# طوي (ط-و-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%88%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Buğday demeti demektir

- Harfler: ط - و - ي
- Kur'an'da: 5 geçiş · 4 ayet · 4 sîga
- 13 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: طوى

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [طُوًى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/siga/%D8%B7%D9%8F%D9%88%D9%8B%D9%89.md) | فُعْلًا | Tuva | 2 | 2 | [20:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/ayet/20:12.md) |
| [كَطَيِّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/siga/%D9%83%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D9%8A%D9%90%D9%91.md) | كَفَعْلِ | Dürmek gibi | 1 | 1 | [21:104](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/ayet/21:104.md) |
| [مَطْوِيَّاتٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B7%D9%92%D9%88%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%AA%D9%8C.md) | مَفْعُولَاتٌ | Dürülenler | 1 | 1 | [39:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/ayet/39:67.md) |
| [نَطْوِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B7%D9%92%D9%88%D9%90%D9%8A.md) | نَفْعِلُ | Düreriz | 1 | 1 | [21:104](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/ayet/21:104.md) |

## Mücavir kökler — 27 mücavir (35 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Cemaatlerin toplandığı yerde önderin durduğu yerdir
2. [ودي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · İki dağ arasındaki yamaçlardır
3. [خلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · خيلعYensiz gömlek demektir
4. [نعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · İki ayakkabın
5. [سجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Siccil kap veya kılıf demektir
6. [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ve avuçlarlar
7. [بدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Badiye çöl demektir
8. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
9. [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
10. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
11. [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Nedve halkın toplandığı yerdir
12. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sağ yandır
13. [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
14. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
15. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
16. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kıdr kazandır
17. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yumruk demektir
18. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
19. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tasma kayış demektir
20. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Alet kaldıraç demektir
21. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ribve, tümsek demektir
22. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
23. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
24. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
25. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
26. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
27. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طوي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (lefîf-i makrûn: ayn ve lâm harfleri illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D9%81.md), [درج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC.md), [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) |
| Zıt Kök | [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi katmanlar halinde kendi üzerine katlamak, sarmak, dürmek ve iç içe geçirmek |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmolojik varlığın yayılmışlıktan toplanmışlığa geçirilmesi ve kutsal vadide tecelli için sınırın tayin edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Açık ve yaygın olanın potansiyele veya görünmez boyuta çekilmesi, varoluşsal boyutların iç içe katlanarak tek bir hükümde toplanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir rulo yapma veya yok etme eylemi sanmak; varlığın dürüldüğünde yok olmadığını, aksine özü korunarak katlandığını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طو | Kuşatmak, sınır çekmek, bükülerek veya dönerek bir hacmi çevrelemek ([طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md), [طوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%82.md), [طور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1.md), [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md)) | ي | Kuşatma ve dairesel hareketi iki boyutlu bir düzlemin kendi içine katlanması, dürülüp tabakalaşması ve somut bir hacme bükülmesi yönünde özelleştirmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Dış yüzeyi sarıp kuşatan, bir alanı bütünüyle çevreleyen dairesel formun temelini kurar |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Kuşatılan katmanların birbirine bağlanmasını ve ardışık parçaların ayrılmadan kenetlenmesini sağlar |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Katlama eylemini fiili, iradi ve aşamalı bir kavrayışla sonlandırarak dürme hareketini tamamlar |
| طوي | Kuşatıcı bir örtünün veya nesnenin, tutturulup elle bükülerek kendi üzerine katman katman sarılması | Açık duran genişliğin toplanıp iç içe geçirilmesi hareketini piktografik olarak betimler |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Deri, parşömen veya kumaşın iki ucundan tutularak iç içe sarılması; kuyunun taşlarla örülüp kat kat sağlamlaştırılması; açlıktan karnın içe çekilip bükülmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şanfarâ Lâmiyyetü’l-ʿArab kasidesinde açlık ve yokluğa karşı sabrı anlatırken karnını bir kuşak gibi katlayıp bükmesini bu kökle betimler; ayrıca Zü’r-Rumme silinen izleri kitabın dürülmesinden sonra açılmasına benzetir: أم دمنة نسفت عنها الصبا سفعا / كما تنشر بعد الطية الكتب |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-Mu'tez ve erken dönem şairleri mesafeyi katetmeyi ve yolculuğu yolu dürmek tabiriyle karşılamış, kuyunun taş katmanlarla örülmesine ise الطوي demişlerdir |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde طوي kökü, düz bir yüzeyin veya ipin bükülmesi, kıvrılması ve iç içe geçirilmesi semantik çekirdeğine dayanır. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede kökün soydaşı olan biçimler eğirmek, bükmek ve iplik haline getirmek anlamlarıyla mevcuttur (İbranice ט-ו-ה / tavah kökü eğirmek, bükerek sarmak demektir). Süryanicede de ipliğin bükülmesi ve sarılması eylemi bu morfolojik denkliğe uyar. Arapçada kök hem maddî bir nesnenin (sahife, elbise) dürülmesini hem de mesafenin aşılmasını ve zamanın iç içe geçirilmesini kapsayacak şekilde semantik olarak genişlemiştir. Varlığın açılması ([نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md)) ile toplanıp katlanması (طوي) arasındaki ontolojik karşıtlık bu kök ailesinin Sami düşüncesindeki en belirgin izidir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesneyi veya yüzeyi kendi üzerine sarıp katmanlaştırmak | Sahife, kuyu duvarı taşları ve açlıktan bükülen karın anlamları tek bir sarmalanma çekirdeğinden türer | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice טוה (eğirmek, bükmek), Süryanice bükme ve sarma kökleri | İpliğin ve katmanın bükülerek tek bir hat veya rulo haline getirilmesi ortak Sami mirasıdır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı veya uzak ailelerle kurulan doğrudan etimolojik bağlar spekülatiftir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طوي | Anlamlı | Dürmek, katlamak | Düz bir cismi iç içe sarıp rulo yapmak, mesafeyi bitirmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [طيو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%88.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kök kaydı yoktur |
| [وطي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%8A.md) | Anlamlı | Basmak, çiğnemek, hazırlamak | Ayakla yere basmak, zemini ezerek düzlemek, kolaylaştırmak | Harf yer değiştirmesi; Kur'an'da [وطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3.md) köküyle paralel |
| [ويط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D8%B7.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel kabul edilmiştir |
| يطو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde kullanım dışıdır |
| يوط | Anlamlı | Yapıştırmak, sıvamak | Balçıkla sıvamak veya yapıştırmak anlamında nadir bedevi kullanımı | Kur'an'da geçmez; zayıf leksikal kullanım |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طوي | Merkez | Katlamak, dürmek | Düzlemi bozmadan düzenli bir sıra ve katmanla kendi içine sarıp saklamak | Katmanların ardışıklığı ve nizami toplanma esastır |
| [لفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D9%81.md) | Komşu | Sarmak, dolamak | Bir şeyi başka bir cismin etrafına karmaşık veya gelişi güzel dolamak | Düzenli katmandan ziyade iç içe geçip birbirine dolaşma öne çıkar |
| [درج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC.md) | Komşu | İçine sokmak, basamaklamak | Bir nesneyi diğerinin arasına sokup gözden kaybetmek veya derece derece ilerletmek | Dürülmenin aşamalı ve gizleyici yönünü vurgular |
| [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) | Komşu | Avuçlamak, tutmak | Genişlemiş olanı el veya kudret dairesinde sıkıştırarak kavramak | Şeklin katlanmasından çok yetki ve tasarruf altına alma baskındır |
| [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) | Zıt | Yaymak, açmak | Dürülmüş veya katlanmış bir nesneyi serip görünür ve açık hale getirmek | طوي fiilinin tam zıddı olarak düzlemin sergilenmesidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طوي | Dürmek, katlamak | Yayılmış bir bütünü katmanlar halinde sarıp toplamak | Kesin |
| Latince | Plicare, involvere | Katlamak, sarmak | Plicare katman oluşturmayı, involvere ise örtüp sarmayı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To fold, to roll up | Katlamak, dürmek | Fold kat oluşturmayı, roll up ise rulo yaparak saklamayı ifade eder | Kesin |
| Almanca | Zusammenrollen, falten | Dürmek, katlamak | Katmanlı bir yüzeyi iç içe kıvırarak hacmini küçültmeyi anlatır | Güçlü |
| Fransızca | Enrouler, plier | Sarmak, katlamak | Düz bir nesneyi dairesel veya kat kat düzenle toplamayı karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| طوي (طُوًى) | Özel mekan / Kutsal vadi adı | Hz. Musa'ya ilk vahyin verildiği bereketli ve arındırılmış mukaddes vadinin özel ismi (Tâhâ [20:12](https://lisan.digital/tr/ayet/20:12.md), Nâziât [79:16](https://lisan.digital/tr/ayet/79:16.md)) |
| طوي (كَطَيِّ / نَطْوِي) | Kozmolojik sahifenin dürülmesi | Kıyamet günü göğün, yazı tomarlarının dürüldüğü gibi dürüleceğini ve yaratılışın başa döndürüleceğini bildiren kıyamet bağlamı (Enbiyâ [21:104](https://lisan.digital/tr/ayet/21:104.md)) |
| طوي (مَطْوِيَّاتٌ) | Kudret tasarrufuyla toplanma | Göklerin Allah'ın kudret elinde dürüleceğini, hiçbir varlığın O'na ortak olamayacağını bildiren tenzih ve azamet bağlamı (Zümer [39:67](https://lisan.digital/tr/ayet/39:67.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfâtullah ve eskatoloji | Göklerin Allah'ın sağ elinde dürülmesinin mecaz veya kudret tasarrufu olup olmadığı tartışması | Mekansal ve cismani daralmadan tenzih edilerek mutlak kudret ve tasarrufa yönelme |
| Fıkıh | Hac ve vakit sınırları | Kabe etrafında tavaf ile bağlantılı olarak mesafelerin katedilmesi veya yolculuk hükümleri | Hükmi olarak bir mesafenin veya vaktin tamamlanıp dürülmesi |
| Tefsir | Kıyamet sahneleri ve Tuvâ vadisi | Göklerin bir sicil gibi dürülüşü ve Tuvâ kelimesinin vadinin adı mı yoksa iki kat kutsanmış oluşu mu olduğu ihtilafı | Maddi evrenin nihai bükülüşü ve vadinin katmerli arınmışlığı |
| Hadis | Ahiret ahvali ve zühd | Allah'ın kıyamette yeri ve gökleri kabzedip dürmesi; açlıktan karnına taş bağlama bağlamında açlığa sabır rivayetleri | Kudretin mutlak galebesi ve bedenin riyazetle katlanıp bükülmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmolojik son ve arınma | Varlık safhasının toplanması | Tevhidin mutlaklığını görünür kılmak | Açılmış olan yaratılış sahnesinin katlanarak kaynağına dönmesi | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve geometrik modeller | Boyut bükülmesi ve topolojik katlanma | Hacim tasarrufu ve yüzey dönüşümü | Geniş bir yüzeyin iki boyuttan katmanlı bir silindire indirgenmesi | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve yetki devri | Hakimiyet defterinin kapatılması | Önceki idari dönemi sonlandırıp tescillemek | Bir dönemin tasarrufunun toplanıp tek bir otoriteye teslim edilmesi | Muhtemel |
| İktisadi | Bilanço ve defter kapanışı | Dönem hesaplarının toplanması | Açık hesapları kapatıp sonucu belirlemek | Dağınık iktisadi faaliyetlerin nihai bir tabloda toparlanması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Topolojik katlanma ve manifold bükülmesi | Yüksek boyutlu bir uzayın veya yüzeyin, içindeki mesafeleri sıfırlayacak şekilde kendi üzerine katlanarak kompaktlaştırılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tarihsel devrin kapanışı ve bellek yoğunlaşması | Bir toplumun açık ve yaygın tecrübelerinin kriz anlarında toplanıp kolektif hafızada yoğunlaşmış bir çekirdeğe dönüşmesi | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir kağıt bükme eylemine veya tamamen yok etmeye indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | طوي, bir şeyin varlığını sıfırlamak değil; açıkta olanı derleyip, katmanlarını koruyarak potansiyel ve saklı bir forma çekmektir; nitekim dürülen gökler ilk yaratılış gibi yeniden açılacaktır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kıyameti maddesel bir yok oluş (adem-i mutlak) zannetmek; ahiretteki yeniden yaratılışın ([نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md)), dürülmüş sahifenin yeniden açılması gibi bir fıtrat tazelenmesi olduğunu kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık ve zaman tasavvurunu anlamada kilit bir eşiktir; yayılma ([نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md)) ile toplanma (طوي) döngüsünün ilahi kudret eliyle nasıl işletildiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kıyamet sahnelerini tasvir eden eskatolojik ayetlerde (Enbiyâ [21:104](https://lisan.digital/tr/ayet/21:104.md), Zümer [39:67](https://lisan.digital/tr/ayet/39:67.md)) ve Hz. Musa'nın vahiy alışını anlatan kıssalarda (Tâhâ [20:12](https://lisan.digital/tr/ayet/20:12.md), Nâziât [79:16](https://lisan.digital/tr/ayet/79:16.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Evrenin son bulmasını kör bir kaos veya mutlak hiçlik sanan materyalist anlayışı düzeltir; sürecin, yazarın defterini toplaması gibi bilinçli, kontrollü ve nizami bir katlanış olduğunu öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sahife, giysi veya derinin uçlarından tutularak iç içe bükülmesi, nizami katmanlar halinde sarılması ve rulo haline getirilmesi.
- Soyut anlam: Açık ve faal durumdaki bir boyutun toplanarak saklı, potansiyel ve tek bir merkezden kavranabilir hale dönüştürülmesi.
- Sistematik karşılık: Açık sistemlerin nihai bir merkez tarafından toparlanıp kayıt altına alınması ve döngünün tamamlanması.
- LaTeX modeli: $$S_{t_0} \xrightarrow{\mathcal{T}} \bigoplus_{k=1}^n L_k = \Omega$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S_{t_0}$ açılmış ve yayılmış durumdaki uzay-zaman yüzeyini temsil eder. $\mathcal{T}$ bükme ve dürme operatörüdür (طوي). $\bigoplus_{k=1}^n L_k$ açık düzlemin kendi içine katlanarak oluşturduğu ardışık katmanları simgeler. $\Omega$ ise genişlemiş tüm varlığın kudret tasarrufu altında kompakt ve saklı bir birlik halinde toplanmış nihai durumunu gösterir.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%88%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Taha 20:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/ayet/20:12.md) — طُوًى

إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى

Meal (IK): Şüphesiz ki senin Rabbın Benim, Ben. Pabuçlarını çıkar. Zira sen mukaddes vadide, Tuva’dasın.

### [Enbiya 21:104](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/ayet/21:104.md) — نَطْوِي · كَطَيِّ

يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ

Meal (IK): Göğü kitab dürer gibi düreceğimiz gün; yaratmaya ilk başladığımız gibi katımızdan verilmiş bir vaad olarak onu yeniden var edeceğiz. Doğrusu Biz, yapanlar olduk.

### [Zümer 39:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/ayet/39:67.md) — مَطْوِيَّاتٌ

وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ

Meal (IK): Onlar Allah’ı şanına yaraşır şekilde takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü bütün yeryüzü O’nun avucundadır. Gökler de O’nun sağ eliyle dürülmüştür. O; koştukları ortaklardan münezzehtir, yücedir.

### [Naziat 79:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/ayet/79:16.md) — طُوًى

إِذْ نَادَاهُ رَبُّهُ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى

Meal (IK): Hani Rabbı ona; mukaddes vadide, Tuva’da şöyle seslenmişti:

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Buğday demeti demektir.  Mihrabın, Kudüs’ün bulunduğu, cemaatin bulunduğu yerdir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الطاء
ط ي أ، ط و ي، و ط أ، و ط و ط، ط و ط، أ ط، أ ط ي ط، ط أ ط أ، ط ا ي، و ا ط مستعملات
طاء:
الطّاءُ: حرفٌ من حُروفِ العربيّة، ترجعُ أَلِفُها إلى الياء، إذا هجّيته جَزَمته، كما تقول: طاء مُرْسَلة اللّفظ بلا إعْرابٍ، فإذا وَصَفتَه وصيّرته اسماً أَعْرَبْتَهُ كإعراب الإسم، تقول: هذه طاءٌ مكتوبة طويلة، لمّا وصفته أعربته.
طوي:
تقول: طَوَيْتُ الصَّحيفةَ أطويها طيّاً، فالطّيّ: المصدر، وطَوَيْتها طَيَّةً واحدة، أي: مرةً واحدة. وإنّه لحَسَنُ الطِّيّة، لا يُراد به المرّة والحدة، ولكنْ ضربٌ من الطَّيِّ مثل: الجِلْسة والمِشية يراد: نوعٌ منه، قال ذو الرُّمّة:
أم دمنةٌ نسفت عنها الصَّبا سُفَعاً		كما تُنَشَّرُ بعد الطِّيَّةِ الكُـتُـبُ
فكسر الطّاء لأنّه أراد نوعاً من الطَّي في الحسن أو القبح.
والفعل الازم: الانطواء، يقال للحيّة وما يُشبِهُها: انطَوَى يَنطَوي انطواء فهو منطوٍ، على مُنْفَعِل ويقال: اطّوى يَطَّوي اطِّواء إذا أردت به: افتعل فأدغم التّاء في الطّاء، فهو مًطَّوٍ على مُفْتَعل، والمَطْوَى: شيءٌ تَطْوى عليه المرأةُ غَزْلَها.
والطِّيَّة تكون منزلاً، وتكون مُنْتَوىً، تقول: مَضَى فلانٌ لطِيَّته، أي: لِنِيَّته التّي انتواها.
ويُقال: طوى اللهُ لك البُعدَ، أي: قرّبة وفلانٌ يَطْوي البلاد، أي: يَقطَعُها بلداً عن بلدٍ.
وقد تُخَفَّفُ الطيّة في الشِّعْر، كما قال الطِّرِمّاح:
ولا كِفْلَ الفُرُوسةِ شاب غُمراً		أصمَّ القَلْبِ حُوشيَّ الطِّـياتِ
أي: بعيد الهمّة. ويقال: فلان حوشيٌّ إذا كان خبيث الفؤاد والحركات.
وطَوّى فُلانٌ كَشْحَهُ، أي: ذهب لوجهه، قال:
وصاحبٍ قد طوى كَشْحَاً فقلت له:		إنّ انطواءك هذا عنك يطوينـي
وطوى عنّي نصيحته، أي: كتمها.
وأطواء النّاقة: طرائق شَحْمٍ في جَنْبَيها وسنامها، طيٌّ فوقَ طيٍّ.
ومطاوي الحيّة والأمعاء والشَّحم والبَطْن والثَّوْب: أطواؤها وغُضُونُها، الواحد: مَطوَى. وكذلك مطاوي الدِّرع إذا ضُمَّت غُضُونُها، قال:
وعندي حَصْداءُ مَسْرُودةٌ		كأن مَطاويَها مِـبْـرَدُ
والأطواء كذلك، الواحدُ: طيّ.
والطَّوِيُّ: البِئْر المطويّة. والطيُّ فيها: طيّ الحجارة.
وطُوَى: جبلٌ بالشّام، ويُقال: بل طُوىَ وادٍ في أصل الطُّور.
وطوى فلان نهاره جائعاً يطوي طَوىً فهو طاوٍ والطيّان: الطّاوي البطن، والمرأة: طيَّى، وطاوية، قال عنتزة:
ولقد أَبيتُ على الطَّوَى وأظلّه		حتّى أنالَ به كريمَ المَأْكَـلِ
وطيِّئ: قبيلة بوزن: فَيعِل، والهمزة فيها أصليّة، والنِّسبةُ إليها: طائيّ.
وما به طُوئيٌّ، أي: أحد، قال:
وبلدةٍ ليس بها طُوئيّ
وطأ:

الموطئ: المَوْضع وكلُّ شيءٍ يكون الفِعْل منه على فَعَلَ يَفْعَلُ فالفِعْل منه مفتوح العين، إلاّ ما كان من بنات الواو على بناء وَطِئ يَطَأ وَطأ وإنّما ذَهَبَتِ الواوُ من يَطَأُ فلم تَثبُتْ كما تَثْبُتُ في وَجِلَ يَوْجَلُ، لأنّ وَطِئَ يَطَأُ مبنيّ على تَوَهُّم فَعِل يَفْعِل مثل وَرِمَ يَرِم، غَيْرَ أَنّ الحَرْفَ الذّي يكونُ في موضع اللاّم من يَفْعل من هذا الحَدّ إذا من حُرُوفِ الحَلقِ السّتّة فإنّ أكْثَرَ ذلك عندَ العَرَب مفتوحٌ، ومنه: ايُقَرُّ على أَصْلِ تَأْسِيسه مثل: وَرِمَ يَرِمُ، وأَمّا وَسِعَ يَسَعُ فقد فُتِحَتْ يَسَعُ لتلك العلّة.
والوَطْءُ: بالقَدَم والقَوائم، تقول: وطّأتُه بقدمي إذا أردتَ به الكَثرة، ووطّأت لك الأَمرَ، إذا هيّأته، ووطّأتُ لك الفِراشَ، وقد وَطُؤَ يَوْطُؤُ وَطْأً ووَطاءةً.
والوَطء بالخيل أيضاً، يُقالُ: وَطِئْنا العَدُوَّ وطأةً شَديدةً. والوَطْأة: الأَخذَة. وجاء في الحديث: اللهمّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ على مُضَر، أي: خُذْهُمْ أَخْذاً أخذاً شَديداً، فأَخَذَهم اللهُ بالسِّنين والوَطَأَةُ: هم أبناءُ السّبيلِ من النّاس، سَمُّوا وطَأَةً، لأنّهم يَطَئُون الأَرْض.
والإطاء من قولك: أوطأتُ فُلاناً دابّتي حتّى وَطِئَتْهُ.
والإيطاءُ في الشِّعر: اتِّفاق قافيتَينِ على كَلِمةٍ واحدةٍ، أُخِذَ من المُواطَأَةِ وهي المُوافَقَةُ على شيءٍ واحد ويقال أَوْطأ الشّاعِرُ في البيتين، أي: جاء مثلاً بقافيةٍ على راطب، والأخْرَى على راكب وليس بنيهما في المعنى وفي اللّفظ فَوْقٌ، فإن اتفق المعنى ولم يتّفقِ اللّفْظُ فليس بإيطاء، وإذا اختلف المعنى واتّفق اللّفظ فليس بإيطاءٍ أيضاً.
وأوطأت فُلاناً وتَواطَأْنا، أي: اتفقنا على أمر.
ووَطِئْتُ الجارية، أي: جامَعْتها.
والوَطِيءُ من كُلِّ شَيْءٍ: ما سَهُلَ ولانَ، حتّى إنّهم يَقُولون: رَجُلٌ وَطيءٌ ذو خَيرٍ حاضرٍ، وقد وَطُؤَ يَوْطُؤُ وَطاءةً. ودابَّتُهُ وطيئةٌ، بَيِّنةُ الوَطاءة.
ويقال: ثَبَّتَ اللهُ وَطْأَتَهُ، أي: أَمْرَهُ. وأرضٌ مُسْتَويِةٌ، ولا وِطاء بها ولا رِباء، أي: لا انخِفاضَ بها ولا صُعُود.
ووطّأتُ له المَجِلسَ توطئه: جعلته وَطِيئاً. قال.
فقمنا راجعـين إلـى كـريمٍ		وَطِيءِ الرَّحْل ذي حَسَبٍ تليدِ
والوطيئة: طعام العرب من التّمر واللَّبََن.
وطوط:
الوَطْواطُ: الجَبانُ من الرِّجال، شُبِّهَ بضْربٍ من الخَطاطيف لحيْدِه ونُكُوصِهِ، ويُقالُ: الوَطْواطُ: خَطاطيفُ الجِبالِ، سودٌ طِوالُ الجناحين.
طوط:
الطّاطُ:الفحلُ الهائج، يوصف به الرَّجُلُ الشُّجاع، قال:
خطّارةٍ مثل الفَنيق الطّاطِ
والجميعُ: الطّاطون، وفحولٌ طاطةٌ، ويجوز في الشِّعْر: فحولٌ طاطاتٌ وأَطْواط.
والطُّوط: قطن البردي. والطُّوط: الحيّة، قال:
ما إن يزالُ لها شأوٌ يُقوِّمُهـا		مُقَوِّمٌ مثلُ طُوطِ الماء مَجْدول
يعني الزِّمام، شبّهه بالحيّة.
أط:
أطيط:
الأَطُّ الأَطيطُ: صَوْتُ تَقَبُّضِ المَحامِل، أَطَّ أَطِيطأ، وكلُّ شيء ثقيل يُحمَلُ بَعْضُه على بَعضٍ يَئِطُّ. والأطاطُ: الصّياح وأطيطُ الإبل: أَنينُها من ثِقَل الحِمْل، أو صوتُ هَزّة عليها.
طأطأ:
الطَّأْطَأَة: مَصْدر طأطأ فلانٌ رأسَهُ طَأْطَأَةً وقد تَطَأْطَأَ إذا خفض والفارس إذا نَهَزَ دابّته بفخذيه ثمّ حَرّكَهُ للحُضْر قيل: طأطأ فَرَسَهُ.
طاية:
الطّايةُ صَخْرَةٌ عظيمة في رَملةٍ أو أَرْضٍ لا حجارة بها.
واط:
الواطُ: ما اطمأنّ من الأرض، قال:
إذا ارتمى في واطِهِ تأطُّمُهْ
نصف البحر أو الماء.

