b. Riyâh ez-Zincî’nin sözü; ve “Riyâh b. Sübeyh” de denir; Cerîr’in Ferazdak hakkında söylediğine öfkelendiği vakit:

لا تَطْلُبَنَّ خُؤُولةً في تَغْلِبٍ،
فالزِّنْجُ أَكْرَمُ منهمُ أَخْوَالا

Sübeyh yahut Riyâh, bu beyti işitince dedi:

الزِّنْجُ لو لاقَيْتَهم في صَفِّهِمْ،
لاقَيْتَ، ثمَّ، جَحَاجِحاً أَبْطَالاً
ما بالُ كَلْبِ بَني كُلَيْبٍ سَبَّنا،
أَنْ لم يُوازِنْ حاجِباً وعِقَالا؟
إِنَّ الفَرَزْدَق صَخْرَةٌ عادِيَّةٌ
طالَتْ، فليس تَنالُها الأَوْعالا

(* onun sözü “**الاوعالا**”: az önce **الأَوعال** merfû‘ olarak zikri geçti).

Ve el-Hansâ dedi:

وما بَلَغَتْ كَفُّ امرئٍ مُتَناوِلٍ،
من المَجْدِ، إِلاَّ والذي نِلْتَ أَطْوَلُ

Ve Ömer’in, radıyallahu anh, yağmur duası hadîsinde: **فطالَ العَباسُ عمرَ** yani onu
boy uzunluğunda yendi; ve Ömer erkeklerden uzun idi; ve Abbâs ondan daha şiddetli uzun idi. Ve rivayet olundu ki bir kadın dedi: Abbâs’ı Beyt’i tavaf ederken gördüm; sanki beyaz bir çadır; ve Ali b. Abdullah b. Abbâs’ı görmüştü; insanları aşmıştı; sanki yürüyenlerle beraber bir binekli; dedi: bu kim? Kendisine bildirildi; dedi: insanlar gerçekten alçalıyorlar; ve Ali b. Abdullah’ın başı, babası Abdullah’ın omzuna kadar idi; ve Abdullah’ın başı Abbâs’ın omzuna kadar idi; ve Abbâs’ın başı Abdülmuttalib’in omzuna kadar idi. Ve **أَطَلْتُ الشيءَ** ve **أَطْوَلْت** eksiltme ve tamamlama üzerine mânâca. **المحكم**: ve **أَطال الشيءَ** ve **طَوَّلَه** ve **أَطْوَلَه** onu uzun yaptı; ve sanki bunu söyleyenler ancak babın aslına dikkat çektirmek istediler; dedi: bu kıyas edilmez; ancak asla dikkat çektirmek için gelir; ve Sîbeveyh inşâd etti:

صَدَدْتِ فأَطْوَلْتِ الصُّدودَ، وقَلَّما
وِصالٌ، على طُولِ الصُّدود، يَدُومُ

Ve zamandan uzayan yahut hüzün ve benzeri şeyden lâzım olan her şey uzamıştır; senin “**طالَ الهَمُّ** ve **طال الليلُ**” sözün gibi. Ve dediler: **إِنَّ الليل طَويلٌ فلا يَطُلْ إِلاَّ بخير**; el-Lihyânî’den. Dedi: mânâsı duadır. Ve **أَطال الله طِيلَتَه** yani ömrünü. Ve **طالَ طِوَلُك وطِيَلُك** yani ömrün; ve denir: gıybetin; el-Katamî dedi:

إِنّا مُحَيُّوكَ فاسْلَمْ أَيُّها الطَّلَلُ،
وإِن بَلِيتَ، وإِن طالَتْ بك الطِّوَلُ

**الطِّيَل**’in **طِيلة**’nin cem‘i olduğu rivayet edilir; ve **الطِّوَل**’in **طِوَلة**’nin cem‘i olduğu; böylece **الطِّيَل** i‘lâl oldu ve yâ’sı vav’a döndü; tekildeki i‘lâli sebebiyle. Ama **طِوَلة** ve **طِوَل** ise **عِنَبة** ve **عِنَب** babındandır.

Ve **طالَ طُوَلُك**; tâ’nın dammesi ve vavın fethasıyla; ve **طالَ طَوَالُك** fetha ile; ve **طِيَالُك** kesre ile; bunların hepsini el-Cevherî, İbn es-Sikkît’ten hikâye etti. Ve deve **أَطْوَلُ**; eğer üst dudağı uzarsa. Dedi İbn Sîde: ve **الطَّوَل** devenin üst dudağında alt dudağa göre bir uzunluktur; deve **أَطْوَل** ve onda **طَوَلٌ** vardır. Ve işte **المُطاوَلة**: o, uzatma ve **التَّطاوُلُ**dür; bir mânâda o, insanlara karşı **الاسْتِطالة**’dır; eğer o başını kaldırır ve kendisinin onlar üzerinde değer bakımından bir fazlalığı olduğunu görürse; dedi: ve başka bir mânâda: ayakta durup sonra duruşunda uzanır gibi yükselmesi, sonra başını kaldırıp boyunu uzatmasıdır; bir şeye bakmak için. Ve **طاوَلْته في الأَمر** yani onu oyaladım. Ve ona **طَوَّل** **تَطْويلاً** yani ona mühlet verdi. Ve **اسْتَطالَ عليه** yani **تَطَاوَلَ**; denir: **اسْتَطالوا عليهم** yani onlardan, onların öldürdüğünden daha çoğunu öldürdüler. Dedi: ve **اسْتَطالَ** bazen **طالَ** mânâsında olur; ve **تَطاوَلْت** **تَطالَلْت** mânâsında. Ve hadiste: **إِن هذين الحَيَّين من الأَوس والخَزْرَج كانا يتَطاوَلانِ على رسول الله، صلى الله عليه وسلم، تَطاوُلَ الفَحْلَين**; yani onun düşmanına karşı **يَسْتَطِيلانِ** ederler ve bunda yarışırlardı; her biri, arkadaşından daha ileri derecede onun yardımında olsun diye; böylece bu yarış ve galebe, iki aygırın develer üzerinde **تَطاوُل** etmesine benzetildi; her biri aygırları kendi develerinden uzaklaştırır ki hangisinin daha çok uzaklaştırdığı ortaya çıksın. Ve Osman hadîsinde: insanlar üç fırkaya ayrıldı; bir susan ki onun susması başkasının **طَوْل**’ünden daha nüfuz edicidir; ve “başkasının **صَوْل**’ünden” diye rivayet edilir; yani onun kendini tutması, başkasının **تَطاوُل**’ünden daha şiddetlidir. Ve denir: **طالَ عليه** ve **استطالَ** ve **تَطاوَلَ**; eğer ona üstün geldi ve ona karşı yükseldi ise. Ve hadiste: **أَرْبى الرِّبا الاستطالةُ في عِرْضِ الناس**; yani onları küçümsemek ve onlara karşı yükselmek ve onlarda ayıplamak.

Ve **تَطاوَلَ**: bir şeye doğru uzandı, onun tarafına bakar; dedi:

تَطاوَلْتُ كي يَبدو الحَصِيرُ فما بَدَا
لِعَيْني، ويا لَيْتَ الحَصِيرَ بَدا لِيا

Ve duvardaki çatlak **اسْتَطالَ**: uzadı ve yükseldi; Sa‘leb hikâye etti; ve o, **كاسْتَطار** gibidir.

Ve **الطِّوَلُ**: çok uzun ip; Tarafe dedi:

لَعَمْرُكَ إِنَّ الموتَ، ما أَخْطَأَ الفَتَى،
لَكَالطِّوَلِ المُرْخَى، وثِنْياهُ باليَدِ

Ve **الطِّوَلُ** ve **الطِّيَلُ** ve **الطَّويلة** ve **التِّطْوَلُ**; hepsi: uzun bir iptir; onunla binek hayvanının ayağı bağlanır. Ve denildi: o, onunla bağlanan iptir; sahibi ucunu tutar ve onu otlasın diye salar; Muzâhim dedi:

وسَلْهَبةٍ قَوْداءَ قُلِّصَ لَحْمُها،
كسِعْلاةِ بِيدٍ في خِلالٍ وتِطْوَل

Ve ona **طَوَّلَ** etmiştir. Ve **الطِّوَل**: hayvana uzatılan iptir; onda otlar. Ve Araplar onunla konuşurlardı
(* onun sözü “ve Araplar onunla konuşurlardı”: asılda böyle; ve **التهذيب**’in ibaresi: ve el-Leys dedi: **الطويلة** binek hayvanının ayağının bağlandığı ipin adıdır; sonra mer‘âya salınır; ve Araplar onunla konuşurlardı…); denir: **طَوِّل لفرسك يا فلان** yani onun ipini mer‘âsında gevşet. el-Cevherî: **طَوِّلْ فرَسك** yani mer‘âda onun **طَويلة**sini gevşet; dedi Ebû Mansûr: Araplardan bu mânâda **الطَّويلة**’yi işitmedim; ve onları onu **الطِّوَل** diye adlandırırken gördüm; onu ancak ilkinin kesri ve ikincinin fethasıyla işittik. Başkası: denir: ata onun **طِوَل**’inden gevşet; o, hayvana uzatılan iptir; onda otlar; ve Tarafe’nin beytini inşâd etti: **لَكَالطِّوَل المُرْخَى**; dedi: ve o **الطَّويلة**dir de. Ve onun sözü: **ما أَخْطَأَ الفَتَى** yani gencin ıskalamamasında. Ve râciz, zaruret için **الطِّوَلَّ**’i şeddeli yaptı; Manzûr b. Mersed el-Esedî dedi:

تَعَرَّضَتْ لي بمَكَانٍ حِلِّ،
تَعَرُّضاً لم تَأْلُ عن قَتْلِلِّي،
تَعَرُّضَ المُهْرَة في الطِّوَلِّ

Ve “**عن قَتْلاً لي**” diye rivayet edilir; hikâye üzere; yani onun “onu öldürmek!” sözünden. el-Cevherî dedi: şiirde bunun gibi şeyi çok yaparlar; ve onun bazı harflerinden bir harfte artırırlar; Zuhel b. Kuray‘ dedi; ve “Kârib b. Sâlim el-Murrî” de denir:

كأَنَّ مَجْرَى دَمْعِها المُسْتَنِّ
قُطْنُنَّةً من أَجْوَدِ القُطْنُنِّ

Ve başkası onu inşâd etti:

قُطُنَّةٌ من أَجْوَدِ القُطُنِّ

Dedi İbn Berrî: bunun inşâdı doğru olan budur. Ve hadiste: ve bir adam ona bir çayırda **طَوَّل** etti de o **طِوَل**’ini kesti; ve diğerinde: ona **فأَطالَ** etti de o **طِيَل**’ini kesti; **الطِّوَلُ** ve **الطِّيَلُ** kesre ile: o, uzun iptir; onun bir ucu kazığa yahut başkasına bağlanır; diğeri atın eline (ayağına) bağlanır; onda döner ve otlar ve kendi başına gitmez. Ve **طَوَّلَ** ve **أَطالَ** mânâca; yani onu ipe bağladı. Ve ondandır hadîs: **لِطِوَل الفَرَس حمًى**; yani at sahibine, atının **الطِّوَل**’e bağlanmış olarak döndüğü yeri koruma hakkı vardır; eğer mübah ise, sahibi yoksa. Ve hadiste: **لا حِمى إِلاَّ في ثلاث: طِوَلِ الفرس، وثَلَّةِ البئرِ، وحَلْقةِ القوم**; onun sözü **لا حِمى**: yani bir adam bir ordugâhta bir yere inerse, başkasını atının **طَوِل**’inden men etme hakkı vardır; aynı şekilde bir kuyu kazarsa, onun için, onun harîmi olacak miktarı başkasına men etme hakkı vardır.

Ve **مَطَاوِلُ الخيل**: onların dizginleridir; tekili **مِطْوَلٌ**. Ve **الطِّوَلُ**: işte sebat etmek ve gevşeklik. Denir: **طالَ طِوَلُك وطِيَلُك وطِيلُك وطُولُك**; yâ ve vav sâkin; Kurâ‘dan; eğer onun kalışı uzarsa ve bir işte sebatı yahut ondan gevşekliği uzarsa; Tufeyl dedi:

أَتانا فلم نَدْفَعْه، إِذ جاء طارِقاً،
وقلنا له: قد طالَ طُولُك فانْزِلِ

Yani senin içinde bulunduğun iş; yolculuğun uzunluğu ve yürüyüşün meşakkati. Ve “**قد طال طِيلُك**” diye rivayet edilir; ve İbn Berrî inşâd etti:

أَما تَعْرِف الأَطلالَ قد طالَ طِيلُها

Ve **الطَّوَالُ**: zamanın müddeti; denir: sana **طَوَال الدَّهْر** gelmem.

Ve **الطَّوْل** ve **الطائل** ve **الطائلة**: fazlalık ve kudret ve zenginlik ve genişlik
ve yücelik; Ebû Zuayb dedi:

ويَأْشِبُني فيها الذينَ يَلُونَها،
ولو عَلِموا لم يَأْشِبُوني بطائل

Ve Sa‘leb, bir kurdun vasfında inşâd etti:

وإِن أَغارَ فلم يَحْلُلْ بطائلةٍ،
في لَيْلةٍ من جُمَيْر ساوَرَ الفُطُما

(* onun sözü “**وإن أغار** …”: daha önce **جمر** tercümesinde inşâdı geçti:
**وإن أطاف ولم يظفر بطائلة * في ظلمة ابن جمير ساوَر الفطما**)

Böylece onu **جُمَيْر**’i küçültme lafzıyla inşâd etti; ve o, onlara karşı **تَطَوَّل** etmiştir. Ve aziz tenzilde: **ومَنْ لم يَسْتَطِعْ منكم طَوْلاً** (âyet); dedi ez-Zeccâc: mânâsı: sizden kim hür kadının mehirine güç yetiremezse; dedi: ve **الطَّوْلُ** mehire kudrettir. Ve onun, azze ve celle, sözü: **ذي الطَّوْل لا إِله إِلا هو**; yani kudret sahibi; ve denildi: **الطَّوْل** zenginliktir; ve **الطَّوْلُ** fazlalıktır; denir: falanın falan üzerinde **طَوْلٌ**u vardır; yani fazlalık. Ve denir: o, fazlı ve hayrı ile insanlara karşı **لَيَتَطَوَّل** eder. Ve **الطَّوْل** fetha ile: minnet; ondan denir: **طالَ عليه** ve **تَطوَّلَ عليه**; eğer ona minnet ettiyse. Ve hadiste: **اللهمَّ بك أُحاوِل وبك أُطاوِل**; **الطَّوْل**’dan, fetha ile, **مُفاعَلة**dır; o, düşmanlar üzerinde fazl ve yüceliktir. Ve ondandır hadîs: **تَطَاوَلَ عليهم الرَّبُّ بفضله**; yani **تَطَوَّل**; ve o, tekil üzerine ıtlâkında **طارَقْتَ النَّعْلَ** babındandır. Ve ondandır hadîs: eşlerine dedi: **أَوَّلُكُنَّ لحُوقاً بي أَطْوَلُكُنَّ يداً**; böylece toplandılar, birbirlerine karşı **يتَطاوَلْنَ** ettiler; derken Sevde onları geçti; sonra Zeyneb onların ilki olarak öldü; o, **الطَّوْل**’dan, yani bağışta elinizin daha uzun olması mânâsını istedi; onlar onu **الطُّول**’dan sandılar; ve Zeyneb eliyle çalışır ve sadaka verirdi. Dedi Ebû Mansûr: Araplar yanında **التَّطَوُّل** övülendir; güzellikler yerine konur; ve **التطاوُل** yerilendir; aynı şekilde **الاستطالة**; ikisi kibir yerine konur. İbn Sîde: **التَّطاوُلُ** ve **الاسْتِطالة**: lütufkârlık ve nefsi yükseltmektir; ve **الطائل**’in iştikakı **الطُّول**’dandır. Ve aşağı, değersiz şeye denir: o, **بطائل** değildir; erkek ve dişi bunda eşittir; ve inşâd etti:

لقد كَلَّفوني خُطَّة غيرَ طائل

el-Cevherî: bu, içinde fayda ve meziyet yoksa, **أَمر لا طائلَ فيه**’dir; bu, müzekker ve müennes için söylenir. Ve ondan **بِطائلٍ** elde etmedi: ancak inkârda konuşulur. Ve hadiste: onun, ashabından bir adamı zikretti; vefat etti; **في كَفَنٍ غير طائلٍ** ile kefenlendi; yani yüksek ve nefis olmayan. Ve **الطائل**’in aslı menfaat ve faydadır. Ve Ebû Cehil’in öldürülmesinde İbn Mes‘ûd hadîsinde: **ضَرَبْته بسيف غير طائل**; yani keskin ve kesici olmayan; sanki kılıçlar arasında aşağı bir kılıç idi. Ve **الطَّوائل**: kısaslar ve borçlar; tekili **طائلة**; denir: falan, falan oğullarını bir **طائلةٍ** ile talep eder; yani bir kan davası ile; sanki onlarda onun bir öcü vardır; böylece öldürülmüşünün kanı ile onu talep eder. Ve aralarında **طائلةٌ** vardır; yani düşmanlık ve kin. Ve Zü’r-Rumme’nin, devesini vasfederek sözü:

مَوَّارة الضَّبعِ مِثلُ الحَيْدِ حارِكُها،
كأَنَّها طالةٌ في دَفِّها بَلَق

Dedi: **الطَّالة** dişi eşektir. Dedi Ebû Mansûr: onu bilmiyorum; Zü’r-Rumme’nin şiirinde bakılsın.

Ve **الطُّوَّل** şeddeli: bir kuştur. Ve **طَيِّلَةُ الرِّيح**: onun esişi. Ve **طُوالة**: bir yerdir; ve denildi: bir kuyudur; eş-Şemmâh dedi:

كِلا يَوْمَيْ طُوالةَ وَصْلُ أَرْوى
ظَنُونٌ آنَ مُطَّرَحُ الظَّنُون

Dedi Ebû Mansûr: ve es-Sammân’da geniş bir çayır gördüm; ona **الطَّوِيلة** denir; ve onun eni bir mil kadar idi; boyu üç mil; ve onda gök suyuna (yağmur suyuna) meskenler vardır; dolduğu vakit ondan bir ay ve iki ay içerler. Ve başka bir yerde dedi: üç mil, onun gibi (üç mil) olur. Ve inşâd etti:

عادَ قَلْبي من الطَّوِيلة عِيدُ

Ve **بَنُو الأَطْوَل**: bir koldur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ط و ل * * الطُّولُ * ضد العرض ز و * طالَ * الشيء يطول * طُولاً * امتد و * طَوَّلَهُ * غيره و * أطَالَهُ * أيضا و * طاوَلَني * فلان * فطُلْتُهُ * أي كنت أطول منه من * الطُّولِ * و * الطَّوْلِ * جميعا وبابه قال ز و * الطِّوَلُ * بوزن العنب الحبل الذي يُطَوَّل للدابة فترعى فيه وهو * الطَّوِيلةُ * أيضا و * الطُّوال * بالضم * الطَّوِيلُ * فإن أفرط في * الطُّولِ * فهو * طُوَّالٌ * بالتشديد و * الطِّوالُ * بالكسر جمع طويل و * الأَطاوِلُ * جمع * الأَطْولِ * و * الطُّولَى * تأنيث * الأَطْولِ * والجمع * الطُّوَلُ * مثل الكبرى والكُبَرُ ويقال هذا أمر لا * طَائِلَ * فيه إذا لم يكن فيه غناء ومزية يقال ذلك في التذكير والتأنيث ولا يُتكلم به إلا في الجحد و * الطَّوْلُ * بالفتح المَنُّ يقال * طالَ * عليه من باب قال و * تَطَوَّلَ * عليه أي امتن عليه و * طاوَلَهُ * في الأمر أي ماطله و * أطالتِ * المرأة ولدت ولدا طُوَالا وفي الحديث ﴿إن القصيرة قد تُطيل﴾ و * طَوَّلَ * له * تَطْوِيلا * أمهله و * اسْتَطَالَ * عليه * تَطاوَلَ * وقد يكون * استَطالَ * بمعنى طالَ

##### Türkçe

* ط و ل * * **الطُّولُ** * **العرض**’ın zıddıdır, ز و. * **طالَ** * şey *يطول* * **طُولاً** * uzadı; ve * **طَوَّلَهُ** * onu başkası uzattı; ve * **أطَالَهُ** * da (öyledir). Ve * **طاوَلَني** * falan, böylece * **فطُلْتُهُ** *; yani * **الطُّولِ** * ve * **الطَّوْلِ** * ikisinden de (olmak üzere) ondan daha uzun idim; ve bâbı “قال”dır, ز و. Ve * **الطِّوَلُ** * (üzüm vezninde) hayvana (bağlanan) ve onun içinde otlasın diye uzatılan iptir; ve o, * **الطَّوِيلةُ** *’dir de. Ve * **الطُّوال** * (ضم ile) * **الطَّوِيلُ** *’dir; artık * **الطُّولِ** *’de aşırı olursa o, * **طُوَّالٌ** *’dır (teşdîd ile). Ve * **الطِّوالُ** * (kesr ile) uzun’un cem‘idir. Ve * **الأَطاوِلُ** *, * **الأَطْولِ** *’ün cem‘idir. Ve * **الطُّولَى** *, * **الأَطْولِ** *’ün müennesi; cem‘i * **الطُّوَلُ** *’dür; “الكبرى” ve “الكُبَرُ” gibi. Ve “Bu, içinde * **طَائِلَ** * olmayan bir iştir” denir; içinde fayda ve meziyet olmadığında. Bu, müzekkerlik ve müenneslikte söylenir; ve ancak nefyde konuşulur. Ve * **الطَّوْلُ** * (fetha ile) minnettir; “* **طالَ** * ona” denir, “قال” bâbından. Ve * **تَطَوَّلَ** * ona; yani ona minnet etti. Ve * **طاوَلَهُ** * işte; yani onu oyaladı. Ve kadın * **أطالتِ** *; uzun boylu bir çocuk doğurdu. Ve hadiste: { Şüphesiz kısa boylu olan uzatabilir }. Ve ona * **طَوَّلَ** * * **تَطْوِيلا** *; ona mühlet verdi. Ve ona karşı * **اسْتَطَالَ** *; * **تَطاوَلَ** * (demektir). Ve * **استَطالَ** *, * **طالَ** * mânâsında da olabilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

طال، يطول، طولا، بالضم: أي امتد، وكل ما امتد من زمن أو لزم من هم ونحوه فقد طال، كقولك: طال الهم والليل، والطول: خلاف العرض، كما في الصحاح،وفي المحكم: نقيض القصر، يكون في الناس، وغيرهم من الحيوان والموات، وقال الراغب: الطول والقصر من الأسماء المتضايفة، ويستعمل في الأعيان، والأعراض، كالزمان ونحوه. قال شيخنا عند قوله: امتد: أي فهو لازم، ولا يتعدى إلا للمبالغة، كاستطال، قال شيخنا: كلام المصنف صريح في أن طال واستطال بمعنى واحد، فهما لازمان عنده، والسين والطاء للتأكيد، واستعمل البيضاوي كالزمخشري استطال متعديا، وبنوا منه مستطالا، ووقع في المفصل أيضا، وقال شراحه: استطاله: عده طويلا، إلا أنهم لم يستندوا فيه لنقل عن أئمة اللغة، ولا مصنفاتها، كما أشار إليه في العناية. قلت: وقد استعمله السعد أيضا في المطول، فقال: وكما إذا استطلت ليلتك، ففسره الملا عبد الحكيم، بقوله: أي عددتها طويلة، بناء قياسي، فإن الاستفعال يجيء للحسبان والعد، والاستعمال اللغوي للاستطالة هو اللازم انتهى، فهو طويل، ومستطيل، وقالوا: إن الليل طويل، ولا يطل إلا بخير، عن اللحياني، قال: ومعناه الدعاء، وطوال، كغراب، وأنشد ابن بري لطفيل:
  طوال الساعدين يهز لدنا                      يلوح سنانه مثل الشهاب وهي بهاء، طويلة،وطوالة، وقال النحويون: أصل طال طول، ككرم، استدلالا بالاسم منه إذ جاء على فعيل، نحو طويل، حملا على شرف فهو شريف، وكرم فهو كريم، وج، أي جمع طويل وطوال: طوال، قال ابن جني في المنصف: هذا من الطول ضد القصر، إذا كان لازما غير متعد، وأما طاله متعديا فهو فعل، ولا يكون فعل، لأن فعل لا يتعدى، وإنما صحت الواو في طويل لأنه لم يجيء على الفعل، لأنك لو بنيته على الفعل قلت: طائل، وإنما هو كفعيل يعنى به مفعول، وقد جاء على الأصل ما اعتل فعله، نحو مخيوط، فهذا أجدر، انتهى. وقال سيبويه: صحت الواو في طوال، لصحتها في طويل، فصار طوال من طويل، كجوار من جاورت، قال: ووافق الذين قالوا فعيل الذين قالوا فعال، لأنهما أختان، فجمعوه جمعه، وحكى اللغويون: طيال، ولا يوجبه القياس، لأن الواو قد صحت في الواحد، فحكمها أن تصح في الجمع. قال ابن جني: لم تقلب إلا في بيت شاذ، وهو قوله:
  تبين لي أن القـمـاءة ذلة                      وأن أعزاء الرجال طيالها

  وقوله: بكسرهما، أي بكسر طاء طوال وطيال. والطوال، كرمان: المفرط الطول، ولا يكسر، إنما يجمع جمع السلامة، يقال للرجل إذا كان أهوج الطول: طوال وطوال،وامرأة طوالة وطوالة، وأنشد ابن جني في المحتسب:
  جاءوا بصيد عجب من العجب
  أزيرق العينين طوال الذنب وقال الكسائي في باب المغالبة: طاولني فطلته: كنت أطول منه، في الطول والطول جميعا، كذا في النسخ، وصوابه: من الطول والطول جميعا، ومثله في الصحاح، والمخصص، وفي المحكم: كنت أشد طولا منه، وقال:
  إن الفرزدق صخرة عادية                      طالت فليس تنالها الأوعالا أي طالت الأوعال. ومن الطول، بالضم الحديث: ما مشى مع طوال إلا طالهم، وحديث الاستسقاء: فطال العباس عمر، أي غلبه في طول القامة. وفي الصحاح: وطلت، أصله طولت، بضم الواو، لأنك تقول طويل، فنقلت الضمة إلى الطاء، وسقطت الواو لاجتماع الساكنين، ولا يجوز أن تقول منه: طلته، لأن فعلت لا يتعدى، فإن أردت أن تعديه قلت طولته، أو أطلته، وأما قولك: طاولني فطلته، فإنما تعني بذلك: كنت أطول منه، من الطول والطول جميعا، انتهى. وقال سيبويه: يقال: طلت، على فعلت، لأنك تقول: طويل وطوال، كما قلت: قبح وهو قبيح، قال: ولا يكون طلته، كما لا يكون فعلته في شيء. قال المازني: طلت فعلت أصل، واعتلت من فعلت غير محولة، الدليل على ذلك طويل وطوال، قال: وأما طاولته فطلته، فهي محولة، كما حولت قلت، وفاعلها طائل، لا يقال فيه: طويل، كما لا يقال في قائل قويل، قال: ولم يؤخذ هذا إلا عن الثقات، قال: وقلت، محولة من فعلت إلى فعلت، كما أن بعت محولة من فعلت إلى فعلت، وكانت فعلت أولى بها، لأن الكسرة من الياء، كما كان فعلت أولى بقلت، لأن الضمة من الواو. وأطاله، إطالة، وأطوله، إطوالا: طوله، أي جعله طويلا، قال ابن سيده: وكأن الذين قالوا ذلك إنما أرادوا أن ينبهوا على أصل الباب، ولا يقاس هذا إنما أتى للتنبيه على الأصل، أنشد سيبويه:
  صددت فأطولت الصدود وقلما                      وصال على طول الصدود يدوم والطول، محركة: طول في مشفر البعير الأعلى على الأسفل، كما في المحكم، وقول الحوهري: في شفة البعير، ونصه: وجمل أطول، إذا طالت شفته العليا، وهو وهم، لأن الشفة خاصة بالإنسان، والبعير إنما يقال فيه مشفر. قال شيخنا: ومثله لا يكون وهما، وإنما هو مجاز، وقصد الجوهري الإيضاح والبيان، لأن المشفر لا يعلمه إلا فقهاء اللغة، فأطلقها الجوهري لذلك، كما قيل في الإنسان مجازا: عظيم المشافر، والله تعالى أعلم، انتهى. يقال: بعير أطول، وبه طول. وتطاول الرجل: مثل تطالل، إذا قام على أصابع رجليه، ومد قوامه، لينظر إلى الشيء، قال:
  تطاولت كي يبدو الحصير فما بدا                      لعيني ويا ليت الحصير بـدالـيا

  واستطال الشق: امتد، وارتفع، حكاه ثعلب، وهو كاستطار. واستطال عليه: تفضل، ورفع نفسه، وأيضا: تطاول، قال الأزهري: الاستطالة، والتطاول: هو أن يرفع رأسه، ويرى أن له عليه فضلا في القدر، وهو مذموم، يوضع موضع التكبر، وفي الحديث: أربى الربا الاستطالة في عرض الناس، أي استحقارهم، والترفع عليهم، والوقيعة فيهم. والطيلة، بالكسر: العمر، يقال: أطال الله طيلته. والتطول، كدرهم، وزنه به يدل على أصالة التاء، وهي زائدة، فلذا لو قال: بالكسر، كان أحسن، والطويلة، كسفينة، عن الليث، وأنكره الأزهري، وقال: لم نسمعه من العرب بهذا المعنى، ورأيتهم يسمونه: الطول والطيل، كعنب فيهما، وقد تشدد لامهما في الشعر ضرورة، قال منظور بن مرثد الأسدي:
  تعرضت لي بمكان حل
  تعرضا لم يأل عن قتل لي
  تعرض المهرة في الطول قال الجوهري: وقد يفعلون مثل ذلك في الشعر كثيرا، ويزيدون في الحرف من بعض حروفه، قال الراجز:
  قطنة من أجود القطن قال ابن بري: وأنشد غيره:
  قطننة من أجود القطنن وأوله:
  كأن مجرى دمعها المستن قاله ذهل بن قريع، ويقال: قارب بن سالم المري، كل ذلك: حبل طويل، يشدث به قائمة الدابة، أو هو الحبل تشد به، وتمسك أنت طرفه، وترسلها ترعى، أو يشد أحد طرفيه في وتد والآخر في يد الفرس، ليدور فيه ويرعى، ولا يذهب لوجهه، قال مزاحم:
  وسلهبة قوداء قلص لحمهـا                      كسعلاة بيد في خلال وتطول وقال طرفة:
  لعمرك إن الموت ما أخطأ الفتىلكالطول المرخى وثنياه باليد وفي الحديث: لا حمى إلا في ثلاث، طول الفرس، وثلة البئر، وحلقة القوم، يعني إذا نزل رجل في عسكر على موضع، له أن يمنع غيره طول فرسه، وكذلك إذا حفر بئرا له أن يمنع غيره مقدار ما يكون حريما له. وطول لها، تطويلا: أرخى طويلتها في المرعى، ويقال: طول لفرسك يا فلان، أي أرخ حبله في مرعاه، وفي الحديث: ورجل طول لها في مرج فقطعت طولها، وفي آخر: فأطال لها الطول والطيل. وطول له، تطويلا: أمهله، ولم يعجله. والطوال، كسحاب: مدى الدهر، قال الجوهري: هو من قولك: لا أكلمه طوال الدهر، وطول الدهر، بمعنى، وذكره أيضا ابن مالك في المثلثات. ويقال: طال طولك، وطيلك، كعنب فيهما، وطولك، بالضم، وهذه عن كراع، وطولك، بالفتح، وطيلك، بالكسر، وهذه عن كراع أيضا، وطولك، كصرد، وطوالك، كسحاب، وطيالك، ككتاب، قال الجوهري: كل ذلك ذكره ابن السكيت، قال: فأما الحبل فلم نسمعه إلا بكسر الأول وفتح الثاني: أي طال مكثك وتماديك في أمر، أو تراخيك عنه، كما في الأساس،وهو مجاز، وقال الزجاج: طال طيلك، وطولك: أي طالت مدتك، أو عمرك، نقله الجوهري، وهو مجاز أيضا، أو غيبتك، نقله الجوهري أيضا، قال القطامي:
  إنا محيوك فاسلم أيها الطللوإن بليت وإن طالت بك الطول