##### Türkçe

باب **اللفيف** من **الطاء**
**ط ي أ**، **ط و ي**، و **ط أ**، و **ط و ط**، **ط و ط**، **أ ط**، **أ ط ي ط**، **ط أ ط أ**، **ط ا ي**، و **ا ط** مستعملات

**طاء**:
**الطّاءُ**: Arapçanın harflerinden bir harftir; onun **ألف**’i **الياء**’ya döner; onu hecelediğinde onu cezmedersin; senin “**طاء**” dediğin gibi, i‘rabsız lafızla gönderilmiş (mursale)dir. Onu vasfettiğinde ve onu isim yaptığında onu isim i‘rabı gibi i‘rablandırırsın; “bu, yazılmış uzun bir **طاء**’dır” dersin; onu vasfettiğin için onu i‘rablandırdın.

**طوي**:
Dersin ki: sahifeyi dürdüm, onu dürerim, dürme olarak; böylece **الطّيّ**: mastardır. Ve onu bir tek dürüş olarak dürdüm; yani: bir tek defa. Ve şüphesiz o, **حَسَنُ الطِّيّة**’dir; bununla defa ve keskinlik kastedilmez; fakat **الجِلْسة** ve **المِشية** gibi dürmenin bir türü (kastedilir); ondan bir tür kastedilir. **ذو الرُّمّة** dedi ki:
أم دمنةٌ نسفت عنها الصَّبا سُفَعاً		كما تُنَشَّرُ بعد الطِّيَّةِ الكُـتُـبُ
Böylece **الطّاء**’ı kesreledi; çünkü güzellikte veya çirkinlikte dürmenin bir türünü kastetti.

Ve lâzım fiil: **الانطواء**; yılana ve ona benzeyene denir: **انطَوَى يَنطَوي انطواء**; böylece o **منطوٍ**’dur; **مُنْفَعِل** üzere. Ve denir ki: **اطّوى يَطَّوي اطِّواء**; eğer onunla **افتعل**’i kastettiysen; böylece **التّاء**’yı **الطّاء**’a idgam etti; böylece o **مًطَّوٍ**’dur; **مُفْتَعل** üzere. Ve **المَطْوَى**: kadının ipliğini üzerine dürdüğü bir şeydir.

Ve **الطِّيَّة** bir menzil olur; ve bir **مُنْتَوىً** olur. Dersin ki: falan kimse **لطِيَّته**’ye gitti; yani: içine kıvrıldığı niyetine.

Ve denir: Allah sana uzaklığı **طوى**; yani: onu yaklaştırdı. Ve falan kimse beldeleri **يَطْوي**; yani: onu beldeden beldeye keser (kat eder).

Ve **الطيّة** şiirde hafifletilebilir; **الطِّرِمّاح**’ın dediği gibi:
ولا كِفْلَ الفُرُوسةِ شاب غُمراً		أصمَّ القَلْبِ حُوشيَّ الطِّـياتِ
Yani: himmeti uzak. Ve denir: falan **حوشيٌّ**’dir; eğer gönlü ve hareketleri kötü ise.

Ve falan kimse **كَشْحَهُ**’u **طَوّى**; yani: kendi yönüne gitti. Dedi ki:
وصاحبٍ قد طوى كَشْحَاً فقلت له:		إنّ انطواءك هذا عنك يطوينـي
Ve benden nasihatini **طوى**; yani: onu gizledi.

Ve devenin **أطواء**’ı: iki yanında ve hörgücünde yağ yollarıdır; dürme üstüne dürme.

Ve yılanın, bağırsakların, yağın, karnın ve elbisenin **مطاوي**’si: onların **أطواء**’ı ve kırışıklıklarıdır; tekili: **مَطوَى**. Zırhın **مطاوي**’si de böyledir; kırışıklıkları toplandığında. Dedi ki:
وعندي حَصْداءُ مَسْرُودةٌ		كأن مَطاويَها مِـبْـرَدُ
Ve **الأطواء** da böyledir; tekili: **طيّ**.

Ve **الطَّوِيُّ**: taşla örülmüş kuyu. Ve ondaki **الطيُّ**: taşların örülmesidir.

Ve **طُوَى**: Şam’da bir dağdır. Ve denir ki: bilakis **طُوىَ**; **الطُّور**’un aslında bir vadidir.

Ve falan kimse gününü aç olarak geçirdi; **طَوىً** ile **يطوي**; böylece o **طاوٍ**’dır. Ve **الطيّان**: karnı içe çekik olan **الطّاوي**’dir. Ve kadın: **طيَّى** ve **طاوية**. **عنتزة** dedi ki:
ولقد أَبيتُ على الطَّوَى وأظلّه		حتّى أنالَ به كريمَ المَأْكَـلِ

Ve **طيِّئ**: **فَيعِل** vezninde bir kabiledir; içindeki **الهمزة** aslîdir. Ve ona nisbet: **طائيّ**.

Ve onda **طُوئيٌّ** yoktur; yani: hiç kimse. Dedi ki:
وبلدةٍ ليس بها طُوئيّ

**وطأ**:

**الموطئ**: yer; ve her şey ki fiil ondan **فَعَلَ يَفْعَلُ** üzere olur; böylece fiil ondan ayn’ı fetha ile olur; ancak **وَطِئ يَطَأ وَطأ** binasında olan **بنات الواو**’dan olan müstesna. Şu sebeple: **يَطَأُ**’dan **الواو** gitti de sabit olmadı; **وَجِلَ يَوْجَلُ**’de sabit olduğu gibi sabit olmadı. Çünkü **وَطِئَ يَطَأُ**; **وَرِمَ يَرِم** gibi **فَعِل يَفْعِل** vehmi üzerine bina edilmiştir. Şu var ki: bu sınırdan olan **يَفْعل**’in **اللاّم** mevkiinde bulunan harf, altı boğaz harfinden olursa, bunun çoğu Araplar katında fetha üzeredir; ve ondan: **وَرِمَ يَرِمُ** gibi, kuruluşunun aslı üzere bırakılan (şey)dir. Ama **وَسِعَ يَسَعُ**’a gelince; o illet sebebiyle **يَسَعُ** fethalanmıştır.

Ve **الوَطْءُ**: ayakla ve ayaklarla (dört ayakla). Dersin ki: onu ayağımla **وطّأتُه**; eğer onunla çokluğu kastettiysen. Ve senin için işi **وطّأت**; onu hazırladığında. Ve senin için döşeği **وطّأتُ**. Ve gerçekten **وَطُؤَ يَوْطُؤُ وَطْأً ووَطاءةً**.

Ve **الوَطء** atlarla da olur. Denir: düşmanı şiddetli bir **وطأةً** ile **وَطِئْنا**. Ve **الوَطْأة**: yakalayıştır. Hadiste geldi: “Allah’ım, **وَطْأَتَكَ**’ni **مُضَر** üzerine şiddetlendir”; yani: onları şiddetli bir alışla al. Böylece Allah onları yıllarla (kıtlık yıllarıyla) aldı. Ve **الوَطَأَةُ**: insanlardan yol oğullarıdır (yolcular, yolda kalmışlar); onlara **وطَأَةً** adı verildi; çünkü onlar yeri çiğnerler.

Ve **الإطاء**; senin “falanı binitime bindirdim, ta ki onu çiğnedi” sözündendir: **أوطأتُ فُلاناً دابّتي حتّى وَطِئَتْهُ**.

Ve şiirde **الإيطاءُ**: iki kafiyenin tek bir kelime üzerinde uyuşmasıdır. **المُواطَأَة**’den alınmıştır; o da tek bir şey üzerinde uyuşmadır. Ve denir: şair iki beyitte **أَوْطأ** etti; yani: meselâ bir kafiyeyi “**راطب**” üzerine, ötekini “**راكب**” üzerine getirdi; ikisi arasında manada ve lafızda bir üstünlük yoktur. Eğer mana uyuşur da lafız uyuşmazsa, bu **إيطاء** değildir. Ve eğer mana ayrılır da lafız uyuşursa, bu da **إيطاء** değildir.

Ve falanı **أوطأتُ** ve **تَواطَأْنا**; yani: bir iş üzerinde anlaştık.

Ve cariyeyi **وَطِئْتُ**; yani: onunla cinsel ilişkide bulundum.

Ve her şeyden **الوَطِيءُ**: kolay ve yumuşak olan şeydir; hatta onlar derler ki: hazır bir hayrı olan **رَجُلٌ وَطيءٌ**. Ve gerçekten **وَطُؤَ يَوْطُؤُ وَطاءةً**. Ve onun biniti **وطيئةٌ**’dir; **الوَطاءة**’si apaçıktır.

Ve denir: Allah onun **وَطْأَتَهُ**’ni sabit kılsın; yani: işini. Ve yer düzdür; onda ne **وِطاء** vardır ne **رِباء**; yani: onda ne alçalma vardır ne yükselme.

Ve onun için meclisi **وطّأتُ**; onu **توطئه** (ile); onu **وَطِيئاً** yaptım. Dedi:
فقمنا راجعـين إلـى كـريمٍ		وَطِيءِ الرَّحْل ذي حَسَبٍ تليدِ

Ve **الوطيئة**: Arapların hurma ve sütten olan yemeğidir.

**وطوط**:
**الوَطْواطُ**: erkeklerden korkak olan (kimse)dir; onun kaçışı ve geri dönmesi sebebiyle kırlangıçlardan bir türe benzetildi. Ve denir: **الوَطْواطُ**: dağların kırlangıçlarıdır; siyah, iki kanadı uzun.

**طوط**:
**الطّاطُ**: kızgın (azgın) aygırdır; cesur adam onunla vasfedilir. Dedi ki:
خطّارةٍ مثل الفَنيق الطّاطِ
Ve çoğulu: **الطّاطون**. Ve **فحولٌ طاطةٌ**. Ve şiirde caizdir: **فحولٌ طاطاتٌ** ve **أَطْواط**.

Ve **الطُّوط**: saz pamuğu. Ve **الطُّوط**: yılandır. Dedi ki:
ما إن يزالُ لها شأوٌ يُقوِّمُهـا		مُقَوِّمٌ مثلُ طُوطِ الماء مَجْدول
Yani: yular; onu yılanla benzetti.

**أط**:

**أطيط**:
**الأَطُّ الأَطيطُ**: mahmillerin büzülmesinin sesidir. **أَطَّ أَطِيطأ**. Ve taşınan her ağır şeyin bir kısmı bir kısmı üzerine (bindiğinde) **يَئِطُّ** eder. Ve **الأطاطُ**: bağırıştır. Ve develerin **أطيطُ**’i: yükün ağırlığından inlemeleridir; yahut üzerindeki sarsıntının sesi.

**طأطأ**:
**الطَّأْطَأَة**: “falan başını **طأطأ** etti, **طَأْطَأَةً**”ın mastarıdır. Ve gerçekten **تَطَأْطَأَ**; eğer indirdiyse. Ve süvari, binitini uyluklarıyla dürtüp sonra onu hızlı yürüyüş için hareket ettirdiğinde “atını **طأطأ** etti” denir.

**طاية**:
**الطّايةُ**: içinde taş olmayan bir kumlukta yahut bir arazide büyük bir kayadır.

**واط**:
**الواطُ**: yerden alçak (çukur) olan şeydir. Dedi ki:
إذا ارتمى في واطِهِ تأطُّمُهْ
Denizin yahut suyun yarısı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: طوى

طَوَيْتُ الشيء طَيًّا فانْطوى، والطِيَّةُ منه مثل الجِلسة والرِكبة، ومنه قول ذي الرمّة:
كما تنشرُ بعد الطِيَّةِ الكُتُبُ
والطوى: الجوع، يقال: طَوِيَ بالكسر يَطْوى طوًى فهو طاوٍ وطَيَّانُ. وطَوَى بالفتح يَطْوي طَيًّا، إذا تعمَّد ذلك. وفلان طوَى كشحَه، إذا أعرض بودّه. وهذا رجلٌ طَوي البطنِ على فَعلِ، أي ضامر البطن. قال العُجَير السلوليّ:
فقام فـأدنـى مـن وِسـادي وِسـادَةً		طَوِي البطن ممشوقُ الذراعين شَرْحَبُ
وتَطَوَّتِ الحيّة، أي تَحَوَّتْ. والطِيَّةُ النيّة. قال الخليل: الطِيَّةُ تكون منزلاً وتكون منتأى. تقول منه: مضى لِطِيَّتِهِ، أي لنيّته التي انتواها. وبَعُدَتَ عنا طِيَّتُهُ، وهو المنزل الذي انتواه. ومضى لِطِيَّتِهِ. وطِيَّةٌ بعيدةٌ، أي شاسعةٌ. والطَوِيَّةُ: الضمير. والطَوِيُّ: البئر المَطْوِيّةُ. والطايَةُ: السطح، ومِرْبد التمر. وأطْواءُ الناقة: طرائق شحمها.

##### Türkçe

**طَوَيْتُ** şeyi **طَيًّا** (katlayarak) yaptım; böylece **فانْطوى** (katlandı). **والطِيَّةُ** ondan (türetilmiştir); **الجِلسة** ve **الرِكبة** gibi. Ondan, Zü’r-Rumme’nin sözü:
كما تنشرُ بعد **الطِيَّةِ** الكُتُبُ

**والطوى**: açlık. Denir ki: **طَوِيَ** (kesre ile) **يَطْوى** **طوًى**; o hâlde o **طاوٍ** ve **طَيَّانُ**dur. Ve **طَوَى** (fetha ile) **يَطْوي** **طَيًّا**; eğer bunu kasten yaptıysa. Ve falan kimse **طوَى كشحَه**; eğer sevgisiyle yüz çevirdiyse. Ve bu, **طَوي البطنِ** (فَعل vezni üzere) bir adamdır; yani karınca zayıf (içi çekik)tır. el-‘Uceyr es-Selûlî dedi:
فقام فـأدنـى مـن وِسـادي وِسـادَةً		**طَوِي البطن** ممشوقُ الذراعين شَرْحَبُ

Ve yılan **تَطَوَّتِ**; yani **تَحَوَّتْ**. **والطِيَّةُ**: niyet. el-Halîl dedi: **الطِيَّةُ** bir menzil olur ve bir uzak yer olur. Ondan dersin: **مضى لِطِيَّتِهِ**; yani niyet ettiği niyetine. Ve **وبَعُدَتَ عنا طِيَّتُهُ**; o, niyet ettiği menzildir. Ve **مضى لِطِيَّتِهِ**. Ve **طِيَّةٌ بعيدةٌ**; yani geniş (uzak)tır. **والطَوِيَّةُ**: içteki niyet (ضمير). **والطَوِيُّ**: **البئر المَطْوِيّةُ** (örülmüş/taşla kaplanmış kuyu). **والطايَةُ**: dam ve hurma kurutma yeri (مِرْبد التمر). **وأطْواءُ الناقة**: onun yağının yolları (şeritleri).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب اللفيف من حرف الطاء
طاء ، طوي ، وطأ ، طاط ، وطوط ، طوط ، أطأ ، طأطأ ، أطط ، طيا .
طاء طوي : قال الخليل بن أحمد : الطاءُ حرْف من حروف العربية ألفُها ترجع إلى الياء ، إذا هَجَّيْتَه جزمْتَه ولم تُعْرِبْهُ كما تقول : طَ . دَ . مرْسَلَة اللّفْظ بلا إعراب ، فإذا وصَفْتَه وصيّرْتَه اسماً أعربتَه ، كما يعرب الاسم فيقال : هذه طاء طويلة ، لما وصفته أعربته . وتقول : طويتُ الصحيفة أطوِيها طيّاً فالطيُّ المصدرُ ، وطوَيْتُها طَيَّة واحدة ، أي مَرّة واحدة ، وَإِنَّه لَحسَن الطِّيّة بكسر الطاء يريدون ضَرْباً من الطَّيّ ، مِثل الجِلْسة والمِشْية ، وقال ذو الرمّة :
كما تُنْشَر بعد الطِّيّةِ الكتُب
فكَسَر الطاء لأنّه لم يُرِدْ به الطَّية الواحدة ويقال للحيَّة ومَا يُشْبِهها انْطَوَى يَنْطَوِي انطِواء ، فهو منطوٍ على مُنْفَعِل .
قال : ويقال اطَّوَى يَطَّوِي اطِّوَاءً ، إذا أردتَ به افْتَعَل فأَدْغِمْ التاء في الطاء ، فتقول : مُطَّوٍ مُفْتَعِل . قال : والطِّيّة تكون مَنزِلاً ، وتكون مُنْتَوًى ، يقال : مَضَى لطيَّته أي لِنيَّته التي انْتواها ، وبعُدَتْ عنّا طِيَّتُه ، وهو المَوْضع الّذي انْتواه ، ويقال : طَوَى اللَّهُ لنا البُعْدَ ، أي قَرَّبه ، وفلانٌ يَطوِي البلادَ أي يَقْطَعُها بَلَداً عن بلد ، ويقال : طِيَّةٌ وطِيَةٌ ، وقال الشاعر :
أصَمّ القَلْب حُوشِيَّ الطِّيَاتِ
وقال : طوَى فلانٌ كَشحَه إذا مَضَى لوجهه ، وأنشد :
وصاحبٍ قد طَوَى كَشحاً فقُلْتُ له
إنّ انطواءَكَ هذا عنك يَطوِيني
وأخبَرَني المنذريّ عن أبي الهيثم ، يقال : طَوَى فلانٌ فؤاده على عزيمة أمرٍ إذا أسَرَّها في فؤاده ، وطوَى فلانٌ كَشحَه على عداوة إذا لم يُظهِرها .
ويقال : طَوَى فلانٌ حديثاً إلى حديثٍ ، أي لم يُخْبر به أسَرَّهُ في نفسه ، فجازَه إلى آخَر كما يَطوِي المسافرُ منزلاً إلى منزل فلا يَنزِلُ ، ويقال : اطْوِ هذا الحديثَ أي اكتُمْه .
ويقال : طوَى فلان عنّي كَشحه أي أَعرَض عنْي مُهاجِراً . وطَوَى كَشحَه على أمرٍ إذا أَخْفاه وقال زُهير :
وكان طَوَى كَشحاً على مُستَكنَّةٍ
فلا هوَ أَبْداها ولم يَتَقَدَّمِ
أراد بالمستكِنّة عَداوةً أكَنّها في ضميره .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : طَوَى إذا أَبَى ، وطَوَى إذا جازَ .
وقال في موضع آخر : الطَّيُّ الإتيان ، والطيُّ الجواز يقال : مَر بنا فَطَوانَا أي جَلَس عندنا ، ومرَّ بنا فَطَوَانا أي جازَنا .
وقال الليث : أطْواءُ الناقة : طَرائِقُ شحم جَنْبَيْها وسنَامِهَا طيٌّ فوق طي ، ومَطاوِي الحيّة ومَطاوِي الأَمعاءَ والشحمِ والبَطن والثَّوب أطواؤُها ، والواحد مَطْوًى وكذلك مطاوي الدِّرْع إذا ضُمّت غُضُونُها ، وأَنشد :
وعِنْدِي حَصْداءُ مَسْرودَةٌ
كأنّ مطاوِيَها مِبْرَدُ
وقوله جلّ وعزّ : ( إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى ) ( طه : 12 ) قال أبو إسحاق : طُوَى اسمُ الوادي وهو مذكَّر ، سمِّي بمذكَّر على فعل نحو حطم وصُرد ومن لم يُنوِّنه ترك صرفه من جهتين إحداهما أن يكون معدولاً عن طاوٍ ، فيصير مثل عُمَر المعدول عن عامر ، فلا يَنْصَرف ، كما لا ينصرف عُمَر ، والجهة الأخرى أن يكون اسماً للبُقْعة ، كما قال : ( الْوَادِى الأَيْمَنِ فِى الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ ) ( القصص : 30 ) ، وإذا كسِر فنُوِّن طِوًى فهو مِثل مِعًى وضِلَع معروف ، ومن لم ينون جعله اسماً للبقعة .
وسئل المبرد عن وادٍ يقال له : طُوًى أَنصرِفه ؟ قال : نعم ، لأن إحدى العلتين قد انخَرَمَتْ عنه . وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو ويعقوب الحضرمي طُوَى وأنا وطوى اذْهَبْ غيرَ مُجْرًى . وقرأ الكسائي وعاصم وحمزة وابن عامر : طُوًى منوَّناً في السُّورتين .
أبو عبيد عن الكسائي : رجلٌ طَيّانٌ لم يأكل شيئاً . وقد طَوِيَ يَطْوَى طَوًى ، فإذا تعمَّد ذلك ، قيل : طَوَى يَطْوِي .
وقال الليث : الطَّيَّان الطَّاوي البَطين ، والمرأة طَيَّا وطاوِيَة . وقال : طَوَى نَهارَه جائعاً يَطوِي طَوًى فهو طاوٍ طَوٍ . قال : طَيِّءٌ قبيلةٌ بوزن فَيْعِل والهمزة فيها أصليّة . قال : والنسبة إليها طائيٌّ لأنه نُسِب إلى فَعِل فصارت الياء ألفاً ، وكذلك نَسَبوا إلى الحيرة حارِيّ ، لأن النسبة إلى فَعِل فَعَلِيّ ، كما قالوا في رَجُل من النَّمِر : نَمَرِيٌ . قال : وتأليف طيِّء من همزة وطاء وياء ، وليست من طَوَيْت ، وهو ميّتُ التصريف .
وقال بعض النّسابين : سُمِّيت طَيِّءٌ طَيِّئاً لأنه أوّل من طَوَى المنَاهِل ، أي جازَ مَنْهَلاً إلى مَنهَلٍ آخَر ولم يَنزِل .
ابن السكّيت . ما بالدار طُوئيٌّ بوَزْن طُوعِيَ وطُؤْوِيٌّ بوزن طُعْوِيّ ، وقال العجّاج :
وبلدة ليس بها طُوئيٌّ
أي ليس بها أحد . والطَّوِيُّ : البئرُ المَطْوِيّة بالحِجارة ، وجمعها أَطْواء .
وطأ : قال الليث : الموطِىء : المَوْضع . قال : وكلُّ شيء يكون الفعلُ منه على فَعِل يَفعَل فالفِعْل منه مفتوح العين إلاّ ما كان من بَنات الواو على بناء وَطِىءَ يَطَأُ وَطْأً . قال : وإنّما ذَهَبت الواوُ من يَطأُ فلم تَثْبُت كما تَثْبُتُ في وَجِل يوْجَل ، لأن وَطِىءَ يَطَأُ مَبْنِيٌّ على تَوَهُّمِ فَعِلَ يَفعِل مِثلَ وَرِم يَرِمُ غيرَ أنَّ الحرف الذي يكون في موضع اللام مِن يَفعَل من هذا الحدّ إذا كان من حروف الحلق الستة ، فإنَّ أكثرَ ذلك عند العرب مفتوح ، ومنه ما يُقَرُّ على أصلِ تأسيسه مِثل وَرِمَ يَرِم ، وأمّا وَسِع يَسَع فُتِحَت يَسَعَ لِتِلك العلّة .
وقال الليث : الوطْءُ بالقَدم والقَوائم ، تقول : وطَّأْتُه بقدمي إذا أردتَ به الكثرة . ووطَّأْتُ لك الأمرَ إذا هيأتَه . ووطأْتُ لك الفِراشَ ، وقد وَطؤَ يَوْطؤُ وَطْأً والوطْءُ بالخَيْل أيضاً . ويقال : وَطِئْنا العدُوَّ وَطاةً شديدةً . والوَطأَةُ : الأخْذَةُ .
وجاء في الحديث : ( اللهم اشْدُدْ وطأَتَك على مُضَر ) ، أي خُذْهم أخْذاً شديداً ، فأَخذَهم الله بالسِّنِين ، والوَطَأَةُ هم أبناءُ السَّبيل من الناس ، سُمُّوا وَطَأَةً لأنّهم يطِئون الأرضَ .
ويقال : أوطأْتُ فلانٌ دابّتي حتى وَطِئَتْهُ .
أبو عبيد عن أبي عبيدة ، قال أبو عمرو بنُ العلاء : الإيطاء ليس بعَيْب في الشِّعر عند العرب وهو إعادة القافية مرَّتين وقد أوطأَ الشاعر .
قال الليث : إنما أُخِذ من المُواطأَة ، وهي المُوافقة على شيء واحد ، يقال : واطأ الشاعرُ وأَوْطأَ إذا اتّفقتْ له قافيتان على كلمة واحدة معناهما واحد . قال : فإذا اختَلَفَ المعنى واتّفق اللفظ فليس بإيطاء .
وأخبرني أبو محمد المُزَني عن أبي خليفة ، عن محمد بن سلاّم الجُمحي أنه قال : إذا كثُرَ الإيطاء في قصيدة مَرّاتٍ فهو عَيْبٌ عندهم .
وقال الليث : تقول . واطأْتُ فلاناً وتواطأْنا ، أي اتَّفقنا على أمرٍ . ووَطئْتُ الجاريَة ، أي جامعتُها ، قال : والوطيءُ من كل شيء ما سَهُل ولانَ حتى إنّهم يقولون : رجلٌ وطيءٌ ، ودابّته وطيئة ، بيّنة الوَطاءةِ ، ويقال : ثَبَّت اللَّهُ وطأَتَه .
وفي الحديث عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( وأن آخِرَ وطأَةٍ لِلَّهِ بوجَ ) ، والوَطأَة كالأخذة الوَقْعَة ، ووَجّ هي الطائف ، وكانت غَزْوةُ الطائف آخرَ غَزاةٍ غَزاها النبيّ ( صلى الله عليه وسلم )
وقال النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( اللهمّ اشْدُدْ وَطأَتَك على مُضَر ) . وقد وطِئْتهم وَطْأً ثقيلاً . ويقال : هذه أرضٌ مستويةٌ لا رِباءَ فيها ولا وِطاء : لا صَعودَ فيها ولا انخفاض .
قال : ووطَّأْتُ له المجلسَ توطئَةً . والوَطيئة طعامٌ للعَرَب تُتّخذ من التّمر .
وقال شَمِر : قال أبو أسْلَم لوطيئة التّمر ويُجعَل في بُرْمة ويُصَبُّ عليه الماءُ والسَّمن إن كان ، ولا يُخلَط به أَقِط ، ثم يُشرَب كما تُشْرَب الحَسِيّةُ .
وقال ابن شميل : والوطيئة مِثلُ الحيْس تَمرٌ وأَقِطٌ يُعْجنانِ بالسَّمن . قال : الوطيئة الغِرَارةُ أيضاً ، ورجل مُوَطّأُ الأكناف إذا كانَ سَهْلاً دَمِثاً كريماً يَنزل به الأضيافُ فيَقْرِيهم .
وقال ابن الأعرابيّ : الوَطيئة الحَيْسة ، وقال الله جلّ وعزّ : ( ثَقِيلاً إِنَّ نَاشِئَةَ الَّيْلِ هِىَ أَشَدُّ ) ( المزمل : 6 ) .
قرأ أبو عمرو وابن عامر : ( وِطاءً ) بكسر الواو وفتح الطاء والمدّ والهمزة ، من المُواطأَة والموافَقة .
وقرأ ابنُ كَثير ونافع وحمزة وعاصم والكسائي : ( وَطْأَى ) بفتح الواو ساكنة الطاء مهموزةً مقصورة .
وقال الفرّاء : معنى هي أشدَّ وَطْأً ، يقول : هي أثبتُ قِياماً . قال : وقال بعضهم : أشدُّ وَطْأً أي هي أشدُّ على المصلِّي من صلاة النهار ، لأنَّ اللّيل للنّوم ، فقال : هي وإن كانت أشدُّ وَطأً فَهِيَ أقوَم قِيلاً .
قال : وقرأ بعضُهم هي أشَدُّ وِطاءً على فِعال يريدون أشدَّ عِلاجاً ومُواطأَةً . واختار أبو حاتم فيما أخبَرَني أبو بكر بنُ عثمان عنه أشدُّ وِطاء بكسر الواو والمدّ .
وأخبَرَني المنذريّ عن أبي الهيثم : أنه اختار هذه القراءة . وقال : معناه أنَّ سمعَه يُواطىءُ قلبَه وبَصَرَه ، ولِسانه يواطِىءُ قلبَه وطاء ، يقال : واطَأَني فلان على الأمر : إذا وافَقَك عليه لا يَشتغل القلبُ بغير ما اشتَغَل به السَّمع ، يقال : واطأَنِي فلانٌ على الأمر وهذا واطأَ ذاك يريد قيامَ الليل ، والقراءةَ فيه .
وقال الزّجاج : أشد وِطاءً لقلَّة السَّمْع ، ومَن قرأ ( وَطْأً ) فمعناه هي أبلغ في القيام وأبينُ في القول .
أبو زيد : ابْتَطَأَ الشَّهْر وذلك قبلَ النِّصف بيَوم وبعدَه بيوم ، بوَزن ايَتَطَعَ .
وطوط : روِي عن عطاء أنّه قال في الوَطواط يَصيدُه المُحْرِم : ثُلُثا دِرْهم . قال أبو عبيد عن الأصمعيّ : الوَطواط الخُفّاش . قال أبو عبيد يقال : إنّه الخُطّاف ، وهذا أشْبَهُ القَوْلَين عندي بالصَّواب ، وقد يقال للرجل الضَّعيف : الوَطواطُ ولا أراه يسمَّى بذلك إلاّ تشبيهاً بالطَّائر ، وجمعُ الوَطواط وَطاوط .
وقال اللِّحياني : يقال للرّجل الصَّيّاح وَطواط .
قال : وزعموا : أنَّه الّذي يُقارِب كلامَه كأنَّ صوتَه صوتُ الخَطاطيف ، ويقال للمرأة وَطْواطة .
طوط ( طاط ) : قال الليث : الطَّاط الفَحْل
الهائجُ يوصَف به الرجلُ الشّجاع والجميع الطّاطونَ ، وفُحولٌ طاطَةٌ .
قال : ويجوز في الشِّعر فُحولٌ طاطاتٌ وأَطْواطٌ .
وقال ابن الأعرابيّ في الطاطِ مثله ، قال ذو الرُّمة :
فربَّ امرىء طاطٍ عن الحقّ طامِحٍ
بعَيْنيْه عمّا عوَّدَتْه أقارِبُهْ
قال : طاطٍ يَرْفَعُ عَيْنَهُ عن الحقّ لا يكاد يُبصِره ، كذلك البعيرُ الهائجُ الّذي يَرفَع أنفَه ممّا به ؛ ويقال : طائطٌ ، وقال ابن الأعرابيّ : رجلٌ طاطٌ طويل ، قال : وطَوَّطَ الرّجُل إذا أَتَى بالطَاطةِ من الغِلْمَان ، وهم الطِّوال .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : فَحْلٌ طاطٌ ، وقد طاطَ يَطِيط طُوُوطاً وطُيُوطاً .
وقال غيرُه : يَطَاط ، وهو الّذي يُهَدِّرُ في الإبل .
وقال ابن الأعرابي : جمع الوَطْواط ، الوُطُطُ الضعيفُ العقل والأبدان ، من الرّجال ، والواحِد وَطْواط .
شمِر عن الفرّاء : رجل طاطٌ وطوطٌ إذا كان طويلاً ، والطَّاط : الشديد الخُصومة . قال الليث : الطُّوطُ . الحيَّة وأنشد :
ما إنْ يَزالُ لها شَأْوٌ يُقَوِّمُها
مقوِّمٌ مِثلُ طُوط الماءَ مَجدولُ
يعني الزمام شبَّهه بالحيّة .
عمرو عن أبيه قال : الطُوط : الحيّة . أبو عبيد عن الأصمعيّ : الطُّوطُ : القُطْنُ . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الطِّيطانُ : الكُرَّاثُ .
أطط : ابن الأعرابي أيضاً : الأطَطُ الطويل ، والأُنثى طَطَّاءُ .
وقال الليث : الأَطُّ والأَطِيط تَقَبُّضُ صوت المحامل والرِّحال إذا أَثقَلَ عليها الرُّكْبان . وأَطِيط الإبلِ صوتُها . يقال : لا أفعلَ ذلك ما أَطَت الإبل .
وقال ابن الأعرابي : أَطِيطُ البَطْن صوتٌ يُسمَع عند الجوع ، وأنشدَ :
هل في دَجُوبِ الحرة المخِيطِ
وَذِبْلَةٌ تَشْفِي من الأَطِيطِ
طأطأ : عمرو عن أبيه : الطأطاء المكان المطمئنّ الضيق ، ويقال له : الصّاعُ والمِعَى . والطّأْطاء : الجَمَل الخَرْبَصِيص ، وهو القصير الشِّبْر .
قال الليث : الطأطأةُ مَصدَرُ طأطأ فلانٌ رأسَه طَأْطَأَةً ، وقد تَطَأْطأَ إذا خَفَض رأسَه ، والفارِسُ إذا نَهَزَ دابّته بفَخِذَيه ثم حرّكه للحُضْر يقال طَأْطَأَ فَرسَه .
وقال المَرّار :
شُنْدُفٌ أشْدَفُ ما وَرَّعته
وإذا طُؤْطِىءَ طَيَّارٌ طِمِرُّ
وقال أبو عُبَيدة في طَأْطَأَةِ الفَرَس نحوه ، وطأَطأَ فلانٌ من فلان وَضَع من قَدْرِه .
طيا : ثعلب عن ابن الأعرابي : الطايَة : السَّطْح الّذي يُنام عليه وبِوَزْنه التَّايَة ، وهو أن يُجمَع بين رُؤوسِ ثَلاثِ شَجَرات أو شجرتين ، ثم يُلْقِي عليها ثوبٌ فيُستظلُّ بها .
وقال الليث : الطَّايَة صخرةٌ عظيمةٌ في رَمْلة ، وأَرْضٌ لا حِجَارَة فيها ، وقال غيرُه : جاءت الإبل طاياتٍ ، أي قُطْعاناً ، واحدتها طايَة .
وقال عَمرو بنُ لَجأ يصفُ إِبِلاً :
تَرِيعُ طاياتٍ وتَمشِي هَمْساً
والطِّيطوَى : ضَرْبٌ من الطيرِ معروف ، وعلى وزنه نِينَوَى ، وكلاهُما دَخِيلان .
وقال بعض المحدثين :
أَمَا والذي أرسى ثَبِيراً مكانه
وأنبَتَ زَيْتوناً على نهرِ نينَوَى
لئن عابَ أقوامٌ مَقالِي بقَوْلِهمْ
لمَا زِغْتُ عن قَوْلي مدى فِنْر طيطوَى
وذُكِر عن بعضهم أنّه قال : الطِّيطَوى ضَرْبٌ من القَطَا طِوال الأَرْجُل .
قلت : ولا أصلَ لهذا القول . ولا نظيرَ لهذا في كلام العرب .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ عن المفضّل قال : الوَطِيءُ والوَطِيئةُ العَصيدةُ الناعمةُ ، فإذا ثَخُنَتْ فهي النَّفيتَةُ ، فإذا زادتْ قليلاً فهي النّفيثة بالثاء ، فإذا زادَتْ فهي اللَّفِيتةُ ، فإذا تعلَّكَت فهي العَصِيدةُ .
أبو تراب عن الحصين يقال : الحَقْ بطيّتك وبيّتك أي بحاجَتك .
وقال الفرّاء وابن الأعرابي : الحَقْ بِطِيتكَ وبِبَيتِكَ مِثلها .
( وطوط ) : شمر قال : الوطواط الضعيف ، ويقال : الكثير الكلام وقد وَطوَطُوا أي ضَعفوا .
ويقال إذا كثر كلامُهم . وقال الفرزدق :
إذا كره الشَّعْبُ الشِّقَاق وَوَطَوطَ
الضعاف وكان العِزُّ أمْرَ بَزازِ
وقال ابن شميل : الوطواط : الرجلُ الضَّعيف العَقل والرَّأْي . قال : والوَطواط الخُفّاش . وأهلُ اليَمن يسمّونه السَّرْوَع ، وهي البحرية ، ويقال لها : الخفاش . والله أعلم .

##### Türkçe

**باب اللفيف من حرف الطاء**
**طاء** , **طوي** , **وطأ** , **طاط** , **وطوط** , **طوط** , **أطأ** , **طأطأ** , **أطط** , **طيا** .

**طاء طوي** : Halîl b. Ahmed dedi ki: **الطاءُ** Arapçanın harflerinden bir harftir; onun **ألف**’ı **الياء**’a döner; onu hecelediğinde onu cezmedersin ve onu i‘rablamazsın; senin: **طَ . دَ .** demen gibi; lafız, i‘rabsız gönderilmiş (söylenmiş)tir. Onu vasfettiğinde ve onu bir isim kıldığında onu i‘rablayırsın; isim i‘rablandığı gibi; şöyle denir: “Bu uzun bir **طاء**’dır”; onu vasfettiğin için onu i‘rabladın.

Ve dersin: “Sahifeyi dürdüm; onu dürüyorum; bir dürme ile”; böylece **الطيُّ** masdardır. Ve “Onu bir tek **طَيَّة** dürdüm”; yani bir tek kere. Ve “O, **الطِّيّة**’si güzel (kimsedir)” ( **الطاء**’ı kesre ile); onlar **الطَّيّ**’den bir tür kastederler; **الجِلْسة** ve **المِشْية** gibi. Zü’r-Rumme dedi ki:

كما تُنْشَر بعد الطِّيّةِ الكتُب

Böylece **الطاء**’ı kesti; çünkü onunla tek **الطَّية**’yi kastetmedi. Ve yılan ve ona benzeyen şeye: “**انْطَوَى يَنْطَوِي انطِواء**” denir; o hâlde o, **مُنْفَعِل** üzere **منطوٍ**’dur.

Dedi ki: Ve “**اطَّوَى يَطَّوِي اطِّوَاءً**” denir; onunla **افْتَعَل**’ı kastettiğinde; **التاء**’yı **الطاء**’a idğam et; böylece dersin: **مُطَّوٍ** ( **مُفْتَعِل** ). Dedi ki: Ve **الطِّيّة** bir menzil olur; ve bir **مُنْتَوًى** olur. Denir: “**مَضَى لطيَّته**”; yani içine niyet ettiği niyetine. Ve “Onun **طِيَّتُه** bizden uzaklaştı”; o, içine niyet ettiği yerdir. Ve denir: “Allah bize uzaklığı **طَوَى**”; yani onu yaklaştırdı. Ve “Falan, beldeleri **يَطوِي**”; yani onları, bir beldeden bir beldeye keser. Ve “**طِيَّةٌ** ve **طِيَةٌ**” denir. Şair dedi ki:

أصَمّ القَلْب حُوشِيَّ الطِّيَاتِ

Ve dedi ki: “Falan, **كَشحَه**’ını **طَوَى**”; yüzü üzere gittiği zaman. Ve şu okundu:

وصاحبٍ قد طَوَى كَشحاً فقُلْتُ له
إنّ انطواءَكَ هذا عنك يَطوِيني

Ve bana Münzirî, Ebû’l-Heysem’den haber verdi: Denir: “Falan, bir işin azmi üzerine kalbini **طَوَى**”; onu kalbinde gizlediği zaman. Ve “Falan, düşmanlık üzerine **كَشحَه**’ını **طَوَى**”; onu açığa vurmadığı zaman.

Ve denir: “Falan, bir hadisi bir hadise **طَوَى**”; yani onunla haber vermedi; onu kendi içinde gizledi; sonra onu bir başkasına geçti; yolcunun bir menzili bir menzile **يَطوِي**p inmeyişi gibi. Ve denir: “Bu hadisi **اطْوِ**”; yani onu gizle.

Ve denir: “Falan, benden **كَشحه**’ını **طَوَى**”; yani benden yüz çevirdi, hicret ederek. Ve “Bir iş üzerine **كَشحَه**’ını **طَوَى**”; onu gizlediği zaman. Züheyr dedi ki:

وكان طَوَى كَشحاً على مُستَكنَّةٍ
فلا هوَ أَبْداها ولم يَتَقَدَّمِ

**المستكِنّة** ile, vicdanında gizlediği bir düşmanlığı kastetti.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **طَوَى**; reddettiği zaman. Ve **طَوَى**; geçtiği zaman.

Ve başka bir yerde dedi ki: **الطَّيُّ** gelmedir; ve **الطيُّ** geçmedir. Denir: “Bize uğradı da bizi **فَطَوانَا**”; yani yanımızda oturdu. Ve “Bize uğradı da bizi **فَطَوَانا**”; yani bizi geçti.