  ويروى: الطيل، جمع طيلة، والطول: جمع طولة، فاعتل الطيل، وانقلبت ياؤه واوا لاعتلالها في الواحد، فأما طولة وطول، فمن باب عنبة وعنب، وقال طفيل:
  أتانا فلم ندفعه إذ جاء طارقاوقلنا له قد طال طولك فانزل أي أمرك الذي أنت فيه، من طول السفر، ومكابدة ا لسير، ويروى: طيلك. وأنشد ابن بري:
  أما تعرف الأطلال قد طال طيلها والطول، والطائل، والطائلة: الفضل، والقدرة، والغنى، والسعة، والعلو، قال أبو ذؤيب:
  ويأشبني فيها الذين يلونـهـا                      ولو علموا لم يأشبوني بطائل وأنشد ثعلب، في صفة ذئب:
  وإن أغار فلم يحلـل بـطـائلة                      في ليلة من جمير ساور الفطما وقد تطول عليهم، أي امتن، كطال عليهم، وأصل الطول المن والفضل، قال الأزهري: والتطول عند العرب محمود، يوضع موضع المحاسن، والتطاول مذموم، يوضع موضع التكبر، كالاستطالة، وقد تقدم. وقوله تعالى:  ومن لم يستطع منكم طولا  ، قال الزجاج: معناه من لم يقدر منكم على مهر الحرة، قال: والطول: القدرة على المهر. وقال الراغب: هو كناية عما يصرف إلى المهر والنفقة. وقوله تعالى:  ذي الطول لا إله إلا هو  ، أي ذي القدرة، وقيل: ذي الفضل والمن. ويقال: ما هو بطائل: للدون الخسيس، الذكر والأنثى في ذلك سواء، قال:
  لقد كلفوني خطة غير طائل ومنه حديث ابن مسعود، في قتل أبي جهل: ضربته بسيف غير طائل، أي: غير ماض ولا قاطع كأنه كان سيفا دونا بين السيوف، وفي حديث آخر: أنه ذكر رجلا من أصحابه قبض فكفن في كفن غير طائل، أي غير رفيع ولا نفيس. وأصل الطائل: النفع والفائدة. والطول، كسكر: طائر، وعليه اقتصر الجوهري، وزاد الصاغاني: مائي، طويل الرجلين. وطوالة، كثمامة: ع، أو بئر في ديار فزارة، لبني مرة، قاله نصر، وأنشد الصاغاني للشماخ:
  كلا يومي طوالة وصل أروى                      ظنون آن مطرح الظـنـون وطوالة: فرس لبني ضبيعة بن نزار، نقله الصاغاني. وأبو طوالة: عبد الله بن عبد الرحمن بن معمر النجاري، قاضي المدينة، تابعي، عن أنس، وابن المسيب، وعنه مالك وورقاء، والدراوردي، وكان يسرد الصوم، كذا في الكاشف. وطوال، كغراب: اسم رجل. وأطالت المرأة: ولدت أولادا طوالا، أو ولدا طويلا، وفي الأساس، والصحاح: ولدا طوالا، وفي المثل: إن القصيرة قد تطيل، وإن الطويلة قد تقصر، وليس بحديث، كما وهم الجوهري، قال شيخنا: لا وهم، إذ كونه مثلا لا ينافي أنه حديث، ففي الأحاديث النبوية كثير من الأمثال المشهورة، وقد صرح ابن الأثير أنه حديث. انتهى، قلت: والمصنف قلد الصاغاني في جعله مثلا. وبنو الأطول: بطن من العرب، عن ابن دريد. والطالة: الأتان، قال ذو الرمة، يصف ناقته:
  موارة الضبع مثل الحيد حاركها                      كأنها طالة في دفهـا بـلـق

  قال الأزهري: ولا أعرفه، فلينظر في شعر ذي الرمة. والمطول، كمنبر: الذكر، كما في العباب. وأيضا: الرسن، والجمع المطاول، ومطاول الخيل: أرسانها، نقله الأزهري. وطيلة الريح، ككيسة: نيحتها، نقله الجوهري. وطاوله، مطاولة: ماطله في ا لدين، والعدة. والسبع الطول، كصرد، في القرآن: من سورة البقرة إلى سورة الأعراف، هي البقرة وآل عمران، والنساء، والمائدة، والأنعام، والأعراف، فهذه ست سور متواليات، واختلفوا في السابعة، فقيل: هي سورة يونس، عليه السلام، أو الأنفال وبراءة جميعا، لأنهما سورة واحدة عنده، أي عند من قال بهذا القول، وقال بعضهم: هي الكهف، وقيل: التوبة، وقيل: الحواميم، والصحيح ما ذكره المصنف أولا، والطول: جمع الطولى، يقال: هي السورة الطولى، وهن الطول، وقال الشاعر:
  سكنته بعد ما طارت نعامـتـه                      بسورة الطور لما فاتني الطول وفي الحديث: أوتيت السبع والطول، وهذا البناء يلزمه الألف واللام أو الإضافة. وفي المثل: قصيرة من طويلة، أي تمرة من نخلة، يضرب في اختصار الكلام، وجودته. والطويلة: روضة بالصمان، واسعة، عرضها قدر ميل في طول ثلاثة أميال، قاله الأزهري، وقال مرة: تكون ثلاثة أميال في مثلها، وفيها مساك للمطر، إذا امتلأ شربوا الشهر والشهرين، وأنشد:
  عاد قلبي من الطويلة عيد والطولى، كطوبى: تأنيث الأطول، ومنه حديث أم سلمة: أنه كان يقرأ في المغرب بطولى الطوليين، أي بأطول السورتين الطويلتين، يعني الأنعام والأعراف. والطولى أيضا: الحالة الرفيعة، ج: طول، كصرد. والطويل من بحور الشعر: معروف، وقال الجوهري: من جنس العروض، وهي كلمة مولدة، سمي بذلك لأنه أطول الشعر كله، وذلك أن أصله ثمانية وأربعون حرفا، وأكثر حروف الشعر من غير دائرته اثنان وأربعون حرفا، ولأن أوتاده مبتدأ بها، فالطول لمتقدم أجزائه لازم أبدا، لأن أول أجزائه أوتاد، والزوائد أبدا تتقدم أسبابها ما أوله وتد، كذا في المحكم، ووزنه فعولن مفاعلين، ثماني مرات، مثل قول امرئ القيس:
  ألا انعم صباحا أيها الطلل الباليوهل ينعمن من كان في العصر الخالي

  وبينهم طائلة: أي عداوة، وترة، نقله الجوهري، والجمع: الطوائل، وهي الذحول والأوتار، وفلان يطلب بني فلان بطائلة: أي بوتر، كأن له فيهم ثأرا يطلبه بدم قتيله. وفي الصحاح: يقال: هذا أمر لا طائل فيه، إذا لم يكن فيه غناء ومزية، يقال ذلك في التذكير والتأنيث. ولم يحل منه بطائل: خاص بالجحد، أي لا يتكلم به إلا فيه. ويقال: استطالوا عليهم: أي قتلوا منهم أكثر مما كانوا قتلوا، نقله الجوهري. ومما يستدرك عليه. الرجال الأطاول، جمع الأطول، كما في الصحاح. وتطاولا: تباريا. وتطاول عليهم الرب بفضله: تطول، أو أشرف، وهو من باب طارقت النعل، في إطلاقها على الواحد. وفي الحديث: أطولكن يدا أسرع بي لحوقا، أي أمدكن يدا بالعطاء، من الطول. وأطال لفرسه: شده في الحبل. وتطاول فلان: أظهر الطول، أو الطول، قال الله تعالى:  فتطاول عليهم العمر  ، أي طال، ومثله قول الشاعر:
  تطاول ليلك بالإثمد والطويل: لقب حميد بن أبي حميد تيرويه، مولى طلحة الطلحات، من ثقات التابعين، كان قصيرا، طويل اليدين، فسمي بالضد، أو لطول يديه، مات سنة 143. وقول الفرزدق:
  بيتا دعائمه أعز وأطول أي عزيزة طويلة. وفي حديث الدعاء: وبك أطاول، من الطول، وهو الفضل، والعلو على الأعداء. والفحل يتطاول على إبله: أي يسوقها كيف يشاء، ويذب عنها الفحول. ورجل طولاني، بالضم، ومطاول: كثير الطول، عامية. والطويلة: قرية بمصر، قرب البرمون، وقد دخلتها. وأحمد بن طولون، بالضم: أمير مصر، وابنه أبو معد عدنان بن أحمد، ولد بمصر، وروى عن الربيع بن سليمان المرادي، ومات سنة 325.

##### Türkçe

طال، يطول، طولا، بالضم: yani uzadı; zaman bakımından uzayan veya keder ve benzeri bakımından süren her şey uzamış olur; senin “**طال الهم والليل**” demen gibi. Ve **الطول**: **العرض**’ün zıddıdır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **المحكم**’de: **القصر**’ın karşıtıdır; insanlarda ve hayvanlardan başkalarında ve cansızlarda olur. Ve **الراغب** dedi: **الطول** ve **القصر** izafetli isimlerdendir; ve aynlarda ve arazlarda, zaman ve benzerinde kullanılır. Şeyhimiz, “**امتد**” sözü yanında dedi: yani o lâzımdır; ve ancak mübalağa için geçişli olur; **استطال** gibi. Şeyhimiz dedi: musannifin sözü, **طال** ve **استطال**’ın bir tek mânâda olduğuna sarihtir; ikisi de onun yanında lâzımdır; ve **السين** ile **الطاء** pekiştirme içindir. Ve **البيضاوي** **الزمخشري** gibi **استطال**’ı geçişli olarak kullandı; ve ondan **مستطالا** bina ettiler; ve **المفصل**’de de vaki oldu. Ve onun şârihleri dedi: **استطاله**: onu uzun saydı; ancak bunda, dil imamlarından ve onların musannefâtından bir nakle dayanmadılar; **العناية**’de ona işaret ettiği gibi. Dedim: ve onu **السعد** da **المطول**’de kullandı; şöyle dedi: “Ve sen geceni **استطلت** ettiğin gibi”; bunu **الملا عبد الحكيم** şu sözüyle tefsir etti: yani onu uzun saydın; kıyasî bir bina üzerine; çünkü **الاستفعال** zan ve sayma için gelir; ve **الاستطالة**’nin lugavî kullanımı lâzım olandır; bitti. O hâlde o **طويل**’dir ve **مستطيل**’dir. Ve dediler: “Gece uzundur”; ve ancak hayır ile uzar; **اللحياني**’den. Dedi: ve mânâsı duadır. Ve **طوال**: **غراب** gibi. Ve İbn Berrî, Tufeyl için inşad etti:
  طوال الساعدين يهز لدنا                      يلوح سنانه مثل الشهاب

Ve o, **بهاء**’dır; **طويلة**’dir; ve **طوالة**’dır. Ve nahivciler dedi: **طال**’ın aslı **طول**’dür; **كرم** gibi; ondan olan isme delil getirerek; çünkü **فعيل** üzere geldi; **طويل** gibi; “**شرف** o hâlde **شريف**”e ve “**كرم** o hâlde **كريم**”e hamlen. Ve **ج**: yani **طويل** ve **طوال**’ın cemi: **طوال**’dır. İbn Cinnî **المنصف**’te dedi: bu, **القصر**’ın zıddı olan **الطول**’dendir; lâzım olup geçişli olmadığı zaman. Ama **طاله** geçişli olarak ise o **فعل**’dir; ve **فعل** olmaz; çünkü **فعل** geçişli olmaz. Ancak **طويل**’de **الواو** sahih oldu; çünkü **الفعل** üzere gelmedi; zira onu **الفعل** üzere bina etseydin **طائل** derdin; ancak o, **فعيل** gibidir; onunla **مفعول** kastedilir. Ve fiili illetli olanın asıl üzere geldiği de olmuştur; **مخيوط** gibi; bu daha layıktır; bitti. Ve Sîbeveyh dedi: **طوال**’da **الواو** sahih oldu; **طويل**’de sahih oluşundan dolayı; böylece **طوال**, **طويل**’den oldu; **جوار**’ın **جاورت**’ten olması gibi. Dedi: ve **فعيل** diyenler, **فعال** diyenlere muvafakat etti; çünkü ikisi kardeştir; onu onun cemiyle cem ettiler. Ve lugavîler hikâye etti: **طيال**; ve kıyas onu gerektirmez; çünkü **الواو** tekilde sahih olmuştur; onun hükmü, cemide de sahih olmasıdır. İbn Cinnî dedi: ancak şâz bir beyitte çevrilmiştir; o da onun sözüdür:
  تبين لي أن القـمـاءة ذلة                      وأن أعزاء الرجال طيالها

Ve onun sözü: “**بكسرهما**”: yani **طوال** ve **طيال**’ın **طاء**’sını kesre ile. Ve **الطوال**: **كرمان** gibi: aşırı uzun olandır; ve kırılmaz; ancak selâmet cemiyle cem olunur. Erkeğe, uzunluğu ahmakça olunca: **طوال** ve **طوال** denir; ve kadına: **طوالة** ve **طوالة**. Ve İbn Cinnî **المحتسب**’te inşad etti:
  جاءوا بصيد عجب من العجب
  أزيرق العينين طوال الذنب

Ve Kisâî, **باب المغالبة**’de dedi: “**طاولني فطلته**”: ondan daha uzun oldum; **الطول** ve **الطول**’un ikisinde de; nüshalarda böyle. Ve doğrusu: **من الطول والطول جميعا**’dır. Ve onun benzeri **الصحاح**’ta ve **المخصص**’ta. Ve **المحكم**’de: ondan daha şiddetli boyca oldum. Ve dedi:
  إن الفرزدق صخرة عادية                      طالت فليس تنالها الأوعالا

yani **طالت الأوعال**. Ve **الطول**’dan, damme ile, hadis: “**ما مشى مع طوال إلا طالهم**”. Ve yağmur duası hadisi: “**فطال العباس عمر**”: yani boy pos uzunluğunda ona galip geldi. Ve **الصحاح**’ta: “**وطلت**”: aslı **طولت**’tir; **الواو**’yu damme ile; çünkü sen **طويل** dersin; böylece dammeyi **الطاء**’ya naklettin; ve iki sâkinin birleşmesinden dolayı **الواو** düştü. Ve ondan “**طلته**” demen caiz değildir; çünkü **فعلت** geçişli olmaz. Eğer onu geçişli kılmak istersen **طولته** dersin veya **أطلته**. Ama senin “**طاولني فطلته**” sözün ise, bununla ancak şunu kastedersin: ondan daha uzun oldum; **الطول** ve **الطول**’un ikisinden; bitti. Ve Sîbeveyh dedi: “**طلت**” denir; **فعلت** üzere; çünkü sen **طويل** ve **طوال** dersin; “**قبح** ve o **قبيح**” dediğin gibi. Dedi: ve “**طلته**” olmaz; hiçbir şeyde “**فعلته**” olmadığı gibi. Mâzinî dedi: **طلت** asıl **فعلت**’tir; ve **فعلت**’ten, dönüştürülmemiş olarak illetlenmiştir; bunun delili **طويل** ve **طوال**’dır. Dedi: ama “**طاولته فطلته**” ise dönüştürülmüştür; “**قلت**”i dönüştürdüğün gibi; ve onun **فاعل**’i **طائل**’dir; onda **طويل** denmez; **قائل**’de **قويل** denmediği gibi. Dedi: ve bu ancak sika kimselerden alınmıştır. Dedi: ve **قلت**, **فعلت**’ten **فعلت**’e dönüştürülmüştür; **بعت**’ın **فعلت**’ten **فعلت**’e dönüştürülmüş olması gibi. Ve **فعلت** ona daha layıktı; çünkü kesre **الياء**’dandır; **فعلت**’in **قلت**’e daha layık olması gibi; çünkü damme **الواو**’dandır. Ve “**أطاله**”, **إطالة**; ve “**أطوله**”, **إطوالا**: onu **طوله**; yani onu uzun kıldı. İbn Sîde dedi: ve sanki bunu söyleyenler, ancak babın aslına dikkat çektirmek istediler; bu kıyas edilmez; ancak asla dikkat çektirmek için gelmiştir. Sîbeveyh inşad etti:
  صددت فأطولت الصدود وقلما                      وصال على طول الصدود يدوم

Ve **الطول**, harekeli: devenin üst **مشفر**’inde altın üzerine olan uzunluktur; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve Cevherî’nin sözü: devenin **شفة**’sinde; ve nassı: “**وجمل أطول، إذا طالت شفته العليا**”; ve bu vehimdir; çünkü **الشفة** insana mahsustur; deve hakkında ancak **مشفر** denir. Şeyhimiz dedi: ve bunun gibisi vehim olmaz; ancak o mecazdır; ve Cevherî açıklama ve beyanı kastetti; çünkü **المشفر**’i ancak dil fukahası bilir; bu sebeple Cevherî onu bunun için salıverdi; insanda mecazen “**عظيم المشافر**” denildiği gibi. Ve Allah Teâlâ daha iyi bilir; bitti. Denir: **بعير أطول**; ve onda **طول** vardır. Ve “**تطاول الرجل**”: **تطالل** gibidir; iki ayağının parmakları üzerinde durduğu ve boyunu uzattığı zaman; bir şeye bakmak için. Dedi:
  تطاولت كي يبدو الحصير فما بدا                      لعيني ويا ليت الحصير بـدالـيا

Ve **استطال** yarık: uzadı; ve yükseldi; bunu Sa‘leb hikâye etti; ve o, **استطار** gibidir. Ve ona karşı **استطال**: üstünlük tasladı; ve nefsini yükseltti; ve ayrıca: **تطاول** etti. Ezherî dedi: **الاستطالة** ve **التطاول**: o, başını kaldırması ve onun üzerinde derece bakımından kendisine bir fazlalık bulunduğunu görmesidir; ve o yerilmiştir; kibir yerine konur. Ve hadiste: “Ribanın en ribalısı, insanların ırzı hakkında **الاستطالة**dır”; yani onları küçümsemek, onlara karşı yükselmek ve onlarda ayıplamak. Ve **الطيلة**, kesre ile: ömür; denir ki: “Allah onun **طيلته**sini uzatsın.” Ve **التطول**, **درهم** gibi: onun vezniyle **التاء**’nın aslîliğine delâlet eder; ve o ziyadedir; bu yüzden “kesre ile” deseydi daha iyi olurdu. Ve **الطويلة**, **سفينة** gibi, Leys’ten; Ezherî onu inkâr etti ve dedi: “Bunu bu mânâ ile Araplardan işitmedik”; ve onları onu şöyle adlandırırken gördüm: **الطول** ve **الطيل**, **عنب** gibi ikisinde; ve şiirde zaruret olarak ikisinin **لام**’ı şeddelenebilir. Manzûr b. Mersed el-Esedî dedi:
  Bana bir konak yerinde ilişti
  Bir ilişme ile ki beni öldürmekten geri durmadı
  **الطول** içinde kısrağın ilişmesi gibi

Cevherî dedi: Şiirde bunun gibi şeyi çokça yaparlar; ve onun bazı harflerinden bir harfte artırırlar. Râciz dedi:
  **قطنة** en iyi pamuktan

İbn Berrî dedi: Başkası şöyle inşâd etti:
  **قطننة** en iyi pamuktan

Ve onun başı:
  Sanki onun akan gözyaşının akışı

Bunu Zuhel b. Kuray‘ söyledi; ve denilir: Kârib b. Sâlim el-Murrî. Bütün bunlar: uzun bir iptir; onunla binek hayvanının ayağı bağlanır; yahut o, onunla bağlanan iptir; sen onun ucunu tutarsın ve onu otlasın diye salarsın; yahut onun iki ucundan biri kazığa, diğeri atın eline bağlanır; onun içinde dönsün ve otlasın diye; ve kendi başına gitmesin. Muzâhim dedi:
  Uzun boyunlu, ince etli bir kısrak                      El içinde bir dişi gûl gibi, aralarda ve **تطول** ile

Tarafe dedi:
  Ömrüne yemin olsun, ölüm delikanlıyı ıskalamaz;                      Salıverilmiş **الطول** gibi ve onun iki katı elle

Ve hadiste: “Himâ ancak üçte olur: atın **طول**’u, kuyunun **ثلة**’si ve kavmin halkası”; yani bir adam bir ordugâhta bir yere inerse, atının **طول**’unu başkasına yasaklamaya hakkı vardır; aynı şekilde bir kuyu kazarsa, kendisi için harem olacak miktarı başkasına yasaklamaya hakkı vardır. Ve ona **طول** etti, **تطويلا**: otlakta onun **طويلة**sini salıverdi. Ve denilir: “Ey falan, atına **طول** et”; yani onun ipini otlağında salıver. Ve hadiste: “Ve bir adam ona merada **طول** etti de onun **طول**’unu kopardı.” Ve bir diğerinde: “Ona **الطول** ve **الطيل**’i uzattı.” Ve ona **طول** etti, **تطويلا**: ona mühlet verdi ve onu acele ettirmedi. Ve **الطوال**, **سحاب** gibi: zamanın tamamı. Cevherî dedi: “Onu ‘Zamanın tamamı boyunca onunla konuşmam’ sözündendir”; ve **طول الدهر** mânâca (aynıdır); ve bunu İbn Mâlik de **المثلثات** içinde zikretti. Ve denilir: “Senin **طول**’un uzadı” ve “senin **طيل**’in”, **عنب** gibi ikisinde; ve “senin **طول**’un”, damme ile; bu Kurâ‘’dandır. Ve “senin **طول**’un”, fetha ile; ve “senin **طيل**’in”, kesre ile; bu da Kurâ‘’dandır. Ve “senin **طول**’un”, **صرد** gibi; ve “senin **طوال**’ın”, **سحاب** gibi; ve “senin **طيال**’ın”, **كتاب** gibi. Cevherî dedi: Bunların hepsini İbn Sikkît zikretti; dedi ki: “İpe gelince, onu ancak ilkinin kesri ve ikincinin fethasıyla işittik”; yani bir işte kalışın uzadı ve sürüp gidişin; yahut ondan gevşemen; **الأساس**’ta olduğu gibi; ve o mecazdır. Zeccâc dedi: “Senin **طيل**’in uzadı ve senin **طول**’un”: yani müddetin yahut ömrün uzadı; bunu Cevherî nakletti; ve o da mecazdır; yahut yokluğun; bunu da Cevherî nakletti. Katamî dedi:
  Biz seni selamlıyoruz; selametle ol ey **الطلل**;                      Eskisen de ve seninle **الطول** uzasa da

Ve şöyle rivayet edilir: **الطيل**, **طيلة**’nin cem‘idir; ve **الطول**, **طولة**’nin cem‘idir. Böylece **الطيل** illetli oldu ve onun **ياء**’sı **واو**’a döndü; tekildeki illetinden dolayı. Ama **طولة** ve **طول**, **عنبة** ve **عنب** babındandır. Tufeyl dedi:
  Bize geldi; geceleyin gelen olarak geldiğinde onu geri çevirmedik;                      Ve ona dedik: “Senin **طول**’un uzadı; in!”

Yani içinde bulunduğun iş; yolculuğun uzunluğundan ve yürüyüşe katlanmaktan. Ve şöyle rivayet edilir: “Senin **طيل**’in.” İbn Berrî inşâd etti:
  Harabeleri tanımaz mısın? Onların **طيل**’i uzadı

Ve **الطول**, **الطائل**, **الطائلة**: fazlalık, kudret, zenginlik, genişlik ve yücelik. Ebû Zueyb dedi:
  İçinde bana ilişenler, ona yakın olanlardır;                      Bilselerdi, bana bir **طائل** ile ilişmezlerdi

Sa‘leb, bir kurdun vasfında inşâd etti:
  Ve eğer baskın yaparsa, bir **طائلة** ile dönmez;                      Soğuk bir gecede, yavruyu kuşatır

Ve onların üzerine **تطول** etti: yani minnet etti; “onların üzerine **طال**” gibi. Ve **الطول**’un aslı minnet ve fazilettir. Ezherî dedi: Araplar yanında **التطول** övülmüştür; güzellikler yerine konur; ve **التطاول** yerilmiştir; kibir yerine konur; **الاستطالة** gibi; ve daha önce geçti. Ve Yüce Allah’ın sözü: **ومن لم يستطع منكم طولا**; Zeccâc dedi: mânâsı, sizden hür kadının mehrine güç yetiremeyen kimsedir; dedi: **الطول**: mehre güç yetirmedir. Râgıb dedi: o, mehre ve nafakaya sarf edilene kinayedir. Ve Yüce Allah’ın sözü: **ذي الطول لا إله إلا هو**; yani kudret sahibi; ve denildi: fazilet ve minnet sahibi. Ve denilir: “O **بطائل** değildir”: aşağı, değersiz için; bunda erkek ve dişi eşittir. Dedi ki:
  Bana **طائل** olmayan bir planı yüklediler

Ve ondan İbn Mes‘ûd hadisi, Ebû Cehil’in öldürülmesinde: “Onu **غير طائل** bir kılıçla vurdum”; yani keskin ve kesici olmayan; sanki kılıçlar arasında aşağı bir kılıç idi. Ve başka bir hadiste: arkadaşlarından bir adamı zikretti; vefat etti de **غير طائل** bir kefene kefenlendi; yani yüksek ve nefis olmayan. Ve **الطائل**’in aslı: fayda ve yarardır. Ve **الطول**, **سكر** gibi: bir kuş; Cevherî bununla yetindi; Sâgânî ekledi: su kuşu; bacakları uzun. Ve **طوالة**, **ثمامة** gibi: bir yer; yahut Fezâre diyarında, Benî Murre’ye ait bir kuyu; bunu Nasr söyledi. Sâgânî, Şemmâh’tan inşâd etti:
  **طوالة**’nin iki günümün her birinde Arvâ’ya ulaştı                      Zanlar; zannın atılacağı vakit

Ve **طوالة**: Benî Dubey‘a b. Nizâr’a ait bir at; Sâgânî nakletti. Ve Ebû **طوالة**: Abdullah b. Abdurrahman b. Ma‘mer en-Neccârî; Medine kadısı; tâbiî; Enes’ten ve İbnü’l-Müseyyeb’den; ondan Mâlik ve Verkâ’ ve ed-Darâverdî (rivayet etti); ve orucu ard arda tutardı; **الكاشف**’te böyle. Ve **طوال**, **غراب** gibi: bir adam adı. Ve kadın **أطالت**: uzun çocuklar doğurdu; yahut uzun bir çocuk. Ve **الأساس** ve **الصحاح**’ta: uzun çocuklar. Ve meselde: “Kısa olan uzatabilir; ve uzun olan kısaltabilir”; ve hadis değildir; Cevherî’nin vehmettiği gibi. Şeyhimiz dedi: Vehim yoktur; çünkü onun mesel olması, onun hadis olmasına aykırı değildir; zira nebevî hadislerde meşhur mesellerden çok vardır; ve İbnü’l-Esîr onun hadis olduğunu açıkça söylemiştir. Bitti. Dedim: Musannif, onu mesel yapmada Sâgânî’yi taklit etti. Ve Benî **الأطول**: Araplardan bir batın; İbn Düreyd’den. Ve **الطالة**: dişi eşek. Zü’r-Rumme, devesini vasfederken dedi:
  Sırtlanın inine benzer, omzu yüksek;                      Sanki o, sırtında alaca bir **طالة**dır

Ezherî dedi: Onu bilmiyorum; Zü’r-Rumme’nin şiirinde bakılsın. Ve **المطول**, **منبر** gibi: erkek; **العباب**’da olduğu gibi. Ve ayrıca: yular; cem‘i **المطاول**. Ve atların **مطاول**’i: onların yularlarıdır; Ezherî nakletti. Ve **طيلة الريح**, **كيسة** gibi: onun uluması; Cevherî nakletti. Ve onunla **طاوله**, **مطاولة**: borçta ve vaadde onu oyaladı. Ve **السبع الطول**, **صرد** gibi, Kur’an’da: Bakara sûresinden A‘râf sûresine kadar; onlar Bakara, Âl-i İmrân, Nisâ, Mâide, En‘âm, A‘râf’tır; bunlar ardışık altı sûredir. Ve yedincide ihtilaf ettiler; denildi: o, Yûnus sûresidir; عليه السلام; yahut Enfâl ve Berâe birlikte; çünkü ikisi onun yanında tek sûredir; yani bu sözü söyleyenin yanında. Bazıları dedi: o, Kehf’tir; ve denildi: Tevbe’dir; ve denildi: **الحواميم**’dir. Ve sahih olan, musannifin önce zikrettiğidir. Ve **الطول**: **الطولى**’nın cem‘idir; denilir: o, **السورة الطولى**dır; ve onlar **الطول**’dur. Şair dedi:
  Onun devekuşu uçtuktan sonra onu mesken tuttum;                      **الطور** sûresiyle, bana **الطول** kaçınca

Ve hadiste: “Bana yedi ve **الطول** verildi.” Ve bu yapı, **الألف واللام**’ı yahut izâfeyi gerekli kılar. Ve meselde: “Uzundan kısa”: yani hurma ağacından bir hurma; sözün kısaltılmasında ve güzelliğinde darb-ı meseldir. Ve **الطويلة**: Sammân’da bir çayırlık; geniş; eni bir mil kadar, boyu üç mil. Bunu Ezherî söyledi; ve bir kere dedi: onun gibi üç mil olur. Ve onda yağmur için tutacak yerler vardır; dolduğunda bir ay ve iki ay içerler. Ve inşâd etti:
  Kalbim **الطويلة**’den bayram olarak döndü

Ve **الطولى**, **طوبى** gibi: **الأطول**’un müennesi. Ve ondan Ümmü Seleme hadisi: akşam namazında **بطولى الطوليين** okurdu; yani iki uzun sûrenin daha uzunu ile; yani En‘âm ve A‘râf. Ve **الطولى** ayrıca: yüksek hâl; cem‘i: **طول**, **صرد** gibi. Ve **الطويل** şiir bahirlerinden: mâlûm. Cevherî dedi: arûz cinsindendir; ve o, müvelled bir kelimedir. Ona bu ad verildi; çünkü şiirin hepsinin en uzunudur. Bu da şundandır: aslı kırk sekiz harftir; ve onun dairesinden olmayan şiirin harflerinin çoğu kırk iki harftir. Ve çünkü onun **أوتاد**’ı onunla başlanmıştır; böylece **الطول** onun parçalarının öne geçmişliği için daima lâzımdır; çünkü onun parçalarının ilki **أوتاد**’dır. Ve ziyadeler daima sebeplerinin önüne geçer; başı **وتد** olan (bahirlerde). **المحكم**’de böyle. Ve vezni: **فعولن مفاعلين**; sekiz defa; İmru’ul-Kays’ın sözü gibi:
  Dikkat edin, ey eski harabe, sabahın hoş olsun;                      Geçmiş çağda olan kimseye sabah hoş olur mu?