Leys dedi ki: Devenin **أطْواءُ**’ı: iki yanının ve hörgücünün yağ yollarıdır; kat kat **طيّ**. Ve yılanın **مَطاوِي**’si, bağırsakların, yağın, karnın ve elbisenin **مَطاوِي**’si: onların **أطواءُ**’ıdır; tekili **مَطْوًى**’dır. Zırhın **مطاوي**’si de böyledir; kırışıkları toplandığı zaman. Ve şu okundu:

وعِنْدِي حَصْداءُ مَسْرودَةٌ
كأنّ مطاوِيَها مِبْرَدُ

Ve O’nun (azze ve celle) sözü: **( إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى )** ( **طه : 12** ). Ebû İshâk dedi ki: **طُوَى** vadinin adıdır ve müzekkerdir; **حطم** ve **صُرد** gibi, fi‘l vezni üzere müzekkerle adlandırıldı. Onu tenvinlemeyen, onu iki yönden sarftan men etti: birincisi, **طاوٍ**’dan ma‘dûl olmasıdır; böylece **عامر**’den ma‘dûl **عُمَر** gibi olur; o hâlde sarf olmaz; **عُمَر**’ın sarf olmaması gibi. İkinci yön: onun bir buc‘anın adı olmasıdır; O’nun sözü gibi: **( الْوَادِى الأَيْمَنِ فِى الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ )** ( **القصص : 30** ). Ve kesrelenip tenvinlendiğinde **طِوًى** ise, **مِعًى** ve bilinen bir **ضِلَع** gibidir. Tenvinlemeyen, onu buc‘anın adı kıldı.

Müberred’e, **طُوًى** denilen bir vadi hakkında soruldu: “Onu sarf eder miyim?” Dedi ki: Evet; çünkü iki illetten biri ondan bozulmuştur. İbn Kesîr, Nâfi‘, Ebû ‘Amr ve Ya‘kûb el-Hadramî **طُوَى** ve “ben ve **طوى** git”i, gayr-i mecrâ (sarf olunmayan) olarak okudular. Kisâî, Âsım, Hamza ve İbn ‘Âmir: iki sûrede de tenvinli **طُوًى** okudular.

Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den: “Bir adam **طَيّانٌ**’dır; hiçbir şey yememiştir.” Ve **طَوِيَ يَطْوَى طَوًى** olmuştur. Bunu kasten yaptığında: **طَوَى يَطْوِي** denir.

Leys dedi ki: **الطَّيَّان**; karınlı **الطَّاوي**’dir; kadın ise **طَيَّا** ve **طاوِيَة**’dir. Ve dedi ki: “Gündüzünü aç olarak **طَوَى**; **يَطوِي طَوًى**; o hâlde o, **طاوٍ طَوٍ**’dur.” Dedi ki: **طَيِّءٌ** bir kabiledir; **فَيْعِل** vezninde; içindeki hemze aslîdir. Dedi ki: Ona nisbet **طائيٌّ**’dir; çünkü **فَعِل**’e nisbet edildi; böylece **الياء** **ألف** oldu. Ve aynı şekilde **الحيرة**’ye nisbet ettiler: **حارِيّ**; çünkü **فَعِل**’e nisbet **فَعَلِيّ**’dir; **النَّمِر**’den bir adam hakkında dedikleri gibi: **نَمَرِيٌ**. Dedi ki: **طيِّء**’ün telifi: hemze, **طاء** ve **ياء**’dandır; **طَوَيْت**’ten değildir; ve o, tasrîfi ölüdür.

Bazı nesebciler dedi ki: **طَيِّءٌ**’e **طَيِّئاً** adı verildi; çünkü o, menâhili ilk **طَوَى**yandır; yani bir menzilden başka bir menzile geçti ve inmedi.

İbnü’s-Sikkît: “Evde **طُوئيٌّ** yoktur” ( **طُوعِيَ** vezninde) ve **طُؤْوِيٌّ** ( **طُعْوِيّ** vezninde). A‘câc dedi ki:

وبلدة ليس بها طُوئيٌّ

Yani onda hiç kimse yoktur. Ve **الطَّوِيُّ**: taşlarla örülmüş kuyu; cem‘i **أَطْواء**’dır.

**وطأ** : Leys dedi ki: **الموطِىء**: mekândır. Dedi ki: Fiili **فَعِل يَفعَل** üzere olan her şeyde, onun **الفِعْل**’i (masdarı) ‘aynı fethalıdır; ancak **بَنات الواو**’dan, **وَطِىءَ يَطَأُ وَطْأً** binası üzere olan müstesna. Dedi ki: **يَطأُ**’dan **الواو** ancak gitti; **وَجِل يوْجَل**’de sabit kaldığı gibi sabit kalmadı; çünkü **وَطِىءَ يَطَأُ**; **وَرِم يَرِمُ** gibi **فَعِلَ يَفعِل** vehmi üzerine bina edilmiştir; şu var ki, bu sınırdan **يَفعَل**’ın **لام** mevkiinde olan harf, altı boğaz harfinden olursa, bunun çoğu Araplar katında fethalıdır; ondan, kuruluş aslında bırakılan da vardır; **وَرِمَ يَرِم** gibi. Ama **وَسِع يَسَع**; o illet sebebiyle **يَسَعَ** fethalandı.

Leys dedi ki: **الوطْءُ** ayakla ve ayaklarla (hayvan ayaklarıyla)dır. Dersin: “Onu ayağımla **وطَّأْتُ**”; onunla çokluğu kastettiğinde. Ve “İşi senin için **وطَّأْتُ**”; onu hazırladığımda. Ve “Yatağı senin için **وطأْتُ**.” Ve **وَطؤَ يَوْطؤُ وَطْأً** olmuştur. Ve **الوطْءُ** atlarla da olur. Ve denir: “Düşmana şiddetli bir **وَطاةً** ile **وَطِئْنا**.” Ve **الوَطأَةُ**: yakalayıştır.

Hadiste geldi: **( اللهم اشْدُدْ وطأَتَك على مُضَر )**; yani onları şiddetli bir yakalayışla yakala. Böylece Allah onları kıtlık yıllarıyla yakaladı. Ve **الوَطَأَةُ**: insanlardan yol oğullarıdır; yere bastıkları için **وَطَأَةً** diye adlandırıldılar.

Ve denir: “Falan, binitimi ona **أوطأْتُ**; ta ki onu **وَطِئَتْهُ**.”

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den; Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ dedi ki: **الإيطاء** Araplar yanında şiirde ayıp değildir; o, kafiyeyi iki kere iade etmektir; şair **أوطأَ** etmiştir.

Leys dedi ki: Ancak **المُواطأَة**’den alınmıştır; o, bir tek şey üzerinde uyuşmadır. Denir: Şair **واطأ** etti ve **أَوْطأَ** etti; iki kafiyesi, manaları bir olan tek bir kelime üzerinde uyuştuğunda. Dedi ki: Mana farklı olup lafız uyuşursa, o **إيطاء** değildir.

Ve bana Ebû Muhammed el-Müzenî, Ebû Halîfe’den, Muhammed b. Sellâm el-Cumahî’den haber verdi: O dedi ki: Bir kasidede **الإيطاء** birçok kere çoğalırsa, o, onların yanında ayıptır.

Leys dedi ki: Dersin: “Falanla **واطأْتُ** ve **تواطأْنا**”; yani bir iş üzerinde anlaştık. Ve “Cariyeyi **وَطئْتُ**”; yani onunla cinsel ilişkiye girdim. Dedi ki: Ve her şeyden **الوطيءُ**; kolay ve yumuşak olanıdır; hatta derler ki: “Adam **وطيءٌ**”; ve biniti **وطيئة**; **الوَطاءةِ**si açık. Ve denir: “Allah onun **وطأَتَه**’ını sabit kılsın.”

Peygamber’den (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) hadiste: **( وأن آخِرَ وطأَةٍ لِلَّهِ بوجَ )**; **الوَطأَة** yakalayış gibi, vuruş gibi bir yakalayıştır. Ve **وَجّ** Tâif’tir; Tâif gazvesi, Peygamber’in (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) gazâ ettiği son gazvedir.

Ve Peygamber (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) dedi: **( اللهمّ اشْدُدْ وَطأَتَك على مُضَر )**. Ve onları ağır bir **وَطْأً** ile **وطِئْتُ**. Ve denir: “Bu, düz bir arazidir; onda ne **رِباءَ** vardır ne de **وِطاء**”; yani onda ne yükseliş vardır ne alçalış.

Dedi ki: “Onun için meclisi bir **توطئَةً** ile **وطَّأْتُ**.” Ve **الوَطيئة**: Araplara ait bir yemektir; hurmadan yapılır.

Şemir dedi ki: Ebû Eslem dedi: Hurmanın **وطيئة**’si için; bir tencereye konur; üzerine su ve varsa içyağı dökülür; ona **أَقِط** karıştırılmaz; sonra **الحَسِيّةُ** içildiği gibi içilir.

İbn Şümeyl dedi ki: **الوطيئة**; **الحيس** gibidir: hurma ve **أَقِط**; içyağıyla yoğrulurlar. Dedi ki: **الوطيئة** ayrıca **الغِرَارةُ**’dır. Ve “**مُوَطّأُ الأكناف**” adam: kolay, yumuşak, cömert olduğunda; misafirler ona iner de onlara ikram eder.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الوَطيئة** **الحَيْسة**’dir. Ve Allah (azze ve celle) dedi: **( ثَقِيلاً إِنَّ نَاشِئَةَ الَّيْلِ هِىَ أَشَدُّ )** ( **المزمل : 6** ).

Ebû ‘Amr ve İbn ‘Âmir okudu: **( وِطاءً )**; **الواو** kesreli, **الطاء** fethalı, medli ve hemzeli; **المُواطأَة** ve **الموافَقة**’dandır.

İbn Kesîr, Nâfi‘, Hamza, Âsım ve Kisâî okudu: **( وَطْأَى )**; **الواو** fethalı, **الطاء** sâkin, hemzeli, maksûre.

Ferrâ dedi ki: “O, daha şiddetli bir **وَطْأً**’dır”ın manası: “O, kıyamca daha sabittir” demektir. Dedi ki: Bazıları dedi: “Daha şiddetli bir **وَطْأً**”; yani o, gündüz namazından namaz kılan üzerine daha şiddetlidir; çünkü gece uyku içindir. Böylece dedi ki: O, her ne kadar daha şiddetli bir **وَطأً** ise de, o, sözce daha doğru olandır.

Dedi ki: Bazıları “O, daha şiddetli bir **وِطاءً**” okudu; **فِعال** üzere; daha şiddetli bir tedavi ve **مُواطأَةً** kasteder. Ebû Hâtim, bana Ebû Bekir b. Osman’ın ondan haber verdiğine göre, **الواو** kesreli ve medli “daha şiddetli bir **وِطاء**”ı seçti.

Ve bana Münzirî, Ebû’l-Heysem’den haber verdi: O, bu kıraati seçti. Ve dedi ki: Manası: onun işitmesi kalbine ve görmesine **يُواطىءُ** eder; ve dili kalbine **وطاء** ile **يواطِىءُ** eder. Denir: “Falan, iş üzerinde bana **واطَأَ**”; yani onda sana muvafakat ettiğinde; kalp, işittiğinin dışında bir şeyle meşgul olmaz. Denir: “Falan, iş üzerinde bana **واطأَنِي**”; ve “Bu, şuna **واطأَ**”; gece kıyamını ve onda kıraati kasteder.

Zeccâc dedi ki: “Daha şiddetli bir **وِطاءً**”; işitmenin azlığı sebebiyledir. **( وَطْأً )** okuyan kimse ise, manası: o, kıyamda daha beliğ ve sözde daha açık olandır.

Ebû Zeyd: **ابْتَطَأَ الشَّهْر**; bu, yarımdan bir gün önce ve ondan bir gün sonradır; **ايَتَطَعَ** vezninde.

**وطوط** : Atâ’dan rivayet olundu: O dedi ki: ihramlı kimsenin avladığı **الوَطواط** hakkında: iki dirhemin üçte ikisi. Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **الوَطواط** **الخُفّاش**’tır. Ebû ‘Ubeyd dedi: Denir ki: o **الخُطّاف**’tır; bu, bana göre iki sözün daha doğruya benzer olanıdır. Ve zayıf adama: **الوَطواطُ** denir; onu ancak kuşa benzetme olarak böyle adlandırıldığını sanmıyorum. **الوَطواط**’un cemi: **وَطاوط**.

Lihyânî dedi ki: Çok bağıran adama **وَطواط** denir.

Dedi ki: Ve zannettiler ki: o, sözünü yaklaştırandır; sanki sesi **الخَطاطيف**’in sesi gibidir. Ve kadına **وَطْواطة** denir.

**طوط ( طاط )** : Leys dedi ki: **الطَّاط** azgın (kızgın) damızlık erkektir; onunla cesur adam vasfedilir. Cemi: **الطّاطونَ**; ve **فُحولٌ طاطَةٌ**.

Dedi ki: Şiirde caizdir: **فُحولٌ طاطاتٌ** ve **أَطْواطٌ**.

İbnü’l-A‘râbî, **الطاطِ** hakkında bunun benzerini söyledi. Zü’r-Rumme dedi ki:

فربَّ امرىء طاطٍ عن الحقّ طامِحٍ
بعَيْنيْه عمّا عوَّدَتْه أقارِبُهْ

Dedi ki: **طاطٍ**; gözünü haktan kaldırır; onu neredeyse görmez; tıpkı, kendisinde olan şeyden burnunu kaldıran azgın deve gibi. Ve **طائطٌ** denir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Adam **طاطٌ**’tır; uzun (boylu)dur.” Dedi ki: Ve adam **طَوَّطَ** etti; **الغِلْمَان**’dan **الطَاطةِ** ile geldiğinde; onlar uzun boylulardır.

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: “Damızlık erkek **طاطٌ**’tır.” Ve **طاطَ يَطِيط طُوُوطاً وطُيُوطاً** olmuştur.

Başkası dedi ki: **يَطَاط**; o, develer içinde böğürendir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الوَطْواط**’un cemi **الوُطُطُ**’tur: aklı ve bedeni zayıf olan, erkeklerden; tekili **وَطْواط**.

Şemir, Ferrâ’dan: Adam **طاطٌ** ve **طوطٌ**; uzun olduğunda. Ve **الطَّاط**: şiddetli husumettir. Leys dedi ki: **الطُّوطُ**: yılandır. Ve şu okundu:

ما إنْ يَزالُ لها شَأْوٌ يُقَوِّمُها
مقوِّمٌ مِثلُ طُوط الماءَ مَجدولُ

Yani yuları; onu yılanla benzetti.

Amr, babasından dedi ki: **الطُوط**: yılandır. Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **الطُّوطُ**: pamuktur. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الطِّيطانُ**: pırasadır.

**أطط** : İbnü’l-A‘râbî de: **الأطَطُ** uzundur; dişisi **طَطَّاءُ**.

Leys dedi ki: **الأَطُّ** ve **الأَطِيط**; mahfillerin ve semerlerin sesinin büzülmesidir; biniciler onların üzerine ağır geldiğinde. Ve develerin **أَطِيط**’i: onların sesidir. Denir: “Develer **أَطَت** oldukça bunu yapmayacağım.”

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **أَطِيطُ البَطْن**; açlıkta işitilen bir sestir. Ve şu şiiri okudu:

هل في دَجُوبِ الحرة المخِيطِ
وَذِبْلَةٌ تَشْفِي من الأَطِيطِ

**طأطأ** : Amr, babasından: **الطأطاء**; çukur, dar yerdir; ona **الصّاعُ** ve **المِعَى** denir. Ve **الطّأْطاء**: **الجَمَل الخَرْبَصِيص**’tir; o, kısa boyludur.

Leys dedi ki: **الطأطأةُ**; “Falan başını **طأطأ** etti”nin masdarıdır: **طَأْطَأَةً**. Ve **تَطَأْطأَ** olmuştur; başını indirdiğinde. Ve süvari, binitini iki uyluğuyla dürtüp sonra onu hızlı yürüyüş için hareket ettirdiğinde: “Atını **طَأْطَأَ** etti” denir.

Merrâr dedi ki:

شُنْدُفٌ أشْدَفُ ما وَرَّعته
وإذا طُؤْطِىءَ طَيَّارٌ طِمِرُّ

Ebû ‘Ubeyde, atın **طَأْطَأَةِ**’si hakkında bunun benzerini söyledi. Ve “Falan, falandan **وطأَطأَ**”; onun kadrinden düşürdü.

**طيا** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الطايَة**; üzerinde yatılan damdır; ve onun vezninde **التَّايَة** vardır: üç ağacın veya iki ağacın başları bir araya getirilir; sonra üzerine bir elbise atılır; onunla gölgelenilir.

Leys dedi ki: **الطَّايَة**; kumlukta büyük bir kayadır; ve içinde taş olmayan bir arazidir. Başkası dedi ki: Develer **طاياتٍ** geldi; yani sürüler hâlinde; tekili **طايَة**’dir.

Amr b. Lece’, develeri vasfederek dedi ki:

تَرِيعُ طاياتٍ وتَمشِي هَمْساً

Ve **الطِّيطوَى**: bilinen bir kuş türüdür; ve onun vezninde **نِينَوَى** vardır; ikisi de dâhildir (yabancıdır).

Bazı muhdesler dedi ki:

أَمَا والذي أرسى ثَبِيراً مكانه
وأنبَتَ زَيْتوناً على نهرِ نينَوَى
لئن عابَ أقوامٌ مَقالِي بقَوْلِهمْ
لمَا زِغْتُ عن قَوْلي مدى فِنْر طيطوَى

Bazılarından zikredildi: O dedi ki: **الطِّيطَوى**; **القَطَا**’dan bir türdür; uzun bacaklıdır.

Ben dedim: Bunun için bir asıl yoktur. Bunun Arapların sözünde bir benzeri yoktur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, Mufaddal’dan: **الوَطِيءُ** ve **الوَطِيئةُ**; yumuşak **العَصيدةُ**’dir. Kalınlaştığında o **النَّفيتَةُ**’dir. Biraz arttığında o, **النّفيثة** ( **الثاء** ile)dir. Arttığında o **اللَّفِيتةُ**’dir. Yapışıp uzadığında o **العَصِيدةُ**’dir.

Ebû Turâb, Husayn’dan: Denir: “Kendi **طيّتك**’e ve **بيّتك**’e yetiş”; yani ihtiyacına.

Ferrâ ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Kendi **طِيتكَ**’e ve **بِبَيتِكَ**’e yetiş”; onun benzeri.

**( وطوط )** : Şemir dedi ki: **الوطواط** zayıftır. Ve denir: çok konuşandır. Ve “**وَطوَطُوا**” denir; yani zayıfladılar.

Ve denir: Konuşmaları çoğaldığında. Ferazdak dedi ki:

إذا كره الشَّعْبُ الشِّقَاق وَوَطَوطَ
الضعاف وكان العِزُّ أمْرَ بَزازِ

İbn Şümeyl dedi ki: **الوطواط**; akıl ve görüşçe zayıf adamdır. Dedi ki: Ve **الوَطواط** **الخُفّاش**’tır. Yemen ehli ona **السَّرْوَع** der; o, denizî olandır. Ve ona **الخفاش** denir. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء والواو وما يثلثهما)
(طوي) الطاء والواو والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إدراج شيءٍ حتَّى يدرَج بعضُه في بعض، ثم يحمل عليه تشبيهاً. يقال طويت الثَّوبَ والكِتاب طَيّاً أطويه. ويقال طَوَى الله عُمر الميّت. والطَّوِيّ: البئر المطوية. قال:
فقالت له: هذا الطَّوِيُّ  وماؤه *** ومحترقٌ من يابسِ الجِلْدِ قاحِلُ([1])ومما حمل على هذا الباب قولهم *لمن مضى على وجهه: طوى كَشْحَه. وأنشد:
وصاحبٍ لي طوى كشحاً فقلتُ لـه *** إنَّ انطواءَكَ عنِّي سوف يَطْوِيني([2])وهذا هو القِياس؛ لأنَّه إذا مضى وغاب عنه فكأنه أُدرج.
ومن الباب أطواء النّاقة، وهي طرائقُ شحم جنبيْها. والطَّيَّانُ: الطَّاوِي البطن. ويقال طوِيَ؛ وذلك أنَّه إذا جاع وضَمُر صار كالشَّيءِ الذي لو ابتُغِيَ طيُّه لأمكن. فإنْ تعمَّدَ للجوُع قال: طَوَى يَطْوِي طَيَّاً، وذلك في القياس صحيح، لأنَّه أدرج الأوقاتَ فلم يأكلْ فيها، قال الشاعر([3]) في الطَّوَى:
ولقد أبيتُ على الطَّوَى وأظلُّهُ *** حتَّى أنالَ به كريمَ المأكلِ
ثم غَيَّرُوا هذا البناءَ أدنى تغييرٍ فزال المعنى إلى غيرهِ فقالوا: الطَّاية([4])؛ وهي كلمةٌ صحيحةٌ تدلُّ على استواءٍ في مكان. قال قوم: الطَّاية: السَّطْح. وقال آخرون: هي مِرْبَد التَّمر. وقال قوم: هي صخرةٌ عظيمة في أرضٍ ذات رمل.
(طوب) الطاء والواو والباء ليس بأصل؛ لأنَّ الطوب فيما أحسب هذا الذي يسمى الآجُرّ، وما أَظُنُّ العربَ تعرفه. وأمَّا طُوبَى فليس من هذا، وأصله الياء، كأنها فعلى من الطِّيب، فقلبت الياء واواً للضمَّة.
(طوح) الطاء والواو والحاء ليس بأصل، وكأنه من باب الإِبدال. يقال طاحَ يَطيح. ثم يقولون: طاحَ يَطُوح، أي هَلَكَ.
(طود) الطاء والواو والدال أصلٌ صحيح، وفيه كلمةٌ واحدةٌ. فالطَّود: الجَبَل العظيم. قال الله سبحانه: ﴿فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيْمِ﴾ [الشعراء 63]. ويقولون: "طَوَّدَ في الجبل، إذا طَوَّف، كأنه فعل مشتقٌّ من الطود.
(طور) الطاء والواو والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معنىً واحد، وهو الامتداد في شيءٍ من مكانٍ أو زمان. من ذلك طَوَار الدَّار، وهو الذي يمتدُّ معها من فِنائِها. ولذلك [يقال] عدا طَوْره، أي جاز الحدَّ الذي هو له من دارِهِ. ثم استعير ذلك في كل شيء يُتعدَّى. والطُّور: جبلٌ، فيجوز أن يكون اسماً عَلَمَاً موضوعاً، ويجوز أن يكون سمِّي بذلك لما فيه من امتدادٍ طولاً وعَرضاً. ومن الباب قولهم: فعل ذلك طَوْراً بعد طَوْر. فهذا هو الذي ذكرناه من الزَّمان، كأنَّه فَعَلَه مَدَّةً بعد مدة. وقولهم للوحشيِّ من الطَّير وغيرها طُورِيّ وطُورانيٌّ، فهو من هذا، كأنَّه توحَّشَ فعدا الطَّورَ، أي تباعد عن حدِّ الأنيس.
(طوس) الطاء والواو والسين ليس بأصل، إنّما فيه الذي يقال لـه الطَّاوُوس. ثم يشتقّ منه فيقال للشَّيء الحسن: مُطوَّس. وحُكيَ عن الأصمعيّ: تطوَّست المرأةُ: تزينَت. وذكر في الباب أيضاً أنَّ الطَّوْس: تغطيةُ الشّيء. يقال طُسْته طَوْساً، أي غطَّيته. قالوا: وَطَوَاس([5]): ليلةٌ من ليالي المَُِحَاق.
(طوع) الطاء والواو والعين أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على الإصحابِ والانقيادِ. يقال طاعَه يَطُوعه،  إذا انقاد معه ومضى لأمره. وأطاعه بمعنى طاعَ له. ويقال لمن وافَقَ غيرَه: قد طاوعه.
والاستطاعة مشتّقةٌ من الطَّوع، كأنها كانت في الأصل الاستطواع، فلما أسقطت الواو جعلت الهاء بدلاً منها، مثل قياس الاستعانة والاستعاذة.
والعرب تقول: تطاوَعْ لهذا الأمر حتى تستطيعَه. ثم يقولون: تطوَّعَ، أي تكلَّف استطاعتَه، وأمَّا قولهم في التبرُّع بالشيء: قد تطوَّعَ بهِ، فهو من الباب لكنَّه لم يلزمه، لكنَّه انقاد مع خيرٍ أحبَّ أن يفعله. ولا يقال هذا إلاَّ في باب الخير والبِرّ. ويقال للمجاهِدَةِ الذين يتطوَّعون بالجِهاد: المُطَّوِّعة، بتشديد الطاء والواو، وأصله المتطوّعة، ثم أدغمت التاء في الطاء. قال الله تعالى: ﴿الَّذِينَ يَلْمِزُونَ المُطَّوِّعِينَ مِنَ المؤمِنِينَ﴾  [التوبة 79]، أراد ـ والله أعلم ـ المتطوِّعين.
(طوف) الطاء والواو والفاء أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يدلُّ على دَوَران الشيء على الشيء، وأن يُحفَّ به. ثم يُحمل عليه، يقال طاف * به وبالبيت يطوف طَوْفَاً وطَوَافاً، واطَّاف به، واستطاف. ثم يقال لما يدور بالأشياء ويُغَشِّيها من الماء طُوفان. قال الخليل: وشبَّه العجّاج ظلامَ الليلِ بذلك، فقال:
* وعمَّ طُوفانُ الظَّلاَمِ الأثْأَبَا([6]) *
و"غَمَّ" أيضاً. ومن الباب: الطَّائف، وهو العاسُّ. والطَّيْفُ والطَّائف: ما أَطافَ بالإنسان من الجِنَّان. يقال طاف واطَّاف. قال الله تعالى: ﴿إِذا مَسَّهُمْ طَيْفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ﴾ ([7]) [الأعراف 200]، و(طائِفٌ) أيضاً. قال الأعشى:
وتُصْبِحُ عن غِبِّ السُّرَى وكأنَّما *** ألمَّ بها من طائفِ الجنِّ أولَقُ([8])ويقولون في الخيال: طافَ وأطافَ. ويُرْوَى:
أنَّى أَلَمَّ بكَ الخيالُ يُطيف *** وطوافه بك ذِكرةٌ وشُعوف([9])ويروى: "ومطافه لك ذِكرة وشُغوف". فأمَّا الطائفة من النّاس فكأنَّها جماعةٌ تُطِيفُ بالواحد أو بالشيء. ولا تكاد العرب تحدُّها بعدَدٍ معلومٍ، إلاَّ أن الفقهاء والمفسِّرين يقولون فيها مرّة: إنَّها أربعةٌ فما فوقها، ومرَّة إنَّ الواحد طائفةٌ([10])، ويقولون: هي الثَّلاثة، ولهم في ذلك كلامٌ كثير، والعربُ فيه على ما أعلمتك، أنّ كلَّ جماعةٍ يمكن أن تحُفَّ بشيء فهي عندهم طائفة، ولا يكاد هذا يكون إلاَّ في اليسير هذا في اللغة والله أعلم. ثم يتوسَّعون في ذلك من طريق المجاز فيقولون: أخَذْتُ طائفةً من الثَّوبِ، أي قطعة منه، وهذا على معنى المجاز، لأنَّ الطَّائفة من النَّاس كالفِرقة والقِطعة منْهم. فأمَّا طائفُ القوسِ [فهو] ما يلي أَبْهَرها.
(طوق) الطاء والواو والقاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على مِثل ما دلَّ عليه الباب الذي قبلَه. فكلُّ ما استدار بشيء فهو طوق. وسمِّي البِناءُ طاقاً لاستدارته إذا عُقِدَ. والطَّيلَسان طاقٌ، لأنَّه يدور على لابِسه. فأمَّا قولهم أطاق هذا الأمر إِطاقةً، وهو في طَوقه، وطوَّقْتُكَ الشَّيءَ، إذا كَلَّفْتُكَه([11]) فكلُّه من الباب وقياسِه؛ لأنَّه إِذا أطاقَه فكأنَّه قد أحاط به ودار به من جوانبه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل قولُهم: طاقةٌ من خيط أو بَقْل، وهي الواحدة الفَردةُ منه، وقد يمكن أن يتمحَّل فيقاس على الأوَّل، لكنَّه يبعُد.
(طول) الطاء والواو واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَضْلٍ وامتداد في الشيء. من ذلك: طالَ الشَّيءُ يطُولُ طُولاً. قال أحمد بن يحيى ثعلبٌ: الطُّول: خلاف العَرض. ويقال طاوَلْت فلاناً فطُلْتُه، إذا كنتَ أطوَلَ منه. وطال فلاناً فلانٌ، أي إنه أطول منه. قال:
إنَّ الفرزدقَ صخرةٌ ملمومةٌ *** طالت فليس تنالها الأوعالا([12])وهذا قياسٌ مطَّرد في كلِّ ما أشبه ذلك، فيقال للحبل الطِّوَل؛ لطوله وامتداده. قال طرفة:
لعمرُكَ إنَّ الموتَ ما أخطأ الفتى *** لكالطِّوَل المُرخَى وثِنياهُ في اليدِ([13])ويقولون: لا أكلِّمه طَوَالَ الدَّهر. ويقال جملٌ أطوَلُ، إذا طالت شفتُهُ العليا. وطاولَني فلانٌ فطُلْتُه، أي كنت أطولَ منه. والطُّوَال: الطَّويل. والطِّوَال: جمع الطَّويل. وحكى بعضهم: قَلانِسُ طِيال([14])، بالياء. وأمرٌ غير طائلٍ، إذا لم يكن فيه غَناء. يقال ذلك في المذكَّر والمؤنث. قال:
* وقد كلَّفُوني خُطَّةً غيرَ طائِلِ([15]) *
وتطاولتُ في قِيامي، إذا مددتَ رِجليكَ لتنظر. وطوِّلْ فرسَك، أي أَرْخِ طويلتَه في مرعاه([16]). واستطالُوا عليهم، إذا قتلوا منهم أكثر ممَّا قتلوا.
(طوط) الطاء والواو والطاء كلمتان إن صحَّتا. يقولون: إنَّ الطَّوطَ القطْن. والطوط: الرَّجلُ الطَّوِيل.
---------------------ـ
([1]) البيت لمزرد بن ضرار، من مقطوعة في الحيوان (2: 18-19).
([2]) في اللسان (طوي): "هذا عنك يطويني".
([3]) هو عنترة. وفي ديوانه 181، أن النبي صلى الله عليه وسلم أنشد هذا البيت، فقال: "ما وصف لي أعرابيٌّ قط، فأحببت أن أراه إلا عنترة".
([4]) جعلت في اللسان في مادة (طي)، وفي القاموس في (طوى).
([5]) كذا ضبط في المجمل، ومثله في القاموس، إذ ضبطه كسحاب. وفي اللسان ضبط بالضم ضبط قلم.
([6]) للعجاج، في ديوانه 74 واللسان (طوف).
([7]) هي قراءة ابن كثير وأبي عمرو والكسائي ويعقوب. وقراءة الباقين: "طائف". إتحاف فضلاء البشر 234، وهي الآية 200 من سورة الأعراف.
([8]) ديوان الأعشى  147، واللسان (طوف، ولق).
([9]) نسب في اللسان (طيف) إلى كعب بن زهير، وهو في ديوانه 113 طبع دار الكتاب.
([10]) في الأصل: "طائفة فما فوقها". والكلمتان الأخيرتان مقحمتان.
([11]) في الأصل: "كلفته"، صوابه في المجمل.
([12]) البيت لسنيح بن رياح الزنجي، كما في اللسان (طول). وانظر حواشي الحيوان: (7: 205).
([13]) البيت من معلقته المشهورة.
([14]) في اللسان: "ابن جني: لم تقلب إلا في بيت شاذ، وهو قوله:
تبين لي أن القماءة ذلة  *** وأن أعزاء الرجال طيالها".
 ([15]) أنشد هذا العجز في اللسان (طول). والطائل يقال للذكر والأنثى.
([16]) وهذا أيضاً نص الجوهري في الصحاح. قال أبو منصور: "ولم أسمع الطويلة بهذا المعنى من العرب، ورأيتهم يسمونه الطول".

ـ

##### Türkçe

(طاء, واو ve bunların üçüncülendiği şeyler babı)

(**طوي**) **الطاء** ve **الواو** ve **الياء** sahih bir asıldır; bir şeyin, bir kısmı bir kısmının içine girinceye kadar içeri sokulmasına delâlet eder; sonra benzetme yoluyla bunun üzerine حمل olunur. Denir: **طويت الثَّوبَ والكِتاب طَيّاً أطويه**. Ve denir: **طَوَى الله عُمر الميّت**. Ve **الطَّوِيّ**: dürülmüş kuyu. Dedi ki:
“Bununla ona dedi: Bu **الطَّوِيُّ** ve suyu *** ve kuru, çorak deriden (olan) yanık (kimse)”

Ve bu bab üzerine حمل olunan şeylerden, onların “yüzü üzere geçip giden kimse için” sözleri: **طوى كَشْحَه**. Ve inşad etti:
“Ve benim bir arkadaşım **طوى كشحاً**; ona dedim ki *** ‘Senin benden **انطواءَكَ**’ın beni mutlaka **يَطْوِيني**’dir’”

Ve bu, kıyastır; çünkü o geçip gittiğinde ve ondan kaybolduğunda sanki içeri sokulmuş olur.

Ve babdandır: devenin **أطواء**’ı; o, iki yanının yağ yollarıdır. Ve **الطَّيَّانُ**: karnı içeri çekilmiş olan **الطَّاوِي**. Ve denir: **طوِيَ**; bu, onun acıkıp zayıfladığı zaman, eğer onun dürülmesi istense mümkün olacak şey gibi olmasıdır. Şayet açlığa kasdederse dedi: **طَوَى يَطْوِي طَيَّاً**; bu kıyasta sahihtir, çünkü vakitleri içeri soktu da onların içinde yemedi. Şair([3]) **الطَّوَى** hakkında dedi:
“Ve andolsun **الطَّوَى** üzere geceleyip onunla gündüzlerim *** ta ki onunla kerim yemeğe erişeyim”

Sonra bu binayı en küçük bir değişiklikle değiştirdiler de mânâ ondan başkasına kaydı; şöyle dediler: **الطَّاية**([4]); o, bir mekânda düzlüğe delâlet eden sahih bir kelimedir. Bir kavim dedi: **الطَّاية**: **السَّطْح**. Başkaları dedi: o, hurmanın kurutma yeri. Bir kavim dedi: o, kumlu bir arazide büyük bir kaya.

(**طوب**) **الطاء** ve **الواو** ve **الباء** asıl değildir; çünkü **الطوب** zannımca şu ki **الآجُرّ** diye adlandırılan şeydir; ve Arapların onu bildiğini sanmıyorum. **طُوبَى** ise bundan değildir; aslı **الياء**’dır; sanki **الطِّيب**’den **فعلى** gibidir; **الضمَّة** sebebiyle **الياء** **واو**’ya çevrilmiştir.

(**طوح**) **الطاء** ve **الواو** ve **الحاء** asıl değildir; sanki **الإِبدال** babındandır. Denir: **طاحَ يَطيح**. Sonra derler: **طاحَ يَطُوح**; yani helâk oldu.

(**طود**) **الطاء** ve **الواو** ve **الدال** sahih bir asıldır; onda bir tek kelime vardır. **الطَّود**: büyük dağ. Allah سبحانه dedi: ﴿فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيْمِ﴾ [الشعراء 63]. Ve derler: “**طَوَّدَ في الجبل**”, **طَوَّف** ettiği zaman; sanki **الطود**’dan türemiş bir fiildir.

(**طور**) **الطاء** ve **الواو** ve **الراء** sahih bir asıldır; tek bir mânâya delâlet eder: bir mekân yahut zamandan bir şeyde uzama. Bundan: **طَوَار الدَّار**; o, onun avlusundan onunla birlikte uzayıp giden şeydir. Bunun için [denir]: **عدا طَوْره**; yani evinden kendisine ait olan sınırı geçti. Sonra bu, her aşılan şeyde استعارة edildi. Ve **الطُّور**: bir dağdır; bir عَلَم ismi olarak konulmuş olması câizdir; ve uzunluk ve genişlikçe uzama bulunması sebebiyle bununla adlandırılmış olması da câizdir. Ve babdandır onların sözleri: **فعل ذلك طَوْراً بعد طَوْر**. Bu, zamandan zikrettiğimiz şeydir; sanki onu bir müddet ardından bir müddet yaptı. Ve onların, kuşun ve başkasının vahşîsi için sözleri: **طُورِيّ** ve **طُورانيّ**; bu da bundandır; sanki vahşîleşti de **الطَّور**’u aştı; yani ünsînin sınırından uzaklaştı.

(**طوس**) **الطاء** ve **الواو** ve **السين** asıl değildir; ancak onda **الطَّاوُوس** denilendir. Sonra ondan türetilir de güzel şey için denir: **مُطوَّس**. **الأصمعيّ**’den hikâye edildi: **تطوَّست المرأةُ**: süslendi. Ve babda ayrıca zikredildi ki **الطَّوْس**: bir şeyi örtmektir. Denir: **طُسْته طَوْساً**; yani onu örttüm. Dediler: **وَطَوَاس**([5]): **المَُِحَاق** gecelerinden bir gecedir.

(**طوع**) **الطاء** ve **الواو** ve **العين** tek bir sahih asıldır; **الإصحابِ** ve **الانقيادِ**’a delâlet eder. Denir: **طاعَه يَطُوعه**; onunla birlikte boyun eğdiği ve emrine gidip geçtiği zaman. Ve **أطاعه** mânâca **طاعَ له** gibidir. Ve başkasına muvafakat eden kimse için denir: **قد طاوعه**.

**الاستطاعة** **الطَّوع**’dan türemiştir; sanki aslında **الاستطواع** idi; **الواو** düşürülünce onun yerine **الهاء** بدل kılındı; **الاستعانة** ve **الاستعاذة** kıyası gibi.

Ve Araplar der: **تطاوَعْ لهذا الأمر حتى تستطيعَه**. Sonra derler: **تطوَّعَ**; yani onun استطاعة’sını tekellüf etti. Ama onların, bir şeyle teberru‘ hakkında sözleri: **قد تطوَّعَ بهِ**; o babdandır, fakat ona لازم olmadı; lâkin yapmak istediği bir hayırla birlikte boyun eğdi. Bu, ancak hayır ve **البِرّ** babında söylenir. Ve cihad ile gönüllü olan mücahidelere denir: **المُطَّوِّعة**; **الطاء** ve **الواو** şeddeli olarak; aslı **المتطوّعة** idi, sonra **التاء** **الطاء**’a idğam edildi. Allah تعالى dedi: ﴿الَّذِينَ يَلْمِزُونَ المُطَّوِّعِينَ مِنَ المؤمِنِينَ﴾ [التوبة 79]; murad etti — Allah daha iyi bilir — **المتطوِّعين**’i.

(**طوف**) **الطاء** ve **الواو** ve **الفاء** tek bir sahih asıldır; bir şeyin bir şey üzerinde dönmesine ve onunla çevrelenmesine delâlet eder. Sonra bunun üzerine حمل olunur; denir: **طاف به وبالبيت يطوف طَوْفَاً وطَوَافاً**; ve **اطَّاف به**; ve **استطاف**. Sonra, şeylerin etrafında dönen ve onları kaplayan sudan olana denir: **طُوفان**. **الخليل** dedi: ve **العجّاج** gecenin karanlığını buna benzetti; şöyle dedi:
“Ve **طُوفانُ الظَّلاَمِ** **الأثْأَبَا**’yı kapladı”
Ve “**غَمَّ**” da.

Ve babdandır: **الطَّائف**; o, gece dolaşan gözcüdür. Ve **الطَّيْفُ** ve **الطَّائف**: cinlerden insana dolaşıp gelen şey. Denir: **طاف** ve **اطَّاف**. Allah تعالى dedi: ﴿إِذا مَسَّهُمْ طَيْفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ﴾ ([7]) [الأعراف 200]; ve (**طائِفٌ**) da. **الأعشى** dedi:
“Ve gece yürüyüşünün ardından sabahlarsın; sanki *** ona cinlerin **طائف**’inden bir delilik dokunmuş”

Ve hayal hakkında derler: **طافَ** ve **أطافَ**. Ve rivayet olunur:
“Nasıl oldu da hayal sana dokundu, **يُطيف** *** ve onun sana **طوافه**’si bir hatırlama ve bir tutku”
Ve rivayet olunur: “ve onun sana **مطافه**’si bir hatırlama ve bir şiddetli sevgi”.

İnsanlardan **الطائفة** ise sanki bir tek kişinin yahut bir şeyin etrafını çeviren bir topluluktur. Araplar onu bilinen bir sayıyla sınırlandırmaya pek yanaşmaz; ancak fakihler ve müfessirler onda bir kere derler: o, dört ve üstüdür; bir kere de: bir kişi **طائفة**’dir([10]); ve derler: o, üçtür; onların bunda çok sözü vardır. Araplar ise — sana bildirdiğim üzere — her topluluk ki bir şeyle çevrelenmesi mümkünse, onların yanında **طائفة**’dir; bu da neredeyse ancak azda olur; bu, dilde böyledir; Allah daha iyi bilir. Sonra mecaz yoluyla bunda genişlerler de derler: **أخَذْتُ طائفةً من الثَّوبِ**; yani ondan bir parça; bu mecaz mânâsınadır; çünkü insanlardan **الطَّائفة** fırka ve onlardan bir parça gibidir. Ama yayın **طائفُ**’i: onun **أَبْهَر**’ına bitişik olan şeydir.

(**طوق**) **الطاء** ve **الواو** ve **القاف** sahih bir asıldır; bir önceki babın delâlet ettiğine benzer şeye delâlet eder. Bir şeyle yuvarlakça çevrelenen her şey **طوق**’tur. Ve bina, bağlandığı zaman yuvarlaklığı sebebiyle **طاق** diye adlandırıldı. Ve **الطَّيلَسان** bir **طاق**’tır; çünkü giyeninin üzerinde döner. Ama onların “**أطاق هذا الأمر إِطاقةً**” sözleri ve “o, onun **طَوق**’undadır” ve “**طوَّقْتُكَ الشَّيءَ**” sözüm; yani onu sana yükledim([11]); hepsi babdandır ve onun kıyasıdır; çünkü onu **أطاق** ettiğinde sanki onu kuşatmış ve yanlarından onunla dönmüş gibidir.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: onların “**طاقةٌ** ipten yahut ottan” sözleri; o, ondan tek bir ferd olandır. İlkine kıyaslanması için bir çare bulunabilir; fakat uzak olur.

(**طول**) **الطاء** ve **الواو** ve **اللام** sahih bir asıldır; şeyde fazlalığa ve uzamaya delâlet eder. Bundan: **طالَ الشَّيءُ يطُولُ طُولاً**. **أحمد بن يحيى ثعلبٌ** dedi: **الطُّول**: **العَرض**’ın zıddıdır. Ve denir: **طاوَلْت فلاناً فطُلْتُه**; yani ondan daha uzun olduğun zaman. Ve “falanca falancayı **طال** etti”; yani o, ondan daha uzundur. Dedi ki:
“Şüphesiz **الفرزدق** bir birleştirilmiş kayadır *** uzadı da artık ona dağ keçileri erişemez”

Ve bu, bunun benzeri olan her şeyde muttarid bir kıyastır; böylece ipe, uzunluğu ve uzaması sebebiyle **الطِّوَل** denir. **طرفة** dedi:
“Ömrüne yemin olsun, ölüm genci ıskaladığı şey değildir *** elden salınmış **الطِّوَل** gibidir; iki ucu elde”

Ve derler: **لا أكلِّمه طَوَالَ الدَّهر**. Ve denir: **جملٌ أطوَلُ**; üst dudağı uzadığı zaman. Ve “falanca benimle **طاولَني** de ben onu **طُلْتُه**”; yani ondan daha uzun oldum. Ve **الطُّوَال**: **الطَّويل**. Ve **الطِّوَال**: **الطَّويل**’in çoğulu. Bazıları hikâye etti: **قَلانِسُ طِيال**([14]); **الياء** ile. Ve “**أمرٌ غير طائلٍ**”; yani onda fayda olmadığı zaman. Bu, müzekker ve müennes için söylenir. Dedi ki:
“Ve beni **غيرَ طائِلِ** bir plana yüklediler”

Ve **تطاولتُ في قِيامي**; yani bakmak için iki bacağını uzattığın zaman. Ve **طوِّلْ فرسَك**; yani otlağında onun **طويلة**’sini sal([16]). Ve “onlara karşı **استطالُوا**”; yani onlardan, onların öldürdüğünden daha çoğunu öldürdükleri zaman.

(**طوط**) **الطاء** ve **الواو** ve **الطاء** iki kelimedir; sahih iseler. Derler: **الطَّوطَ** pamuktur. Ve **الطوط**: uzun adamdır.