Ve aralarında **طائلة**: yani düşmanlık ve kin; Cevherî nakletti. Ve cem‘i: **الطوائل**; ve onlar kan davaları ve kinlerdir. Ve falan, falan oğullarını bir **طائلة** ile ister: yani bir kin ile; sanki onlarda, öldürüleninin kanıyla istediği bir öç vardır. Ve **الصحاح**’ta: “Bu, içinde **طائل** olmayan bir iştir” denilir; eğer onda yarar ve üstünlük yoksa; bu, müzekker ve müenneste söylenir. Ve ondan bir **طائل** ile dönmedi: inkâra mahsustur; yani onunla ancak onda konuşulur. Ve denilir: “Onların üzerine **استطالوا**”: yani onlardan, onların öldürdüklerinden daha çoğunu öldürdüler; Cevherî nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الرجال الأطاول**: **الأطول**’un cem‘i; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **تطاولا**: yarıştılar. Ve Rab, fazlıyla onların üzerine **تطاول** etti: **تطول** etti; yahut yükseldi; bu, **طارقت النعل** babındandır; onu tekile ıtlak etmede. Ve hadiste: “Sizden eli en uzun olanınız, bana en çabuk kavuşandır”; yani bağışla eli en uzun olanınız; **الطول**’dan. Ve atına **أطال** etti: onu ipte bağladı. Ve falan **تطاول** etti: **الطول**’u yahut **الطول**’u ortaya koydu. Allah تعالى dedi: **فتطاول عليهم العمر**; yani uzadı. Ve şairin sözü gibi:
  Senin gecen sürme ile uzadı

Ve **الطويل**: Humeyd b. Ebî Humeyd Tîrûye’nin lakabıdır; Talha oğullarının mevlası; tâbiîlerin sika olanlarındandır; kısa idi, elleri uzun idi; böylece zıddıyla adlandırıldı; yahut ellerinin uzunluğundan. 143 yılında öldü. Ve Ferazdak’ın sözü:
  Direkleri daha aziz ve daha **أطول** bir ev

Yani aziz, uzun. Ve dua hadîsinde: “Ve seninle **أطاول**”; **الطول**’dandır; ve o, fazilet ve düşmanlara üstünlüktür. Ve aygır, dişilerinin üzerine **يتطاول** eder: yani onları dilediği gibi sürer ve onlardan aygırları uzaklaştırır. Ve **طولاني** adam, damme ile; ve **مطاول**: çok uzun; avamîdir. Ve **الطويلة**: Mısır’da bir köy; Bermûn’a yakın; ve ona girdim. Ve Ahmed b. **طولون**, damme ile: Mısır emîri; ve oğlu Ebû Ma‘d Adnân b. Ahmed; Mısır’da doğdu; Rebî‘ b. Süleymân el-Murâdî’den rivayet etti; ve 325 yılında öldü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

طَالَ
1 طَالَ ذ , (S, O, Msb, K,) said by some to be of the class of قَرُبَ, being made by them to accord in from with its contr., which is قَصُرَ, and by others said to be of the class of قَالَ, (Msb,) first pers. طُلْتُ, [said to be] originally طَوُلْتُ, because one says طَوِيلٌ, [not طَائِلٌ, when using it as an intrans. v.,] (S, O,) aor. يَطُولُ, (TA,) inf. n. طُولٌ, (S, * O, * Msb, K,) It (a thing, S, O, Msb) was, or became, elongated, or extended; [i. e. it was, or became, long; and it was, or became, tall, or high; which meanings are sometimes more explicitly denoted in order to avoid ambiguity, as when one says طَالَ عَلَى وَجْهِ الأَرْضِ it was, or became, elongated, or extended, upon the surface of the earth or ground; and طَالَ فِى السَّمَآءِ it was, or became, elongated, or extended, towards (lit. into) the sky;] (S, O, Msb, K;) and ↓ استطال signifies the same. (S, O, K.) It is also said of any time that is extended; and of anxiety that cleaves to one continually; and the like: [see طُولٌ, below:] thus one says طَالَ اللَّيْلُ [The night became long, or protracted]: (TA:) [and thus طَالَ عَلَيْهِمُ الأَمَدُ, in the Kur lvii. 15, means The time became extended, or prolonged, unto them:] and عَلَيْهِمُ العُمُرُ ↓ تَطَاوَلَ, in the Kur xxviii. 45, means, in like manner, [Life was prolonged unto them; or] their lives became long, or prolonged: (Jel:) and طال المَجْلِسُ The time of the assembly was, or became, extended, or prolonged: (Msb:) and طال الهَمُّ [Anxiety became protracted]. (TA.) [One says also طَالَمَا فَعَلَ كَذَا Long time did he thus; and the like; with the restrictive ما: see Har p. 17.] -A2- When trans. [without a particle it is of the class فَعَلَ; not فَعُلَ, because this is not trans.: (TA:) one says طُلْتُهُ meaning I exceeded him, or surpassed him, in الطُّول [i. e. tallness; or I overtopped him]: and also in الطَّوْل [i. e. beneficence, and excellence, &c.]. (S, O, K.) See 3. A poet says,
اـِنَّ الفَرَزْدَقَ صَخْرَةٌ عَارِيَةٌ
طَالَتْ فَلَيْسَ تَنَالُهَا الأَوْعَالُ
[Verily El-Farezdak is a bare rock that has exceeded in height the mountain-goats so that the mountain-goats do not reach it]: he means طَالَتِ الأَوْعَالَ. (TA.) And it is said in a trad., فَطَالَ العَبَّاسُ عُمَرَ i. e. And El-'Abbلs exceeded 'Omar in tallness of stature. (TA.) And you say, طَالَهُ فِى الحَسَبِ [He excelled him in the grounds of pretension to respect or honour]. (K and TA in explanation of شَرَفَهُ: in the CK [erroneously] طاوَلَهُ.) -A3- One says also, طال عَلَيْهِ, (S,) or عَلَيْهِمْ, (Msb, K,) the verb in this case being of the class of قَالَ, aor. يَطُولُ, (Msb,) inf. n. طَوْلٌ; (S, * Msb;) and ↓ تطوّل; (S, Msb, K;) and ↓ اطال; (Msb;) He bestowed, or conferred, a benefit or benefits, or a favour or favours, (S, Msb, K,) upon him, (S,) or upon them. (Msb, K.) And عَلَيْنَا بِشَىْءٍ ↓ تطوّل He gave to us a thing; like تَنَوَّلَ; but the latter is said by Aboo-Mihjen to be used only in relation to good; and the former, sometimes, in relation to good and to evil. (TA in art. نول.)

طوّلهُ
2 طوّلهُ ذ , (S, O, Msb, K,) inf. n. تَطْوِيلٌ; (O;) and ↓ اطالهُ, (S, O, Msb, K,) and ↓ أَطْوَلَهُ, (S, O, K,) inf. n. اـِطَالَةٌ; (O;) both signify the same; (S, O, Msb, K;) He elongated it; extended it; lengthened it; or made it long, or tall or high; (S, * O, Msb;) syn. مَدَّهُ, (S, * O, * Msb,) and جَعَلَهُ طَوِيلًا. (O, TA.) You say, طَوَّلْتُ الحَدِيدَةَ I elongated, or lengthened, the piece of iron. (Msb.) And اللّٰهُ بَقَآءَهُ ↓ اطال God extended, or prolonged, his continuance [in life]; or may God extend, &c. (Msb.) And المَجْلِسَ ↓ اطال He extended, or prolonged, the time of the assembly. (Msb.) And طوَّل لِلْفَرَسِ, (S, O,) or لِلدَّابَّةِ, (Msb, K,) He slackened [or lengthened] (S, O, Msb, K) the tether, (S, O, K,) or rope, (Msb,) of the horse, (S, O,) or of the beast, (Msb, K,) in the place of pasture, (S, O, K,) or that it might pasture [more largely]: (Msb:) and لَهَا الطِّوَلَ ↓ اطال and الطِّيَلَ [signify the same]. (TA, from a trad.) And [hence] طوّل لَهُ (inf. n. as above, S) He granted him a delay, or respite; (S, O, Msb, K;) said of God: (S:) and فِى ↓ المُطَاوَلَةُ الأَمْرِ means التَّطْوِيلُ فِيهِ; (Msb;) [i. e.] طاولهُ signifies he delayed, or deferred, with him, (S, O, K, TA,) فِى الأَمْرِ [in the affair], (S, O,) or فِى الدَّيْنِ [in the case of the debt] and العِدَةِ [the promise]. (TA.) [And طوّل عَلَيْهِ and ↓ تطوّل He was prolix, or tedious, to him: see 2 in art. بسق; and see an ex. of the former voce حَوْزٌ.]

3 طَاْوَلَ ↓ طَاوَلَنِى فَطُلْتُهُ He contended with me for superiority (Ks, O, TA) in الطُّول [i. e. tallness], and also in الطَّوْل [i. e. beneficence, and excellence, &c.], and I exceeded him, or surpassed him, therein. (S, O, K.) بِكَ أُطَاوِلُ occurs in a prayer of the Prophet, and is from الطَّوْلُ, meaning [By means of Thee I contend for] superiority over the enemies. (O.) One says also, طَاوَلَهُ بِالكِبَرِ وَقَالَ أَنَا أَكْبَرُ مِنْكَ [He contended, or disputed, with him for superiority in greatness, and said, I am greater than thou]. (A in art. كبر.) [And المُطَاوَلَةُ فِى الحُِظْوَةِ, occurring in the TA in art. سمو, means The contending, or vying, or competing, for superiority, in highness of rank.] ― -b2- See also 2, last sentence but one.

٤
4 اطال ذ and اطول , as trans.: see 2, in five places. -A2- اطالت المَرْأَةُ The woman brought forth tall children, (S, A, O, K,) or a tall child. (K.) It is said in a trad., (S,) or in a prov., not a trad., (K,) but IAth declares it to be a trad., and in the trads. of the Prophet are many celebrated provs., (MF,) اـِنَّ القَصِيرَةَ قَدْ تُطِيلُ [Verily the short woman sometimes brings forth tall children], (S, O, K,) قَدْ تُقْصِرُ ↓ وَاـِنَّ الطَّوِيلَةَ [and verily the tall woman sometimes brings forth short children]. (O.) ― -b2- See also 1, last sentence but one. ― -b3- One says also, اطال لِفَرَسِهِ He tied his horse with the rope [or tether, called طِوَل]. (TA.)

5 تَطَوَّلَ see 2, last sentence: ― -b2- and see also 1, last two sentences.

تطاول
6 تطاول ذ : see 1, former half. ― -b2- Also It became high by degrees; said of a building. (L in art. شيد.) ― -b3- And i. q. تَطَالَّ or تَطَالَلَ, (S, K, TA,) meaning He (a man, S, TA) stood upon his toes, and stretched his stature, to look at a thing: (TA:) or تَطَاوَلْتُ فِى قِيَامِى I stretched my legs, in my standing, to look. (O.) One says, يَتَطَاوَلُ لِلْأَفْنَانِ وَيَجْتَذِبُهَا بِالمِحْجَنِ [He stretches himself up towards the branches, and draws them to him with the hooked-headed stick]. (S in art. حرق.) And it is said in a trad., تطاول عَلَيْهِمُ الرَّبُّ بِفَضْلِهِ The Lord looked down upon them, or regarded them compassionately, (أَشْرَفَ,) with his favour (O.) ― -b4- Also He made a show of الطُّول [i. e. tallness], or الطَّوْل [i. e. beneficence, and excellence, &c.]. (TA.) ― -b5- تطاول عَلَيْهِ and ↓ استطال signify the same; (Az, S, O, Msb, K, TA;) He held up his head with a show of superiority over him; (Az, TA;) [i. e. he behaved haughtily, arrogantly, overweeningly, overbearingly, domineeringly, or proudly, towards him; domineered over him; or exalted himself above him;] or he overbore, overpowered, subdued, or oppressed, him: (Msb:) عليه ↓ استطال is also expl. as meaning he arrogated to himself excellence over him, syn. تَفَضَّلَ; (K, TA;) and exalted himself above him: (TA:) and عَلَيْهِمْ ↓ استطالوا as meaning they slew of them more than they [the latter] had slain (S, O, K) of them [the former]: (O:) and فِى عِرْضِ النَّاسِ ↓ الاِسْتِطَالَةُ occurs in a trad. as meaning the contemning of men, and exalting oneself above them, and reviling them, vilifying them, or detracting from their reputation. (TA.) One says also تطاول بِمَا عِنْدَهُ He exalted, or magnified, or boasted, himself in, or he boasted of, what he possessed. (TA in art. فتح.) And الفَحْلُ يَتَطَاوَلُ عَلَى اـِبِلِهِ The stallion [overbears, or] drives as he pleases, and repels the other stallions from, his she-camels. (O.) ― -b6- And تَطَاوَلَا They vied, competed, or contended for superiority, each with the other [in الطُّول i. e. tallness, or in الطَّوْل i. e. beneficence, and excel-lence, &c.: see 3]. (TA.)

استطال
10 استطال ذ : see 1, first sentence. ― -b2- Also It extended and rose; (K, TA;) said of a crack [in a wall]; like استطار: mentioned by Th. (TA.) [And likewise said, in the same sense, of the dawn, i. e., of the false dawn; in which case it is opposed to استطار: see مُسْتَطِيلٌ.] ― -b3- See also 6, in four places. -A2- This verb is also used, by Z and Bd, in a trans. sense; and استطالهُ, occurring in the “ Mufassal ” [of Z] is expl. as meaning عَدَّهُ طَوِيلًا [He reckoned it long, &c.]; and in like manner it is used by Es-Saad in the “ Mutowwal: ” but this usage is on the ground of analogy [only]; for, accord. to the genuine lexical usage, it is intransitive. (TA.)

طَوْلٌ
طَوْلٌ ذ [is originally an inf. n.: (see طَالَ عَلَيْهِ:) and, used as a simple subst.,] signifies Beneficence; and bounty: (S, TA:) and [a benefit, a favour, a boon, or] a gift. (Har p. 58.) ― -b2- And, (O, K, TA,) as also ↓ طَائِلٌ and ↓ طَائِلَةٌ, (K, TA,) Excellence, excess, or superabundance: and power, or ability: and wealth, or competence: and ampleness of circumstances: (O, K, TA:) and superiority, or ascendancy. (O, TA.) One says, لِفُلَانٍ عَلَى فُلَانٍ طَوْلٌ To such a one belongs excellence, or superabundance, above such a one. (O. [And the like is said in the Mgh.]) And it is said in the Kur [iv. 29], وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ المُحْصَنَاتِ, meaning And such of you as is not able to obtain superabundance so that he may marry the free women, let him marry a female slave; (Mgh;) i. e. such as is not able to give the dowry of the free woman, (Mgh, O, TA,) as expl. by Zj. (Mgh, TA.) In the phrase طَوْلُ الحُرَّةِ, the former word is originally the inf. n. of the verb in طَالَ عَلَيْهَا meaning “ he benefited her; ” because, when one is able to give the dowry of the free woman, and pays it, he benefits her: or, as some of the lawyers says, this phrase means The superabundance of the means of sustenance that suffices for the marrying of the free woman, agreeably with a saying of Az: or, as some say, طول means wealth, or competence; and the phrase is originally طَوْلٌ اـِلَى الحُرَّةِ, i. e. ampleness of wealth such as supplies the means of attaining to the free woman: or originally طَوْلٌ عَلَى الحُرَّةِ, meaning power, or ability, for the marrying of the free woman: (Msb:) Esh-Shaabee is related to have used the phrase الطَّوْلُ اـِلَى الحُرَّةِ; and in like manner are I'Ab and Jلbir and Sa'eed Ibn-Jubeyr. (Mgh.) ذِى الطَّوْلِ in the Kur xl. 3 means The Possessor of all-sufficiency, and of superabundance, or of bounty: (O:) or the Possessor of power: or of bounty, and beneficence. (TA.) And أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ in the Kur ix. 87 means Those, of them, who are possessors of superabundance, and of opulence. (Bd.) ― -b3- See also طِوَلٌ, latter half, in two places.

طُولٌ
طُولٌ ذ [is originally an inf. n.: (see 1, first sentence:) and, used as a simple subst.,] signifies Length; and tallness, or height; contr. of عَرْضٌ; (S, O, Msb;) or of قِصَرٌ: (M, TA:) pl. أَطْوَالٌ: (Msb:) it is in man and other animals, and in inanimate things: (TA:) in real things, or substances; and also in ideal things, or attributes, as time and the like. (Er-Rلghib, TA.) [One says, قَطَعَهُ طُولًا and بِالطُّولِ He cut it lengthwise.] ― -b2- And The utmost extent of time. (TA.) You say, لَا أُكَلِّمُهُ طُولَ الدَّهْرِ (S, O, TA) and الدَّهْرِ ↓ طَوَالَ, (S, O, K, * TA,) both meaning the same, (S, O, TA,) i. e. [I will not speak to him] during the utmost extent of time. (K, * TA.) ― -b3- [In geography, The longitude of a place: pl. as above.] ― -b4- See also طِوَلٌ, in two places.

طَوَلٌ
طَوَلٌ ذ Length in the upper lip of the camel, (M, K, TA,) beyond the lower. (M, TA.)

طُوَلٌ
طُوَلٌ ذ : see طِوَلٌ. -A2- Also pl. of طُولَى, fem. of أَطْوَلُ [q. v.].

طِوَلٌ
طِوَلٌ ذ , for which ↓ طِوَلٌّ occurs in poetry, (S, O, K,) and ↓ طِيَلٌ, for which also ↓ طِيَلٌّ occurs in poetry, (K) and ↓ طَوِيلَةٌ, (Lth, O, K,) but this is disapproved by Az, (TA,) and ↓ تِطْوَلٌ, (K,) A tether; i. e. the rope that is extended for a horse or similar beast, and attached to which he pastures: (S, O:) a rope with which the leg of such a beast is bound: (K:) a long rope thus used: (TA:) or with which one binds him, holding its extremity, and letting the beast pasture: (K, TA:) or of which one of the two ends is bound to a stake, and the other to the fore leg of a horse, in order that he may go round about bound thereby, and pasture, and not go away at random. (TA.) An ex. of the first of these words occurs in a verse of Tarafeh cited voce ثِنْىٌ. (S, O.) And it is said in a trad. that when a man of an army alights in a place, he may debar others from the extent of the طِوَل of his horse. (TA.) ― -b2- أَرْخَى لَهُ الطِّوَلَ [lit. meaning He relaxed, or slackened, to him the tether] means [also] (tropical:) he left him to his own affair. (A and TA in art. رخو.) ― -b3- And one says, طَالَ طِوَلُكَ and ↓ طِيَلُكَ and ↓ طِيلُكَ and ↓ طُولُكَ and ↓ طُوَلُكَ and ↓ طَوَالُكَ and ↓ طِيَالُكَ (ISk, S, O, K) and ↓ طَوْلُكَ (K) meaning (assumed tropical:) Thy life [has become long; or may thy life become long]: (ISk, S, O, K: [see also طِيلَةٌ:]) or thine absence: (S, K:) or (tropical:) thy tarrying, (A, K, TA,) and thy flagging in an affair. (A, TA.) Tufeyl says,
أَتَانَا فَلَمْ نَدْفَعْهُ اـِذْ جَآءَ طَارِقًا
فَانْزِلِ ↓ وَقُلْنَا لَهُ طَالَ طَوْلُكَ
meaning [He came to us, and we did not repel him since he came as a nightly visiter, and we said to him,] Thy case in respect of the length of the journey and the endurance of travel [has been long, therefore alight thou: or the right reading may be ↓ طُولُكَ, which is better known]: or, as some relate it, ↓ طِيلُكَ. (TA.) [It is also said that] طِوَلٌ is a pl. [or rather a coll. gen. n.] of which the sing. [or n. un.] is ↓ طِوَلَةٌ; and in like manner, ↓ طِيَلٌ, of ↓ طِيَلَةٌ. (TA.)

طِيلٌ
طِيلٌ ذ : see the next preceding paragraph, latter half, in two places. ― -b2- [In the phrases طِيلٌ يَوْمٌ and طِيلٌ لَيْلَةٌ, it app. means A tedious period, or length of time.]

طِيَلٌ
طِيَلٌ ذ : see طِوَلٌ, in three places.

طَالَةٌ
طَالَةٌ ذ A she-ass: (O, K:) said to occur [as meaning a wild she-ass] in a poem of Dhu-rRummeh, who likens thereto his she-camel: but unknown to Az. (TA.)

طِيلَةٌ
طِيلَةٌ ذ Life; the period of life. (K, TA.) One says, أَطَالَ اللّٰهُ طِيلَتَهُ [God prolonged, or may God prolong, his life]. (TA.) [See also طِوَلٌ.]

طِوَلَةٌ
طِوَلَةٌ ذ : see طِوَلٌ, last sentence.

طِيَلَةٌ
طِيَلَةٌ ذ : see طِوَلٌ, last sentence.

طُولَى
طُولَى ذ [fem. of أَطْوَلُ: used as a subst.,] A high, or an elevated, state or condition: pl. طُوَلٌ. (K.)

طُولَانِىٌّ
طُولَانِىٌّ ذ : see طُوَّالٌ.

طِوَلٌّ
طِوَلٌّ ذ : see طِوَلٌ, first sentence.

طِيَلٌّ
طِيَلٌّ ذ : see طِوَلٌ, first sentence.

طَوَالٌ
طَوَالٌ ذ : see طُولٌ: ― -b2- and see also طِوَلٌ.

طُوَالٌ
طُوَالٌ ذ : see طَوِيلٌ: ― -b2- and see also طُوَّالٌ.

طِيَالٌ
طِيَالٌ ذ : see طِوَلٌ.

طَوِيلٌ
طَوِيلٌ ذ Elongated, or extended; [i. e. long; and tall, or high;] (S, O, Msb, K;) as also ↓ طُوَالٌ; (S, O, K; but see طُوَّالٌ;) and ↓ مُسْتَطِيلٌ: and ↓ أَطْوَلُ is used in the sense of طَوِيلَةٌ, [being syn. sometimes with طَوِيلٌ and طَوِيلَةٌ,] in a verse of El-Farezdak cited voce عَزِيزٌ: (O, TA:) [it seems, from a comparison of explanations of سُرْحُوبٌ and سَلْهَبٌ &c. in the S and K, that طَوِيلٌ applied to a horse or the like generally signifies long-bodied:] طَوِيلٌ is the only epithet, known to IJ, of the measure فَعِيلٌ having the ف and ل sound and having و for its ع, except صَوِيبٌ and قَوِيمٌ; for عَوِيصٌ is [held by him to be only] used as a subst.: (M in art. صوب:) the pl. (of طَوِيلٌ and طُوَالٌ, TA) is طِوَالٌ (S, O, Msb, K) and طِيَالٌ; (S, O, K;) the latter anomalous, and said by IJ to occur only in one verse: (TA:) the fem. is طَوِيلَةٌ (Msb, K) and طُوَالَةٌ; (K, * TA;) and the pl. of the former of these is طَوِيلَاتٌ. (Msb.) ― -b2- They said, اـِنَّ اللَّيْلَ طَوِيلٌ وَلَا يَطُلْ اـِلَّا بِخَيْرٍ [Verily the night is long, and may it not be long save with good fortune]: mentioned by Lh, as expressing a prayer. (TA.) And قَصِيرَةٌ مِنْ طَوِيلَةٍ [A short thing from a tall thing]; meaning a date from a palm-tree: a prov., alluding to the abridging of speech, or language. (IAar, Meyd, K.) See also 4. ― -b3- الطَّوِيلُ is also the name of A certain kind of metre of verse; (S, O, K;) [namely, the first;] consisting of فَعُولُنْ مَفَاعِيلُنْ eight [a mistake for four] times: (O, TA:) so called because it is the longest of all the metres of verse; originally comprising forty-eight letters: (TA:) a postclassical term. (S, O, K.)

طَوِيلَةٌ
طَوِيلَةٌ ذ as a subst.: see طِوَلٌ.

طُوَّلٌ
طُوَّلٌ ذ A certain bird, (S, O, K,) of the aquatic kind, having long legs. (O, K.)

طَيِّلَةُ الرِّيحِ
طَيِّلَةُ الرِّيحِ ذ The wind's counterwind. (S, O, K.)

طُوَّالٌ
طُوَّالٌ ذ Very, or exceedingly, tall; (S, O, K, TA;) applied to a man; as also, in the same sense, ↓ طُوَالٌ, (TA,) the latter having a stronger signification than طَوِيلٌ, [with which it is mentioned above as syn.,] (TA voce رَكِيكٌ,) or it denotes less than طُوَّالٌ; (O in art. ظرف;) and so ↓ طُولَانِىٌّ and ↓ مُطَاوِلٌ, in the dial. of the vulgar: طُوَّالٌ has no broken pl., its pl. being only طُوَّالُونَ: its fem. is with ة, and so is that of طُوَالٌ; each applied to a woman. (TA.)

طَائِلٌ
طَائِلٌ ذ Benefiting; bestowing, or conferring, a benefit or benefits, or a favour or favours. (Msb.) ― -b2- [Hence its usage in the following exs.] One says of that which is vile, or contemptible, (Msb, K, TA,) هُوَ غَيْرَ طَائِلٍ, (Msb,) or مَا هُوَ بِطَائِلٍ, (K, TA,) [It is not good for anything; it is unprofitable, useless, or worthless]; and in this manner it is used alike as masc. and fem. (TA.) And it is said in a trad., ضَرَبْتُهُ بِسَيْفٍ غَيْرِ طَائِلٍ, meaning I smote him with a sword that was not sharp. (TA.) And in another trad., كُفِّنَ فِى كَفَنٍ غَيْرِ طَائِلٍ i. e. [He was shrouded in grave-clothing] not of delicate texture, and not of a goodly kind. (TA.) ― -b3- And [hence] it signifies [also] Benefit, profit, utility, or avail; and excellence: thus in the saying, هٰذَا أَمْرٌ لَا طَائِلَ فِيهِ [This is an affair in which is no benefit, &c.]: (S, O, TA:) and لَمْ يَحْلَ مِنْهُ بِطَائِلٍ [He did not find or experience, or get or obtain, from it, or him, any benefit, &c.]: it is only used in negative phrases [in this sense]: (S, O, K, TA:) and [thus] one says also, نَطَقَ بِمَا لَا طَائِلَ تَحْتَهُ [He spoke that in which was no profit]. (TA in art. بوق.) See also طَوْلٌ, second sentence.

طَائِلَةٌ
طَائِلَةٌ ذ : see طَوْلٌ, second sentence. ― -b2- Also Enmity: and blood-revenge: (S, O, K, TA:) pl. طَوَائِلُ. (TA.) You say, فُلَانٌ يَطْلُبُ بَنِى فُلَانٍ بِطَائِلَةٍ i. e. Such a one seeks to obtain of the sons of such a one blood-revenge. (TA.) [See also an ex. in art. عقل, conj. 8.]

أَطْوَلُ
أَطْوَلُ ذ Exceeding, or surpassing, in الطُّول [i. e. length, and tallness or height]: (S, O, Msb, * K:) and also in الطَّوْل [i. e. beneficence, and excellence, &c.]: (S, O, K:) fem. طُولَى: (S, O, Msb, K:) pl. of the former, applied to men, أَطَاوِلُ; (S, O;) and of the latter طُوَلٌ. (S, O, Msb, K. *) السَّبْعُ الطُّوَلُ, i. e. The seven longer chapters of the Kur-لn, (O, TA,) are the chapter of البَقَرَة and the next five chapters of which the last is الأَعْرَاف, and one other, which is the chapter of يُونُس, or الأَنْفَال and بَرَآءَة together, these being regarded as one chapter, (O, K, TA,) or, as some say, الكَهْف, and some say التَّوْبَة [which is the same as بَرَآءَة]; and some say [the chapters vulgarly called] the حَوَامِيم [which are the fortieth and six following chapters]: but the first of all these sayings is the right. (TA.) And طُولَى الطُّولَيَيْنِ [The longer of the two longer chapters of the Kur-لn], occurring in a trad. of Umm-Selemeh, was expl. by her as meaning the chapter of الأَعْرَاف: (O:) الطُّولَيَانِ meaning الأَنْعَام and الأَعْرَاف. (TA.) أَسْرَعُكُنَّ لُحُوقًا بِى أَطْوَلُكُنَّ يَدًا, or, as some relate it لَحَاقًا, as saying of the Prophet to his wives, means [The quickest of you in attaining to me is, or will be,] the most extensive of you in giving. (O.) ― -b2- See also طَوِيلٌ. ― -b3- Also A camel whose upper lip is long, (S, O, K, TA,) extending beyond the lower. (TA.)

تِطْوَلٌ
تِطْوَلٌ ذ : see طِوَلٌ, first sentence.

مِطْوَلٌ
مِطْوَلٌ ذ The penis. (O, K.) ― -b2- And A halter; syn. رَسَنٌ: (K:) pl. مَطَاوِلُ, signifying the halters (أَرْسَان) of horses. (O, K.)

مُطَاوِلٌ
مُطَاوِلٌ ذ : see طُوَّالٌ. [And see also its verb.]

مَدًى مُتَطَاوِلٌ
مَدًى مُتَطَاوِلٌ ذ A distant limit, or far-extending space. (W p. 50.)

مُسْتَطَالٌ
مُسْتَطَالٌ ذ is used by Z and Bd as meaning Reckoned long, on the ground of analogy. (TA. [See its verb.])

مُسْتَطِيلٌ
مُسْتَطِيلٌ ذ : see طَوِيلٌ. الفَجْرُ المُسْتَطِيلُ is The first dawn; also called the false; and termed ذَنَبُ السِّرْحَانِ [the tail of the wolf], because it appears rising without extending laterally: (Msb:) opposed to المُسْتَطِيرُ. (TA in art. طير.)

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَالَ
طَالَ ( w )  U ( n. ac. طُوْل 3 ),
a.  Was, became long; was extended, lengthened, elongated; was prolonged, protracted; lasted.

طَوَّلَ
طَوَّلَ II ,
a.  Lengthened, elongated, extended;   prolonged, protracted.

b.  [ La ], Granted a delay, a respite to.

c.  [ 'Ala or Fī ], Delayed, deferred, was long about, dawdled, loitered over; was prolix, tedious.

طَاْوَلَ
طَاْوَلَ III
a.  [ acc. &  Fī ], Put off, kept waiting; delayed, deferred.

b.  Was as long as.

c.  [ coll. ], Handed, reached.

أَطْوَلَ
أَطْوَلَ IV ( A ),
a.  see II (a) .

b.  ( w )  see II (b) .

تَطَوَّلَ
تَطَوَّلَ V
a.  [ 'Ala ], Was generous to.

تَطَاْوَلَ
تَطَاْوَلَ VI ,
a.  Stretched himself.

b.  [ 'Ala ], Encroached upon the rights of; took liberties with.

اِسْتَطْوَلَ
اِسْتَطْوَلَ X ( A ),
a.  Was high, tall, long; was lengthened, extended.

b.  [ 'Ala ], Had the advantage over, overcame.

c.  Deemed long.

d.  ( w ) [ coll. ], Considered late, behindhand, dilatory.

طَوْل
طَوْل [ 1 ],
a.  Power, might; ability.

b.  Wealth, riches, affluence.

c.  Superiority, ascendancy.

طِيْلَة
طِيْلَة [ 2tI ],
a.  Lifetime, life.

طُوْل
طُوْل [ 3 ] , ( pl. أَطْوَاْل 38 ),
a.  Length.

b.  Long duration, great length.

c.  Longitude.

طِوَل
طِوَل [ 7 ] ,  طِيَل [ 7I ] ,
a.  Duration; space.

b.  Tether, rope.

مِطْوَل
مِطْوَل [ 20 ] , ( pl. مَطَاوِل [ 44 ] ),
a.  Rein; tether; halter.

طَائِل
طَائِل [ 21 ] , ( pl. طَوَائِل [ 41I ] ),
a.  Utility, profit, benefit, advantage.

b.  see 1 .

طَائِلَة
طَائِلَة [ 21t ],
a.  Enmity, rancour.

b.  see 1 &  21 ( a ).

طَوَال
طَوَال [ 22 ],
a.  see 7 (a) .

طِيَال
طِيَال [ 23I ],
a.  see 7 (a) .

طَوِيْل
طَوِيْل [ 25 ] , ( pl. طَوَال [ 23 ] ),
a.  Long; tall, high.

b.  Long; lengthy; protracted.

c.  Metre.

طَوَّالِيّ
طَوَّالِيّ [ 28yi ]
a.  [ coll. ],  see N. Ag. VI .

تَطْوِيْل
تَطْوِيْل [ N. Ac.
a.  II], Elongation; amplification.

مُتَطَاوِل
مُتَطَاوِل [ N. Ag.
a.  VI], Oblong.

مُسْتَطِيْل
مُسْتَطِيْل [ N. Ag.
a.  X], Long; oblong.

b.  A certain long metre.

طَاوَلَة
طَاوَلَة G. ,
a.  Table.

طُوْل الرُّوْح
طُوْل الرُّوْح
a.  Longanimity, longsuffering, patience.

طَوِيْل البَاع
طَوِيْل البَاع
a.  Generous.

b.  Powerful, mighty.

لَا طَائِل فِيهِ
لَا طَائِل فِيهِ ,
a.  لَا طَائِل تَحْتَهِ That is no use; inutile.

طَالَمَا
طَالَمَا
a.  It is a long time since; for long.

##### Türkçe

**طَالَ**
**طَالَ** ( w ) U ( n. ac. **طُوْل** 3 ),
a. Uzun oldu; uzatıldı, uzunlaştırıldı, uzatılıp boyatıldı; uzatıldı, uzunca sürdürüldü; sürdü.

**طَوَّلَ**
**طَوَّلَ** II ,
a. Uzunlaştırdı, uzattı, genişletti; uzattı, uzunca sürdürdü.

b. [ La ], -e bir gecikme, bir mühlet verdi.

c. [ 'Ala or Fī ], Geciktirdi, erteledi; hakkında uzun sürdü, ağır davrandı, oyalanıp durdu; geveze oldu, usandırıcı oldu.

**طَاْوَلَ**
**طَاْوَلَ** III
a. [ acc. & Fī ], Erteledi, bekletti; geciktirdi, tehir etti.

b. Onun kadar uzun oldu.

c. [ coll. ], Uzattı, ulaştırdı.

**أَطْوَلَ**
**أَطْوَلَ** IV ( A ),
a. II (a)’ya bak.

b. ( w ) II (b)’ye bak.

**تَطَوَّلَ**
**تَطَوَّلَ** V
a. [ 'Ala ], -e karşı cömert oldu.

**تَطَاْوَلَ**
**تَطَاْوَلَ** VI ,
a. Kendisini uzattı.

b. [ 'Ala ], -in haklarına tecavüz etti; haddini aştı.

**اِسْتَطْوَلَ**
**اِسْتَطْوَلَ** X ( A ),
a. Yüksek oldu, uzun boylu oldu; uzunlaştırıldı, uzatıldı.

b. [ 'Ala ], -e üstün geldi, yendi.

c. Uzun saydı.

d. ( w ) [ coll. ], Geç saydı, geri kalmış saydı, ağırdan alan saydı.

**طَوْل**
**طَوْل** [ 1 ],
a. Güç, kudret; kabiliyet.

b. Servet, zenginlik, bolluk.

c. Üstünlük, hâkimiyet.

**طِيْلَة**
**طِيْلَة** [ 2tI ],
a. Ömür, hayat.

**طُوْل**
**طُوْل** [ 3 ] , ( pl. **أَطْوَاْل** 38 ),
a. Uzunluk.

b. Uzun süre, büyük uzunluk.

c. Boylam.

**طِوَل**
**طِوَل** [ 7 ] , **طِيَل** [ 7I ] ,
a. Süre; mesafe.

b. Bağ, ip.

**مِطْوَل**
**مِطْوَل** [ 20 ] , ( pl. **مَطَاوِل** [ 44 ] ),
a. Dizgin; bağ; yular.

**طَائِل**
**طَائِل** [ 21 ] , ( pl. **طَوَائِل** [ 41I ] ),
a. Fayda, kâr, menfaat, avantaj.

b. 1’e bak.

**طَائِلَة**
**طَائِلَة** [ 21t ],
a. Düşmanlık, kin.

b. 1 ve 21 (a)’ya bak.

**طَوَال**
**طَوَال** [ 22 ],
a. 7 (a)’ya bak.

**طِيَال**
**طِيَال** [ 23I ],
a. 7 (a)’ya bak.

**طَوِيْل**
**طَوِيْل** [ 25 ] , ( pl. **طَوَال** [ 23 ] ),
a. Uzun; uzun boylu, yüksek.

b. Uzun; uzun uzadıya; uzunca sürmüş.

c. Vezin.

**طَوَّالِيّ**
**طَوَّالِيّ** [ 28yi ]
a. [ coll. ], VI’nın N. Ag.’sine bak.

**تَطْوِيْل**
**تَطْوِيْل** [ N. Ac. a. II], Uzatma; genişletme.

**مُتَطَاوِل**
**مُتَطَاوِل** [ N. Ag. a. VI], Uzunca.

**مُسْتَطِيْل**
**مُسْتَطِيْل** [ N. Ag. a. X], Uzun; uzunca.

b. Belli bir uzun vezin.

**طَاوَلَة**
**طَاوَلَة** G. ,
a. Masa.

**طُوْل الرُّوْح**
**طُوْل الرُّوْح**
a. Hilim, tahammül, sabır.

**طَوِيْل البَاع**
**طَوِيْل البَاع**
a. Cömert.

b. Güçlü, kudretli.