---------------------ـ
([1]) Beyit, مزرد بن ضرار’ındır; hayvan hakkında bir parçadandır (2: 18-19).
([2]) **اللسان** (**طوي**)’de: “**هذا عنك يطويني**”.
([3]) O, عنترة’dendir. Ve divanında 181: Peygamber صلى الله عليه وسلم bu beyti inşad etti; şöyle dedi: “Bana hiçbir bedevî vasfedilmedi ki onu görmeyi seveyim de, إلا عنترة”.
([4]) **اللسان**’da (**طي**) maddesinde, **القاموس**’ta (**طوى**)’da kılındı.
([5]) Böyle ضبط edildi **المجمل**’de; **القاموس**’ta da onun gibidir; zira onu **كسحاب** gibi ضبط etti. **اللسان**’da **بالضم** ile, **ضبط قلم** ضبط edildi.
([6]) **العجاج**’ındır; divanında 74 ve **اللسان** (**طوف**).
([7]) O, **ابن كثير** ve **أبي عمرو** ve **الكسائي** ve **يعقوب** kıraatidir. Geri kalanların kıraati: “**طائف**”. **إتحاف فضلاء البشر** 234; o, **الأعراف** sûresinin 200. âyetidir.
([8]) **ديوان الأعشى** 147 ve **اللسان** (**طوف** ve **ولق**).
([9]) **اللسان** (**طيف**)’te **كعب بن زهير**’e nisbet edildi; ve divanında 113’tedir, **دار الكتاب** baskısı.
([10]) Asılda: “**طائفة فما فوقها**”. Son iki kelime sokulmuştur.
([11]) Asılda: “**كلفته**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([12]) Beyit, **سنيح بن رياح الزنجي**’nindir; **اللسان** (**طول**)’da olduğu gibi. Ve **حواشي الحيوان**’a bak: (7: 205).
([13]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([14]) **اللسان**’da: “**ابن جني**: ancak şâz bir beyitte çevrildi; o da onun sözüdür:
‘Bana açık oldu ki alçaklık zillet *** ve erkeklerin azizleri onun **طيال**’ıdır’”.
([15]) Bu yarım mısra **اللسان** (**طول**)’da inşad edildi. Ve **الطائل** erkek ve dişi için söylenir.
([16]) Bu da **الجوهري**’nin **الصحاح**’taki nassıdır. **أبو منصور** dedi: “Bu mânâda **الطويلة**’yi Araplardan işitmedim; onları onu **الطول** diye adlandırırken gördüm.”

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: طوى

- طويت الشيء طيا، وذلك كطي الدرج وعلى ذلك قوله: ﴿يوم نطوي السماء كطي السجل﴾ [الأنبياء/104]، ومنه: طويت الفلاة، ويعبر بالطي عن مضي العمر. يقال: طوى الله عمره، قال الشاعر:
*طوتك خطوب دهرك بعد نشر*
* (الشطر لدعبل الخزاعي، وعجزه:
*كذاك خطوبه نشرا وطيا*
وهو في الكامل 1/238، وسيأتي مزيد الكلام عليه في مادة (نشر) )
وقوله تعالى: ﴿والسموات مطويات بيمينه﴾ [الزمر/67]، يصح أن يكون من الأول، وأن يكون من الثاني، والمعنى: مهلكات. وقوله: ﴿إنك بالواد المقدس طوى﴾ [طه/12]، قيل: هو اسم الوادي الذي حصل فيه (وهذا قول ابن عباس كما أخرجه عنه ابن المنذر وابن أبي حاتم. الدر المنثور 5/559)، وقيل: إن ذلك جعل إشارة إلى حالة حصلت له على طريق الاجتباء، فكأنه طوى عليه مسافة لو احتاج أن ينالها في الاجتهاد لبعد عليه، وقوله: ﴿إنك بالواد المقدس طوى﴾ [طه/12]، قيل: هو اسم أرض، فمنهم من يصرفه، ومنهم من لا يصرفه، وقيل: هو مصدر طويت، فيصرف ويفتح أوله ويكسر (قرأ ﴿طوى﴾ بضم الطاء والتنوين ابن عامر وعاصم وحمزة والكسائي وخلف، وقرأ الباقون بالضم بلا تنوين. انظر: الإتحاف ص 302)، نحو: ثنى وثنى، ومعناه: ناديته مرتين (أخرج ابن أبي حاتم عن الحسن في الآية قال: واد بفلسطين قدس مرتين.
وعن قتادة قال: واد قدس مرتين، واسمه طوى. الدر المنثور 5/559 - 560)، والله أعلم.

##### Türkçe

- **طويت** şeyi **طيا** (katlama) ile (katladım); bu, çekmeceyi katlamak gibidir. Bunun üzerine O’nun sözü: ﴿يوم نطوي السماء كطي السجل﴾ [الأنبياء/104]. Ondandır: **طويت الفلاة** (çölü katladım; yani aştım). Ve **الطي** ile ömrün geçip gitmesi ifade edilir. Denir: **طوى الله عمره** (Allah onun ömrünü katladı; yani sona erdirdi). Şair dedi ki:
*طوتك خطوب دهرك بعد نشر*
* (mısra, دعبل الخزاعي’nindir; ve onun ikinci yarısı:
*كذاك خطوبه نشرا وطيا*
ve o, الكامل 1/238’dedir; ve onun hakkında (نشر) maddesinde daha fazla söz gelecektir.)
Ve O’nun sözü: ﴿والسموات مطويات بيمينه﴾ [الزمر/67]; birinciden de olması sahih olur, ikinciden de olması sahih olur; ve anlam: helâk ediciler. Ve O’nun sözü: ﴿إنك بالواد المقدس طوى﴾ [طه/12]; denildi ki: o, içinde (bu) meydana gelen vadinin adıdır (ve bu, ابن عباس’ın sözüdür; ondan ابن المنذر ve ابن أبي حاتم’ın çıkardığı üzere. الدر المنثور 5/559). Ve denildi ki: şüphesiz bu, seçip alma yolu üzere ona meydana gelen bir hâle işaret kılındı; sanki ona bir mesafeyi katladı; eğer onu çabayla elde etmeye muhtaç olsaydı, ona uzak olurdu. Ve O’nun sözü: ﴿إنك بالواد المقدس طوى﴾ [طه/12]; denildi ki: o, bir yerin adıdır; onlardan onu tenvinli/çekimli yapan vardır, onlardan onu tenvinli/çekimli yapmayan vardır. Ve denildi ki: o, **طويت**’in mastarıdır; böylece tenvinli/çekimli yapılır; ve evveli fetha ile açılır ve kesra ile kırılır ( **طوى**’yı **الطاء**’ın dammesi ve tenvin ile ابن عامر ve عاصم ve حمزة ve الكسائي ve خلف okudu; geri kalanlar damme ile, tenvinsiz okudu. Bak: الإتحاف s. 302); şu gibi: **ثنى** ve **ثنى**; ve anlamı: onu iki defa çağırdım (ابن أبي حاتم, âyette الحسن’den çıkardı; dedi ki: Filistin’de iki defa takdis edilmiş bir vadi.
Ve قتادة’den: iki defa takdis edilmiş bir vadi; ve onun adı **طوى**’dır. الدر المنثور 5/559 - 560). Ve Allah daha iyi bilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ط و ي
ثوب مطوي وأثواب مطواة وطواه طية واحدة وطية حسنة‏.‏
ورجل طاوٍ وطيّان‏:‏ خميص البطن‏.‏
وامرأة طاوية وطياً‏.‏
وقد طويَ من الجوع فهو طيان‏.‏
وطوى يطوي إذا تعمد ذلك‏.‏
ومن المجاز‏:‏ طوى الله عمره‏.‏
وطوى فلان وهو منشور إذا بقي له حسن ذكر أو أثر جميل‏.‏
وطوى عني الحديث والسر‏:‏ كتمه‏.‏
وطواه السير‏:‏ هزله‏.‏
ووجدت في طيّ الكتاب وفي أطواء الكتب ومطاويها كذا‏.‏
والغل في طيّ قلبه‏:‏ وانطوى قلبه على حقد‏.‏
قال يصف يوماً شديد الحر‏:‏ حتى إذا لم يدع في طيّ حاقنة مما استقينا لخمس بائص بللا هي حوصلة القطاة لأنها تحقن الماء‏.‏
وعلى جنبيها أطواء الشحم وهي طرائقه‏.‏
وانطوت الحية وتطوت ولها أطواء ومطاوٍ‏.‏
وما بقيت في مطاوي أمعائها ثميلة‏.‏
وتحت مطاوي درعه أسد‏.‏
قال‏:‏ وعندي حصداء مسرودة كأن مطاويها مبرد وتقول‏:‏ طوى عني كشحاً وضرب عني صفحاً‏.‏
قال‏:‏ وصاحب لي طوى كشحاً فقلت له إن انطواءك هذا عنك يطويني وأدرجني في طيّ النسيان‏.‏
وطوى الله لك البعد‏.‏
وهو يطوي البلاد‏.‏
ومضى لطيّته وأن طيتك وأمتك وبعدت عنا طيته وهي الجهة التي إليها يطوي البلاد‏.‏
وله طيات شتى ولقيته بطيات العراق‏:‏ في نواحيه وجهاته‏.‏
ومررت بظبي طاوٍ‏:‏ عاطفٍ طوى عنقه وعطفها ونام آمناً‏.‏
قال الراعي‏:‏ أغنّ غضيض الطرف باتت تعله صرى ضرّة شكرى فأصبح طاوياً وطوى البناء باللبن والبئر بالحجارة وهي الطويُّ والأطواء‏.‏

##### Türkçe

ط و ي
**ثوب مطوي** ve **أثواب مطواة**; ve onu bir tek **طية** ve güzel bir **طية** ile **طواه**.
Ve bir adam **طاوٍ** ve **طيّان**: karın çekik (açlıktan içe çökmüş).
Ve bir kadın **طاوية** ve **طياً**.
Ve açlıktan **طويَ** olmuştur; o hâlde o **طيان**dır.
Ve **طوى يطوي**: eğer bunu kasten yaparsa.
Ve mecazdan: Allah onun ömrünü **طوى**.
Ve falan **طوى**dır, hâlbuki o **منشور**dur: eğer ona iyi bir anılış yahut güzel bir iz kalmışsa.
Ve benden sözü ve sırrı **طوى**: onu gizledi.
Yürüyüş onu **طواه**: onu zayıflattı.
Ve kitabın **طيّ**inde ve kitapların **أطواء**ında ve onların **مطاوي**lerinde şöyle şöyle buldum.
Ve kin onun kalbinin **طيّ**indedir: ve kalbi bir kine **انطوى**.
Dedi; şiddetli sıcak bir günü vasfederken: “Hatta, beş kurak (gün) için içtiğimizden, **طيّ**inde bir **حاقنة**de bir ıslaklık bırakmayıncaya kadar; o, suyu hapsettiği için, **القطاة**ın kursağıdır.”
Ve iki yanında yağın **أطواء**ı vardır; o, onun şeritleridir.
Ve yılan **انطوت** ve **تطوت**; ve onun **أطواء**ı ve **مطاوٍ**si vardır.
Ve onun bağırsaklarının **مطاوي**lerinde bir yudum kalmadı.
Ve zırhının **مطاوي**lerinin altında bir aslan (vardır).
Dedi: “Ve bende dizilmiş bir **حصداء** vardır; sanki onun **مطاوي**leri bir törpüdür.” Ve (şöyle) dersin: “Benden **كشحاً** **طوى** ve benden **صفحاً** vurdu.”
Dedi: “Ve benim bir arkadaşım **كشحاً** **طوى**; ben de ona dedim ki: Senin bu **انطواء**un senden, beni **يطويني** ve beni **طيّ** unutkanlığın içine dürer.”
Allah sana uzaklığı **طوى**.
Ve o beldeleri **يطوي**.
Ve onun **طيّته**si için geçti; ve senin **طيتك** ve **أمتك**; ve onun **طيته**si bizden uzaklaştı; o, beldeleri kendisine doğru **يطوي**duğu cihettir.
Ve onun türlü türlü **طيات**ı vardır; ve ben onunla Irak’ın **طيات**ında karşılaştım: onun çevrelerinde ve yönlerinde.
Ve ben **طاوٍ** bir ceylanın yanından geçtim: boynunu büküp **طوى**muş ve onu eğmiş ve emniyet içinde uyumuş.
**الراعي** dedi: “Genizli, bakışı kısık; geceyi, bir **صرى** (ile) onu içirerek geçirdi; bir **ضرّة** (ile), **شكرى**; derken sabahladı, **طاوياً**.”
Ve yapıyı kerpiçle, kuyuyu taşlarla **طوى**; ve o, **الطويُّ** ve **الأطواء**dır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الطَّيُّ: نَقِيضُ النَّشْرِ، طَوَيْته طَيّاً وطِيَّةً وَطِيَةً، بالتخفيف؛ الأَخيرة عن اللحياني وهي نادرة، وحكى: صَحِيفة جافيَة الطِّيَةِ، بالتخفيف أَيضاً، أَي الطَّيّ. وحكى أَبو علي: طَيَّةٌ وطُوًى ككَوَّة وكُوًى، وطَوَيته وقد انطَوَى واطَّوَى وتَطَوَّى تَطَوِّياً، وحكى سيبويه: تَطَوَّى انْطِواءً؛ وأَنشد:
وقد تَطَوَّيْتُ انطِواءَ الحِضْبِ
الحِضْبُ: ضربٌ من الحَيَّاتِ، وهو الوتَرُ أَيضاً، قال: وكذلك جميعُ ما يُطْوَى. ويقال: طَوَيتُ الصَّحيفةَ أَطْوِيها طَيّاً، فالطَّيُّ المصدرُ، وطَوَيْتُها طَيَّةً واحدة أَي مَرَّةً واحدةً. وإِنه لحَسَنُ الطِّيَّة، بكسر الطاءِ: يريدون ضَرْباً من الطَّيِّ مثلُ الجِلسَة والمِشْيَة والرِّكْبةِ؛ وقال ذو الرمة:
من دِمْنَةٍ نَسَفَتْ عنها الصَّبا سُفَعاً،
كما تُنَشَّرُ بعدَ الطِّيَّةِ الكُتُبُ
فكسَر الطاء لأَنه لم يُرِدْ به المَرَّة الواحدة. ويقال للحيَّة وما يُشبِهُها: انْطَوَى يَنْطوِي انْطِواءً فهو مُنْطَوٍ، على مُنْفَعِلٍ. ويقال: اطَّوَى يَطَّوِي اطِّواءً إِذا أَردتَ به افْتَعَل، فأَدْغمِ التاء في الطاءِ فتقول مُطَّوٍ مُفْتَعِل. وفي حديث بناءِ الكَعْبةِ: فتَطوَّتْ موضعَ البَيْتِ كالحَجَفَة أَي اسْتَدارَتْ كالتُّرْسِ، وهو تَفَعَّلَتْ من الطيِّ.
وفي حديث السفَرِ: اطْوِ لَنا الأَرضَ أَي قَرِّبها لنا وسَهِّلِ السَّيـْرَ فيها حتى لا تَطُولَ علينا فكأَنها قد طُوِيَتْ. وفي الحديث: أَن الأَرضَ تُطْوَى بالليلِ ما لا تُطْوَى بالنَّهارِ أَي تُقْطَع مسافتُها لأَن الإِنسان فيه أَنشَطُ منه في النهارِ وأَقدرُ على المَشْي والسيرِ لعدمِ الحَرِّ وغيره. والطاوِي من الظِّباءِ: الذي يَطْوِي عُنُقَه عند الرُّبوضِ ثم يَرْبِضُ؛ قال الراعي:
أَغَنّ غَضِيض الطَّرْفِ، باتَتْ تَعُلُّه
صَرَى ضَرّةٍ شَكْرى، فأَصْبَحَ طاوِيا
عَدَّى تَعُلُّ إِلى مفعولَيْن لأَن فيه معنى تَسْقِي. والطِّيَّة: الهيئة التي يُطْوَى عليها. وأَطواءُ الثَّوْبِ والصحيفةِ والبطْنِ والشَّحمِ والأَمعاء والحَيَّةِ وغير ذلك: طَرائِقُه ومَكاسِرُ طَيِّه، واحدُها طِيٌّ، بالكسر، وطَيٌّ، بالفتح، وطِوًى. الليث: أَطواءُ الناقةِ طَرائقُ شَحْمها، وقيل: طَرائِقُ شَحْمِ جَنْبَيْها وسنَامِها طَيٌّ فوق طَيٍّ. ومَطاوي الحيَّةِ ومَطاوِي الأَمْعاءِ والثَّوْبِ والشحمِ والبطْنِ: أَطواؤُها، والواحدُ مَطْوًى. وتَطوَّتِ الحَيَّة أَي تحوَّت. وطِوى الحيَّة: انْطِواؤُها. ومَطاوِي الدِّرْعِ: غُضُونُها إِذا ضُمَّتْ، واحدها مِطْوىً؛ وأَنشد:
وعِنديَ حَصْداءُ مَسْرُودَةٌ،
كأَنَّ مَطاوِيَها مِبْرَدُ
والمِطْوَى: شيءٌ يُطوَى عليه الغَزْلُ. والمُنْطَوِي: الضامرُ البَطْنِ. وهذا رجلٌ طَوِيّ البَطنِ، على فَعِلٍ، أَي ضامِرُ البَطنِ، عن ابن السِّكِّيت؛ قال العُجَيرُ السَّلوليّ:
فقامَ فأَدنَى من وِسادِي وِسادَه
طَوِي البَطْنِ، ممشُوقُ الذراعَينِ، شَرْجَبُ وسِقاءٌ طَوٍ: طُوِيَ وفيه بَلَلٌ أَو بَقِيَّةُ لبَنٍ فَتَغَيَّر ولَخِنَ وتَقَطَّع عَفَناً، وقد طَوِي طَوًى. والطَّيُّ في العَرُوضِ: حَذْفُ الرابِعِ من مُسْتَفْعِلُنْ ومَفْعُولاتُ، فيبقى مُسْتَعِلُنْ ومَفْعُلات فيُنْقَل مُسْتَعِلُنْ إلى مُفْتَعِلُنْ ومَفْعُلات إِلى فاعلاتُ، يكون ذلك في البَسيطِ والرَّجَز والمنْسَرِح، وربما سمي هذا الجزءُ إِذا كان ذلك مَطْوِيّاً لأَن رابعهُ وسَطُه على الاسْتِواء فشُبِّه بالثَّوْبِ الذي يُعطَفُ من وَسَطه. وطَوَى الرَّكِيَّة طَيّاً: عرشها بالحِجارةِ والآجُرِّ، وكذلك اللَّبِنُ تَطْويه في البِناءِ.
والطَّوِيُّ: البئرُ المَطْوِيَّة بالحجارة، مُذَكَّر، فإِن أُنِّثَ فَعَلى المعنى كما ذُكِّرَ البئرُ على المعنى في قوله: يا بِئرُ، يا بِئرَ بَني عَدِيِّ
لأَنْزَحَنْ قَعْرَكِ بالدُّلِيِّ،
حتى تَعُودي أَقْطَعَ الوَلِيِّ
أَرادَ قَلِيباً أَقْطَعَ الوَلِيِّ، وجمع الطّوِيِّ البئرِ أَطواءٌ. وفي حديث بَدْرٍ: فَقُذِفوا في طَوِيٍّ من أَطْواءِ بَدْرٍ أَي بِئرٍ مَطوِيَّةٍ من آبارِها؛ قال ابن الأَثير: والطَّوِيُّ في الأَصْل صِفَةٌ فعيلٌ بمعنى مَفْعول، فلذلك جَمَعُوه على الأَطْواء كَشَرِيفٍ وأَشرافٍ ويَتِيمٍ وأَيْتامٍ، وإِن كان قد انْتَقَلَ إِلى بابِ الاسْمِيّة. وطَوَى كَشْحَه على كذا: أَضْمَرَه وعزم عليه. وطَوَى فلانٌ كَشْحَهُ: مَضَى لِوَجّهِه؛ قال الشاعر:
وصاحبٍ قد طَوَى كَشْحاً فَقُلْتُ له:
إِنَّ انْطِواءَكَ هذا عَنْكَ يَطْوِيني
وطَوَى عنِّي نَصِيحتَه وأَمْرَه: كَتَمه. أَبو الهيثم: يقال طَوَى فُلانٌ فُؤادَهُ على عَزِيمةِ أَمرٍ إِذا أَسَرَّها في فُؤادِه. وطَوَى فُلانٌ كَشْحَه: أَعْرَضَ بِودِّهِ. وطوَى فلانٌ كَشْحَه على عَدواةٍ إِذا لم يُظْهِرْها. ويقال: طَوَى فُلانٌ حَديثاً إِلى حَديثٍ أَي لم يُخْبِرْ به وأَسَرَّه في نفسِه فَجازَه إِلى آخر، كما يَطْوِي المُسافِرُ مَنزلاً إِلى مَنزلٍ فلا يَنْزِلُ. ويقال: اطْوِ هذا الحديثَ أَي اكْتُمْه. وطَوَى فلانٌ كَشْحَه عَني أَي أَعْرَضَ عَنِّي مُهاجِراً. وطَوَى كَشْحَهُ على أَمْرٍ إذا أَخْفاه؛ قال زهير:
وكانَ طَوَى كَشْحاً على مُسْتَكِنَّةٍ،
فَلا هُوَ أَبْداها ولم يَتَقَدَّم
أَرادَ بالمُسْتَكِنَّةِ عَداوَةً أَكَنَّها في ضَميره. وطوَى البِلادَ طَيّاً: قَطَعَها بلَداً عَنْ بَلَدٍ. وطوَى الله لنا البُعْدَ أَي قرّبَه. وفلانٌ يَطْوِي البلادَ أَي يَقْطَعُها بَلداً عن بَلَدٍ. وطَوَى المَكانَ إِلى المَكانِ: جاوَزه؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
عليها ابنُ عَلاَّتٍ إِذا اجْتَسَّ مَنْزِلاً،
طَوَتْهُ نُجُومُ اللَّيْلِ، وَهْي بَلاقِعُ
أَي أَنه لا يُقِيمُ بالمَنْزِل، لا يُجاوِزُه النَّجْمُ إِلا وهو قَفْر منه، قال: وهي بلاقِعُ لأَنه عَنَى بالمَنْزل المنازِلَ أَي إِذا اجْتَسَّ مَنازِلَ؛ وأَنشد:
بهَا الوَجْناءُ ما تَطْوِي بماءٍ
إِلى ماءٍ، ويُمْتَلُّ السَّلِيلُ
يقول: وإِن بَقِيَتْ فإِنها لا تَبْلغُ الماءَ ومَعَها حِين بُلوغِها فَضْلَةٌ من الماءِ الأَوَّلِ. وطَوَيْت طِيَّةً بَعُدَتْ؛ هذه عن اللحياني؛ فأَما قول الأَعشى:
أَجَدَّ بِتَيَّا هَجْرُها وشَتاتُها،
وحُبَّ بها لو تُسْتَطاعُ طِياتُها
إِنما أَراد طِيَّاتُها فحَذَف الياء الثانية. والطِّيَّة: الناحية. والطِّيَّةُ: الحاجة والَوطَر، والطِّيَّةُ تكونُ مَنْزِلاً وتكونُ مُنْتَوًى. ومضى لِطيَّتِه أَي لوجهِه الذي يريدُه ولِنِيَّتِه التي انْتَواها. وفي الحديث: لَمَّا عَرَضَ نفسَه على قَبائلِ العرب قالوا له يا محمد اعْمِدْ لِطِيَّتِكَ أَي امْضِ لِوَجْهِكَ وقَصْدِك. ويقال: الْحَقْ بطِيَّتِك وبنِيَّتِك أَي بحاجتِك. وطِيَّةٌ بعيدةٌ أَي شاسِعةٌ. والطَّوِيَّة: الضَّمِيرُ.
والطِّيَّة: الوَطَنُ والمَنْزِلُ والنِّيَّة. وبَعُدَتْ عَنَّا طِيَّتُه: وهو المَنْزِلُ الذي انْتَواهُ، والجمع طِيَّاتٌ، وقد يُخَفَّفُ في الشِّعْرِ؛ قال الطرمّاح:
أَصَمّ القلبِ حُوشِيّ الطِّيَاتِ
والطَّواءُ: أَن يَنْطَوِي ثَدْيا المرأَةِ فلا يَكْسِرهما الحَبَل؛ وأَنشد:
وثَدْيانِ لم يَكْسِرْ طَواءَهُما الحَبَلْ
قال أَبو حنيفة: والأَطْواءُ الأَثْناءُ في ذَنَب الجَرادة وهي كالعُقْدَةِ، واحِدُها طِوًى.
والطَّوَى: الجُوعُ. وفي حديث فاطمة: قال لها لا أُخْدِمُكِ وأَتْرُكَ أَهلَ الصُّفَّة تَطْوَى بطونُهم. والطَّيَّانُ: الجائعُ. ورجلٌ طَيَّانُ: لم يأْكل شيئاً، والأُنثى طَيَّا، وجمعها طِوَاءٌ. وقد طَوِيَ يَطْوَى، بالكسر، طَوًى وطِوًى؛ عن سيبويه: خَمُصَ من الجوعِ، فإذا تَعَمَّدَ ذلك قيل طَوَى يَطْوِي، بالفتح، طَيّاً. الليث: الطَّيَّانُ الطاوي البطن، والمرأَةُ طَيَّا وطاوِيةٌ. وقال: طَوَى نهارَه جائعاً يَطْوِي طَوًى، فهو طاوٍ وطَوًى أَي خالي البَطنِ جائع لم يأْكل. وفي الحديث: يَبِيتُ شَبْعانَ وجارُهُ طاوٍ. وفي الحديث: أَنه كان يَطْوِي بَطنَه عن جارِه أَي يُجِيعُ نفسَه ويؤثِرُ جارَه بطعامِه. وفي الحديث: أَنه كان يَطْوِي يومين أَي لا يأْكل فيهما ولا يَشْرَب.
وأَتيته بعد طُوًى من الليل أَي بعد ساعة منه.
ابن الأَعرابي: طَوَى إِذا أَتى، وطَوَى إِذا جاز، وقال في موضع آخر: الطَّيُّ الإِتيانُ والطَّيُّ الجوازُ؛ يقال: مَرَّ بنا فَطَوانا أَي جَلَسَ عندنا، ومَرَّ بنا فطَوانا أَي جازَنا.
وقال الجوهري: طُوًى اسم موضِعٍ بالشأْم، تُكْسَرُ طاؤُه وتُضَمُّ ويُصْرَفُ ولا يُصْرَف، فمن صَرَفَه جَعلَه اسمَ وادٍ ومكانٍ وجَعَله نكرَةً، ومن لم يَصْرِفْه جَعَلَه اسم بَلْدة وبُقْعَة وجَعَله معرفة؛ قال ابن بري: إِذا كان طُوًى اسْماً للوادي فهو عَلم له، وإِذا كان اسماً عَلَماً فليس يَصِحُّ تَنْكيرُه لتَبايُنِهما، فمن صَرَفه جعله اسماً للمكان، ومن لم يَصْرفه جعله اسماً للبُقْعة، قال: وإذا كان طُوًى وطِوًى، وهو الشيء المَطْوِيّ مرتين، فهو صفة بمنزلة ثُنًى وثِنًى، وليس بعَلَمٍ لشيءٍ، وهو مَصْروفٌ لا غيرُ كما قال الشاعر:
أَفي جَنْبِ بَكْرٍ قَطَّعَتْني مَلامَةً؟
لعَمْري لقد كانت مَلامَتُها ثِنَى
وقال عديّ بن زيد:
أَعاذِل، إِنَّ اللَّوْمَ في غيرِ كُنْهِه،
عليَّ طُِوىً من غَيِّك المُتَرَدِّد
ورأَيت في حاشية نسخة من أَمالي ابن بري: إِن الذي في شعر عَدِيّ: عَليَّ ثِنًى من غَيِّك. ابن سيده: وطُوًى وطِوًى جَبَلٌ بالشام، وقيل: هو وادٍ في أَصلِ الطُّورِ. وفي التنزيل العزيز: إنك بالوادِي المُقَدَّسِ طُوًى؛ قال أَبو إِسحق: طُوًى اسمُ الوادي، ويجوز فيه أَربعة أَوجه: طُوَى، بضم الطاء بغير تنوين وبتنوين، فمن نَوَّنه فهو اسم للوادي أَو الجَبَل، وهو مذكَّر سمي بمذكَّرٍ على فُعَلٍ نحو حُطَمٍ وصُرَدٍ، ومن لم يُنَوِّنْه تركَ صَرْفَه من جهتين: إِحداهما أَن يكون مَعْدُولاً عن طاوٍ فيصير مثلَ عُمَرَ المعدولِ عن عامرٍ فلا ينصرف كما لا ينصرف عُمَر، والجهة الأُخرى أَن يكون اسماً للبُقْعة كما قال في البُقْعة المُبارَكَةِ من الشَّجَرة، وإذا كُسر فَنُوِّن فهو طِوًى مثلُ مِعىً وضِلَعٍ، مصروفٌ، ومن لم يُنَوِّن جعلَه اسماً للبُقْعة، قال: ومن قرأَ طِوًى، بالكسر، فعلى معنى المُقَدَّسة مرة بعد مرة كما قال طرفة، وأَنشد بيت عدي بن زيد المذكور آنِفاً، وقال: أَرادَ اللَّوْمَ المكَرَّرَ عليَّ. وسُئل المُبَرِّد عن وادٍ يقال له طُوًى: أَتَصْرِفُه؟ قال: نعم لأَن إِحدى العِلَّتين قد انْخَرَمت عنه. وقرأَ ابن كُثيرٍ ونافعٌ وأَبو عمرو ويعقوب الحَضْرَميّ: طُوَى وأَنا وطُوَى اذْهَبْ، غيرَ مُجْرًى، وقرأَ الكسائيُّ وعاصمٌ وحمزة وابنُ عامر: طُوًى، مُنَوَّناً في السورتين. وقال بعضهم طُوًى مثل طِوًى، وهو الشيء المَثْنِيُّ. وقالوا في قوله تعالى: بالوادي المُقَدَّسِ طُوًى؛ أَي طُوِيَ مرتين أَي قُدِّسَ، وقال الحسن: ثُنِيَتْ فيه البَرَكة والتَّقْدِيسُ مرتين. وذو طُوًى، مقصور: وادٍ بمكة، وكان في كتاب أَبي زيد ممدوداً، والمعروف أَن ذا طُوًى مقصور وادٍ بمكة. وذو طُواءٍ، ممدود: موضع بطريق الطائفِ، وقيل: وادٍ. قال ابن الأَثير: وذو طُوًى، بضم الطاء وفتح الواو المخففة، موضع عند باب مكة يُسْتحب لمن دخل مكة أَن يَغْتَسِلَ به. وما بالدار طُوئيٌّ بوزن طُوعِيٍّ وطُؤوِيٌّ بوزن طُعْوِيٍّ أَي ما بها أَحَدٌ، وهو مذكورٌ في الهَمْزة. والطَّوُّ: موضِعٌ.
وطَيِّءٌ: قَبيلة، بوزن فَيْعِلٍ، والهمزة فيها أَصلية، والنسبة إِليها طائيٌّ لأَنه نُسِبَ إِلى فعل فصارت الياء أَلِفاً وكذلك نسبوا إِلى الحيرة حارِيّ لأَن النسبة إِلى فعل فعليّ كما قالوا في رجل من النَّمِر نَمَرِيٌّ
(*
قوله« من النمر نمري» تقدم لنا في مادة حير كما نسبوا إلى التمر تمري بالتاء المثناة والصواب ما هنا.)، قال: وتأْليفُ طَيِّءٍ من همزة وطاء وياء، وليست من طَوَيْت فهو مَيِّتُ التَّصْرِيف. وقال بعض النسَّابِينَ: سُمِّيت طَيِّءٌ طَيّئاً لأَنه أَوّلُ من طَوَى المَناهِلَ أَي جازَ مَنْهَلاً إِلى منهل آخر ولم يَنْزِلْ.
والطاءُ: حرفُ هِجاءٍ من حُرُوفِ المُعْجَمِ، وهو حَرْفٌ مَجْهُورٌ مُسْتَعْلٍ، يكون أَصلاً وبَدَلاً، وأَلفُها تَرْجِع إِلى الياء، إِذا هَجَّيْتَه جَزَمْتَه ولم تُعْرِبْهُ كما تقول طَ دَ مُرْسَلَةَ اللَّفْظِ بلا إِعْرابٍ، فإِذا وَصَفْتَه وصَيَّرْتَه اسْماً أَعْرَبْتَه كما تُعْرِبُ الاسم، فتقولُ: هذه طاءٌ طَويلَةٌ، لمَّا وَصَفْتَه أَعْرَبْتَه. وشُعرٌ طاوِيٌّ: قافِيَتُه الطاء.