**لَا طَائِل فِيهِ**
**لَا طَائِل فِيهِ** ,
a. **لَا طَائِل تَحْتَهِ** Bunun faydası yoktur; faydasız.

**طَالَمَا**
**طَالَمَا**
a. Uzun zamandır; uzun süre.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

طول
طَالَ - يَطُوْلُ - طُوْل - طُوْلاً- طَوِيْل - طَوْل - ذو الطَوْل - أُولو الطَوْل - تَطاوَل - يَتَطاوَلُ
طَالَ - يَطُوْلُ + الكائن أو الأمر (العمر - الأمد - بعد الشيء): يكون أو يصير طويلاً: يصبح البعد أو المسافة كبيرة وزائدة عن ما هو متوقع، أو تصير المدة أو المقدار الزمني زائداً وأكبر مما هو معتاد
طَالَ - يَطُوْلُ + الأمد أو العهد أو العمر + على كائن: زاد الأمد أو العمر عن ما هو معتاد أو متوقع لدى الكائن وعليه، وهذا يدل على أن الطول أمر نسبي، فما يكون طويلاً على كائن، قد لا يكون كذلك على آخر
﴿بل متعنا هؤلاء وآباءهم حتى طال عليهم العمر﴾: صار أثر العمر عليهم طويلاً أكثر مما اعتادوا أو توقعوا أن يكون
طَويْل: على وزن" فَعيل ": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " طَالَ - يَطُوْلُ ": زائد طوله بشدة عما اعتاد الناس
طُوْل: على وزن "فـُعـْل" اسم فعل بمعنى مفعول من " طَالَ - يَطُوْلُ ": اسم مكان أو زمان: البعد أو المسافة الكبيرة الزائدة أو الأمد الزائد
طُوْل الشيء: المسافة أو البعد الأكبر بين أطرافه والزائد على ما سواه من أبعاد الشيء
طُوْلاً: حال من " طُوْل ": بشكل طولي: من حيث الطول
طَوْل: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل من " طَالَ - يَطُوْلُ ": اسم آلة: الامتداد وزيادة الطول بنفسه، أو بوسيلة تمكنه من الوصول إلى كائن آخر أو فعل مراد
ذو الطَوْل: الذي لديه الوسيلة والقدرة على الامتداد بنفسه أو بوسائله، فيزيد طوله فيتمكن من الوصول إلى كائن أو هدف أو فعل مراد
أولو الطَوْل: جمع " ذو الطَوْل "
﴿اسْتَأْذَنَكَ أُوْلُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ﴾: من لديهم القدرة والوسيلة الطويلة التي تصل أبعد من غيرهم: كناية عن السعة والقدرة والنفوذ وما شابه
تَطاوَل - يَتَطاوَلُ: على وزن " تفاعـَل " من " طَالَ - يَطُوْلُ ": يتبادل فعل " طَالَ - يَطُوْلُ "مع آخر بشكل ذاتي: يحاول كل منهما أن يصير طويلاً نسبة للآخر
﴿ولكنا أنشأنا قرونا فتطاول عليهم العمر﴾ صار العمر نسبة لهم طويلاً أكثر من المعتاد، وصاروا نسبة لعمر الدهر قد مضى عليهم عمراً طويلاً
﴿بل متعنا هؤلاء وآباءهم حتى طال عليهم العمر﴾
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان الابتعاد عن مراقب بمسافة ابتعاد بعيدة "، وهي:
قَصَا - يَقْصُو (قَصِيَ - يَقْصَى)، بَعُدَ - يَبْعُدُ، نأى - يَنْأى، طَالَ - يَطُوْلُ، هَيَا - يَهْيِي (هَيهَيَ - يُهَيهيْ)  - هَيْهَاتَ، نَسَأََ - يَنْسَأ
طال - يطول - طويل
الزماني
طال العمر	﴿بل متعنا هؤلاء وآباءهم حتى طال عليهم العمر أفلا يرون أنا نأتي الأرض ننقصها من أطرافها أفهم الغالبون(44)﴾ الأنبياء
طال الأمد     طال العهد	﴿ألم يأن للذين آمنوا أن تخشع قلوبهم لذكر الله وما نزل من الحق ولا يكونوا كالذين أوتوا الكتاب من قبل فطال عليهم الأمد فقست قلوبهم وكثير منهم فاسقون(16)﴾ الحديد ﴿فرجع موسى إلى قومه غضبان أسفا قال ياقوم ألم يعدكم ربكم وعدا حسناأفطال عليكم العهد أم أردتم أن يحل عليكم غضب من ربكم فأخلفتم موعدي(86)﴾ طه
طويلا
النهار طويل الليل طويل﴿إن لك في النهار سبحا طويلا(7)﴾ المزمل ﴿ومن الليل فاسجد له وسبحه ليلا طويلا(26)﴾ الإنسان
طولاً : المكاني
الجبال طولا﴿وَلَا تَمْشِ فِي الأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولا(37)﴾ الإسراء
ذي الطول - أولو الطول
 ﴿غَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقَابِ ذِي الطَّوْلِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ(3)﴾ غافر
 	﴿وَإِذَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُوْلُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ(86)﴾ التوبة
 	﴿وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلا أَنْ يَنكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمْ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنْ الْعَذَابِ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ(25)﴾ النساء
تطاول
 ﴿ولكنا أنشأنا قرونا فتطاول عليهم العمر وما كنت ثاويا في أهل مدين تتلوا عليهم آياتنا ولكنا كنا مرسلين(45)﴾ القصص ﴿بل متعنا هؤلاء وآباءهم حتى طال عليهم العمر أفلا يرون أنا نأتي الأرض ننقصها من أطرافها أفهم الغالبون(44)﴾ الأنبياء
مختار الصحاح
● [طول] ط و ل: الطُّولُ ضد العرض  و طالَ الشيء يطول طُولاً امتد و طَوَّلَهُ غيره و أطَالَهُ أيضا و طاوَلَني فلان فطُلْتُهُ أي كنت أطول منه من الطُّولِ و الطَّوْلِ جميعا وبابه قال ز و الطِّوَلُ بوزن العنب الحبل الذي يُطَوَّل للدابة فترعى فيه وهو الطَّوِيلةُ أيضا و الطُّوال بالضم الطَّوِيلُ فإن أفرط في الطُّولِ فهو طُوَّالٌ بالتشديد و الطِّوالُ بالكسر جمع طويل و الأَطاوِلُ جمع الأَطْولِ و الطُّولَى تأنيث الأَطْولِ والجمع الطُّوَلُ مثل الكبرى والكُبَرُ ويقال هذا أمر لا طَائِلَ فيه إذا لم يكن فيه غناء ومزية يقال ذلك في التذكير والتأنيث ولا يُتكلم به إلا في الجحد و الطَّوْلُ بالفتح المَنُّ يقال طالَ عليه من باب قال و تَطَوَّلَ عليه أي امتن عليه و طاوَلَهُ في الأمر أي ماطله و أطالتِ المرأة ولدت ولدا طُوَالا وفي الحديث ﴿إن القصيرة قد تُطيل﴾ و طَوَّلَ له تَطْوِيلا أمهله و اسْتَطَالَ عليه تَطاوَلَ وقد يكون استَطالَ بمعنى طالَ
الراغب
طول
- الطول والقصر من الأسماء المتضايفة كما تقدم، ويستعمل في الأعيان والأعراض كالزمان وغيره قال تعالى: }فطال عليهم الأمد﴿[الحديد/16]،﴾سبحا طويلا﴿[المزمل/7]، ويقال: طويل وطوال، وعريض وعراض، وللجمع: طوال، وقيل: طيال، وباعتبار الطول قيل للحبل المرخي على الدابة: طول (انظر: أساس البلاغة ص 287؛ والمجمل 2/590)، وطول فرسك، أي: أرخ طوله، وقيل: طوال الدهر لمدته الطويلة، وتطاول فلان: إذا أظهر الطول، أو الطول. قال تعالى:﴾فتطاول عليهم العمر﴿[القصص/ 45]، والطول خص به الفضل والمن، قال:﴾شديد العقاب ذي الطول﴿[غافر /3]، وقوله تعالى:﴾استأذنك أولوا الطول منهم﴿[التوبة/86]،﴾ومن لم يستطع منكم طولا{ [النساء/25]، كناية عما يصرف إلى المهر والنفقة. وطالوت اسم علم وهو أعجمي.
ملخص اللسان:
1.    طالَ يَطُولُ طُولاً الطول: نقيض القِصَر في الناس وغيرهِم من الحيوان والمَوات.
2.    والطُّوال، بالضم: المُفْرِط الطُّول؛
3.    والطَّوَالُ، بالفتح: من قولك لا أُكَلِّمه طَوَالَ الدَّهْر وطُولَ الدَّهْر بمعنى.
4.    وأَطَالَتِ المرأَةُ إِذا وَلَدَتْ طِوَالاً،
5.    والطُّولُ خِلاف العَرْض.
6.    وطالَ الشيءُ أَي امتدَّ، وكلُّ ما امتدَّ من زَمَن أَو لَزِمَ من هِمٍّ ونحوِه فقد طالَ،
7.    وأَطال الله طِيلَتَه أَي عُمْرَه.
8.    والمُطاوَلة في الأَمر: هو التطويل والتَّطاوُلُ في مَعْنًى هو الاسْتِطالة على الناس إِذا هو رَفَع رأْسَه ورأَى أَنّ له عليهم فَضْلاً في القَدْر؛
9.    وطاوَلْته في الأَمر أَي ماطَلْته.
10. وطَوَّل له تَطْويلاً أَي أَمْهَله.
11. وتَطاوَلَ: تمدَّدَ إِلى الشيء ينظر نحوه؛
12. والطِّوَلُ: الحَبْلُ الطويلُ جدًّا؛
13. والطِّوَلُ: التمادي في الأَمر والتراخي.
14. والطَّوْل والطائل والطائلة: الفَضْل والقُدْرة والغنى والسَّعَة والعُلُوُّ؛
15. والطَّوْلُ القدرة على المَهْر.
16. والطَّوْل:المَنُّ، وأَصل الطائل النفع والفائدة.
17. والطَّوائل: الأَوتار
لسان العرب
● - طول: الطُّولُ: نقيض القِصَر في الناس وغيرهِم من الحيوان والمَوات.     ويقال للشيء الطَّويلِ: طالَ يَطُولُ طُولاً، فهو طَويلٌ وطُوالٌ. قال     النحويون: أَصْلُ طالَ فَعُلَ استدلالاً بالاسم منه إِذا جاء على فَعِيل نحو     طَويل، حَمْلاً على شَرُفَ فهو شَرِيف وكَرُمَ فهو كَريم، وجَمْعُهُما     طِوال؛ قال سيبويه: صَحَّت الواو في طِوال لصِحَّتها في طَويل، فصار طِوال     من طَويل كجِوار من جاوَرْت، قال: ووافَقَ الذين قالوا فَعِيل الذين قالوا     فُعال لأَنهما أُخْتان فجَمَعوه جَمْعه، وحكى اللُّغويون طِيال، ولا     يوجبه القياس لأَن الواو قد صَحَّت في الواحد فحكمها أَن تصح في الجمع؛ قال     ابن جني لم تقلب إِلا في بيت شاذ وهو قوله:     تَبَيَّنَ لي أَنَّ القَماءةَ ذِلَّةٌ،     وأَنَّ أَعِزَّاء الرجالِ طِيالُها     والأُنثى طَويلةٌ وطُوالةٌ، والجمع كالجمع، ولا يمتنع شيء من ذلك من     التسليم. ويقال للرجل إِذا كان أَهْوَج الطُّول طُوَال وطُوَّال، وامرأَة     طُوالة وطُوَّالة. الكسائي في باب المُغالَبة: طاوَلَني فَطُلْتُه من     الطُّول والطَّوْل جميعاً. وقال سيبويه: يقال طُلْتُ على فَعُلْتُ لأَنك تقول     طَويل وطُوال كما قُلْتَ قَبُحَ وقَبيح، قال: ولا يكون طُلْته كما لا     يكون فَعُلْتُه في شيء؛ قال المازني: طُلْتُ فعُلْتُ أَصْلٌ واعْتَلَّت من     فعُلْت غيرَ مُحَوَّلة، الدليلُ على ذلك طَوِيلٌ وطُوال؛ قال: وأَما     طاوَلْته فطُلْتُه فهي مُحَوَّلة كما حُوِّلَت قُلْتُ، وفاعلها طائلٌ، لا يقال     فيه طَويلٌ كما لا يقال في قائل قَويل، قال: ولم يؤْخذ هذا إِلا عن     الثِّقات؛ قال: وقُلْتُ مُحَوَّلةٌ من فَعَلْت إِلى فَعُلْت كما أَن بِعْتُ     مُحَوَّلة من فَعَلْت إِلى فَعِلْت وكانت فعِلْتُ أَولى بها لأَن الكسرة     من الياء، كما كان فَعُلْت أَولى بقُلْت لأَن الضمة من الواو؛ وطالَ     الشيءُ طُولاً وأَطَلْته إِطالةً. والسَّبْع الطُّوَلُ من سُور القرآن: سَبْعُ     سُوَر وهي سورة البقرة وسورة آل عمران والنساء والمائدة والأَنعام     والأَعراف، فهذه ست سور متوالياتٌ واختلفوا في السابعة، فمنهم من قال السابعة     الأَنفال وبراءَة وعدّهما سورة واحدة، ومنهم من جعل السابعة سورة يونس؛     والطُّوَل: جمع طُولى، يقال هي السّورة الطُّولى وهُنَّ الطُّوَل؛ قال ابن     بري: ومنه قرأْت السَّبْع الطُّوَل؛ وقال الشاعر:     سَكَّنْته، بعدَما طارَتْ نَعامتُه،     بسورة الطُّورِ، لمَّا فاتَني الطُّوَلُ     وفي الحديث: أُوتِيتُ السَّبْعَ الطُّوَل؛ هي بالضم جمع الطُّولى، وهذا     البناء يلزمه الأَلف واللام أَو الإِضافة. وفي حديث أُمِّ سَلَمَة: أَنه     كان يقرأَ في المغرب بطُولى الطُّولَيَيْن، هي تثنية الطُّولى     ومُذَكَّرُها الأَطْوَل، أَي أَنه كان يقرأُ فيها بأَطْول السورتين الطويلتين،     تَعْني الأَنعام والأَعراف. والطويل من الشِّعْر: جنس من العَرُوض، وهي كلمة     مُوَلَّدة، سمي بذلك لأَنه أَطْوَلُ الشِّعْر كُلِّه، وذلك أَن أَصله     ثمانية وأَربعون حرفاً، وأَكثر حروف الشعر من غير دائرته اثنان وأَربعون     حرفاً، ولأَن أَوتاده مبتدأ بها، فالطُّول لمتقدم أَجزائه لازم أَبداً، لأَن     أَول أَجزائه أَوتاد والزوائد أَبداً يتقدم أَسبابَها ما أَوَّلُه     وَتِدٌ. والطُّوال، بالضم: المُفْرِط الطُّول؛ وأَنشد ابن بري قول     طُفَيل:طُوال السَّاعِدَيْن يَهُزُّ لَدْناً،     يَلُوحُ سِنانُه مِثْلَ الشِّهاب     قال: ولا يُكَسَّر     (* قوله «قال ولا يكسر إلخ» هكذا في الأصل، وعبارة     القاموس وشرحه: والطوال، كرمان، المفرط الطول، ولا يكسر، انما يجمع جمع     السلامة اهـ. وبهذا يعلم ما لعله سقط هنا، فقد تقدم في صدر المادة أَن     طوالاً كغراب يجمع على طوال بالكسر).     إِنما يُجْمع جمع السلامة. وطاوَلَني فَطُلْتُه أَي كنت أَشَدَّ طُولاً     منه؛ قال:     إِنَّ الفَرَزْدَقَ صَخْرَةٌ عادِيَّةٌ     طالَتْ، فَلَيْسَ تَنالُها الأَوْعال     وطالَ فلان فلاناً أَي فاقه في الطُّول؛ وأَنشد:     تَخُطُّ بِقَرْنَيْها بَرِيرَ أَراكةٍ،     وتَعْطُو بِظِلْفَيْها، إِذا الغُصْنُ طالها     أَي طاوَلَها فلم تَنَلْه. والأَطْوَل: نقيضُ الأَقْصر، وتأْنيث     الأَطْوَل الطُّولى، وجمعها الطُّوَل.     الجوهري: الطُّوَال، بالضم، الطَّوِيلُ. يقال طَوِيلٌ وطُوَالٌ، فإِذا     أَفرَط في الطُّول قيل طُوّال، بالتشديد. والطِّوال، بالكسر: جمع طَويل،     والطَّوَالُ، بالفتح: من قولك لا أُكَلِّمه طَوَالَ الدَّهْر وطُولَ     الدَّهْر بمعنى. ويقال: قَلانِسُ طِيَالٌ وطِوَالٌ بمعنى. والرِّجال     الأَطاوِل: جمع الأَطْوَل، والطُّولىَ تأْنيث الأَطْوَل، والجمع الطُّوَل مثل     الكُبْرَى والكُبَر.     وأَطَالَتِ المرأَةُ إِذا وَلَدَتْ طِوَالاً. وفي الحديث: إِن القَصِيرة     قد تُطِيل. الجوهري: والطُّولُ خِلاف العَرْض. وطالَ الشيءُ أَي امتدَّ،     قال: وطُلْتُ أَصله طَوُلْتُ بضم الواو لأَنك تقول طَويل، فنقلت الضمة     إِلى الطاء وسقطت الواو لاجتماع الساكنين، قال: ولا يجوز أَن تقول منه     طُلْتُه، وأَما قولك طَاولَني فطُلْتُه فإِنما تَعْني بذلك كنت أَطْولَ منه     من الطُّول والطَّوْل جميعاً. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه     وسلم، ما مَشَى مع طِوَالٍ إِلا طالَهُم، فهذ من الطُّول؛ قال ابن بري: وعلى     ذلك قول سُبَيح بن رِياح الزِّنْجي، ويقال رياح بن سبيح، حين غَضِبَ لما     قال جَرِيرٌ في الفَرَزْدَق:     لا تَطْلُبَنَّ خُؤُولةً في تَغْلِبٍ،     فالزِّنْجُ أَكْرَمُ منهمُ أَخْوَالا     فقال سبيح أَو رياح لما سَمِع هذا البيت:     الزِّنْجُ لو لاقَيْتَهم في صَفِّهِمْ،     لاقَيْتَ، ثمَّ، جَحَاجِحاً أَبْطَالاً     ما بالُ كَلْبِ بَني كُلَيْبٍ سَبَّنا،     أَنْ لم يُوازِنْ حاجِباً وعِقَالا؟     إِنَّ الفَرَزْدَق صَخْرَةٌ عادِيَّةٌ     طالَتْ، فليس تَنالُها الأَوْعالا     (* قوله «الاوعالا» تقدم إيراده قريباً الأوعال بالرفع).     وقالت الخنساء:     وما بَلَغَتْ كَفُّ امرئٍ مُتَناوِلٍ،     من المَجْدِ، إِلاَّ والذي نِلْتَ أَطْوَلُ     وفي حديث استسقاء عمر، رضي الله عنه: فطالَ العَباسُ عمرَ أَي غَلَبَه     في طُولِ القامة، وكان عمر طَويلاً من الرجال، وكان العباس أَشدَّ طُولاً     منه. وروي أَن امرأَة قالت: رأَيت عَبّاساً يطوف بالبيت كأَنه فُسْطاطٌ     أَبيض، وكانت رأَت عَلِيَّ بن عبد الله بن العباس وقد فَرَعَ الناسَ كأَنه     راكب مع مُشَاةٍ فقالت: مَنْ هذا؟ فأُعْلِمَتْ فقالت: إِنّ الناسَ     ليَرْذُلون، وكان رأْس علي بن عبد الله إِلى مَنْكِب أَبيه عبد الله، ورأْسُ     عبد الله إِلى مَنْكِب العباس، ورأْسُ العباس إِلى مَنْكِب عبد     المُطَّلِب. وأَطَلْتُ الشيءَ وأَطْوَلْت على النقصان والتمام بمعنى. المحكم:     وأَطال الشيءَ وطَوَّلَه وأَطْوَلَه جعله طَويلاً، وكأَن الذين قالوا ذلك     إِنما أَرادوا أَن ينبهوا على أَصل الباب، قال فلا يقاس هذا إِنما يأْتي     للتنبيه على الأَصل؛ وأَنشد سيبويه:     صَدَدْتِ فأَطْوَلْتِ الصُّدودَ، وقَلَّما     وِصالٌ، على طُولِ الصُّدود، يَدُومُ     وكلُّ ما امتدَّ من زَمَن أَو لَزِمَ من هِمٍّ ونحوِه فقد طالَ، كقولك     طالَ الهَمُّ وطال الليلُ. وقالوا: إِنَّ الليل طَويلٌ فلا يَطُلْ إِلاَّ     بخير؛ عن اللحياني. قال: ومعناه الدُّعاء. وأَطال الله طِيلَتَه أَي     عُمْرَه. وطالَ طِوَلُك وطِيَلُك أَي عُمْرك، ويقال غَيْبتك؛ قال     القطامي:إِنّا مُحَيُّوكَ فاسْلَمْ أَيُّها الطَّلَلُ،     وإِن بَلِيتَ، وإِن طالَتْ بك الطِّوَلُ     يروى الطِّيَل جمع طِيلة، والطِّوَل جمع طِوَلة، فاعْتَلَّ الطِّيَل     وانقلبت ياؤه واواً لاعتلالها في الواحد، فأَما طِوَلة وطِوَل فمن باب     عِنَبة وعِنَب.     وطالَ طُوَلُك، بضم الطاء وفتح الواو، وطالَ طَوَالُك، بالفتح،     وطِيَالُك، بالكسر؛ كل ذلك حكاه الجوهري عن ابن السكيت. وجملٌ أَطْوَلُ إِذا     طالتْ شَفَتُه العُليا. قال ابن سيده: والطَّوَل طُولٌ في مِشْفَر البعير     الأَعلى على الأَسفل، بعير أَطْوَل وبه طَوَلٌ. والمُطاوَلة في الأَمر: هو     التطويل والتَّطاوُلُ في مَعْنًى هو الاسْتِطالة على الناس إِذا هو رَفَع     رأْسَه ورأَى أَنّ له عليهم فَضْلاً في القَدْر؛ قال: وهو في معنى آخر     أَن يقوم قائماً ثم يَتَطاوَل في قيامه ثم يَرْفَع رأْسَه ويَمُدّ قوامَه     للنظر إِلى الشيء. وطاوَلْته في الأَمر أَي ماطَلْته. وطَوَّل له     تَطْويلاً أَي أَمْهَله. واسْتَطالَ عليه أَي تَطَاوَلَ، يقال: اسْتَطالوا عليهم     أَي قَتَلوا منهم أَكثرَ مما كانوا قَتَلوا، قال: وقد يكون اسْتَطالَ     بمعنى طالَ، وتَطاوَلْت بمعنى تَطالَلْت. وفي الحديث: إِن هذين الحَيَّين من     الأَوس والخَزْرَج كانا يتَطاوَلانِ على رسول الله،صلى الله عليه وسلم،     تَطاوُلَ الفَحْلَين أَي يَسْتَطِيلانِ على عَدُوِّه ويتباريانِ في ذلك     ليكون كل واحد منهما أَبلغ في نصرته من صاحبه، فشُبِّه ذلك التَّباري     والتغالُب بتَطاوُلِ الفحلين على الإِبل، يَذُبُّ كلُّ واحد منهما الفُحولَ     عن إِبله ليظهر أَيُّهما أَكثرُ ذَبًّا. وفي حديث عثمان: فتَفَرَّق الناسُ     فِرَقاً ثلاثاً، فصامِتٌ صَمْتُه أَنْفَذُ من طَوْلِ غيره، ويروى من     صَوْل غيره، أَي إِمْساكُه أَشدُّ من تَطاوُل غيره. ويقال: طالَ عليه     واستطالَ وتَطاوَلَ إِذا علاه وتَرَفَّع عليه. وفي الحديث: أَرْبى الرِّبا     الاستطالةُ في عِرْضِ الناس أَي اسْتِحْقارُهم والتَّرَفُّعُ عليهم     والوَقِيعةُ فيهم.     وتَطاوَلَ: تمدَّدَ إِلى الشيء ينظر نحوه؛ قال:     تَطاوَلْتُ كي يَبدو الحَصِيرُ فما بَدَا     لِعَيْني، ويا لَيْتَ الحَصِيرَ بَدا لِيا     واسْتَطالَ الشَّقُّ في الحائط: امتدَّ وارتفع؛ حكاه ثعلب، وهو     كاسْتَطار.     والطِّوَلُ: الحَبْلُ الطويلُ جدًّا؛ قال طرفة:     لَعَمْرُكَ إِنَّ الموتَ، ما أَخْطَأَ الفَتَى،     لَكَالطِّوَلِ المُرْخَى، وثِنْياهُ باليَدِ     والطِّوَلُ والطِّيَلُ والطَّويلة والتِّطْوَلُ، كُلُّه: حَبْلٌ طويل     تُشَدُّ به قائمةُ الدابة، وقيل: هو الحبل تُشَدُّ به ويُمْسِك صاحبُه     بطَرَفه ويُرْسِلها تَرْعى؛ قال مُزاحِم:     وسَلْهَبةٍ قَوْداءَ قُلِّصَ لَحْمُها،     كسِعْلاةِ بِيدٍ في خِلالٍ وتِطْوَل     وقد طَوَّلَ لها. والطِّوَل: الحبل الذي يُطَوَّل للدابة فترعى فيه،     وكانت العرب تتكلم به     (* قوله «وكانت العرب تتكلم به» كذا في الأصل، وعبارة     التهذيب: وقال الليث الطويلة اسم حبل يشد به قائمة الدابة ثم ترسل في     المرعى، وكانت العرب تتكلم به اهـ) ؛ يقال: طَوِّل لفرسك يا فلان أَي أَرْخِ     له حَبْلَه في مَرْعاه. الجوهري: طَوِّلْ فرَسك أَي أَرْخِ طَويلتَه في     المَرْعى؛ قال أَبو منصور: لم أَسمع الطَّويلةَ بهذا المعنى من العرب     ورأيتهم يُسَمُّونه الطِّوَل فلم نسمعه إِلاَّ بكسر الأَول وفتح الثاني.     غيره: يقال أَرْخ للفَرَس من طِوَلِه، وهو الحَبْل الذي يُطَوَّل للدابة     فترعى فيه، وأَنشد بيت طرفة: لَكَالطِّوَل المُرْخَى؛ قال: وهي الطَّويلة     أَيضاً، وقوله: ما أَخْطَأَ الفَتَى أَي في إِخطائه الفَتى؛ وقد شَدَّد     الراجزُ الطِّوَلَّ للضرورة فقال مَنْظور بن مَرْثَد الأَسَدي:     تَعَرَّضَتْ لي بمَكَانٍ حِلِّ،     تَعَرُّضاً لم تَأْلُ عن قَتْلِلِّي،     تَعَرُّضَ المُهْرَة في الطِّوَلِّ     ويروى: عن قَتْلاً لي، على الحكاية، أَي عن قَوْلِها قَتْلاً له؛ قال     الجوهري: وقد يفعلون مثل ذلك في الشِّعر كثيراً ويزيدون في الحرف من بعض     حروفه؛ قال ذُهْل بن قريع، ويقال قارب بن سالم المُرِّي:     كأَنَّ مَجْرَى دَمْعِها المُسْتَنِّ     قُطْنُنَّةً من أَجْوَدِ القُطْنُنِّ     وأَنشده غيره:     قُطُنَّةٌ من أَجْوَدِ القُطُنِّ     قال ابن بري: وهذا هو صواب إِنشاده. وفي الحديث: ورجُلٌ طَوَّل لها في     مَرْجٍ فقَطَعَتْ طِوَلها، وفي آخر: فأَطالَ لها فقَطَعَتْ طِيَلَها؛     الطِّوَلُ والطِّيَلُ، بالكسر: هو الحبل الطويل يُشَدُّ أَحد طَرَفيه في     وَتِدٍ أَو غيره والآخر في يد الفرس ليَدُور فيه ويرعى ولا يذهب لوجهه.     وطَوَّلَ وأَطالَ بمعنىً أَي شَدَّها في الحبل؛ ومنه الحديث: لِطِوَل الفَرَس     حمًى أَي لصاحب الفرس أَن يَحْمِي الموضع الذي يَدُور فيه فرسُه المشدودُ     في الطِّوَل إِذا كان مُباحاً لا مالك له. وفي الحديث: لا حِمى إِلاَّ     في ثلاث: طِوَلِ الفرس، وثَلَّةِ البئرِ، وحَلْقةِ القوم؛ قوله لا حِمى     يعني إِذا نزل رجل في عسكر على موضع له أَن يمنع غيرَه طَوِلَ فرسه، وكذلك     إِذا حَفَر بئراً له أَن يمنع غيرَه مقدارَ ما يكون حَرِيماً له.     ومَطَاوِلُ الخيل: أَرسانُها، واحدها مِطْوَلٌ. والطِّوَلُ: التمادي في الأَمر     والتراخي. يقال: طالَ طِوَلُك وطِيَلُك وطِيلُك وطُولُك، ساكنة الياء     والواو؛ عن كراع، إِذا طال مُكْثُه وتمادِيه في أَمر أَو تَرَاخِيه عنه؛ قال     طفيل:     أَتانا فلم نَدْفَعْه، إِذ جاء طارِقاً،     وقلنا له: قد طالَ طُولُك فانْزِلِ     أَي أَمرُك الذي أَنت فيه من طُول السفر ومُكابدة السير، ويروى: قد طال     طِيلُك؛ وأَنشد ابن بري:     أَما تَعْرِف الأَطلالَ قد طالَ طِيلُها     والطَّوَالُ: مَدَى الدهرِ؛ يقال: لا آتِيك طَوَال الدَّهْر.     والطَّوْل والطائل والطائلة: الفَضْل والقُدْرة والغى والسَّعَة     والعُلُوُّ؛ قال أَبو ذؤَيب:     ويَأْشِبُني فيها الذينَ يَلُونَها،     ولو عَلِموا لم يَأْشِبُوني بطائل     وأَنشد ثعلب في صفة ذئب:     وإِن أَغارَ فلم يَحْلُلْ بطائلةٍ،     في لَيْلةٍ من جُمَيْر ساوَرَ الفُطُما     (* قوله «وإن أغار إلخ» سبق إنشاده في ترجمة جمر:     وإن أطاف ولم يظفر بطائلة * في ظلمة ابن جمير ساوَر     الفطما)     كذا أَنشده جُمَيْر على لفظ التصغير، وقد تَطَوَّل عليهم. وفي التنزيل     العزيز: ومَنْ لم يَسْتَطِعْ منكم طَوْلاً (الآية)؛ قال الزجاج: معناه من     لم يقدر منكم على مَهْرِ الحُرَّة، قال: والطَّوْلُ القدرة على المَهْر.     وقوله عز وجل: ذي الطَّوْل لا إِله إِلا هو؛ أَي ذي القُدْرة، وقيل:     الطَّوْل الغِنى، والطَّوْلُ الفَضْل، يقال: لفلان على فلان طَوْلٌ أَي     فَضْلٌ. ويقال: إِنه لَيَتَطَوَّل على الناس بفضله وخيره. والطَّوْل، بالفتح:     المَنُّ، يقال منه: طالَ عليه وتَطوَّلَ عليه إِذا امْتَنَّ عليه. وفي     الحديث: اللهمَّ بك أُحاوِل وبك أُطاوِل، مُفاعَلة من الطَّوْل، بالفتح،     وهو الفَضْلُ والعُلُوُّ على الأَعداء؛ ومنه الحديث: تَطَاوَلَ عليهم     الرَّبُّ بفضله أَي تَطَوَّل، وهو من باب طارَقْتَ النَّعْلَ في إِطلاقها على     الواحد؛ ومنه الحديث: قال لأَزواجه أَوَّلُكُنَّ لحُوقاً بي     أَطْوَلُكُنَّ يداً، فاجْتَمَعْن يتَطاوَلْنَ فطالَتْهُنَّ سَوْدةُ فماتت زينبُ     أَوَّلَهنَّ؛ أَراد أَمَدُّكُنَّ يداً بالعطاء من الطَّوْل فظَنَنَّه من     الطُّول، وكانت زينب تَعْمَل بيدها وتتصدق؛ قال أَبو منصور: والتَّطَوُّل عند     العرب محمود يوضع موضع المَحاسِن، والتطاوُلُ مذموم، وكذلك الاستطالة     يوضَعانِ موضع التكبر. ابن سيده: التَّطاوُلُ والاسْتِطالة التَّفَضُّل     ورَفْعُ النفس، واشتقاق الطائل من الطُّول. ويقال للشيء الخَسِيس الدُّون: هو     بطائل الذَّكَرُ والأُنثى في ذلك سواءٌ؛ وأَنشد:     لقد كَلَّفوني خُطَّة غيرَ طائل     الجوهري: هذا أَمر لا طائلَ فيه إِذا لم يكن فيه غَنَاءٌ ومَزِيّة، يقال     ذلك في التذكير والتأْنيث. ولم يَحْلَ منه بِطائلٍ: لا يُتَكَلَّم به     إِلاَّ في الجَحْد. وفي الحديث: أَنه ذكر رجلاً من أَصحابه قُبِضَ فكُفِّن     في كَفَنٍ غير طائلٍ أَي غير رَفيعٍ ولا نفيس، وأَصل الطائل النفع     والفائدة. وفي حديث ابن مسعود في قتل أَبي جهل: ضَرَبْته بسيف غير طائل أَي غير     ماضٍ ولا قاطع كأَنه كان سيفاً دُوناً بين السيوف. والطَّوائل: الأَوتار     والذُّحُول، واحدتها طائلة؛ يقال: فلان يَطْلُب بني فلان بطائلةٍ أَي     بوَتْرٍ كأَن له فيهم ثأْراً فهو يطلبه بِدَمِ قتيله. وبيْنَهم طائلةٌ أَي     عداوة وتِرَةٌ؛ وقول ذي الرمة يصف ناقته:     مَوَّارة الضَّبعِ مِثلُ الحَيْدِ حارِكُها،     كأَنَّها طالةٌ في دَفِّها بَلَق     قال: الطَّالة الأَتان؛ قال أَبو منصور: ولا أَعرفه فلينظر في شعر ذي     الرمة.     والطُّوَّل، بالتشديد: طائر. وطَيِّلَةُ الرِّيح: نَيِّحتُها.     وطُوالة: موضع، وقيل بئر؛ قال الشَّمَّاخ:     كِلا يَوْمَيْ طُوالةَ وَصْلُ أَرْوى     ظَنُونٌ آنَ مُطَّرَحُ الظَّنُون     قال أَبو منصور: ورأَيت بالصَّمَّان روضة واسعة يقال لها الطَّوِيلة،     وكان عَرْضُها قدرَ مِيلٍ في طُول ثلاثة أَميال، وفيها مَساكٌ لماء السماء     إِذا امتلأَ شَرِبوا منه الشهرَ والشهرين؛ وقال في موضع آخر: تكون ثلاثة     أَميال في مثلها؛ وأَنشد:     عادَ قَلْبي من الطَّوِيلة عِيدُ     وبَنُو الأَطْوَل: بطن.
مقاييس اللغة:
(طول) الطاء والواو واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَضْلٍ وامتداد في الشيء. من ذلك: طالَ الشَّيءُ يطُولُ طُولاً. قال أحمد بن يحيى ثعلبٌ: الطُّول: خلاف العَرض. ويقال طاوَلْت فلاناً فطُلْتُه، إذا كنتَ أطوَلَ منه. وطال فلاناً فلانٌ، أي إنه أطول منه. قال:
إنَّ الفرزدقَ صخرةٌ ملمومةٌ *** طالت فليس تنالها الأوعالا([12])
وهذا قياسٌ مطَّرد في كلِّ ما أشبه ذلك، فيقال للحبل الطِّوَل؛ لطوله وامتداده. قال طرفة:
لعمرُكَ إنَّ الموتَ ما أخطأ الفتى *** لكالطِّوَل المُرخَى وثِنياهُ في اليدِ([13])
ويقولون: لا أكلِّمه طَوَالَ الدَّهر. ويقال جملٌ أطوَلُ، إذا طالت شفتُهُ العليا. وطاولَني فلانٌ فطُلْتُه، أي كنت أطولَ منه. والطُّوَال: الطَّويل. والطِّوَال: جمع الطَّويل. وحكى بعضهم: قَلانِسُ طِيال([14])، بالياء. وأمرٌ غير طائلٍ، إذا لم يكن فيه غَناء. يقال ذلك في المذكَّر والمؤنث. قال:
* وقد كلَّفُوني خُطَّةً غيرَ طائِلِ([15]) *
وتطاولتُ في قِيامي، إذا مددتَ رِجليكَ لتنظر. وطوِّلْ فرسَك، أي أَرْخِ طويلتَه في مرعاه([16]). واستطالُوا عليهم، إذا قتلوا منهم أكثر ممَّا قتلوا.
القاموس المحيط:
طالَ طُولاً، بالضم امْتَدَّ، كاسْتَطالَ، فهو طَويلٌ وطُوالٌ، كغُرابٍ، وهي بهاءٍ ج طِوالٌ وطِيالٌ، بكسرِهما. وكرُمَّانٍ المُفْرِطُ الطُّولِ. وطاوَلَني فطُلْتُه كنتُ أطْوَلَ منه في الطُّولِ والطَّوْلِ جميعاً. وأطالَه وأطْوَلَه طوَّلَهُ، والطَّوَلُ، مُحركةً طولٌ في مِشْفَرِ البَعيرِ الأعْلَى. وقولُ الجَوْهَرِيّ في شَفَةِ البَعيرِ وَهَمٌ. بَعيرٌ أطْوَلُ. وتَطاوَلَ تَطالَلَ. واسْتَطالَ امْتَدَّ، وارْتَفَع، وتَفَضَّلَ، وتَطاوَلَ. والطِّيلَةُ، بالكسر العُمُرُ. والتِّطْوَلُ، كدِرْهَمٍ، والطَّويلَةُ والطِّوَلُ والطِّيَلُ، كعِنبٍ فيهما، وتُشَدَّدُ لامُهُمَا في الشِّعْرِ حَبْلٌ يُشَدُّ به قائِمَةُ الدَّابَّةِ، أو تُشَدُّ وتُمْسِكُ طَرَفَه، وتُرْسِلُهَا تَرْعَى. وطَوَّلَ لها أرْخَى طَويلَتَها في المَرْعى، و له أمْهَلَهُ. والطَّوالُ، كَسحابٍ مَدَى الدَّهر. وطالَ طِوَلُكَ وطِيَلُكَ، كعِنَبٍ فيهما، وطولُكَ، بالضم، وطَوْلُكَ، بالفتح، وطيلُكَ، بالكسر، وطُوَلُكَ، كصُرَدٍوطَوالُكَ، كسَحابٍ، وطِيالُكَ، ككِتابٍ: مُكْثُكَ، أو عُمُرُكَ، أو غَيْبَتُكَ. والطَّوْلُ والطائلُ والطائلَةُ: الفَضْلُ، والقُدْرَةُ، والغِنَى والسَّعَةُ. وتَطَوَّلَ عليهم: امْتَنَّ، كطال عليهم. وما هو بطائلٍ: للدونِ الخَسيسِ. وكسُكَّرٍ: طائرٌ مائِيٌّ طَويلُ الرِّجْلَيْنِ. وكثُمامةٍ: ع أو بِئْرٌ، وفَرَسٌ لبَنِي ضُبَيْعَةَ بنِ نزارٍ، وأبو طُوالَةَ: عبدُ الله بنُ عبدِ الرحمنِ تابِعِيٌّ. وكغُرابٍ: اسمٌ. وأطالَتِ المرأةُ: ولَدَتْ أولاداً طِوالاً، أو ولداً طويلاً. وفي المَثَلِ: " إنَّ القَصيرَةَ قد تُطيلُ " . وليس بحديثٍ، كما وَهِمَ الجوهرِيُّ. وبَنو الأَطْوَلِ: بَطْنٌ. والطالَةُ: الأتانُ. والمِطْوَلُ، كمِنبرٍ: الذَّكَرُ، والرَّسَنُ.
ومَطاولُ الخَيْلِ: أرْسانُها. وطَيّلَةُ الريحِ، ككَيِّسَةٍ: نَيِّحَتُها. وطاوَلَه: ماطَلَه.
والسَّبْعُ الطُّوَلُ، كصُرَدٍ: من البَقَرَةِ إلى الأعْرافِ. والسابِعةُ سورَةُ يونُسَ، أو الأَنْفالُ وبَرَاءَةُ جَميعاً، لأنهما سورَةٌ واحِدَةٌ عندَه. وفي المَثَلِ: " قَصيرةٌ من طَويلَةٍ " ، أي: تَمْرَةٌ من نَخْلَةٍ، يُضْرَبُ في اخْتِصارِ الكلامِ. والطَّويلَةُ: رَوْضَةٌ بالصَّمَّانِ، مِيلٌ في ثَلاثةٍ، وفيها مَساكٌ للمَطَرِ. والطُّولَى، كطوبَى: تأنيثُ الأَطْوَلِ، والحالَةُ الرفيعةُ، ج: كصُرَدٍ. والطويلُ من بُحورِ الشعْرِ: مُوَلَّدَةٌ.
وبينهم طائِلَةٌ: عَداوَةٌ وتِرَةٌ. ولم يَحْلُ منه بِطائِلٍ: خاصٌّ بالجَحْدِ. واسْتَطالوا عليهم: قَتَلوا منهم أكْثَر ممَّا كانوا قتلوا.
تاج العروس:
ط و ل
طَالَ يَطُولُ طُولاً بِالضَّمِّ : أي امْتَدَّ وكُلُّ ما امْتَدَّ مِنْ زَمَنٍ أو لَزِمَ مِنْ هَمٍّ ونحوِهِ فقد طالَ كقولِكَ : طالَ الهَمُّ واللَّيْلُ والطُّولُ : خِلافُ العَرْضِ كَما في الصِّحاحِ وفي المُحْكَمِ : نَقِيضُ القِصَرِ يَكونُ في النَّاسِ وغَيرِهِم مِنَ الحَيوانِ والمَوَاتِ وقالَ الرَّاغِبُ : الطُّولُ والقِصَرُ مِنَ الأَسْماءِ المَتَضايِفَةِ ويُسْتَعْمَلُ في الأَعْيانِ والأَعْراضِ كالزَّمانِ ونحوِهِ . قالَ شيخُنا عندَ قَوْلِهِ : امْتَدَّ : أي فهو لازِمٌ ولا يَتَعَدَّى إِلاَّ لِلْمُبالَغَةِ كاسْتَطَالَ قالَ شيخُنا : كَلامُ المُصِنِّفِ صَرِيحٌ في أنَّ طالَ واسْتَطَالَ بِمَعْنىً واحِدٍ فهما لازِمانِ عندَهُ والسِّينُ والطَّاءُ للتَّأْكِيدِ واسْتَعْمَلَ البَيْضاوِيُّ كالزَّمَخْشَرِيِّ اسْتَطَالَ مُتَعَدِّياً وبَنَوْا منهُ مُسْتَطَالاً ووَقَعَ في المُفْصَّلِ أيضاً وقالَ شُرَّاحُهُ : اسْتَطالَهُ : عَدَّهُ طَوِيلاً إِلاَّ أَنَّهُم لَمْ يَسْتَنِدُوا فيهِ لِنَقَلٍ عن أَئِمَّةِ اللُّغَةِ ولا مُصَنَّفاتِها كَما أَشارَ إليهِ في العِنَايَةِ . قلتُ : وقد اسْتَعْمَلَهُ السَّعْدُ أيضاً في المُطَوَّلِ فقالَ : وكما إذا اسْتَطَلْتَ لَيْلَتَكَ فَفَسَّرَهُ المُلاَّ عبدُ الحكيم بقولِهِ : أي عَدَدْتَها طَوِيلَةً بِناءٌ قِياسِيٌّ فَإنَّ الاسْتِفْعَالَ يَجِيءُ للحُسْبَانِ والعَدِّ والاسْتِعَمَالُ اللُّغَوِيُّ لِلاسْتِطَالَةِ هو الَّلازِمُ انْتَهى فهوَ طَوِيلٌ ومُسْتَطِيلٌ وقالَوا : إِنَّ اللَّيلَ طَوِيلٌ ولا يَطُلْ إِلاَّ بِخَيْرٍ عن اللِّحْيانِيِّ قالَ : ومَعْنَاهُ الدُّعاءُ وطُوَالٌ كَغُرَابٍ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّيٍّ لِطُفَيْلٍ :
طُوَالُ السَّاعِدَيْنِ يَهُزُّ لَدْناً ... يَلُوحُ سِنانُهُ مِثْلَ الشِّهابِ وهِيَ بِهَاءٍ طَوِيلَةٌ وطُوَالَةٌ وقالَ النَّحْوِيُّونُ : أَصْلُ طالَ طَوُلَ ككَرُمَ اسْتِدْلاَلاً بالاِسْمِ منهُ إِذْ جاءَ على فَعِيلٍ نَحْوَ طَويلٍ حَمْلاً على شَرُفَ فَهُوَ شَرِيفٌ وكَرُمَ فَهُوَ كَرِيمٌ وج أي جمعُ طَوِيلٍ وطُوالٍ : طِوَالٌ قالَ ابنُ جِنِّيٍّ في المُنْصِف : هذا مِنَ الطُّولِ ضِدُّ القِصَرِ إذا كان لازِماً غَيْرَ مُتَعَدٍّ وأَمَّا طالَهُ مُتَعَدِّياً فهو فَعَل ولا يَكونُ فَعُلَ لأنَّ فَعُلَ لا يَتَعَدَّى وإِنَّما صَحَّتِ الواوُ في طَوِيلٍ لأنَّهُ لَمْ يَجِيء على الفِعْلِ لأنَّكَ لو بَنَيْتَهُ على الفِعْلِ قُلْتَ : طَائِل وإِنَّما هو كفَعِيل يُعْنَى به مَفْعُولٌ وقد جاءَ على الأَصْلِ ما اعْتَلَّ فِعْلُهُ نحوَ مَخْيُوط فهذا أَجْدَرُ انتهى . وقال سِيبَوَيْهِ : صَحَّتِ الواوُ في طِوَالٍ لِصِحَّتها في طَوِيلٍ فصارَ طَوالٌ مِنْ طَوِيلٍ كجِوَارٍ مِنْ جَاوَرْت قالَ : ووافَقَ الذينَ قالَوا فَعِيل الذين قالَوا فُعال لأَنَّهما أُخْتانِ فجَمَعُوهُ جَمْعَهُ وَحَكَى اللُّغَوِيُّونَ : طِيَالٌ ولا يُوجِبُهُ القِياسُ لأنَّ الواوَ قد صَحَّتْ في الواحِدِ فحُكْمُها أَنْ تَصِحَّ في الجَمْعِ . قال ابنُ جِنِّيٍّ : لَمْ تُقْلَبْ إِلاَّ في بيتٍ شاذٍّ وهو قَوْلُهُ :
تَبَيَّنَ لي أَنَّ القَماءَةَ ذِلَّةٌ ... وأَنَّ أَعِزَّاءَ الرِّجالِ طِيالُها
وقَوْلُهُ : بِكَسْرِهِمَا أي بكسرِ طاءِ طِوَالٍ وطِيَالٍ . والطُّوَّالُ كَرُمَّانٍ : الْمُفْرِطُ الطُّولِ ولا يُكَسَّرُ إِنَّما يُجْمَعُ جَمْعَ السَّلامَةِ يُقالُ للرَّجُلِ إِذا كان أَهْوَجَ الطُّولِ : طُوَالٌ وطُوَّالٌ وامْرَأَةٌ طُوَالَةٌ وطُوَّالَةٌ وأَنْشَدَ ابنُ جِنِّي في المُحْتَسَبِ :
" جاءُوا بِصَيْدٍ عَجَبٍ مِنَ العَجَبْ
" أُزَيْرِقِ العَيْنَيْنِ طُوَّالِ الذَّنَبْ وقالَ الكِسَائِيُّ في بابِ المُغَالَبَةِ : طَاوَلَنِي فَطُلْتُهُ : كُنْتُ أَطْوَلَ مِنْهُ في الطُّولِ والطَّوْلِ جَمِيعاً كذا في النُّسَخِ وصَوابُهُ : مِنَ الطُّولِ والطَّوْلِ جميعاً ومثلُه في الصِّحاحِ والمُخَصَّصِ وفي المُحْكَمِ : كُنْتُ أَشَدُّ طُولاً مِنْهُ وقالَ :
إِنَّ الفَرَزْدَقَ صَخْرَةٌ عادِيَّةٌ ... طالَتْ فليْسَ تَنالُها الأَوْعَالاَ أي طالَتِ الأَوْعَالَ . ومِنَ الطُّولِ بالضَّمِّ الحديثُ : ما مَشَى مع طِوَالٍ إِلاَّ طَالَهُم وحديثُ الاِسْتِسْقَاءِ : فطالَ العَبَّاسُ عُمَرَ أي غَلَبَهُ في طُولِ القامَةِ . وفي الصِّحاحِ : وطُلْتُ أصْلُهُ طَوُلْتُ بِضَمِّ الواوِ لأنَّكَ تَقولُ طَوِيلٌ فنُقِلَت الضَّمَّةُ إِلى الطَّاءِ وسَقَطَتْ الوَاوُ لاِجْتِماع السَّاكِنَيْنِ ولا يَجُوزُ أَنْ تَقُولَ منه : طُلْتُه لأَنَّ فَعُلْتُ لا يَتَعَدَّى فَإِنْ أَرَدْتَ أن تُعَدِّيَه قُلْتَ طَوَّلْتُه أو أَطَلْتُهُ وأَمَّا قَوْلُك : طَاوَلَنِي فطُلْتُه فَإِنَّما تَعْنِي بذلكَ : كُنْتَ أَطْوَلَ منه منَ الطُّولِ والطَّوْلِ جَميعاً انتهى . وقالَ سِيبَوَيْه : يُقالُ : طُلْتُ على فَعُلْتُ لأَنَّكَ تَقُولُ : طَوِيلٌ وطُوَالٌ كَما قُلْتَ : قَبُحَ وهو قَبِيحٌ قالَ : ولا يَكُونُ طُلْتُهُ كَما لا يَكونُ فَعُلْتُه في شَيْءٍ . قالَ المازِنِيُّ : طُلْتُ فَعُلْتُ أَصْلٌ واعْتَلًّت مِنْ فَعُلْت غيرَ مُحَوَّلَةٍ الدَّلِيلُ على ذلكَ طَوِيلٌ وطُوالٌ قالَ : وأمَّا طَاوَلْتُهُ فطُلْتُه فهيَ مُحَوَّلَةٌ كَما حُوِّلَتْ قُلْتُ وفَاعِلُها طائِلٌ لا يُقال فيه : طَوِيلٌ كَما لا يُقالُ في قائِلٍ قَوِيلٌ قالَ : ولَمْ يُؤْخَذْ هذا إِلاَّ عن الثَّقاتِ قالَ : وقُلْتُ مُحَوَّلَةٌ مِنْ فَعَلْت إلى فَعُلْت كَما أَنَّ بِعْتُ مُحَوَّلَةٌ مِنْ فَعَلْت إلى فَعِلْت وكانتْ فَعِلْتُ أَوْلَى بها لأنَّ الكَسْرَةَ مِنَ اليَاءِ كَما كانَ فَعُلْت أَوْلَى بِقُلْت لأنَّ الضَّمَّةَ مِنَ الواوِ . وأَطَالَهُ إطَالَةً وأَطْوَلَهُ إِطْوَالاً : طَوَّلَهُ أي جَعَلَهُ طَوِيلاً قالَ ابنُ سِيدَه : وكأَنَّ الذينَ قالُوا ذلكَ إِنَّما أَرادُوا أَنْ يُنَبِّهُوا على أَصْلِ الْبَابِ ولا يُقاسُ هذا إِنَّما أَتَى للتَّنْبِيهِ على الأَصْلِ أَنْشَدَ سِيبَوَيْه :
صَدَدْتِ فَأَطْوَلْتِ الصُّدُودَ وقَلَّمَا ... وِصالٌ عَلى طُولِ الصُّدُودِ يَدُومُ والطَّوَلُ مُحَرَّكَةً : طُولٌ في مِشْفَرِ الْبَعِيرِ الأَعْلَى على الأَسْفَلِ كَما في المُحْكَمِ وقَوْلُ الْحَوْهَرِيِّ : في شَفَةِ الْبَعِيرِ ونَصُّهُ : وجَمَلٌ أَطْوَلُ إِذا طَالَتْ شَفَتُهُ العُلْيَا وهو وَهَمٌ لأَنَّ الشَّفَةَ خاصَّةٌ بالإِنْسانِ والبَعِيرُ إِنَّما يُقالُ فيهَ مِشْفَرٌ . قالَ شيخُنا : ومِثْلُهُ لا يَكونُ وَهَماً وإِنَّما هو مَجازٌ وقَصْدُ الجُوْهَرِيِّ الإِيضاحُ والبيَانُ لأنَّ المِشْفَرَ لا يَعْلَمُهُ إِلاَّ فُقَهاءُ اللُّغَةِ فَأَطْلَقَها الجَوْهَرِيُّ لذلكَ كَما قيلَ في الإِنْسانِ مَجازاً : عَظِيمُ المَشافِرِ واللهُ تَعالَى أَعْلَمُ انتهى . يُقالُ : بَعِيرٌ أَطْوَلُ وبهِ طَوَلٌ . وتَطَاوَلَ الرَّجُلُ : مِثْلُ تَطَالَلَ إِذا قامَ عَلى أَصابِعِ رِجْلَيْهِ ومَدَّ قَوامَهُ لِيَنْظُرَ إِلَى الشَّيْءِ قالَ :
تَطاوَلْتُ كَي يَبْدُو الْحَصِيرُ فَما بَدَا ... لِعَيْنِي ويا ليتَ الحَصِيرَ بَدَالِيَا
واسْتَطَالَ الشَّقُّ : امْتَدَّ وارْتَفَعَ حَكَاهُ ثَعْلَبٌ وهو كاسْتَطَارَ . واسْتَطَالَ عليْهِ : تَفَضَّلَ ورَفَعَ نَفْسَهُ وأيضاً : تَطَاوَلَ قالَ الأَزْهَرِيُّ : الاِسْتِطَالَةُ والتَّطَاوُلُ : هوَ أَنْ يَرْفَعَ رَأْسَهُ ويَرَى أَنَّ لهُ عليْهِ فَضْلاً في القَدْرِ وهو مَذْمُومٌ يُوضَعُ مَوْضِعَ التَّكَبُّرِ وفي الحديثِ : أَرْبَى الرِّبَا الاِسْتِطَالَةُ في عِرْضِ النَّاسِ أي اسْتِحْقارُهُم والتَّرَفُّعُ عليْهم والوَقِيعَةُ فيهم . والطِّيلَةُ بالكَسْرِ : الْعُمُرُ يُقالُ : أطَالَ اللهُ طِيلَتَهُ . والتِّطْوَلُ كِدرْهَمٍ وَزْنُهُ بهِ يَدُلُّ عَلى أَصالَةِ التَّاءِ وهي زَائِدَةٌ فلذا لو قالَ : بالكَسْرِ كانَ أَحْسَنَ والطَّوِيلَةُ كسَفِينَةٍ عن اللَّيْثِ وأَنْكَرَهُ الأَزْهَرِيُّ وقالَ : لَمْ نَسْمَعْهُ مِنَ العَرَبِ بهذا المَعْنَى ورَأيتُهم يَسَمُّونَهُ : الطِّوَل والطِّيَل كَعِنَبٍ فيهِما وقد تُشَدَّدُ لاَمُهُما في الشِّعْرِ ضَرُورَةً قالَ مَنْظُورُ بنُ مَرْثَدٍ الأَسَدِيُّ :
" تَعَرَّضَتْ لي بِمَكانٍ حِلِّ
" تَعَرُّضاً لَمْ يَأْلُ عن قَتْلٍ لِي
" تَعَرُّضَ المُهْرَةِ في الطِّوَلِّ قالَ الجَوْهَرِيُّ : وقد يَفْعَلُونَ مِثْلَ ذلكَ في الشِّعْرِ كَثيراً ويَزِيدُونَ في الحَرْفِ مِنْ بَعْضِ حُرُوفِهِ قالَ الرَّاجِزُ :
" قُطُنَّةٌ مِنْ أَجْوَدِ القُطْنِّ قالَ ابنُ بَرِّيٍّ : وأَنْشَدَ غَيْرُهُ :
" قُطْنُنَّةٌ مِنْ أَجْوَدِ القُطْنُنِّ وأَوَّلُهُ :
" كأَنَّ مَجْرَى دَمْعِها المُسْتَنَّ قالَهُ ذُهْلُ بنُ قُرَيْع ويُقالُ : قارِبُ بنُ سَالِمٍ المُرِّيُّ كُلُّ ذلكَ : حَبْلٌ طَوِيلٌ يُشَدّث بهِ قَائِمَةُ الدَّابَّةِ أو هو الحَبْلُ تُشَدُّ به وتُمْسِكُ أنتَ طَرَفَهُ وتُرْسِلُها تَرْعَى أو يُشَدُّ أَحَدُ طَرَفَيْهِ في وَتِدٍ والآخَرُ في يَدِ الفَرَسِ لِيَدُورَ فيه ويَرْعَى ولا يَذْهَبُ لَوَجْهِهِ قالَ مُزاحِمٌ :
وسَلْهَبَةٍ قَوْدَاءَ قُلِّصَ لَحْمُها ... كسِعْلاَةِ بِيدٍ في خِلاَلٍ وتِطْوَلِ وقالَ طَرَفَةُ :
" لَعَمْرُكَ إِنَّ المَوْتَ ما أَخْطَأَ الفَتَىلَكَالطِّوَلِ المُرْخَى وثِنْياهُ بالْيَدِ وفي الحديثِ : لاَ حِمىً إِلاَّ في ثَلاثٍ طِوَلُ الْفَرَسِ وثَلَّةِ البِئْرِ وحَلْقَةِ القَوْمِ يَعْنِي إِذا نَزَلَ رَجُلٌ في عَسْكَرٍ عَلى مَوْضِع له أنْ يَمْنَعَ غيرَهُ طِوَلَ فَرَسِهِ وكذلك إِذا حَفَرَ بِئْراً له أنْ يَمْنَعَ غَيْرَهُ مِقْدارَ ما يَكونُ حَرِيماً له . وطَوَّلَ لَهَا تَطْوِيلاً : أَرْخَى طَوِيلَتَها في الْمَرْعَى ويُقالُ : طَوِّلْ لِفَرَسِكَ يا فُلانُ أي أَرْخِ حَبْلَهُ في مَرْعَاهُ وفي الحديثِ : ورَجُلٌ طَوَّلَ لَهَا في مَرْجٍ فَقَطَعَتْ طِوَلَهَا وفي آخَر : فَأطَالَ لَها الطِّوَلَ والطِّيَلَ . وطَوَّلَ له تَطْوِيلاً : أَمْهَلَهُ ولم يُعْجِلْهُ . والطَّوَالُ كسَحَابٍ : مَدَى الدَّهْرِ قالَ الجَوْهَرِيُّ : هو مِنْ قَوْلِكِ : لا أُكَلِّمُهُ طَوَالَ الدَّهْرِ وطُولَ الدَّهْرِ بِمَعْنىً وذكَرَهُ أَيضاً ابنُ مالِكٍ في المُثَلَّثاتِ . ويُقالُ : طالَ طِوَلُكَ وطِيَلُكَ كَعِنَبٍ فيهِما وطُوْلُكَ بالضَّمِّ وهذه عن كُرَاعٍ وطَوْلُكَ بالفَتْحِ وطِيْلُكَ بالكَسْرِ وهذهِ عن كُرَاعٍ أيضاً وطُوَلُكَ كَصُرَدٍ وطَوَالُكَ كَسَحَابٍ وطِيَالُكَ كَكِتَابٍ قالَ الجَوْهَرِيُّ : كُلُّ ذلكَ ذَكَرَهُ ابنُ السِّكِّيت قالَ : فَأَمَّا الحَبْلُ فَلَمْ نَسْمَعْهُ إِلاَّ بِكَسْرِ الأَوَّلِ وفَتْحِ الثَّانِي : أي طالَ مُكْثُكَ وتَمادِيكَ في أَمْرٍ أو تَراخِيكَ عنهُ كَما في الأَسَاسِ وهو مَجازٌ وقالَ الزَّجَّاجُ : طالَ طِيَلُكَ وطِوَلُكَ : أي طالَتْ مُدَّتُكَ أو عُمُرُكَ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وهو مَجازٌ أيضاً أو غَيْبَتُكَ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ أَيضاً قالَ القَطامِيُّ :
" إِنَّا مُحَيُّوكَ فاسْلَمْ أَيُّها الطَّلَلُوإِنْ بَلِيتَ وإِنْ طالَتْ بِكَ الطِّوَلُ
ويُرْوَى : الطِّيَلُ جَمْعُ طِيلَةٍ والطِّوَلُ : جَمْعُ طِوَلَة فاعْتَلَّ الطِّيَلُ وانْقَلَبَتْ يَاؤُهُ واواً لاِعْتِلالِها في الواحِدِ فَأَمَّا طِوَلَةٌ وطِوَلٌ فمِنْ بابِ عِنَبَةٍ وعِنَبٍ وقالَ طُفَيْلٌ :
" أَتَانَا فَلَمْ نَدْفَعْهُ إِذْ جَاءَ طَارِقاًوقُلْنا لَهُ قد طَالَ طُوْلُكَ فانْزِلِ أي أَمْرُكَ الذي أَنْتَ فيه مِنْ طُولِ السَّفَرِ ومُكَابَدَةِ ا لسَّيْرِ ويُرْوَى : طِيلُكَ . وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّيٍّ :
" أما تَعْرِفُ الأَطْلاَلَ قد طَالَ طِيلُها والطَّوْلُ والطَّائِلُ والطَّائِلَةُ : الْفَضْلُ والْقُدْرَةُ والْغِنَى والسَّعَةُ والعُلُوُّ قالَ أبو ذُؤَيْبٍ :
ويَأْشِبُنِي فيها الذينَ يَلُونَها ... ولو عَلِمُوا لم يَأْشِبُونِي بِطَائِلِ وأَنْشَدَ ثَعْلَب في صِفَةِ ذِئْبٍ :
وإِنْ أَغَارَ فَلَمْ يَحْلُلْ بِطَائِلَةٍ ... في لَيْلَةٍ مِنْ جَمِيْرٍ ساوَرَ الْفُطُمَا وقد تَطَوَّلَ عَلَيْهِم أي امْتَنَّ كطَالَ عَلَيْهِم وأَصْلُ الطَّوْلِ المَنُّ والفَضْلُ قالَ الأَزْهَرِيُّ : والتَّطَوُّلُ عِنْدَ العَرَبِ مَحْمُودٌ يُوضَعُ مَوْضِعَ المَحاسِنِ والتَّطَاوُلُ مُذْمُومٌ يُوْضَعُ مَوْضِعَ التَّكّبُّرِ كالاِسْتِطَالَةِ وقد تقدَّم . وقولُهُ تَعالَى : " ومَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً " قالَ الزَّجَّاجُ : مَعْنَاهُ مَنْ لَمْ يَقْدِرْ مِنْكُمْ عَلى مَهْرِ الحُرَّةِ قال : والطَّوْلُ : القُدْرَةُ عَلى المَهْرِ . وقال الرَّاغِبُ : هوَ كِنَايَةٌ عَمَّا يُصْرَفُ إلى المَهْرِ والنَّفَقَةِ . وقَولهُ تَعالَى : " ذِي الطَّوْلِ لاَ إِلَهَ إلاَّ هُوَ " أي ذِي القُدْرَةِ وقيلَ : ذِي الفَضْلِ والمَنِّ . ويُقالُ : ما هوَ بِطَائِلٍ : لِلدُّونِ الْخَسِيسِ الذَّكَرُ والأُنْثَى في ذلكَ سَواءٌ قال :
" لقدْ كَلَّفُونِي خُطَّةً غيرَ طَائِلِ ومنهُ حَديثُ ابنِ مَسْعُودٍ في قَتْلِ أبي جَهْلٍ : ضَرَبْتُهُ بِسَيْفٍ غَيْرِ طائِلٍ أي : غيرِ مَاضٍ ولا قَاطِعٍ كأَنَّهُ كانَ سَيْفاً دُوناً بَيْنَ السُّيُوفِ وفي حديثٍ آخَرَ : أَنَّهُ ذَكَرَ رَجُلاً مِنْ أَصْحابِهِ قُبِضَ فُكُفِّنَ في كَفَنٍ غيرِ طَائِلٍ أي غيرِ رَفِيع ولا نَفِيسٍ . وأَصْلُ الطَّائِلِ : النَّفْعُ والفائِدَةُ . والطُّوَّلُ كَسُكَّرٍ : طَائِرٌ وعليهِ اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيُّ وزاد الصَّاغانِيُّ : مائِيٌّ طَوِيلُ الرِّجْلَيْنِ . وطُوَالَةُ كَثُمَامَةٍ : ع أو بِئْرٌ في دِيَارِ فَزارَةَ لِبَنِي مُرَّةَ قالَهُ نَصْرٌ وأَنْشَدَ الصَّاغانِيُّ لِلشَّمَّاخِ :
كِلاَ يَوْمَيْ طُوالَةَ وَصْلُ أَرْوَى ... ظَنُونٌ آنَ مُطَّرَحُ الظَّنُونِ وطُوَالَةُ : فَرَسٌ لِبَنِي ضُبَيْعَةَ بْنِ نِزَارٍ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ . وأبو طُوَالَةَ : عبدُ اللهِ بنُ عبدِ الرحمنِ بنِ مَعْمَرٍ النَّجَّارِيُّ قاضِي المَدِينَةِ تابِعِيٌّ عن أَنَسٍ وابنِ المُسَيَّبِ وعنهُ مالِكٌ ووَرْقَاءُ والدَّرَاوَرْدِيُّ وكانَ يَسْرُدُ الصَّوْمَ كذا في الكَاشِفِ . وطُوَالٌ كَغُرَابٍ : اسْمُ رَجُلٍ . وأَطَالَتِ الْمَرْأَةُ : وَلَدَتْ أَوْلاَداً طِوَالاً أو وَلَداً طَوِيلاً وفي الأَسَاسِ والصِّحاح : وَلَداً طِوَالاً وفي الْمَثَلِ : إِنَّ الْقَصِيرَةَ قد تُطِيلُ وإِنَّ الطَّوِيلَةَ قد تُقْصِرُ ولَيْسَ بِحَدِيثٍ كَما وَهِمَ الْجَوْهَرِيُّ قالَ شيخُنا : لا وَهَم إِذْ كَوْنُهُ مَثَلاً لا يُنافِي أَنَّهُ حَدِيثٌ ففي الأحادِيثِ النَّبَوِيَّةِ كَثِيرٌ مِنَ الأَمْثالِ المَشْهُورَةِ وقد صرَّحَ ابنُ الأَثِيرِ أَنَّهُ حديثُ . انتهى قلتُ : والمُصَنِّفُ قَلَّدَ الصَّاغانِيَّ في جَعْلِهِ مَثَلاً . وبَنُو الأَطْوَلِ : بَطْنٌ مِنَ العَرَبِ عن ابنِ دُرَيْدٍ . والطَّالَةُ : الأَتَانُ قالَ ذُو الرُّمَّةِ يَصِفُ ناقَتَهُ :
مَوَّارَةُ الضَّبْعِ مِثْلُ الحَيْدِ حارِكُها ... كَأَنَّها طَالَةٌ في دَفِّها بَلَقُ
قال الأَزْهَرِيُّ : ولا أَعْرِفُهُ فَلْيُنْظَرْ في شِعْرِ ذِي الرُّمَّةِ . والْمِطْوَلُ كَمِنْبَرٍ : الذَّكَرُ كَما في العُبابِ . وأيضاً : الرَّسَنُ والجمعُ المَطَاوِلُ ومَطاوِلُ الخَيْلِ : أَرْسَانُهَا نَقَلَهُ الأَزْهَرِيُّ . وطَيِّلَةُ الرِّيحِ كَكَيِّسَةٍ : نَيِّحَتُهَا نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . وطَاوَلَهُ مُطاوَلَةً : ماطَلَهُ في ا لدَّيْنِ والعِدَةِ . والسَّبْعُ الطُّوَلُ كَصُرَدٍ في القُرْآنِ : مِن سورة الْبَقَرَةِ إلى سُورَةِ الأَعْرَافِ هي البَقَرَةُ وآلُ عِمْرانَ والنِّساءُ والمائِدَةُ والأَنْعَامُ والأَعْرافُ فهذهِ سِتُّ سُوَرٍ مُتَوالِيَاتٌ واخْتَلَفُوا في السَّابِعَةِ فقيلَ : هي سُورَةُ يُونُسَ عليهِ السَّلاَمُ أو الأَنْفَالُ وَبَراءَةُ جَمِيعاً لأنَّهُما سُورَةٌ واحِدَةٌ عِنْدَهُ أي عندَ مَنْ قال بهذا القَوْلِ وقالَ بعضُهُم : هيَ الكَهْفُ وقيلَ : التَّوْبَةُ وقيلَ : الحَوَامِيمُ والصَّحِيحُ ما ذَكَرَهُ المُصَنِّفُ أَوَّلاً والطُّوَلُ : جَمْعُ الطُّولَى يُقالُ : هي السُّورَةُ الطُّولَى وهُنَّ الطُّوَلُ وقالَ الشاعرُ :
سَكَّنْتُهُ بعدَ ما طارَتْ نَعامَتُهُ ... بِسُورَةِ الطُّورِ لَمَّا فاتَنِي الطُّوَلُ وفي الحديثِ : أُوتِيتُ السَّبْعَ والطُّوَلَ وهذا البِنَاءُ يَلْزَمُهُ الأَلِفُ والَّلاَمُ أو الإِضافَةُ . وفي الْمَثَلِ : قَصِيرَةٌ مِنْ طَويلَةٍ أي تَمْرَةٌ مِنْ نَخْلَةٍ يُضْرَبُ في اخْتِصَارِ الْكَلاَمِ وجَوْدَتِهِ . والطَّوِيلَةُ : رَوْضَةٌ بِالصَّمَّانِ واسِعَةٌ عَرْضُها قَدْرُ مِيلٍ في طُولِ ثَلاثَةِ أَمْيالٍ قالَهُ الأَزْهَرِيُّ وقال مَرَّةً : تكونُ ثَلاثَةَ أَميالٍ في مِثْلِها وفيها مَسَاكٌ لِلْمَطَرِ إذا امْتَلأَ شَرِبُوا الشَّهْرَ والشَّهْرَيْنِ وأَنْشَدَ :
" عادَ قَلْبِي مِنَ الطَّوِيلَةِ عِيدُ والطُّولَى كَطُوبَى : تَأْنِيثُ الأَطْوَلِ ومنهُ حَديثُ أُمِّ سَلَمَةَ : أَنَّهُ كانَ يَقْرَأُ في المَغْرِبِ بِطُولَى الطُّولَيَيْنِ أي بأَطْوَلِ السُّورَتَيْنِ الطَّوِيلَتَيْنِ يَعْنِي الأَنْعَامَ والأَعْرافَ . والطُّولَى أَيضاً : الْحَالَةُ الرَّفِيعَةُ ج : طُوَلٌ كَصُرَدٍ . والطَّوِيلُ مِنْ بُحُورِ الشِّعْرِ : مَعروفٌ وقالَ الجَوْهَرِيُّ : مِن جِنْسِ العَرُوض وهي كَلِمَةٌ مُوَلَّدَةٌ سُمِّيَ بذلكَ لأَنَّهُ أَطْوَلُ الشِّعْرِ كُلِّه وذلكَ أَنَّ أَصْلَه ثَمانِيَةٌ وأَربعونَ حَرْفاً وأكثرُ حُروفِ الشِّعْرِ مِنْ غِيرِ دَائِرَتِهِ اثْنانِ وأربعونَ حَرْفاً ولأَنَّ أَوْتَادَهُ مُبْتَدَأٌ بها فالطُّولُ لِمُتَقَدِّمِ أَجْزائِهِ لازِمٌ أَبَداً لأنَّ أَوَّلَ أَجْزائِهِ أَوْتادٌ والزَّوائِدُ أَبَداً تَتَقَدَّمُ أَسْبابَها ما أَوَّلُهُ وَتِدٌ كذا في المُحْكَمِ وَوَزْنُهُ فعولن مفاعلين ثماني مَرَّاتٍ مثلُ قَوْلِ امْرِئِ القَيْسِ :
" أَلا انْعَمْ صَباحاً أَيُّها الطَّلَلُ البالِيوهل يَنْعَمَنْ مَنْ كَانَ في العُصُرِ الخَالي
وبَيْنَهُم طَائِلَةٌ : أي عَدَاوَةٌ وَتِرَةٌ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ والجمعُ : الطَّوائِلُ وهي الذُّحُولُ والأَوْتَارُ وفُلانٌ يطلُبُ بَنِي فُلانٍ بِطَائِلَةٍ : أي بِوَتْرٍ كَأَنَّ لَهُ فيهم ثَأْراً يَطْلُبُهُ بِدَمِ قَتِيلِهِ . وفي الصِّحاحِ : يُقالُ : هذا أَمْرٌ لا طَائِلَ فيه إِذا لَمْ يَكُنْ فيهِ غَناءٌ ومَزِيَّةٌ يُقالُ ذلكَ في التِّذْكِيرِ والتِّأْنِيثِ . ولَمْ يَحْلُ مِنْهُ بِطَائِلٍ : خَاصٌّ بالجَحْدِ أي لا يُتَكَلَّمُ بِهِ إِلاَّ فيه . ويُقالُ : اسْتَطَالُوا عَلَيْهِم : أي قَتَلُوا مِنْهُمْ أَكْثَرَ مِمَّا كَانُوا قَتَلُوا نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . ومِمَّا يُسْتَدْرَكُ عليه . الرِّجالُ الأَطَاوِلُ جمعُ الأَطْوَلِ كما في الصِّحاحِ . وتَطاوَلاَ : تَبَارَيَا . وتَطَاوَلَ عليْهِم الرَّبُّ بِفَضْلِهِ : تَطَوَّلَ أو أَشْرَفَ وهو مِنْ بابِ طَارَقْتُ النَّعْلَ في إِطْلاقِها على الواحِدِ . وفي الحديثِ : أطْوَلُكُنَّ يَداً أَسْرَعُ بِي لُحُوقاً أي أَمَدُّكُنَّ يَداً بالْعَطَاءِ مِنَ الطَّوْلِ . وأَطالَ لِفَرَسِهِ : شَدَّهُ في الحَبْلِ . وتَطاوَلَ فُلانٌ : أَظْهَرَ الطُّوْلَ أو الطَّوْلَ قالَ اللهُ تَعالَى : " فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ " أي طالَ ومِثْلُهُ قَوْلُ الشاعِرِ :
" تَطَاوَلَ لَيْلُكَ بالإِثْمِدِ والطَّوِيلُ : لَقَبُ حُمَيْدِ بنِ أبي حُمَيْدٍ تِيْرَوَيْهِ مَوْلَى طَلْحَةِ الطَّلَحَاتِ مِنْ ثِقَاتِ التَّابِعِينَ كانَ قَصِيراً طَوِيلَ اليَدَيْنِ فَسُمِّيَ بالضِّدِّ أو لِطُولِ يَدَيْهِ ماتَ سَنَةَ 143 . وقَوْلُ الفَرَزْدَقِ :
" بَيْتاً دَعائِمُهُ أَعَزُّ وأَطْوَلُ أي عَزِيزَةٌ طَوِيلَةٌ . وفي حديثِ الدُّعاءِ : وبِكَ أُطَاوِلُ مِنَ الطَّوْلِ وهو الفَضْلُ والعُلُوُّ عَلى الأَعْداءِ . والفَحْلُ يَتَطَاوَلُ على إِبِلِهِ : أي يَسُوقُها كيفَ يَشاءُ ويَذُبُّ عنها الفُحُولَ . ورَجُلٌ طُولاَنِيٌّ بالضَّمِّ ومُطَاوِلٌ : كَثِيرُ الطُّوْلِ عامِّيَّةٌ . والطَّوِيلَةُ : قَرْيَةٌ بِمِصْرَ قُرْبَ البرمون وقد دَخَلْتُها . وأحمدُ بن طُولُونَ بالضَّمِّ : أميرُ مِصْرَ وابْنُهُ أبو مَعَدٍّ عَدْنانُ بنُ أحمدَ وُلِدَ بِمِصْرَ ورَوى عن الرَّبِيعِ بنِ سليمانَ المُرادِيِّ وماتَ سنة 325

##### Türkçe

طول
**طَالَ - يَطُوْلُ - طُوْل - طُوْلاً- طَوِيْل - طَوْل - ذو الطَوْل - أُولو الطَوْل - تَطاوَل - يَتَطاوَلُ**

**طَالَ - يَطُوْلُ** + varlık veya iş (ömür - müddet - şeyin uzaklığı): uzun olur veya uzunlaşır: uzaklık veya mesafe büyük olur ve beklenenden fazla olur; yahut süre veya zaman miktarı alışılmış olandan fazla ve daha büyük olur.

**طَالَ - يَطُوْلُ** + müddet veya ahid veya ömür + bir varlık üzerine: müddet veya ömür, varlık nezdinde ve onun üzerinde alışılmış veya beklenenden fazla oldu; bu da uzunluğun nispi bir iş olduğuna delalet eder; zira bir varlık üzerine uzun olan, bir başkası üzerine öyle olmayabilir.

﴿**بل متعنا هؤلاء وآباءهم حتى طال عليهم العمر**﴾: ömrün etkisi onların üzerinde, alıştıklarından veya olmasını beklediklerinden daha uzun oldu.

**طَويْل**: “**فَعيل**” vezninde: **طَالَ - يَطُوْلُ**’dan mübalağa ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: insanların alıştığından şiddetle fazla olan uzunluk sahibi.

**طُوْل**: “**فـُعـْل**” vezninde, **طَالَ - يَطُوْلُ**’dan mef‘ûl manasında ism-i fiil: mekân veya zaman ismi: fazla büyük uzaklık veya mesafe yahut fazla müddet.

**طُوْل الشيء**: uçları arasındaki, şeyin diğer boyutlarından daha büyük ve onlardan fazla olan mesafe veya uzaklık.

**طُوْلاً**: **طُوْل**’dan hâl: uzunlamasına bir şekilde: uzunluk bakımından.

**طَوْل**: “**فـَعـْل**” vezninde, **طَالَ - يَطُوْلُ**’dan ism-i fiil: âlet ismi: bizzat uzama ve uzunluğun artması; yahut onu başka bir varlığa veya istenen bir fiile ulaştırmayı mümkün kılan bir vasıta ile.

**ذو الطَوْل**: bizzat kendisiyle veya vasıtalarıyla uzamaya yarayan vasıta ve kudrete sahip olan; böylece uzunluğu artar da istenen bir varlığa veya hedefe veya fiile ulaşmaya güç yetirir.

**أولو الطَوْل**: **ذو الطَوْل**’un çoğulu.

﴿**اسْتَأْذَنَكَ أُوْلُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ**﴾: başkalarından daha uzağa ulaşan uzun kudret ve vasıtaya sahip olanlar: genişlik, kudret, nüfuz ve benzeri şeylere kinaye.

**تَطاوَل - يَتَطاوَلُ**: **طَالَ - يَطُوْلُ**’dan “**تفاعـَل**” vezninde: **طَالَ - يَطُوْلُ** fiilini bir başkasıyla özsel biçimde karşılıklı yapar: her biri, ötekine nispetle uzun olmaya çalışır.

﴿**ولكنا أنشأنا قرونا فتطاول عليهم العمر**﴾ ömür, onlara nispetle alışılmış olandan daha uzun oldu; ve onlar, dehrin ömrüne nispetle, üzerlerinden uzun bir ömür geçmiş oldu.

﴿**بل متعنا هؤلاء وآباءهم حتى طال عليهم العمر**﴾

Lafız, “bir gözetleyiciden uzak bir uzaklaşma mesafesiyle uzaklaşmayı beyan” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**قَصَا - يَقْصُو (قَصِيَ - يَقْصَى)، بَعُدَ - يَبْعُدُ، نأى - يَنْأى، طَالَ - يَطُوْلُ، هَيَا - يَهْيِي (هَيهَيَ - يُهَيهيْ)  - هَيْهَاتَ، نَسَأََ - يَنْسَأ**

**طال - يطول - طويل**
zamansal

**طال العمر** ﴿**بل متعنا هؤلاء وآباءهم حتى طال عليهم العمر أفلا يرون أنا نأتي الأرض ننقصها من أطرافها أفهم الغالبون(44)**﴾ el-Enbiyâ

**طال الأمد     طال العهد** ﴿**ألم يأن للذين آمنوا أن تخشع قلوبهم لذكر الله وما نزل من الحق ولا يكونوا كالذين أوتوا الكتاب من قبل فطال عليهم الأمد فقست قلوبهم وكثير منهم فاسقون(16)**﴾ el-Hadîd ﴿**فرجع موسى إلى قومه غضبان أسفا قال ياقوم ألم يعدكم ربكم وعدا حسناأفطال عليكم العهد أم أردتم أن يحل عليكم غضب من ربكم فأخلفتم موعدي(86)**﴾ Tâhâ

**طويلا**
gündüz uzundur, gece uzundur ﴿**إن لك في النهار سبحا طويلا(7)**﴾ el-Müzzemmil ﴿**ومن الليل فاسجد له وسبحه ليلا طويلا(26)**﴾ el-İnsân

**طولاً**: mekânsal
dağlar uzunlukça ﴿**وَلَا تَمْشِ فِي الأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولا(37)**﴾ el-İsrâ

**ذي الطول - أولو الطول**
﴿**غَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقَابِ ذِي الطَّوْلِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ(3)**﴾ Gâfir

﴿**وَإِذَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُوْلُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ(86)**﴾ et-Tevbe

﴿**وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلا أَنْ يَنكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمْ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنْ الْعَذَابِ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ(25)**﴾ en-Nisâ

**تطاول**
﴿**ولكنا أنشأنا قرونا فتطاول عليهم العمر وما كنت ثاويا في أهل مدين تتلوا عليهم آياتنا ولكنا كنا مرسلين(45)**﴾ el-Kasas ﴿**بل متعنا هؤلاء وآباءهم حتى طال عليهم العمر أفلا يرون أنا نأتي الأرض ننقصها من أطرافها أفهم الغالبون(44)**﴾ el-Enbiyâ

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**طول**] **ط و ل**: **الطُّولُ** genişliğin zıddıdır; ve şey **طالَ** eder, **يطول** eder, **طُولاً**: uzadı; ve onu başkası **طَوَّلَهُ** (uzattı) ve onu **أطَالَهُ** da (uzattı); ve falan bana **طاوَلَني** etti de ben onu **فطُلْتُهُ** ettim; yani **الطُّولِ** ve **الطَّوْلِ**’ün her ikisinden (bakımından) ondan daha uzun oldum; ve babı **قال**’dır; ve **الطِّوَلُ**, üzüm vezninde: hayvanın içinde otlaması için uzatılan ip; o, **الطَّوِيلةُ** dadır; ve **الطُّوال** (damme ile) **الطَّوِيلُ**’dür; eğer uzunlukta aşırı giderse o **طُوَّالٌ**’dır (şeddeli); ve **الطِّوالُ** (kesre ile) **طويل**’in çoğuludur; ve **الأَطاوِلُ**, **الأَطْولِ**’ün çoğuludur; ve **الطُّولَى**, **الأَطْولِ**’ün müennesi; ve cem‘i **الطُّوَلُ**’dür; tıpkı **الكبرى** ve **الكُبَرُ** gibi; ve “onda fayda ve meziyet yoksa” **هذا أمر لا طَائِلَ فيه** denir; bu, müzekker ve müennes için söylenir; ve ancak nefyde konuşulur; ve **الطَّوْلُ** (fetha ile) ihsandır; “babı **قال**’dan” ona **طالَ عليه** denir; ve ona **تَطَوَّلَ عليه** denir; yani ona ihsanda bulundu; ve işte onunla **طاوَلَهُ** etti; yani onu oyaladı; ve kadın **أطالتِ**: uzun boylu bir çocuk doğurdu; ve hadiste: ﴿**إن القصيرة قد تُطيل**﴾; ve ona **طَوَّلَ له تَطْوِيلا**: ona mühlet verdi; ve ona **اسْتَطَالَ عليه**: **تَطاوَلَ**; ve bazen **استَطالَ** “**طالَ**” manasında olur.

er-Râgıb
طول
- **الطول** ve **القصر**, daha önce geçtiği üzere, izafetli isimlerdendir; ve zaman ve benzeri gibi a‘yân ve a‘râzda kullanılır. Yüce Allah dedi ki: }**فطال عليهم الأمد**﴿[el-Hadîd/16],﴾**سبحا طويلا**﴿[el-Müzzemmil/7]. Ve denir: **طويل** ve **طوال**; ve **عريض** ve **عراض**; ve cem‘ için: **طوال**; ve denildi: **طيال**. Ve uzunluk itibarıyla, hayvan üzerindeki salıverilmiş ipe: **طول** denildi (bak: Esâsü’l-Belâğa s. 287; el-Mücmel 2/590). Ve “**طول فرسك**” (atının **طول**’unu salıver) yani: onun **طول**’unu salıver. Ve denildi: **طوال الدهر**, uzun müddeti için. Ve falan **تطاول** etti: uzunluğu yahut **الطول**’ü izhar ettiğinde. Yüce Allah dedi ki:﴾**فتطاول عليهم العمر**﴿[el-Kasas/45]. Ve **الطول**, fazilet ve ihsan ile tahsis edildi. Dedi ki:﴾**شديد العقاب ذي الطول**﴿[Gâfir/3]. Ve Yüce Allah’ın sözü:﴾**استأذنك أولوا الطول منهم**﴿[et-Tevbe/86],﴾**ومن لم يستطع منكم طولا**{ [en-Nisâ/25], mehir ve nafakaya sarf olunan şeye kinayedir. Ve **طالوت** bir özel isimdir ve o acemîdir.

Lisân özeti:
1. **طالَ يَطُولُ طُولاً**: **الطول**: insanlarda ve hayvanlardan ve cansızlardan başkalarında **القِصَر**’in zıddı.

2. **والطُّوال**، zamme ile: aşırı **الطُّول** (uzunluk) sahibi olan;
3. **والطَّوَالُ**، fetha ile: “Onunla **طَوَالَ الدَّهْر** ve **طُولَ الدَّهْر** boyunca konuşmam” sözünden; anlamca (aynıdır).
4. Kadın **أَطَالَتِ** (yaptı) denir; **طِوَالاً** doğurduğu zaman,
5. **والطُّولُ** **العَرْض**’ın zıddıdır.
6. Şey **طالَ** oldu; yani uzadı; zaman bakımından uzayan yahut gam ve benzeri bakımından (kişiye) yapışıp kalan her şey, işte o **طالَ** olmuştur,
7. “Allah onun **طِيلَتَه**’sini uzatsın” yani ömrünü.
8. İşte **المُطاوَلة**: o, **التطويل** ve **التَّطاوُلُ**’dur; bir mânâda ki o, insanlara karşı **الاسْتِطالة**’dır; o, başını kaldırdığı ve kendisi için onların üzerinde değer bakımından bir fazlalık bulunduğunu gördüğü zaman;
9. “İşte onu **طاوَلْته**” yani onu **ماطَلْته** (oyaladım/ertelettim).
10. Onun için **طَوَّل** etti, **تَطْويلاً**; yani ona mühlet verdi.
11. **وتَطاوَلَ**: şeye doğru uzandı; ona doğru bakar (hâlde);
12. **والطِّوَلُ**: pek çok uzun ip;
13. **والطِّوَلُ**: işte ileri gitme ve gevşek davranma.
14. **والطَّوْل** ve **الطائل** ve **الطائلة**: fazlalık ve kudret ve zenginlik ve genişlik ve yücelik;
15. **والطَّوْلُ**: mehre güç yetirme.
16. **والطَّوْل**: minnet; **الطائل**’in aslı, yarar ve faydadır.
17. **والطَّوائل**: kirişler.