##### Türkçe

**الطَّيُّ**: **النَّشْرِ**’in zıddıdır; onu **طَيّاً** ve **طِيَّةً** ve **وَطِيَةً** olarak dürdüm,
tahfîf ile; sonuncusu **اللحياني**’den (naklen)dir ve nadirdir. Ve (şunu) nakletti: **صَحِيفة جافيَة الطِّيَةِ**,
yine tahfîf ile; yani **الطَّيّ**. Ve **أَبو علي** nakletti: **طَيَّةٌ** ve **طُوًى**
**ككَوَّة وكُوًى** gibi; ve onu dürdüm; hâlbuki o **انطَوَى** oldu ve **اطَّوَى** oldu ve **تَطَوَّى** oldu, **تَطَوِّياً** (olarak). Ve
**سيبويه** nakletti: **تَطَوَّى انْطِواءً**; ve inşad etti:
وقد تَطَوَّيْتُ انطِواءَ الحِضْبِ
**الحِضْبُ**: yılanlardan bir türdür; ve o **الوتَرُ**’dir de; dedi: ve bunun gibi, dürülen her şeyin tamamı.
Ve denir: **طَوَيتُ الصَّحيفةَ أَطْوِيها طَيّاً**; artık **الطَّيُّ**
masdardır. Ve onu bir tek **طَيَّةً** olarak dürdüm; yani bir tek kere. Ve şüphesiz o, **الطِّيَّة**’si güzel (kimsedir),
**الطاء**’ın kesriyle: **الجِلسَة** ve **المِشْيَة**
ve **الرِّكْبةِ** gibi, **الطَّيِّ**’den bir tür isterler. Ve **ذو الرمة** dedi:
من دِمْنَةٍ نَسَفَتْ عنها الصَّبا سُفَعاً،
كما تُنَشَّرُ بعدَ الطِّيَّةِ الكُتُبُ
Böylece **الطاء**’ı kesti; çünkü onunla bir tek kereliği kastetmedi. Ve yılana ve ona benzeyene denir: **انْطَوَى يَنْطوِي انْطِواءً**; artık o **مُنْطَوٍ**’dur, **مُنْفَعِلٍ** üzere.
Ve denir: **اطَّوَى يَطَّوِي اطِّواءً**; eğer onunla **افْتَعَل**’ı kastettiysen; artık **التاء**’yı **الطاء**’a idğam et; böylece **مُطَّوٍ** dersin, **مُفْتَعِل** (vezninde). Ve **الكَعْبةِ**’nin inşası hadîsinde: “Böylece **موضعَ البَيْتِ**’i **كالحَجَفَة** gibi **تَطوَّتْ**”; yani kalkan gibi yuvarlandı; ve o, **الطيِّ**’den **تَفَعَّلَتْ**’tir.
Ve sefer hadîsinde: “Bizim için yeri **اطْوِ**”; yani onu bize yaklaştır ve onda yürüyüşü kolaylaştır; ta ki bize uzun gelmesin; sanki o dürülmüş gibi. Ve hadîste: “Şüphesiz yer, geceleyin, gündüzleyin dürülmeyen şeyi dürülür”; yani mesafesi kat edilir; çünkü insan onda gündüzden daha canlıdır ve yürümeye ve gitmeye daha kadirdir; sıcağın ve başkasının olmaması sebebiyle. Ve ceylanlardan **الطاوِي**: çökerken boynunu dürüp sonra çöken (dir); **الراعي** dedi:
أَغَنّ غَضِيض الطَّرْفِ، باتَتْ تَعُلُّه
صَرَى ضَرّةٍ شَكْرى، فأَصْبَحَ طاوِيا
**تَعُلُّ**’ü iki mef‘ûle ta‘diye etti; çünkü onda **تَسْقِي** manası vardır. Ve **الطِّيَّة**:
üzerine dürüldüğü heyettir. Ve elbisenin, sahifenin, karnın, içyağın,
bağırsakların, yılanın ve bunun dışındakilerin **أَطواءُ**’u: onun yolları ve dürmesinin kırıklarıdır; bir teki
kesirle **طِيٌّ**, ve fetha ile **طَيٌّ**, ve **طِوًى**’dır. **الليث**: dişi devenin **أَطواءُ**’u, içyağının yollarıdır; ve denildi: iki yanının ve hörgücünün içyağının yollarıdır; **طَيٌّ** üstüne **طَيٍّ**. Ve yılanın **مَطاوي**’si ve bağırsakların ve elbisenin ve içyağın ve karnın **مَطاوِي**’si:
onların **أَطواءُ**’udur; ve bir teki **مَطْوًى**’dır. Ve yılan **تَطوَّتِ**; yani **تحوَّت**. Ve yılanın **طِوى**’sı:
onun **انْطِواؤُها**’sıdır. Ve zırhın **مَطاوِي**’si: toplandığında onun kırışıklarıdır; bir teki **مِطْوىً**; ve inşad etti:
وعِنديَ حَصْداءُ مَسْرُودَةٌ،
كأَنَّ مَطاوِيَها مِبْرَدُ
Ve **المِطْوَى**: üzerine ipliğin dürüldüğü bir şeydir. Ve **المُنْطَوِي**: karnı ince olandır.
Ve bu, **طَوِيّ البَطنِ** bir adamdır, **فَعِلٍ** üzere; yani karnı ince (dir); **ابن السِّكِّيت**’ten (naklen). **العُجَيرُ السَّلوليّ** dedi:
فقامَ فأَدنَى من وِسادِي وِسادَه
طَوِي البَطْنِ، ممشُوقُ الذراعَينِ، شَرْجَبُ
Ve **وسِقاءٌ طَوٍ**: dürülmüştür
ve onda ıslaklık yahut süt kalıntısı kalmıştır; böylece değişmiş, kokmuş ve küflenerek parçalanmıştır; hâlbuki o **طَوِي طَوًى** olmuştur. Ve arûzda **الطَّيُّ**: **مُسْتَفْعِلُنْ** ve **مَفْعُولاتُ**’tan dördüncünün hazfıdır; böylece **مُسْتَعِلُنْ** ve **مَفْعُلات** kalır; sonra **مُسْتَعِلُنْ**
**مُفْتَعِلُنْ**’a, ve **مَفْعُلات** **فاعلاتُ**’a nakledilir; bu, **البَسيطِ** ve **الرَّجَز**
ve **المنْسَرِح**’te olur; ve belki bu cüz, bu (iş) olduğunda **مَطْوِيّاً** diye adlandırıldı; çünkü onun dördüncüsü
ve ortası düzlüğün üzerindedir; böylece ortasından katlanan elbiseye benzetildi.
Ve kuyuyu **طَوَى** **طَيّاً**: onu taş ve tuğla ile ördü; ve bunun gibi,
bina içinde kerpici **تَطْويه**.
Ve **الطَّوِيُّ**: taşla örülmüş kuyu; müzekkerdir; eğer müennes yapılırsa
mana üzerine (olur); nitekim şu sözünde kuyu mana üzerine müzekker kılındı: **يا بِئرُ، يا بِئرَ بَني عَدِيِّ**
لأَنْزَحَنْ قَعْرَكِ بالدُّلِيِّ،
حتى تَعُودي أَقْطَعَ الوَلِيِّ
**قَلِيباً أَقْطَعَ الوَلِيِّ** kastetti. Ve kuyu olan **الطّوِيِّ**’nin cem‘i **أَطواءٌ**’dur.
Ve **بَدْرٍ** hadîsinde: “Böylece **بَدْرٍ**’in **أَطْواءِ**’ından bir **طَوِيٍّ** içine atıldılar”; yani onun kuyularından örülmüş bir kuyuya. **ابن الأَثير** dedi: ve **الطَّوِيُّ** aslında, **مَفْعول** manasında **فعيلٌ** bir sıfattır; bu yüzden onu **الأَطْواء** üzere cem‘ ettiler; **شَرِيفٍ** ve **أَشرافٍ**
ve **يَتِيمٍ** ve **أَيْتامٍ** gibi; her ne kadar isimlik babına intikal etmiş olsa da.
Ve “şuna karşı böğrünü **طَوَى**”: onu gizledi ve ona azmetti. Ve falan böğrünü **طَوَى**:
yüzü nereye ise oraya gitti; şair dedi:
وصاحبٍ قد طَوَى كَشْحاً فَقُلْتُ له:
إِنَّ انْطِواءَكَ هذا عَنْكَ يَطْوِيني
Ve benden nasihatini ve işini **طَوَى**: onu gizledi. **أَبو الهيثم**: denir: falan, bir işin azmi üzerine kalbini **طَوَى**; eğer onu kalbinde sakladıysa. Ve falan böğrünü **طَوَى**: sevgisiyle yüz çevirdi. Ve falan böğrünü bir düşmanlık üzerine **طوَى**: eğer onu açığa vurmadıysa. Ve denir: falan bir hadisi bir hadise **طَوَى**; yani onu haber vermedi ve onu nefsinde sakladı; böylece onu diğerine geçti; nitekim yolcu bir menzili bir menzile **يَطْوِي** de konmaz. Ve denir: bu hadisi **اطْوِ**; yani onu gizle. Ve falan böğrünü benden **طَوَى**; yani benden yüz çevirdi, hicret ederek. Ve bir iş üzerine böğrünü **طَوَى**: eğer onu gizlediyse; **زهير** dedi:
وكانَ طَوَى كَشْحاً على مُسْتَكِنَّةٍ،
فَلا هُوَ أَبْداها ولم يَتَقَدَّم
**المُسْتَكِنَّةِ** ile, zamirinde sakladığı bir düşmanlık kastetti. Ve beldeleri **طوَى** **طَيّاً**: onları beldeden beldeye kat etti. Ve Allah bize uzaklığı **طَوَى**; yani onu yaklaştırdı. Ve falan beldeleri **يَطْوِي**; yani onları beldeden beldeye kat eder. Ve mekânı mekâna **طَوَى**: onu geçti; **ابن الأَعرابي** inşad etti:
عليها ابنُ عَلاَّتٍ إِذا اجْتَسَّ مَنْزِلاً،
طَوَتْهُ نُجُومُ اللَّيْلِ، وَهْي بَلاقِعُ
Yani o menzilde ikamet etmez; yıldız onu geçmez ki o ondan ıssız (olmasın). Dedi: ve “**وَهْي بَلاقِعُ**” (dedi); çünkü menzil ile menzilleri kastetti; yani: eğer menzilleri yokladıysa. Ve inşad etti:
بهَا الوَجْناءُ ما تَطْوِي بماءٍ
إِلى ماءٍ، ويُمْتَلُّ السَّلِيلُ
Der ki: ve eğer kalırsa, suya ulaşmaz; ve onunla, ulaştığı vakitte, ilk sudan bir fazlalık su bulunur. Ve “uzak bir **طِيَّةً** dürdüm”; bu, **اللحياني**’dendir. Ama **الأَعشى**’nın sözü:
أَجَدَّ بِتَيَّا هَجْرُها وشَتاتُها،
وحُبَّ بها لو تُسْتَطاعُ طِياتُها
Ancak **طِيَّاتُها** kastetti; böylece ikinci **الياء**’yı hazf etti. Ve **الطِّيَّة**: taraf (yön)dur.
Ve **الطِّيَّةُ**: ihtiyaç ve arzu (dur); ve **الطِّيَّةُ** bir menzil olur ve bir varılacak yer olur. Ve **طِيَّتِه**’ne gitti; yani istediği yüzüne ve niyet ettiği niyetine. Ve hadîste: Arap kabilelerine kendini arz ettiğinde ona dediler ki: “Ey Muhammed, **لِطِيَّتِكَ** yönel”; yani yüzüne ve kastına git. Ve denir: **بطِيَّتِك وبنِيَّتِك**’e yetiş; yani ihtiyacına. Ve “uzak bir **طِيَّةٌ**”; yani geniş (uzak).
Ve **الطَّوِيَّة**: iç (gizli) düşüncedir.
Ve **الطِّيَّة**: vatan ve menzil ve niyettir. Ve bizden onun **طِيَّتُه** uzaklaştı: hâlbuki o, niyet ettiği menzildir; cem‘i **طِيَّاتٌ**’tır; ve şiirde hafifletilebilir; **الطرمّاح** dedi:
أَصَمّ القلبِ حُوشِيّ الطِّيَاتِ
Ve **الطَّواءُ**: kadının iki memesinin içe çekilmesi; böylece gebelik onları kırmaz; ve inşad etti:
وثَدْيانِ لم يَكْسِرْ طَواءَهُما الحَبَلْ
**أَبو حنيفة** dedi: ve **الأَطْواءُ**, çekirgenin kuyruğundaki kıvrımlardır; ve o düğüm gibidir; bir teki **طِوًى**’dır.
Ve **الطَّوَى**: açlıktır. Ve Fâtıma hadîsinde: ona dedi ki: “Sana hizmetçi vermem; ve **أَهلَ الصُّفَّة**’yi bırakırım da karınları **تَطْوَى** (açlıktan büzülür)”. Ve **الطَّيَّانُ**: aç olan (dır). Ve **طَيَّانُ** bir adam: hiçbir şey yememiştir; dişisi **طَيَّا**; cem‘i **طِوَاءٌ**. Ve o, **طَوِيَ يَطْوَى** olmuştur,
kesirle, **طَوًى** ve **طِوًى** (olarak); **سيبويه**’den (naklen): açlıktan zayıfladı; eğer bunu kasten yaparsa “fetha ile **طَوَى يَطْوِي**,
**طَيّاً**” denir. **الليث**: **الطَّيَّانُ**, karnı büzülen (aç) olandır; ve kadın **طَيَّا** ve **طاوِيةٌ**’dir. Ve dedi: gününü aç olarak **طَوَى**; **طَوًى** olarak **يَطْوِي**; artık o **طاوٍ** ve **طَوًى**’dır; yani karnı boş, aç, yememiş (tir). Ve hadîste: “Tok yatar; hâlbuki komşusu **طاوٍ** (aç)tır.” Ve hadîste: “Şüphesiz o, komşusu için karnını **يَطْوِي** idi”; yani kendini aç bırakır ve komşusunu yemeğiyle tercih ederdi. Ve hadîste: “Şüphesiz o, iki gün **يَطْوِي** idi”; yani o ikisinde yemez ve içmezdi.
Ve geceden bir **طُوًى** sonra ona geldim; yani ondan bir saat sonra.
**ابن الأَعرابي**: **طَوَى**: geldiği zaman (denir); ve **طَوَى**: geçtiği zaman (denir). Ve başka bir yerde dedi:
**الطَّيُّ** geliş (tir) ve **الطَّيُّ** geçiş (tir); denir: yanımızdan geçti de bizi **فَطَوانا**; yani yanımızda oturdu; ve yanımızdan geçti de bizi **فطَوانا**; yani bizi geçti.
Ve **الجوهري** dedi: **طُوًى** Şam’da bir yerin adıdır; **طاء**’ı kesredilir ve dammedilir;
ve sarf edilir ve sarf edilmez. Kim onu sarf ederse onu bir vadi ve mekân adı yapar ve onu nekre yapar;
kim sarf etmezse onu bir belde ve bir buc‘a adı yapar ve onu marife yapar. **ابن بري** dedi: eğer **طُوًى** vadi için bir isimse o, ona bir özel addır; ve eğer bir özel isimse,
ikisini ayırmaları sebebiyle onun tenkiri sahih olmaz. Kim onu sarf ederse onu mekân için bir isim yapmıştır; kim sarf etmezse onu buc‘a için bir isim yapmıştır. Dedi: ve eğer **طُوًى** ve **طِوًى**,
iki kere dürülmüş şey ise, o, **ثُنًى** ve **ثِنًى** menzilesinde bir sıfattır; ve bir şey için özel ad değildir; ve o, ancak sarf edilmiş (olur); nitekim şair dedi:
أَفي جَنْبِ بَكْرٍ قَطَّعَتْني مَلامَةً؟
لعَمْري لقد كانت مَلامَتُها ثِنَى
Ve **عديّ بن زيد** dedi:
أَعاذِل، إِنَّ اللَّوْمَ في غيرِ كُنْهِه،
عليَّ طُِوىً من غَيِّك المُتَرَدِّد
Ve **ابن بري**’nin **أَمالي**’sinin bir nüshasının haşiyesinde gördüm: **عديّ**’nin şiirinde olan şudur:
**عَليَّ ثِنًى من غَيِّك**. **ابن سيده**: ve **طُوًى** ve **طِوًى** Şam’da bir dağdır; ve denildi: o, **الطُّورِ**’un aslında bir vadidir. Ve aziz tenzilde: **إنك بالوادِي المُقَدَّسِ طُوًى**. **أَبو إِسحق** dedi: **طُوًى** vadinin adıdır; ve onda dört vecih caizdir: **طُوَى**,
**الطاء**’ın dammesiyle, tenvinsiz ve tenvinli. Kim onu tenvinlerse o, vadi yahut dağ için bir isimdir; ve o müzekkerdir; **حُطَمٍ** ve **صُرَدٍ** gibi **فُعَلٍ** üzere müzekkerle adlandırılmıştır. Kim onu tenvinlemezse, iki yönden sarfını terk etmiştir: birincisi, **طاوٍ**’den ma‘dûl olmasıdır; böylece **عامرٍ**’den ma‘dûl **عُمَرَ** gibi olur; böylece **عُمَر** sarf edilmediği gibi sarf edilmez. İkinci yön, onun buc‘a için bir isim olmasıdır; nitekim ağaçtan olan mübarek buc‘ada (denildiği gibi). Ve eğer kesredilir de tenvinlenirse, o **طِوًى**’dır; **مِعىً** ve **ضِلَعٍ** gibi; sarf edilmiştir. Kim onu tenvinlemezse onu buc‘a için bir isim yapmıştır. Dedi: ve kim **طِوًى**’yı kesirle okursa, “mukaddes, kere kere” manası üzerinedir; nitekim **طرفة** dedi; ve az önce zikredilen **عديّ بن زيد** beytini inşad etti; ve dedi: “Üzerime tekrarlanan kınamayı kastetti.” Ve **المُبَرِّد**’e “**طُوًى** denilen bir vadi hakkında: onu sarf eder misin?” diye soruldu; dedi: “Evet; çünkü iki illetin birisi ondan bozulmuştur.” Ve **ابن كُثيرٍ** ve **نافعٌ** ve **أَبو عمرو** ve **يعقوب الحَضْرَميّ** okudu: **طُوَى** ve “Ben ve **طُوَى** git”, gayr-i mecrî (sarf edilmez) olarak. Ve **الكسائيُّ** ve **عاصمٌ** ve **حمزة** ve **ابنُ عامر** okudu: **طُوًى**, iki sûrede de tenvinli. Ve bazısı dedi: **طُوًى**,
**طِوًى** gibi; ve o, iki kat yapılmış şeydir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dediler: **بالوادي المُقَدَّسِ طُوًى**; yani iki kere dürüldü; yani takdis edildi. Ve **الحسن** dedi: onda bereket ve takdis iki kere katlandı. Ve **ذو طُوًى**, maksûr: Mekke’de bir vadidir; ve **أَبي زيد**’in kitabında memdûd idi; ve bilinen, **ذو طُوًى**’nın maksûr olarak Mekke’de bir vadi olduğudur. Ve **ذو طُواءٍ**, memdûd: Tâif yolu üzerinde bir yerdir; ve denildi: bir vadidir. **ابن الأَثير** dedi: ve **ذو طُوًى**, **الطاء**’ın dammesi ve hafif **الواو**’un fethasıyla, Mekke kapısı yanında bir yerdir; Mekke’ye giren için orada gusletmesi müstehabdır. Ve evde **طُوئيٌّ** yoktur, **طُوعِيٍّ** ve **طُؤوِيٌّ** vezninde, **طُعْوِيٍّ** vezninde; yani onda hiç kimse yoktur; ve o, hemzede zikredilmiştir. Ve **الطَّوُّ**: bir yerdir.
Ve **طَيِّءٌ**: bir kabiledir; **فَيْعِلٍ** vezninde; ve hemze onda aslîdir. Ve ona nisbet **طائيٌّ**’dir; çünkü fiile nisbet edildi; böylece **الياء** elif oldu. Ve bunun gibi, **الحيرة**’ye nisbet ettiler de **حارِيّ** (dediler); çünkü fiile nisbet **فعليّ**’dir; nitekim **النَّمِر**’den bir adam hakkında **نَمَرِيٌّ** dedikleri gibi.
(*
“**من النمر نمري**” sözü: bize **حير** maddesinde “hurmaya nisbet ettiler de **تمري** (dediler)” ile birlikte daha önce geçti; ve doğrusu burada olandır.) Dedi: ve **طَيِّءٍ**’in telifi, hemze ve **طاء** ve **ياء**’dandır; ve o, **طَوَيْت**’ten değildir; böylece o, tasrifin ölüsüdür. Ve bazı neseb âlimleri dedi:
**طَيِّءٌ**’e **طَيّئاً** diye ad verildi; çünkü o, menhilleri ilk **طَوَى** eden (kimse)dir; yani bir menhili diğer menhile geçti ve inmedi.
Ve **الطاءُ**: **حُرُوفِ المُعْجَمِ**’den bir hece harfidir; ve o, cehrli, isti‘lâlı bir harftir; asıl ve bedel olur. Ve onun elifi **الياء**’a döner. Onu hecelediğinde onu cezmedersin ve onu i‘rab etmezsin; “**طَ دَ**” dediğin gibi; i‘rabsız, lafzı salıverilmiş. Artık onu vasfettiğinde ve onu isim kıldığında onu i‘rab edersin; ismi i‘rab ettiğin gibi; böylece dersin: “Bu, uzun bir **طاءٌ**’dır”; onu vasfettiğin için onu i‘rab ettin. Ve **طاوِيٌّ** saç: kafiyesi **الطاء** olan (dır).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ط و ي * * طَواهُ * يطويه * طَيَّا فانْطَوَى * و * الطَّوَى * الجوع وبابه صدِي فهو * طَاوٍ * و * طَيَّانُ * ز و * طَوَى * يطوي بالكسر * طَيَّا * إذا تعمد ذلك وفلان * طَوَى * كشحه أي أعرض بوده و * تَطَوَّتِ * الحية أي تحوت ز و * طُوَى * بضم الطاء وكسرها اسم موضع بالشأْم يُصرف ولا يُصرف فمن صرفه جعله اسم واد ومكان وجعله نكرة ومن لم يصرفه جعله بلدة وبقعة وجعله معرفة وقال بعضهم طُوًى هو الشيء المثني وقال في قوله تعالى ﴿المُقدس طُوًى﴾ طُوِيَ مرتين أي قُدِّس مرتين وقال الحسن ثُنِيَت فيه البركة والتقديس مرتين وذو طُوًى بالضم موضع بمكة ز و * الطَّوِيَّةُ * الضمير