● - طول: **الطُّولُ**: insanlarda ve onlardan başkalarında, hayvandan ve cansızdan, **القِصَر**’ın zıddı. Ve uzun olan şeye denir: **طالَ يَطُولُ طُولاً**; o hâlde o **طَويلٌ** ve **طُوالٌ**’dır. Dedi nahivciler: **طالَ**’ın aslı **فَعُلَ**’dür; ondan olan isim **فَعِيل** üzere geldiği vakit, **طَويل** gibi, bununla istidlâl ederek; **شَرُفَ** üzerine hamlen, o hâlde o **شَرِيف**; ve **كَرُمَ** o hâlde o **كَريم**; ve ikisinin cem‘i **طِوال**’dır; dedi Sîbeveyh: **طِوال**’da vâv sahih oldu, **طَويل**’de sahih oluşu sebebiyle; böylece **طِوال**, **طَويل**’den, **جِوار**’ın **جاوَرْت**’tan olması gibi oldu; dedi: **فَعِيل** diyenler, **فُعال** diyenlere muvafakat etti; çünkü ikisi iki kızkardeştir; onu onun cem‘iyle cem‘ ettiler. Ve lugavîler **طِيال**’ı naklettiler; kıyas onu gerektirmez; çünkü vâv tekilde sahih olmuştur, hükmü şudur ki cem‘de de sahih olsun; dedi İbn Cinnî: ancak şâz bir beyitte kalb olundu; o da onun sözüdür:
    تَبَيَّنَ لي أَنَّ القَماءةَ ذِلَّةٌ،
    وأَنَّ أَعِزَّاء الرجالِ طِيالُها
Dişisi **طَويلةٌ** ve **طُوالةٌ**’dır; cem‘i de cem‘ gibidir; bunların hiçbir şeyi teslimden (kabulden) imtina etmez. Ve erkeğe, eğer **أَهْوَج الطُّول** ise, **طُوَال** ve **طُوَّال** denir; ve kadın: **طُوالة** ve **طُوَّالة**. Kisâî, **باب المُغالَبة**’de: **طاوَلَني فَطُلْتُه**; **الطُّول**’dan da **الطَّوْل**’dan da (olur) dedi. Ve Sîbeveyh dedi: **طُلْتُ** denir **فَعُلْتُ** üzere; çünkü sen **طَويل** ve **طُوال** dersin; **قَبُحَ** ve **قَبيح** dediğin gibi; dedi: ve **طُلْته** olmaz; **فَعُلْتُه**’nin hiçbir şeyde olmaması gibi. Mâzenî dedi: **طُلْتُ** (yani) **فعُلْتُ** bir asıldır; **فعُلْت**’ten, dönüştürülmüş olmaksızın, i‘lâl olundu; bunun delili **طَوِيلٌ** ve **طُوال**’dır; dedi: ama **طاوَلْته فطُلْتُه** ise dönüştürülmüştür; **قُلْتُ** dönüştürüldüğü gibi; ve onun fâili **طائلٌ**’dir; onda **طَويلٌ** denmez; **قائل**’de **قَويل** denmediği gibi; dedi: bu ancak sika kimselerden alındı. Dedi: ve **قُلْتُ**, **فَعَلْت**’ten **فَعُلْت**’e dönüştürülmüştür; tıpkı **بِعْتُ**’ın **فَعَلْت**’ten **فَعِلْت**’e dönüştürülmüş olması gibi; hâlbuki **فعِلْتُ** ona daha lâyıktı; çünkü kesre yâ’dandır; **فَعُلْت** de **قُلْت**’e daha lâyık olduğu gibi; çünkü damme vâv’dandır. Ve şey **طالَ** (olur) **طُولاً**; ve ben onu **أَطَلْته إِطالةً** (yaptım). Ve Kur’ân sûrelerinden **السَّبْع الطُّوَلُ**: yedi sûredir; onlar Bakara sûresi, Âl-i İmrân sûresi, Nisâ, Mâide, En‘âm ve A‘râf sûresidir; işte bunlar peş peşe altı sûredir; yedincide ihtilâf ettiler: onlardan kimi dedi ki yedinci **الأَنفال** ve **براءَة**’dir ve ikisini bir sûre saydı; onlardan kimi de yedinciyi Yûnus sûresi yaptı. Ve **الطُّوَل**: **طُولى**’nın cem‘idir; denir: o **السّورة الطُّولى**’dır ve onlar **الطُّوَل**’dür. Dedi İbn Berrî: bundan (olmak üzere) “**السَّبْع الطُّوَل**’u okudum” (denir). Ve şair dedi:
    سَكَّنْته، بعدَما طارَتْ نَعامتُه،
    بسورة الطُّورِ، لمَّا فاتَني الطُّوَلُ
Ve hadiste: “Bana **السَّبْعَ الطُّوَل** verildi”; o, damme ile, **الطُّولى**’nın cem‘idir; ve bu bina, **الأَلف واللام**’ı yahut izâfeyi gerekli kılar. Ve Ümmü Seleme hadîsinde: onun akşam namazında **بطُولى الطُّولَيَيْن** okuduğu; o, **الطُّولى**’nın tesniyesidir; onun müzekkeri **الأَطْوَل**’dir; yani onda iki uzun sûrenin daha uzunu ile okurdu; En‘âm ve A‘râf’ı kastediyor. Ve şiirden **الطويل**: arûzdan bir cinstir; ve o, müvelled bir kelimedir; ona bu ad verildi; çünkü o, şiirin hepsinin en uzunudur; bu da şundandır ki aslı kırk sekiz harftir; onun dâiresinden olmayan şiirin harflerinin çoğu kırk iki harftir; ve çünkü onun **أَوتاده**’si onunla başlanmış olur; böylece **الطُّول**, parçalarının ileride olanı için, daima lâzımdır; çünkü parçalarının evveli **أَوتاد**’dır; ve ziyadeler daima, evveli **وَتِدٌ** olan, **أَسبابَها**’sını önceletir. Ve **الطُّوال** (damme ile): aşırı uzun olan. Ve İbn Berrî, Tufeyl’in sözünü inşâd etti:
    طُوال السَّاعِدَيْن يَهُزُّ لَدْناً،
    يَلُوحُ سِنانُه مِثْلَ الشِّهاب
Dedi: ve kırılmaz (çoğul yapılmaz); ancak selâmet cem‘iyle cem‘ olunur. Ve **طاوَلَني فَطُلْتُه**: yani ondan daha şiddetli uzunlukta oldum. Dedi:
    إِنَّ الفَرَزْدَقَ صَخْرَةٌ عادِيَّةٌ
    طالَتْ، فَلَيْسَ تَنالُها الأَوْعال
Ve “falanca falancayı **طالَ**” yani uzunlukta onu geçti. Ve şu (beyti) inşâd etti:
    تَخُطُّ بِقَرْنَيْها بَرِيرَ أَراكةٍ،
    وتَعْطُو بِظِلْفَيْها، إِذا الغُصْنُ طالها
Yani ona **طاوَلَ** oldu da ona erişmedi. Ve **الأَطْوَل**: **الأَقْصر**’ın zıddıdır; **الأَطْوَل**’ın müennesi **الطُّولى**’dır; onun cem‘i **الطُّوَل**’dür.

Cevherî: **الطُّوَال** (damme ile) **الطَّوِيلُ**’dir. Denir: **طَوِيلٌ** ve **طُوَالٌ**; uzunlukta aşırı olursa **طُوّال** denir, şeddeli. Ve **الطِّوال** (kesre ile): **طَويل**’in cem‘idir. Ve **الطَّوَالُ** (fetha ile): senin “Onunla **طَوَالَ الدَّهْر** ve **طُولَ الدَّهْر** konuşmam” sözündendir; mânâca birdir. Ve denir: **قَلانِسُ طِيَالٌ** ve **طِوَالٌ** mânâca. Ve **الرِّجال الأَطاوِل**: **الأَطْوَل**’ın cem‘idir. Ve **الطُّولىَ**, **الأَطْوَل**’ın müennesidir; cem‘i **الطُّوَل**; **الكُبْرَى** ve **الكُبَر** gibi.

Ve kadın **أَطَالَتِ** (olur) eğer **طِوَالاً** doğurursa. Ve hadiste: “Şüphesiz kısa olan uzatabilir.” Cevherî: ve **الطُّولُ**, **العَرْض**’ın hilâfıdır. Ve şey **طالَ** yani uzadı. Dedi: ve **طُلْتُ**’ün aslı **طَوُلْتُ** idi, vâv dammeli; çünkü sen **طَويل** dersin; böylece damme tâ’ya nakledildi ve iki sâkinin birleşmesi sebebiyle vâv düştü. Dedi: ondan **طُلْتُه** demen câiz değildir. Ama senin “**طَاولَني فطُلْتُه**” sözün ise, bununla ancak şunu kastedersin: **الطُّول**’dan da **الطَّوْل**’dan da, ondan daha uzun oldum. Ve hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, **طِوَالٍ** ile yürümüş değildir ki onları **طالَهُم**; bu, **الطُّول**’dandır. Dedi İbn Berrî: ve bunun üzere, Sübeyh b. Riyâh ez-Zincî’nin sözü (vardır); ve Riyâh b. Sübeyh de denir; Cerîr’in Ferazdak hakkında söylediğine öfkelendiği vakit:
    لا تَطْلُبَنَّ خُؤُولةً في تَغْلِبٍ،
    فالزِّنْجُ أَكْرَمُ منهمُ أَخْوَالا
Sübeyh yahut Riyâh, bu beyti işitince dedi:
    الزِّنْجُ لو لاقَيْتَهم في صَفِّهِمْ،
    لاقَيْتَ، ثمَّ، جَحَاجِحاً أَبْطَالاً
    ما بالُ كَلْبِ بَني كُلَيْبٍ سَبَّنا،
    أَنْ لم يُوازِنْ حاجِباً وعِقَالا؟
    إِنَّ الفَرَزْدَق صَخْرَةٌ عادِيَّةٌ
    طالَتْ، فليس تَنالُها الأَوْعالا

Ve Hansâ dedi:
    وما بَلَغَتْ كَفُّ امرئٍ مُتَناوِلٍ،
    من المَجْدِ، إِلاَّ والذي نِلْتَ أَطْوَلُ
Ve Ömer’in, radıyallahu anh, yağmur duası hadîsinde: “Abbâs, Ömer’i **طالَ** etti” yani boy uzunluğunda ona galip geldi; Ömer erkeklerden uzun idi; Abbâs ondan daha şiddetli uzun idi. Ve rivayet olundu ki bir kadın dedi: Abbâs’ı Beyt’i tavaf ederken gördüm; sanki beyaz bir çadır; ve Ali b. Abdullah b. Abbâs’ı görmüştü; insanları aşmıştı; sanki yürüyenlerle beraber bir binekli; dedi: “Bu kim?”

Böylece ona bildirildi; o da dedi ki: “Şüphesiz insanlar elbette alçaltırlar; ve Ali b. Abdullah’ın başı, babası Abdullah’ın omzuna kadardı; Abdullah’ın başı, Abbas’ın omzuna kadardı; Abbas’ın başı, Abdülmuttalib’in omzuna kadardı.” Ve ben şeyi uzattım; ve **أَطْوَلْت** eksiltme ve tamamlama üzerine (de) anlamca (aynıdır). **المحكم**: “Ve **أَطال** şeyi ve **طَوَّلَه** ve **أَطْوَلَه**: onu uzun kıldı”; ve sanki bunu söyleyenler ancak babın aslını uyarmayı murat ettiler; dedi ki: “Bu kıyas edilmez; ancak asl üzerine dikkat çekmek için gelir.” Ve Sîbeveyh okudu:

**صَدَدْتِ فأَطْوَلْتِ الصُّدودَ، وقَلَّما
وِصالٌ، على طُولِ الصُّدود، يَدُومُ**

Ve zaman bakımından uzayan yahut hem ve benzeri bakımından (bir şeye) yapışıp kalan her şey, artık uzamıştır; senin “**طالَ الهَمُّ** ve **طال الليلُ**” demen gibi. Ve dediler ki: “Şüphesiz gece uzundur; artık ancak hayır ile uzasın”; **اللحياني**’den. Dedi ki: “Ve onun manası duadır.” Ve “Allah onun **طِيلَتَه**’sini uzattı” yani ömrünü. Ve “senin **طِوَلُك**’un ve **طِيَلُك**’un uzadı” yani ömrün; ve “gıybetin” denir; **القطامي** dedi ki:

**إِنّا مُحَيُّوكَ فاسْلَمْ أَيُّها الطَّلَلُ،
وَإِن بَلِيتَ، وَإِن طالَتْ بك الطِّوَلُ**

**الطِّيَل** diye rivayet edilir; **طِيلة**’nin cem‘i. Ve **الطِّوَل**: **طِوَلة**’nin cem‘i. Böylece **الطِّيَل** illetlendi ve onun yâ’sı vâv’a döndü; tekildeki illetinden dolayı. Ama **طِوَلة** ve **طِوَل** ise **عِنَبة** ve **عِنَب** babındandır.

Ve “senin **طُوَلُك**’un uzadı”, **الطاء**’ın zammı ve **الواو**’un fethiyle; ve “senin **طَوَالُك**’un uzadı”, feth ile; ve “senin **طِيَالُك**’un”, kesr ile; bunların hepsini **الجوهري** İbn Sikkît’ten hikâye etti. Ve “**أَطْوَل** deve” (denir), üst dudağı uzadığı zaman. İbn Sîde dedi ki: Ve **الطَّوَل**, devenin üst dudağında alt dudağa göre bir uzunluktur; **أَطْوَل** deve ve onda **طَوَل** vardır. Ve işte **المُطاوَلة**: o, uzatma (işi)dir; ve **التَّطاوُلُ** bir manada, insanlara karşı **الاسْتِطالة**’dır; o, başını kaldırdığı ve kendisi için onlara karşı değer bakımından bir fazilet gördüğü zaman. Dedi ki: Ve başka bir manada (da) şudur: ayakta durur, sonra kıyamında uzanır, sonra başını kaldırır ve bir şeye bakmak için boyunu uzatır. Ve “işte onunla **طاوَلْته**” yani onunla **ماطَلْته**. Ve “ona **طَوَّل** bir **تَطْويلاً**” yani ona mühlet verdi. Ve “ona karşı **اسْتَطالَ**” yani **تَطَاوَلَ**; denir ki: “Onlara karşı **اسْتَطالوا**” yani onlardan, onların öldürmüş olduklarından daha çoğunu öldürdüler. Dedi ki: Ve **اسْتَطالَ**, **طالَ** manasında da olabilir; ve “**تَطاوَلْت**” “**تَطالَلْت**” manasındadır. Hadiste: “Şüphesiz bu iki hay, **الأَوس** ve **الخَزْرَج**, Resûlullah’a—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—iki aygırın **تَطاوُلَ**’u gibi **يتَطاوَلانِ** ederlerdi”; yani onun düşmanına karşı **يَسْتَطِيلانِ** ederler ve bunda yarışırlardı; ta ki her biri, arkadaşından daha ileri derecede onun yardımında olsun. Böylece bu yarışma ve galebe, aygırların develer üzerine **تَطاوُل**’üne benzetildi: ikisinden her biri, aygırları kendi develerinden defeder; ta ki hangisinin daha çok defediş sahibi olduğu ortaya çıksın. Osman hadîsinde: “Böylece insanlar üç fırkaya ayrıldılar; artık bir susan vardır ki susması, başkasının **طَوْل**’ünden daha nüfuz edicidir”; ve “başkasının **صَوْل**’ünden” diye rivayet edilir; yani onun tutması, başkasının **تَطاوُل**’ünden daha şiddetlidir. Ve denir ki: “Ona karşı **طالَ** ve **استطالَ** ve **تَطاوَلَ**” — onu aştığı ve ona karşı yükseldiği zaman. Hadiste: “Ribânın en fazla olanı, insanların ırzında **الاستطالة**’dır”; yani onları küçük görme, onlara karşı yükselme ve onlarda ayıplama.

Ve **تَطاوَلَ**: bir şeye doğru uzandı, onun tarafına bakar; dedi ki:

**تَطاوَلْتُ كي يَبدو الحَصِيرُ فما بَدَا
لِعَيْني، ويا لَيْتَ الحَصِيرَ بَدا لِيا**

Ve duvardaki yarıkta **اسْتَطالَ الشَّقُّ**: uzadı ve yükseldi; bunu Sa‘leb hikâye etti; ve o, **كاسْتَطار** gibidir.

Ve **الطِّوَلُ**: pek uzun ip; **طرفة** dedi ki:

**لَعَمْرُكَ إِنَّ الموتَ، ما أَخْطَأَ الفَتَى،
لَكَالطِّوَلِ المُرْخَى، وثِنْياهُ باليَدِ**

Ve **الطِّوَلُ** ve **الطِّيَلُ** ve **الطَّويلة** ve **التِّطْوَلُ**; hepsi: hayvanın ayağı bağlanan uzun bir iptir. Ve denildi ki: o, onunla bağlanan iptir; sahibi ucunu tutar ve onu otlasın diye salar. **مُزاحِم** dedi ki:

**وسَلْهَبةٍ قَوْداءَ قُلِّصَ لَحْمُها،
كسِعْلاةِ بِيدٍ في خِلالٍ وتِطْوَل**

Ve ona (ip) **طَوَّلَ** etmiştir. Ve **الطِّوَل**: hayvana uzatılan iptir; böylece onun içinde otlar. Ve Araplar onunla konuşurlardı; denir ki: “Ey falan, atına **طَوِّل** et” yani onun ipini otlağında gevşet. **الجوهري**: “Atına **طَوِّلْ** et” yani otlakta onun **طَويلتَه**’sini gevşet. Ebû Mansûr dedi ki: “Ben Araplardan **الطَّويلة**’yi bu manada işitmedim; onları **الطِّوَل** diye adlandırırken gördüm; onu ancak ilkinin kesri ve ikincinin fethiyle işittik.” Başkası: denir ki: “Ata, onun **طِوَلِه**’inden gevşet”; ve o, hayvana uzatılan iptir; böylece onun içinde otlar. Ve **طرفة**’nin beytini okudu: **لَكَالطِّوَل المُرْخَى**. Dedi ki: Ve o, **الطَّويلة**’dir de. Ve onun sözü: “**ما أَخْطَأَ الفَتَى**” yani gencin ıskalamamasında. Ve râciz, zaruret için **الطِّوَلَّ**’i şeddeli yaptı; **مَنْظور بن مَرْثَد الأَسَدي** dedi ki:

**تَعَرَّضَتْ لي بمَكَانٍ حِلِّ،
تَعَرُّضاً لم تَأْلُ عن قَتْلِلِّي،
تَعَرُّضَ المُهْرَة في الطِّوَلِّ**

Ve “**عن قَتْلاً لي**” diye rivayet edilir; hikâye üzere; yani onun “onu öldürme” sözünden. **الجوهري** dedi ki: “Ve onlar şiirde bunun benzerini çokça yaparlar; ve onun bazı harflerinden bir harf artırırlar.” **ذُهْل بن قريع** dedi ki—ve **قارب بن سالم المُرِّي** denir:

**كأَنَّ مَجْرَى دَمْعِها المُسْتَنِّ
قُطْنُنَّةً من أَجْوَدِ القُطْنُنِّ**

Ve başkası onu şöyle okudu:

**قُطُنَّةٌ من أَجْوَدِ القُطُنِّ**

İbn Berrî dedi ki: “Bu, onun okunmasının doğrusudur.” Hadiste: “Ve bir adam, bir çayırda ona **طَوَّل** etti; böylece o, **طِوَلها**’sını kesti.” Ve diğerinde: “Böylece ona **أَطالَ** etti; böylece o, **طِيَلها**’sını kesti.” **الطِّوَلُ** ve **الطِّيَلُ**, kesr ile: bir ucu kazığa yahut başkasına, diğeri atın eline bağlanan uzun iptir; onun içinde döner ve otlar, ve kendi yönüne gitmez. Ve **طَوَّلَ** ve **أَطالَ** bir manadadır; yani onu ipe bağladı. Ve ondan hadîs: “Atın **طِوَل**’i için bir **حمًى** vardır”; yani at sahibine, ip ile bağlanmış atının döndüğü yeri, eğer mübah olup sahibi yoksa, koruma (hakkı) vardır. Hadiste: “Üç şeyde ancak **حِمى** vardır: atın **طِوَل**’inde, kuyunun **ثَلَّة**’sinde ve kavmin **حَلْقة**’sinde.” Onun sözü “**لا حِمى**” demektir ki: bir adam bir ordugâhta bir yere indiği zaman, başkasını atının **طَوِل**’inden men etme hakkı vardır; ve aynı şekilde bir kuyu kazdığı zaman, başkasını, onun için bir harem olacak miktardan men etme hakkı vardır.

Ve **مَطَاوِلُ الخيل**: onların dizginleridir; tekili **مِطْوَلٌ**’dür. Ve **الطِّوَلُ**: işte sürüp gitme ve gevşek davranmadır. Denir ki: “Senin **طِوَلُك**’un ve **طِيَلُك**’un ve **طِيلُك**’un ve **طُولُك**’un uzadı”—yâ ve vâv sâkin olarak; **كراع**’dan—onun kalışı ve bir işte sürüp gitmesi yahut ondan gevşek davranması uzadığı zaman. **طفيل** dedi ki:

**أَتانا فلم نَدْفَعْه، إِذ جاء طارِقاً،**

Ve ona dedik: **قد طالَ طُولُك فانْزِلِ**: yani, uzun yolculuktan ve yürüyüşe katlanmaktan dolayı içinde bulunduğun işin. Ve şöyle rivayet edilir: **قد طال طِيلُك**; İbn Berrî de inşad etti:

**أَما تَعْرِف الأَطلالَ قد طالَ طِيلُها**

Ve **الطَّوَالُ**: zamanın müddeti; “Sana zamanın müddetince gelmem” denir.

Ve **الطَّوْل** ve **الطائل** ve **الطائلة**: fazlalık, kudret, zenginlik, genişlik ve yücelik; Ebû Züeyb dedi:

**ويَأْشِبُني فيها الذينَ يَلُونَها،
ولو عَلِموا لم يَأْشِبُوني بطائل**

Ve Sa‘leb, bir kurdun vasfında inşad etti:

**وإِن أَغارَ فلم يَحْلُلْ بطائلةٍ،
في لَيْلةٍ من جُمَيْر ساوَرَ الفُطُما**

(* “Ve in ağâra ilh” sözü, **جمر** maddesinde daha önce inşad edilmiştir:
**وإن أطاف ولم يظفر بطائلة * في ظلمة ابن جمير ساوَر الفطما**)

Böylece onu, küçültme lafzı üzere **جُمَيْر** diye inşad etti; ve onların üzerine üstünlük tasladı. Aziz tenzilde: **ومَنْ لم يَسْتَطِعْ منكم طَوْلاً** (âyet); Zeccâc dedi: manası, sizden her kim hür kadının mehirine güç yetiremezse; dedi ki: **الطَّوْلُ** mehire güç yetirmektir.

Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: **ذي الطَّوْل لا إِله إِلا هو**; yani kudret sahibi. Ve denildi: **الطَّوْل** zenginliktir; ve **الطَّوْلُ** fazlalıktır; “Falanın falan üzerinde **طَوْلٌ**u vardır” denir, yani fazlalık. Ve “O, fazlı ve hayrı ile insanlar üzerine mutlaka üstünlük taslar” denir.

Ve **الطَّوْل** (fetha ile): minnet etmektir; ondan “Ona **طالَ عليه** ve **تَطوَّلَ عليه**” denir; ona minnet ettiğinde. Hadiste: “Allah’ım, seninle çabalarım ve seninle üstün gelirim: **بك أُحاوِل وبك أُطاوِل**”; **الطَّوْل**dan (fetha ile) mufâ‘aledir; o da düşmanlar üzerine fazlalık ve yüceliktir. Ondan hadiste: “Rab, fazlıyla onların üzerine **تَطَاوَلَ** etti” yani **تَطَوَّل** etti; bu, tekil üzerine çoğul lafzını salıvermede “**طارَقْتَ النَّعْلَ**” babındandır. Ondan hadiste: Eşlerine dedi ki: “Sizden bana ilk kavuşacak olanınız, eli en uzun olanınızdır: **أَطْوَلُكُنَّ يداً**”; derken toplandılar, birbirlerine karşı el uzatıp ölçüyorlardı; içlerinde Sevde onlardan daha uzun çıktı; sonra Zeyneb onların ilki olarak öldü. Muradı, **الطَّوْل**dan (yani fazlalıktan) “bağışla eli en uzun olanınız” idi; onlar ise onu **الطُّول**dan sandılar. Zeyneb eliyle çalışır ve sadaka verirdi. Ebû Mansûr dedi: Araplar yanında **التَّطَوُّل** övülmüştür, güzellikler yerine konur; **التطاوُلُ** ise yerilmiştir; aynı şekilde **الاستطالة**; ikisi de kibir yerine konur.

İbn Sîde: **التَّطاوُلُ** ve **الاسْتِطالة**: lütufta bulunma ve nefsi yükseltmedir; ve **الطائل**in iştikakı **الطُّول**dandır. Ve aşağı, değersiz şey için: “O, **بطائل** değildir” denir; bunda erkek ve dişi eşittir; ve şu inşad edildi:

**لقد كَلَّفوني خُطَّة غيرَ طائل**

Cevherî: Bu işte bir yarar ve meziyet yoksa “Bu, içinde **طائل** olmayan bir iştir” denir; bu, müzekker ve müennes için söylenir. Ve “Ondan **بِطائلٍ** elde etmedi”: ancak inkârda söylenir.

Hadiste: Ashabından bir adamı andı; vefat etti de **غير طائلٍ** bir kefene kefenlendi; yani yüksek ve nefis olmayan. **الطائل**in aslı, fayda ve yarardır.

İbn Mes‘ûd’un Ebû Cehil’in öldürülmesi hakkındaki hadisinde: “Onu **غير طائل** bir kılıçla vurdum”; yani keskin ve kesici olmayan; sanki kılıçlar arasında aşağı bir kılıç idi.

Ve **الطَّوائل**: kısaslar ve kan davalarıdır; tekili **طائلة**dir; “Falan, falan oğullarını **بطائلةٍ** ile talep ediyor” denir; yani bir kan davasıyla; sanki onlarda onun için bir öç vardır da öldürülmüşünün kanıyla onu talep eder. Ve “Aralarında **طائلةٌ** vardır” yani düşmanlık ve kin. Zü’r-Rumme’nin, dişi devesini vasfederek sözü:

**مَوَّارة الضَّبعِ مِثلُ الحَيْدِ حارِكُها،
كأَنَّها طالةٌ في دَفِّها بَلَق**

Dedi ki: **الطَّالة** dişi eşektir. Ebû Mansûr dedi: Ben onu bilmem; Zü’r-Rumme’nin şiirinde bakılsın.

Ve **الطُّوَّل** (şeddeli): bir kuştur. Ve **طَيِّلَةُ الرِّيح**: onun esintisidir.

Ve **طُوالة**: bir yerdir; ve “kuyu” denildi; Şemmâh dedi:

**كِلا يَوْمَيْ طُوالةَ وَصْلُ أَرْوى
ظَنُونٌ آنَ مُطَّرَحُ الظَّنُون**

Ebû Mansûr dedi: Sammân’da geniş bir çayır gördüm; ona **الطَّوِيلة** denir; eni bir mil kadar, boyu üç mil idi; ve onda gök suyuna ait su birikintileri vardır; dolduğunda ondan bir ay ve iki ay içerler. Ve başka bir yerde dedi ki: onun gibi üç mil olur. Ve şu inşad edildi:

**عادَ قَلْبي من الطَّوِيلة عِيدُ**

Ve **بَنُو الأَطْوَل**: bir koldur.

مقاييس اللغة:
(**طول**) **الطاء** ve **الواو** ve **اللام**; şeyde bir fazlalığa ve uzamaya delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: **طالَ الشَّيءُ يطُولُ طُولاً**. Ahmed b. Yahyâ Sa‘leb dedi: **الطُّول**: **العَرض**’ın zıddıdır. Ve “**طاوَلْت** falancayı, sonra **فطُلْتُه**” denir; ondan daha uzun olduğun zaman. Ve “Falancaya falanca **طال**” (denir); yani o, ondan daha uzundur. Dedi ki:
إنَّ الفرزدقَ صخرةٌ ملمومةٌ *** طالت فليس تنالها الأوعالا([12])
Bu, bunun benzeri olan her şeyde düzenli bir kıyastır; bu sebeple ipe **الطِّوَل** denir; onun uzunluğu ve uzaması sebebiyle. Tarafe dedi:
لعمرُكَ إنَّ الموتَ ما أخطأ الفتى *** لكالطِّوَل المُرخَى وثِنياهُ في اليدِ([13])
Ve derler: “Onunla **طَوَالَ الدَّهر** konuşmam.” Ve “**جملٌ أطوَلُ**” denir; üst dudağı uzadığı zaman. Ve “Falanca benimle **طاولَني**; sonra ben onu **فطُلْتُه**”; yani ondan daha uzun idim. Ve **الطُّوَال**: **الطَّويل**’dir. Ve **الطِّوَال**: **الطَّويل**’in cem‘idir. Bazıları şöyle nakletti: **قَلانِسُ طِيال**([14]) yâ ile. Ve “**أمرٌ غير طائلٍ**” (denir); içinde **غَناء** olmadığı zaman. Bu, müzekkerde ve müenneste söylenir. Dedi ki:
* وقد كلَّفُوني خُطَّةً غيرَ طائِلِ([15]) *
Ve “Kıyamımda **تطاولتُ**” (denir); bakmak için iki bacağını uzattığın zaman. Ve “Atını **طوِّلْ**”; yani otlağında onun **طويلتَه**’sini salıver([16]). Ve “Onlara karşı **استطالُوا**” (denir); onlardan, kendilerinin öldürdüğünden daha çoğunu öldürdükleri zaman.

القاموس المحيط:
**طالَ طُولاً**; (tâ’nın) zammıyla: uzadı; **كاسْتَطالَ**; o hâlde o **طَويلٌ** ve **طُوالٌ**’dır, **كغُرابٍ**; ve o (müennesi) **بهاءٍ** iledir; cem‘i: **طِوالٌ** ve **طِيالٌ**, ikisinin de kesriyle. Ve **كرُمَّانٍ** (vezninde): aşırı uzun olan. Ve “Benimle **طاوَلَني**; sonra ben onu **فطُلْتُه**”: uzunlukta ve **الطَّوْل**’de ikisinde birden ondan daha uzun idim. Ve **أطالَه** ve **أطْوَلَه**: onu **طوَّلَهُ**. Ve **الطَّوَلُ**, harekeli olarak: devenin üst **مِشْفَر**’inde bir uzunluktur. **الجَوْهَرِيّ**’nin devenin **شَفَة**’si hakkındaki sözü bir vehimdir. **بَعيرٌ أطْوَلُ**. Ve **تَطاوَلَ**: **تَطالَلَ**. Ve **اسْتَطالَ**: uzadı, yükseldi, fazilet gösterdi, ve **تَطاوَلَ**. Ve **الطِّيلَةُ**, kesr ile: ömürdür. Ve **التِّطْوَلُ**, **كدِرْهَمٍ** (vezninde); ve **الطَّويلَةُ** ve **الطِّوَلُ** ve **الطِّيَلُ**, **كعِنبٍ** (vezninde) ikisi de; ve şiirde ikisinin de lâm’ı şeddelenir: binek hayvanının ayağını bağlamakla bağlanan ip; yahut bağlanır ve onun ucunu tutarsın, onu (hayvanı) otlasın diye salıverirsin. Ve ona **طَوَّلَ**: otlakta onun **طَويلَتَها**’sını saldı. Ve ona (yani birine): ona mühlet verdi. Ve **الطَّوالُ**, **كَسحابٍ** (vezninde): zamanın müddeti. Ve “Senin **طِوَلُكَ** ve **طِيَلُكَ**”, **كعِنَبٍ** (vezninde) ikisi de; ve senin **طولُكَ**, zamm ile; ve senin **طَوْلُكَ**, fetha ile; ve senin **طيلُكَ**, kesr ile; ve senin **طُوَلُكَ**, **كصُرَدٍ**; ve senin **طَوالُكَ**, **كسَحابٍ**; ve senin **طِيالُكَ**, **ككِتابٍ**: senin kalışın; yahut ömrün; yahut yokluğun. Ve **الطَّوْلُ** ve **الطائلُ** ve **الطائلَةُ**: fazlalık, kudret, zenginlik ve genişliktir. Ve onlara karşı **تَطَوَّلَ**: minnet etti; **كطال عليهم**. Ve “o **بطائلٍ** değildir”: aşağı, değersiz olan için. Ve **كسُكَّرٍ** (vezninde): iki bacağı uzun su kuşu. Ve **كثُمامةٍ** (vezninde): bir yer adı yahut kuyu; ve Benî Dubay‘a b. Nizâr’a ait bir at; ve **أبو طُوالَةَ**: tâbiî olan Abdullah b. Abdurrahman. Ve **كغُرابٍ** (vezninde): bir isim. Ve kadın **أطالَتِ**: uzun çocuklar doğurdu; yahut uzun bir çocuk (doğurdu). Ve meselde: “ **إنَّ القَصيرَةَ قد تُطيلُ** ”. Ve bu hadis değildir; **الجوهرِيّ**’nin vehmettiği gibi. Ve **بَنو الأَطْوَلِ**: bir batındır. Ve **الطالَةُ**: dişi eşektir. Ve **المِطْوَلُ**, **كمِنبرٍ** (vezninde): erkek (hayvan) ve yulardır.
Ve **مَطاولُ الخَيْلِ**: onların yularlarıdır. Ve **طَيّلَةُ الريحِ**, **ككَيِّسَةٍ** (vezninde): onun esişidir. Ve ona **طاوَلَه**: ona **ماطَلَه**.
Ve **السَّبْعُ الطُّوَلُ**, **كصُرَدٍ** (vezninde): **البَقَرَةِ**’den **الأعْرافِ**’a kadar olanlardır. Ve yedincisi, **يونُسَ** sûresidir; yahut **الأَنْفالُ** ve **بَرَاءَةُ** ikisi birlikte; çünkü onun yanında ikisi bir tek sûredir. Ve meselde: “ **قَصيرةٌ من طَويلَةٍ** ”; yani: bir hurma ağacından bir hurma; sözün kısaltılmasında darb-ı mesel yapılır. Ve **الطَّويلَةُ**: **الصَّمَّانِ**’da bir çayırlıktır; üç mil içinde bir mil; ve onda yağmur için tutacak yerler vardır. Ve **الطُّولَى**, **كطوبَى** (vezninde): **الأَطْوَلِ**’in müennesi; ve yüksek hâl; cem‘i: **كصُرَدٍ**. Ve şiir bahirlerinden **الطويلُ**: müvelleddir.
Ve aralarında **طائِلَةٌ**: düşmanlık ve kin (vardır). Ondan **بِطائِلٍ** ile kurtulmadı: inkâra mahsustur. Ve onlara karşı **اسْتَطالوا**: onlardan, öldürmüş olduklarından daha çoğunu öldürdüler.

تاج العروس:
ط و ل
**طَالَ يَطُولُ طُولاً بِالضَّمِّ**: yani uzadı; ve zamandan uzayan yahut gamdan ve benzerinden yapışıp kalan her şey uzamıştır; senin “gam uzadı ve gece uzadı” demen gibi. Ve **الطُّولُ**: **العَرْض**’ın zıddıdır; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Ve **المُحْكَم**’de: kısalığın nakîzidir; insanlarda ve onların dışındakilerde, hayvanda ve cansızlarda olur. **الرَّاغِبُ** dedi: **الطُّولُ** ve **القِصَرُ**, izâfî isimlerdendir; ve a‘yânda ve a‘râzda, zaman ve benzeri gibi, kullanılır. Şeyhimiz, onun “uzadı” sözü yanında dedi ki: yani lâzımdır ve mübalağa için ancak müteaddî olur; **كاسْتَطَالَ** gibi. Şeyhimiz dedi: musannifin sözü, **طالَ** ile **اسْتَطَالَ**’ın tek bir mânâda olduğuna sarihdir; onun yanında ikisi de lâzımdır; ve **السين** ile **الطاء** te’kîd içindir. **البَيْضاوِيُّ**, **الزَّمَخْشَرِيِّ** gibi, **اسْتَطَالَ**’ı müteaddî olarak kullandı; ve ondan **مُسْتَطَالاً** bina ettiler; ve **المُفْصَّل**’de de vâki oldu. Ve onun şârihleri dedi: **اسْتَطالَهُ**: onu uzun saydı; ancak bunda, dil imamlarından ve onun musannefâtından bir nakle dayanmadılar; **العِنَايَة**’de ona işaret ettiği gibi. Ben derim: **السَّعْدُ** da onu **المُطَوَّل**’de kullandı; şöyle dedi: “ve sen geceni **اسْتَطَلْتَ** zaman gibi”; bunu **الملاّ عبدُ الحكيم** şu sözüyle tefsir etti: yani onu uzun saydın; kıyasî bir bina (dır); çünkü **الاسْتِفْعَال** hesaplama ve sayma için gelir; ve **الاسْتِطَالَة**’nin lugavî kullanımı lâzım olan (mânâ)dır; bitti. O hâlde o **طَوِيلٌ** ve **مُسْتَطِيلٌ**’dir. Ve dediler: “Gece **طَوِيلٌ**’dir ve ancak hayır ile uzasın”; **اللِّحْيانِيّ**’den. Dedi: ve mânâsı duadır. Ve **طُوَالٌ** **كَغُرَابٍ** (vezninde). İbn Berrî, Tufeyl’e ait olarak şu beyti okudu:
طُوَالُ السَّاعِدَيْنِ يَهُزُّ لَدْناً ... يَلُوحُ سِنانُهُ مِثْلَ الشِّهابِ
Ve o, **بهاءٍ** ile: **طَوِيلَةٌ** ve **طُوَالَةٌ**. Ve nahivciler dedi: **طالَ**’ın aslı **طَوُلَ**’dür; **ككَرُمَ**; ondan olan isimle istidlâl ederek; zira **فَعِيلٍ** üzere geldi; **طَويلٍ** gibi; **شَرُفَ** üzerine hamlen; o hâlde o **شَرِيفٌ**’tir; ve **كَرُمَ**; o hâlde o **كَرِيمٌ**’dir. Ve cem‘, yani **طَوِيلٍ** ve **طُوالٍ**’ın cem‘i: **طِوَالٌ**’dır. İbn Cinnî, **المُنْصِف**’te dedi: bu, kısalığın zıddı olan uzunluktandır; lâzım olup müteaddî olmadığı zaman. Ama onu müteaddî olarak **طالَهُ** ise, o **فَعَل**’dır; **فَعُلَ** olmaz; çünkü **فَعُلَ** müteaddî olmaz. Ve **طَوِيلٍ**’de vâvın sahih olması ancak şundandır: fiil üzere gelmedi; çünkü sen onu fiil üzere bina etseydin “**طَائِل**” derdin; ancak o **فَعِيل** gibidir; onunla **مَفْعُول** kastedilir. Ve fiili illetli olanın asıl üzere geldiği de olmuştur; **مَخْيُوط** gibi; bu daha lâyıktır; bitti. **سِيبَوَيْهِ** dedi: **طِوَالٍ**’da vâv sahih oldu; **طَوِيلٍ**’de sahih olduğu için; böylece **طَوالٌ**, **طَوِيلٍ**’den oldu; **جِوَارٍ**’ın “**جَاوَرْت**”tan olması gibi. Dedi: **فَعِيل** diyenler, **فُعال** diyenlere muvafakat etti; çünkü ikisi kız kardeştir; böylece onu onun cem‘iyle cem‘ ettiler. Ve lugavîler nakletti: **طِيَالٌ**; kıyas onu gerektirmez; çünkü vâv tekilde sahih olmuştur; onun hükmü, cem‘de de sahih olmasıdır. İbn Cinnî dedi: ancak şâz bir beyitte kalb edilmiştir; o da onun şu sözüdür:
تَبَيَّنَ لي أَنَّ القَماءَةَ ذِلَّةٌ ... وأَنَّ أَعِزَّاءَ الرِّجالِ طِيالُها

Ve onun sözü: “ikisini de kesre ile” yani **طِوَالٍ** ve **طِيَالٍ**’ın **طاء**’sını kesre ile (okumak)tır. Ve **الطُّوَّالُ** ( **رُمَّانٍ** vezninde): aşırı uzun olan; kırık çoğul yapılmaz; ancak سالم çoğulu ile cem‘ edilir. Erkeğe, uzunlukta serkeş (aşırı) olduğunda: **طُوَالٌ** ve **طُوَّالٌ** denir; ve (kadın) **امْرَأَةٌ طُوَالَةٌ** ve **طُوَّالَةٌ**. Ve İbn Cinnî **المُحْتَسَبِ**’de inşâd etti:

" جاءُوا بِصَيْدٍ عَجَبٍ مِنَ العَجَبْ
" أُزَيْرِقِ العَيْنَيْنِ طُوَّالِ الذَّنَبْ

Ve Kisâî, **بابِ المُغَالَبَةِ**’de dedi: **طَاوَلَنِي فَطُلْتُهُ**: uzunlukta ve **الطَّوْلِ**’de bütünüyle ondan daha uzun idim; nüshalarda böyle(ce)dir. Doğrusu ise: **مِنَ الطُّولِ والطَّوْلِ جميعاً**; benzeri **الصِّحاحِ**’ta ve **المُخَصَّصِ**’ta (vardır). Ve **المُحْكَمِ**’de: ondan daha şiddetli uzun idim. Ve dedi:

إِنَّ الفَرَزْدَقَ صَخْرَةٌ عادِيَّةٌ ... طالَتْ فليْسَ تَنالُها الأَوْعَالاَ

yani **طالَتِ الأَوْعَالَ**. Ve **الطُّولِ** (damme ile)den: hadis: **ما مَشَى مع طِوَالٍ إِلاَّ طَالَهُم**. Ve **حديثُ الاِسْتِسْقَاءِ**: **فطالَ العَبَّاسُ عُمَرَ** yani boy uzunluğunda ona galip geldi. Ve **الصِّحاحِ**’ta: **وطُلْتُ**’un aslı **طَوُلْتُ**’tur, **الواو**’un dammesi ile; çünkü sen **طَوِيلٌ** dersin; damme **الطَّاءِ**’ya nakledildi ve iki sâkinin birleşmesi sebebiyle **الواو** düştü. Ve ondan: **طُلْتُه** demen câiz değildir; çünkü **فَعُلْتُ** müteaddî olmaz. Şayet onu müteaddî kılmak istersen **طَوَّلْتُه** veya **أَطَلْتُهُ** dersin. Senin sözün olan **طَاوَلَنِي فطُلْتُه** ise, bununla ancak şunu kastedersin: uzunlukta ve **الطَّوْلِ**’de bütünüyle ondan daha uzun idin; bitti. Ve Sîbeveyh dedi: **طُلْتُ** denir, **فَعُلْتُ** üzere; çünkü sen **طَوِيلٌ** ve **طُوَالٌ** dersin; tıpkı **قَبُحَ** dedin ve o **قَبِيحٌ**’tir. Dedi: ve **طُلْتُهُ** olmaz; tıpkı herhangi bir şeyde **فَعُلْتُه** olmadığı gibi. Mâzinî dedi: **طُلْتُ** **فَعُلْتُ** (babı) asıldır; **فَعُلْت**’tan, dönüştürülmemiş olarak i‘lâl olmuştur. Bunun delili **طَوِيلٌ** ve **طُوالٌ**’dır. Dedi: **طَاوَلْتُهُ فطُلْتُه** ise dönüştürülmüştür; tıpkı **قُلْتُ** dönüştürüldüğü gibi; ve onun **فَاعِلُها**’sı **طائِلٌ**’dir; onda **طَوِيلٌ** denmez; tıpkı **قائِلٍ**’de **قَوِيلٌ** denmediği gibi. Dedi: bu ancak güvenilirlerden alınmıştır. Dedi: ve “dönüştürülmüş” dedim; **فَعَلْت**’tan **فَعُلْت**’a, tıpkı **بِعْتُ**’un **فَعَلْت**’tan **فَعِلْت**’a dönüştürülmüş olması gibi. Ve **فَعِلْتُ** ona daha lâyıktı; çünkü kesre **اليَاءِ**’dandır; tıpkı **فَعُلْت**’un **قُلْت**’e daha lâyık olması gibi; çünkü damme **الواوِ**’dandır. Ve **أَطَالَهُ إطَالَةً** ve **أَطْوَلَهُ إِطْوَالاً**: **طَوَّلَهُ** yani onu uzun kıldı. İbn Sîde dedi: sanki bunu söyleyenler ancak babın aslına dikkat çektirmek istemişlerdir; bu kıyas edilmez; ancak asla dikkat çektirmek için gelmiştir. Sîbeveyh inşâd etti:

صَدَدْتِ فَأَطْوَلْتِ الصُّدُودَ وقَلَّمَا ... وِصالٌ عَلى طُولِ الصُّدُودِ يَدُومُ

Ve **الطَّوَلُ** (harekeli): **طُولٌ**; devenin üst dudağının alt dudağı üzerine (sarkması)dır; **المُحْكَمِ**’de olduğu gibi. Ve Cevherî’nin sözü: devenin dudağında; ve onun nassı: **وجَمَلٌ أَطْوَلُ إِذا طَالَتْ شَفَتُهُ العُلْيَا**; bu bir vehimdir; çünkü **الشَّفَةَ** özellikle insana mahsustur; deve hakkında ancak **مِشْفَرٌ** denir. Şeyhimiz dedi: bunun gibisi vehim olmaz; ancak mecazdır; Cevherî’nin maksadı açıklama ve beyandır; çünkü **المِشْفَرَ**’ı ancak dilin fakihleri bilir; bu sebeple Cevherî onu (şefeyi) bunun için kullandı; tıpkı insanda mecazen “**عَظِيمُ المَشافِرِ**” denildiği gibi. Allah Teâlâ daha iyi bilir; bitti. Denir: **بَعِيرٌ أَطْوَلُ** ve onda **طَوَلٌ** vardır. Ve adamın **تَطَاوَلَ** etmesi: **تَطَالَلَ** gibidir; iki ayağının parmakları üzerinde durduğunda ve bir şeye bakmak için boyunu uzattığında. Dedi:

تَطاوَلْتُ كَي يَبْدُو الْحَصِيرُ فَما بَدَا ... لِعَيْنِي ويا ليتَ الحَصِيرَ بَدَالِيَا

Ve **اسْتَطَالَ الشَّقُّ**: uzadı ve yükseldi; bunu Sa‘leb rivayet etti; ve o, **اسْتَطَارَ** gibidir. Ve **اسْتَطَالَ عليْهِ**: üstünlük tasladı ve kendini yükseltti; ayrıca: **تَطَاوَلَ**. Ezherî dedi: **الاِسْتِطَالَةُ** ve **التَّطَاوُلُ**: başını kaldırması ve kendisinin onun üzerinde değer bakımından bir fazileti olduğunu görmesidir; bu yerilmiştir; kibir yerine konur. Ve hadiste: **أَرْبَى الرِّبَا الاِسْتِطَالَةُ في عِرْضِ النَّاسِ** yani onları küçümsemek, onlara karşı yükselmek ve onlar hakkında kötü söz söylemek. Ve **الطِّيلَةُ** (kesre ile): ömür; denir: **أطَالَ اللهُ طِيلَتَهُ**. Ve **التِّطْوَلُ** ( **كِدرْهَمٍ** gibi): vezni, **التَّاءِ**’nın aslîliğine delâlet eder; o zâiddir; bu yüzden “kesre ile” deseydi daha iyi olurdu. Ve **الطَّوِيلَةُ** ( **كسَفِينَةٍ** gibi), Leys’ten; Ezherî onu inkâr etti ve dedi: bunu bu mânada Araplardan işitmedik; onları, onu **الطِّوَل** ve **الطِّيَل** diye adlandırırken gördüm; ikisi de **كَعِنَبٍ** gibidir; ve şiirde zaruret olarak ikisinin **لاَم**’ı şeddelenebilir. Esedî Manzûr b. Mersed dedi:

" تَعَرَّضَتْ لي بِمَكانٍ حِلِّ
" تَعَرُّضاً لَمْ يَأْلُ عن قَتْلٍ لِي
" تَعَرُّضَ المُهْرَةِ في الطِّوَلِّ

Cevherî dedi: şiirde bunun gibi şeyi çokça yaparlar; ve harfte, onun bazı harflerinden (birini) artırırlar. Râciz dedi:

" قُطُنَّةٌ مِنْ أَجْوَدِ القُطْنِّ

İbn Berrî dedi: başkası da inşâd etti:

" قُطْنُنَّةٌ مِنْ أَجْوَدِ القُطْنُنِّ

Ve onun evveli:

" كأَنَّ مَجْرَى دَمْعِها المُسْتَنَّ

Bunu Zühl b. Kuray‘ söyledi; ve denir: Kârib b. Sâlim el-Murrî. Bütün bunlar: uzun bir iptir; onunla binek hayvanının ayağı bağlanır; yahut o, onunla bağlanan iptir; sen ucunu tutarsın ve onu otlasın diye salarsın; yahut iki ucundan biri kazığa, diğeri atın eline bağlanır; onun içinde dönsün ve otlasın, kendi başına gitmesin diye. Muzâhim dedi:

وسَلْهَبَةٍ قَوْدَاءَ قُلِّصَ لَحْمُها ... كسِعْلاَةِ بِيدٍ في خِلاَلٍ وتِطْوَلِ

Ve Tarafe dedi:

" لَعَمْرُكَ إِنَّ المَوْتَ ما أَخْطَأَ الفَتَىلَكَالطِّوَلِ المُرْخَى وثِنْياهُ بالْيَدِ

Ve hadiste: **لاَ حِمىً إِلاَّ في ثَلاثٍ طِوَلُ الْفَرَسِ وثَلَّةِ البِئْرِ وحَلْقَةِ القَوْمِ**; yani bir adam bir ordugâhta bir yere indiğinde, atının **طِوَلَ**’ını başkasına yasaklaması ona aittir; aynı şekilde bir kuyu kazdığında, onun için harem olacak miktarı başkasına yasaklaması ona aittir. Ve **طَوَّلَ لَهَا تَطْوِيلاً**: merada onun **طَوِيلَتَها**’sını salıverdi. Ve denir: **طَوِّلْ لِفَرَسِكَ** ey falan; yani merasında onun ipini salıver. Ve hadiste: **ورَجُلٌ طَوَّلَ لَهَا في مَرْجٍ فَقَطَعَتْ طِوَلَهَا**. Ve başka birinde: **فَأطَالَ لَها الطِّوَلَ والطِّيَلَ**. Ve **طَوَّلَ له تَطْوِيلاً**: ona mühlet verdi ve acele ettirmedi. Ve **الطَّوَالُ** ( **كسَحَابٍ** gibi): zamanın müddeti. Cevherî dedi: bu, senin sözünden gelir: **لا أُكَلِّمُهُ طَوَالَ الدَّهْرِ**; ve **طُولَ الدَّهْرِ** mânaca (aynıdır). Bunu ayrıca İbn Mâlik **المُثَلَّثاتِ**’ta zikretti. Ve denir: **طالَ طِوَلُكَ وطِيَلُكَ**; ikisi de **كَعِنَبٍ** gibidir; ve **طُوْلُكَ** (damme ile); bu, Kurâ‘’dan. Ve **طَوْلُكَ** (fetha ile) ve **طِيْلُكَ** (kesre ile); bu da Kurâ‘’dan. Ve **طُوَلُكَ** ( **كَصُرَدٍ** gibi) ve **طَوَالُكَ** ( **كَسَحَابٍ** gibi) ve **طِيَالُكَ** ( **كَكِتَابٍ** gibi). Cevherî dedi: bunların hepsini İbn es-Sikkît zikretti. Dedi: ipe gelince, onu ancak ilkinin kesresi ve ikincinin fethası ile işittik: yani bir işte kalışın uzadı ve sürüp gidişin, yahut ondan gevşemen; **الأَسَاسِ**’ta olduğu gibi; bu mecazdır. Ve Zeccâc dedi: **طالَ طِيَلُكَ وطِوَلُكَ**: yani müddetin yahut ömrün uzadı; bunu Cevherî nakletti; bu da mecazdır. Yahut gıybetin (uzadı); bunu da Cevherî nakletti. Katâmî dedi:

" إِنَّا مُحَيُّوكَ فاسْلَمْ أَيُّها الطَّلَلُوإِنْ بَلِيتَ وإِنْ طالَتْ بِكَ الطِّوَلُ

Ve rivayet olunur: **الطِّيَلُ** bir **طِيلَةٍ**’nin çoğuludur; **الطِّوَلُ** ise bir **طُوَلَة**’nin çoğuludur; böylece **الطِّيَلُ** illetli kılındı ve onun **ياء**’sı, tekildeki illetliliğinden dolayı **واواً**’a döndü. Ama **طِوَلَةٌ** ve **طِوَلٌ** ise **عِنَبَةٍ** ve **عِنَبٍ** babındandır. Ve **طُفَيْلٌ** dedi ki:
" Bize geldi; geceleyin gelen bir misafir olarak geldiğinde onu geri çevirmedik; ve ona dedik ki: **طُوْلُكَ** uzadı, öyleyse in; yani: içinde bulunduğun işin, yolculuğun uzunluğundan ve yürüyüşe katlanmandandır. Ve rivayet olunur: **طِيلُكَ**. Ve İbn Berrî inşad etti:
" Harabeleri tanımıyor musun? **طِيلُها** uzadı.

Ve **الطَّوْلُ** ve **الطَّائِلُ** ve **الطَّائِلَةُ**: fazilet, kudret, zenginlik, genişlik ve yüceliktir. Ebû Züeyb dedi ki:
Ve beni onda, ona bitişik olanlar ihtiyarlatır... bilselerdi beni bir **طَائِلِ** ile ihtiyarlatmazlardı.

Ve Sa‘leb, bir kurdun vasfında inşad etti:
Ve eğer baskın yapar da bir **طَائِلَةٍ** ile dönmezse... Cemîr’den bir gecede, sütten kesilmiş yavrulara saldırdı.

Ve **تَطَوَّلَ عَلَيْهِم**: yani minnet etti; **طَالَ عَلَيْهِم** gibi. Ve **الطَّوْلِ**’ün aslı: minnet ve fazilettir. Ezherî dedi ki: Araplar nezdinde **التَّطَوُّلُ** övülmüştür; güzelliklerin yerine konur. **التَّطَاوُلُ** ise yerilmiştir; kibirlenmenin yerine konur; **الاِسْتِطَالَةِ** gibi. Ve daha önce geçti. Ve O’nun sözü (yüce): " **ومَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً** " Zecâc dedi ki: manası: sizden her kim hür kadının mehirine güç yetiremezse. Dedi ki: **الطَّوْلُ**: mehire güç yetirmektir. Râgıb dedi ki: o, mehir ve nafakaya sarf olunan şeye kinayedir. Ve O’nun sözü (yüce): " **ذِي الطَّوْلِ لاَ إِلَهَ إلاَّ هُوَ** " yani kudret sahibi; ve denildi: fazilet ve minnet sahibi. Ve denir: **ما هوَ بِطَائِلٍ**: aşağı, değersiz için; erkekte ve dişide bunda eşittir. Dedi ki:
" Bana **غيرَ طَائِلِ** bir plan yüklediler.

Ve ondan, Ebû Cehil’in öldürülmesi hakkında İbn Mes‘ûd hadisi: **ضَرَبْتُهُ بِسَيْفٍ غَيْرِ طائِلٍ** yani: keskin olmayan ve kesmeyen; sanki o, kılıçlar arasında aşağı bir kılıç idi. Ve başka bir hadiste: o, ashabından bir adamı zikretti; vefat etti de **في كَفَنٍ غيرِ طَائِلٍ** içinde kefenlendi; yani yüksek ve nefis olmayan. Ve **الطَّائِلِ**’in aslı: fayda ve yarardır. Ve **الطُّوَّلُ** ( **سُكَّرٍ** gibi): bir kuştur; Cevherî bununla yetindi. Sâgânî artırdı: su kuşu; iki bacağı uzun. Ve **طُوَالَةُ** ( **ثُمَامَةٍ** gibi): bir yer adı; yahut Fezâre diyarında Benî Murra’ya ait bir kuyu; bunu Nasr söyledi. Ve Sâgânî, Şemmâh’tan inşad etti:
Kılâ yevmey **طُوالَةَ** Arvâ’nın vuslatı... zanlıdır; zanların atılma zamanı geldi.

Ve **طُوَالَةُ**: Nizâr b. Dubay‘a oğullarının bir atıdır; bunu Sâgânî nakletti. Ve **أبو طُوَالَةَ**: Abdullah b. Abdirrahman b. Ma‘mer en-Neccârî; Medine kadısı; tâbiî; Enes’ten ve İbnü’l-Müseyyeb’den; ondan Mâlik, Verkâ ve Derâverdî rivayet etti; ve orucu ard arda tutardı; **الكَاشِفِ**’te böyle. Ve **طُوَالٌ** ( **غُرَابٍ** gibi): bir adam adıdır. Ve **أَطَالَتِ الْمَرْأَةُ**: uzun çocuklar doğurdu; yahut uzun bir çocuk. Ve **الأَسَاسِ** ve **الصِّحاح**’ta: uzun çocuklar. Ve meselde: **إِنَّ الْقَصِيرَةَ قد تُطِيلُ وإِنَّ الطَّوِيلَةَ قد تُقْصِرُ**; ve Cevherî’nin vehmettiği gibi hadis değildir. Şeyhimiz dedi ki: vehim yoktur; zira onun mesel oluşu, onun hadis olmasına aykırı değildir; çünkü nebevî hadislerde meşhur mesellerden çok vardır. İbnü’l-Esîr onun hadis olduğunu açıkça söylemiştir. Bitti. Dedim ki: musannif, onu mesel kılmada Sâgânî’yi taklit etti. Ve **بَنُو الأَطْوَلِ**: Araplardan bir batın; İbn Düreyd’den. Ve **الطَّالَةُ**: dişi eşektir. Zü’r-Rumme, devesini vasfederek dedi:
Yanı dalgalı; hörgücü bir kaya çıkıntısı gibi... sanki o, göğsünde alaca bulunan bir **طَالَةٌ**’dır.

Ezherî dedi ki: onu bilmiyorum; öyleyse Zü’r-Rumme’nin şiirinde bakılsın. Ve **الْمِطْوَلُ** ( **مِنْبَرٍ** gibi): erkektir; **العُبابِ**’da olduğu gibi. Ve ayrıca: yular; çoğulu **المَطَاوِلُ**. Ve **مَطاوِلُ الخَيْلِ**: onların yularlarıdır; Ezherî nakletti. Ve **طَيِّلَةُ الرِّيحِ** ( **كَيِّسَةٍ** gibi): onun esişidir; Cevherî nakletti. Ve **طَاوَلَهُ مُطاوَلَةً**: borçta ve vaadde onu oyaladı. Ve Kur’an’daki **السَّبْعُ الطُّوَلُ** ( **صُرَدٍ** gibi): **سورة الْبَقَرَةِ**’den **سُورَةِ الأَعْرَافِ**’a kadardır; onlar: **البَقَرَةُ** ve **آلُ عِمْرانَ** ve **النِّساءُ** ve **المائِدَةُ** ve **الأَنْعَامُ** ve **الأَعْرافُ**; bunlar ardışık altı sûredir. Yedincide ihtilaf ettiler; denildi: o, **سُورَةُ يُونُسَ** (selam onun üzerine) yahut **الأَنْفَالُ** ve **بَراءَةُ** birlikte; çünkü ikisi, onun nezdinde—yani bu sözü söyleyenin nezdinde—tek bir sûredir. Bazıları dedi ki: o, **الكَهْفُ**’tir. Ve denildi: **التَّوْبَةُ**. Ve denildi: **الحَوَامِيمُ**. Doğru olan, musannifin önce zikrettiğidir. Ve **الطُّوَلُ**: **الطُّولَى**’nın çoğuludur; denir: o, en uzun sûredir; ve onlar **الطُّوَلُ**’dür. Şair dedi ki:
Onu, devekuşu kaçtıktan sonra sakinleştirdim... **سُورَةِ الطُّورِ** ile, **الطُّوَلُ** beni geçince.

Ve hadiste: **أُوتِيتُ السَّبْعَ والطُّوَلَ**. Ve bu yapı, **الأَلِفُ والَّلاَمُ**’ı yahut izafeti gerekli kılar. Ve meselde: **قَصِيرَةٌ مِنْ طَويلَةٍ** yani bir hurma ağacından bir hurma; sözün kısalığı ve kalitesi hakkında darb-ı mesel yapılır. Ve **الطَّوِيلَةُ**: Sammân’da bir çayırlıktır; genişliği bir mil kadar, uzunluğu üç mil; bunu Ezherî söyledi. Ve bir defa dedi ki: onun gibi üç mil olur. Ve onda, yağmur için birikintiler vardır; dolduğunda bir ay ve iki ay içerler. Ve inşad etti:
" Kalbim **الطَّوِيلَةِ**’den döndü; bayramdır.

Ve **الطُّولَى** ( **طُوبَى** gibi): **الأَطْوَلِ**’in müennesi. Ve ondan, Ümmü Seleme hadisi: onun, akşam namazında **بِطُولَى الطُّولَيَيْنِ** ile okuduğu; yani iki uzun sûrenin en uzunu ile; yani **الأَنْعَامَ** ve **الأَعْرافَ**. Ve **الطُّولَى** ayrıca: yüksek hâl; çoğulu: **طُوَلٌ** ( **صُرَدٍ** gibi). Ve **الطَّوِيلُ** şiir bahirlerindendir: bilinir. Cevherî dedi ki: aruz cinsindendir; ve o, muvelled bir kelimedir; bütün şiirin en uzunu olduğu için böyle adlandırıldı. Bu, çünkü aslının kırk sekiz harf olmasıdır; onun dairesi dışındaki şiirin harflerinin çoğu kırk iki harftir. Ve çünkü onun kazıkları onunla başlanandır; böylece uzunluk, onun parçalarının öncesi için daima lâzımdır; çünkü onun parçalarının ilki kazıklardır; ve fazlalıklar, başı kazık olanın sebeplerinin önüne daima geçer; **المُحْكَمِ**’de böyle. Ve vezni: **فعولن مفاعلين** sekiz defa; İmruü’l-Kays’ın sözü gibi:
" Sabahın hayr olsun; ey eski harabe!
Ve asr-ı hâlîde olan kimse nasıl rahat bulsun?

Ve aralarında **طَائِلَةٌ** vardır: yani **عَدَاوَةٌ وَتِرَةٌ**; bunu el-Cevherî nakletmiştir; çoğulu: **الطَّوائِلُ**; o da **الذُّحُولُ** ve **الأَوْتَارُ**dır. Ve falan, falan oğullarını **بِطَائِلَةٍ** ile talep eder: yani bir **وَتْرٍ** ile; sanki onun onlarda bir **ثَأْراً**ı vardır, onu öldürülmüşünün kanıyla talep eder. Ve **الصِّحاحِ**’ta: denilir: **هذا أَمْرٌ لا طَائِلَ فيه**; içinde **غَناءٌ** ve **مَزِيَّةٌ** olmadığında. Bu, müzekkerlik ve müenneslikte söylenir. Ve ondan **بِطَائِلٍ** ile kurtulmadı: inkâra mahsustur; yani ancak onda konuşulur. Ve denilir: **اسْتَطَالُوا عَلَيْهِم**: yani onlardan, onların öldürmüş olduklarından daha çoğunu öldürdüler; bunu el-Cevherî nakletmiştir. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الرِّجالُ الأَطَاوِلُ**; **الأَطْوَلِ**’in cem‘idir; **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi. Ve **تَطاوَلاَ**: birbirleriyle yarıştılar. Ve Rab, fazlıyla onların üzerine **تَطَاوَلَ** etti: **تَطَوَّلَ** etti yahut **أَشْرَفَ** etti; bu, tekil üzerine ıtlâkında **طَارَقْتُ النَّعْلَ** bâbındandır. Ve hadiste: **أطْوَلُكُنَّ يَداً أَسْرَعُ بِي لُحُوقاً**; yani **الطَّوْلِ**den, bağışla eli en uzun olanınız bana kavuşmada daha çabuktur. Ve **أَطالَ لِفَرَسِهِ**: onu ipte sımsıkı bağladı. Ve **تَطاوَلَ فُلانٌ**: **الطُّوْلَ**u yahut **الطَّوْلَ**u izhar etti. Allah Teâlâ dedi: **" فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ "**; yani uzadı. Ve bunun benzeri şairin sözü:
**" تَطَاوَلَ لَيْلُكَ بالإِثْمِدِ**

Ve **الطَّوِيلُ**: Hümeyd b. Ebî Hümeyd Tîraveyh’in lakabıdır; Talha et-Talhât’ın mevlâsı; tâbiînin sika olanlarındandır; kısa idi, iki eli uzun idi; bu yüzden zıddıyla adlandırıldı yahut iki elinin uzunluğu sebebiyle; 143 senesinde öldü. Ve el-Ferezdak’ın sözü:
**" بَيْتاً دَعائِمُهُ أَعَزُّ وأَطْوَلُ**
yani azîz, uzun. Ve duâ hadîsinde: **وبِكَ أُطَاوِلُ مِنَ الطَّوْلِ**; o da **الفَضْلُ** ve düşmanlar üzerine **العُلُوُّ**dur. Ve aygır, develeri üzerine **يَتَطَاوَلُ**: yani onları dilediği gibi sürer ve onlardan aygırları uzaklaştırır. Ve **رَجُلٌ طُولاَنِيٌّ** (damme ile) ve **مُطَاوِلٌ**: çok **الطُّوْلِ** sahibi; avâmîdir. Ve **الطَّوِيلَةُ**: Mısır’da, el-Bermûn’a yakın bir köydür; ben ona girdim. Ve **طُولُونَ** (damme ile): Mısır emîri; ve oğlu Ebû Ma‘add ‘Adnân b. Ahmed; Mısır’da doğdu; er-Rabî‘ b. Süleymân el-Murâdî’den rivayet etti; 325 senesinde öldü.