##### Türkçe

* ط و ي * * **طَواهُ** * **يطويه** * **طَيَّا** فـ**انْطَوَى** * و * **الطَّوَى** * açlık; ve onun kapısı (sebebi) **صدِي**’dir; bu yüzden o **طَاوٍ**’dir; ve **طَيَّانُ**. ز و **طَوَى** **يطوي** kesre ile, **طَيَّا**; eğer bunu kasten yaparsa. Ve falan **طَوَى** **كشح**’ını; yani ondan yüz çevirdi. Ve yılan **تَطَوَّتِ**; yani kıvrıldı. ز و * **طُوَى** * طاء’nın dammesi ve kesresiyle, Şam’da bir yer adıdır; tenvin alır da almaz da. Kim onu tenvinli yaparsa onu bir vadi ve yer adı kılar ve onu nekre yapar; kim tenvinli yapmazsa onu bir belde ve parça (bölge) kılar ve onu marife yapar. Bazıları dedi ki: **طُوًى** ikiye katlanmış şeydir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi: ﴿**المُقدس طُوًى**﴾ iki kere **طُوِيَ**; yani iki kere kutsandı. Ve Hasan dedi: onda bereket ve takdis iki kere katlandı. Ve **ذو طُوًى** damme ile, Mekke’de bir yerdir. ز و * **الطَّوِيَّةُ** * iç (gizli) niyet, vicdan.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ى *!طَوَى الصَّحيفَةَ *!يَطْويها ) *!طَيّاً ، *!فالطَّيُّ المَصْدَرُ ، وهو نَقِيضُ نَشَرَها ، ( *!فاطَّوَى ) ، على افْتَعَلَ ، نقلَهُ الأزْهري ، ( *!وانْطَوَى ) ، نقلَهُ الجوهريُّ وابنُ سِيدَه .
( وإنَّهُ لحَسَنُ *!الطِّيَّةِ ، بالكَسْرِ ) ، يُرِيدُونَ ضَرْباً من الطَّيِّ كالجِلْسَةِ والمِشْيَةِ ؛ قالَ ذو الرُّمَّة :
كما تُنَشَّرُ بعدَ *!الطِّيَّةِ الكُتُب ُفكسرَ الطاءَ لأنَّه لم يُرِدْ بهِ المَرَّة الواحِدَة .
( و ) مِن المجازِ : *!طَوَى عنِّي ( الحديثَ ) والسِّرَّ : ( كَتَمَهُ ) . ويقالُ : *!اطْوِ هذا الحديثَ أَي اكْتُمْه .
( و ) مِن المجازِ : طَوَى ( كَشْحَهُ عنِّي ) : إذا ( أَعْرَضَ مُهاجِراً ) ؛ وهو كقوْلِهم : ضَرَبَ صَفْحَهُ عَنِّي ؛ وفي الصِّحاح : أَعْرَضَ بودِّهِ ؛ وفي المُحْكم : مَضَى لوَجْهِه ؛ وأنْشَدَ :
وصاحِبٍ قد طَوَى كَشْحاً فقُلْتُ له
إنَّ انْطِواءَكَ هذا عَنْكَ *!يَطْوِيني ( و ) طَوَى ( القَوْمَ : جَلَسَ عِنْدَهُم ) . يقالُ : مَرَّ بنا *!فطَوَانا ، أَي جَلَسَ عِنْدَنا .
( أَو ) *!طَوَاهُم إذا ( أَتاهُم ؛ أَو ) إذا ( حازَهُمْ ) ، كِلاهُما عن ابنِ الأعرابيِّ ؛ وكلُّ ذلكَ مجازٌ .
( و ) مِن المجازِ : طَوَى ( كَشْحَهُ على أَمْر ) : إذا ( أخْفاهُ ) .
وفي المُحْكم : أَضْمَرَهُ وعَزَمَ عليه ، قال زهيرٌ :

وكانَ طَوَى كَشْحاً على مُسْتَكِنَّةٍ
فَلا هُوَ أَبْداها ولم يَتَقَدَّمِ ( و ) مِن المجازِ : طَوَى ( البلادَ ) طَيّاً إذا ( قَطَعَها ) بَلَداً عن بَلَدٍ .
( و ) مِن المجازِ : طَوَى ( اللّهُ البُعْدَ لنا : قَرَّبَهُ ) ؛ وفي التَّهذيبِ : البَعِيدَ .
( *!والأَطْواءُ في النَّاقَةِ : طَرائِقُ شَحْمِ سَنامِها ) .
وقالَ اللَّيْثُ : طَرائِقُ جَنْبَيْها وسَنامِها طَيٌّ فوْقَ طَيَ .
( و ) *!الأطْواءُ : ( ة باليِمامَةِ ) قُرْبَ قرقرى ذات نَخْلٍ وزَرْعٍ كَثيرٍ ؛ قالَ ياقوتُ : كأَنَّه جَمْعُ *!-طَوِيَ وهو البِئْرُ المَبْنِيَّة .
( *!ومَطاوِي الحَيَّة والأَمْعاءِ والشَّحْمِ والبَطْنِ والثَّوْبِ : *!أطْواؤها ، الواحِدُ *!مَطْوًى ) ؛ كذا في التّهذيبِ .
وفي المُحْكم : *!أطْواءُ الثَّوْبِ والصَّحيفَةِ والبَطْنِ والشَّحْمِ والأَمْعاءِ والحيَّةِ وغَيْر ذلكَ : طَرائِقُه ومَكاسِرُ طَيِّه ، واحِدُها طِيٌّ ، بالكَسْر وبالفَتْح ، وطِوىً .
وفي الأساسِ : وَجَدْتُ في *!-طَيِّ الكِتابِ وفي *!أطْواءِ الكُتُبِ ومَطاوِيها كذا ، وللحيَّة *!أطْواءٌ *!ومَطاوٍ ؛ وما بَقِيَتْ في *!مَطاوِي أمْعائِها ثميلةٌ .
( *!وطُوِيَ ، بالضَّمِّ والكسر ويُنَوَّنُ : وادٍ بالشَّامِ ) ؛ وبه فُسِّر قوْلُه تعالى : ﴿إنَّكَ بالوادِ المُقَدَّسِ *!طُوىً﴾ ، التَّنْوِين قِراءَةُ حَمْزة والكِسائي وعاصِم وابنِ عامِرٍ .
وفي الصِّحاح : *!طُوىً اسْمُ مَوْضِعٍ بالشام ، يُكْسَرُ ويُضَمُّ ويُصْرَفُ ولا يُصْرَفُ ، فمن صَرَفَه جَعَلَه اسْمَ وادٍ ومكانٍ وجعلهُ نكرَةً ، ومن لم يَصْرِفْه جَعَلَه اسْمَ بَلْدةٍ وبُقْعَةٍ وجَعَلَه مَعْرفَةً ، انتَهَى .
وقالَ الزجَّاجُ : في *!طِوَىً أَرْبَعَة أَوْجُهٍ : ضَمّ أَوَّلهِ وكَسْره مُنوّناً وغَيْر مُنَوَّن ، فمن نَوَّن فهو اسْمُ الوادِي وهو مُذكَّر سُمِّي بمذكَّرٍ على فُعَلٍ

كحُطَمٍ وصُرَدٍ .
وسُئِلَ المبرِّدُ عن وادٍ يقالُ له *!طُوىً : أَنَصْرِفُه ؟ قالَ : نعم لأنَّ احدى العِلَّتين قد انْخَرَمَتْ عنه .
وفي المُحْكم : *!طُوىً ، بالضمِّ والكَسْر : جَبَلٌ بالشام أَو وادٍ في أَصْلِ الطُّور ، فمن لم يَصْرْفه فلوَجْهَيْن : أَحَدُهما أن يكونَ مَعْدولاً عن *!طاوٍ فيَصير كعُمَرَ المَعْدولِ عن عامِرٍ ؛ والثاني : أنْ يكونَ اسْماً للبُقْعةِ ، ومن ضَمَّ ونَوَّنَ جَعَلَهُ اسْماً للوادِي أَو للجَبَلِ مُذكَّراً سُمِّي بمذكَّرٍ ، ومَنْ كَسَر ونَوَّنَ فهو كمِعىً وضِلَعٍ .
وفي الصِّحاح : قالَ بعضُهم : طُوىً مِثْل طِوىً ، وهو الشيءُ المَثْنِيُّ ؛ وقالوا في قوْلِه تعالى : ﴿المُقَدَّسِ طُوىً﴾ ، أَي *!-طُوِىَ مَرَّتَيْن أَي قُدِّسَ .
وقالَ الحَسَنُ : ثُنِيَتْ فيه البَرَكَةُ والتَّقْدِيسُ مَرَّتَيْن .
وقال الَّراغبُ : مَعْناه نادَيْته مَرَّتَيْن .
( وذُو طُوَى ، مُثَلَّثَةَ الطَّاءِ ويُنَوَّنُ : ع قُرْبَ مكَّةَ ) ، يُعْرفُ الآنَ بالزَّاهرِ ؛
واقْتَصَرَ الجوهريُّ كغيرِهِ على الضَّم .
وذَكَرَ التَّثْلِيث السَّهيلي في الرَّوْض قالَ : والفَتْح أَشْهَر مَقْصور مُنَوَّن وقد لا يُنَوَّنُ ، يُرْوَى أنَّ آدَمَ ، عليه السلام ، كان إذا أَتَى البَيْتَ خَلَعَ نَعْلَيْه بذي طُوَى .
( *!والطَّوِيُّ ، كغَنِيَ : بئْرٌ بها ) بأَعْلاها حَفَرَها عبدُ شَمْس بنُ عَبْد مَناف .
( و ) أَيْضاً : ( الحُزْمَةُ من البُرِّ ، كذا في النسخِ ، وفي التكْملَةِ : من البُزِّ .
( و ) أَيْضاً : ( السَّاعَةُ من اللّيْلِ ) . يقالُ : أَتَيْتُه بَعْد *!طَوِيٍ من اللّيْلِ ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
( و ) *!الطَّوِيَّةُ ، ( بهاءٍ : الضَّميرُ ) لأنَّه *!يُطْوَى على السرِّ ، أو يُطْوَى فيه السِّرُّ .
( و ) *!الطَّوِيَّةُ : ( النِّيَّةُ ، *!كالطِّيَّةِ ،

بالكسْرِ ) . يقالُ : مَضَى *!لطِيَّتِه ، أَي لنِيَّتِه التي انْتَواها .
( و ) *!الطَّوِيَّةُ : ( البِئْرُ ) *!المَطْوِيَّةُ بالحِجارَةِ ، جَمْعُه *!أَطْواءٌ .
والذي في الصِّحاح والمُحْكم : *!الطَّوِيُّ : البِئْرُ *!المَطْوِيَّةُ ؛ ولم أَرَ أَحَداً ذَكَرَ فيه *!الطَّوِيَّة .
قالَ ابنُ سِيدَه : مُذَكَّر فإنْ أُنِّثَ فَعَلى المَعْنى فكانَ المُناسِبُ أن يقدَّم ذِكْرُه على الطَّوِيَّة .
( *!والطَّايَةُ : السَّطْحُ ) ؛ نقلَهُ الجوهريُّ ؛ زادَ الأزْهريُّ : الذي ينامُ عليه .
( و ) أَيْضاً : ( مِرْبَدُ التَّمْرِ ) ؛ نقلَهُ الجوهريُّ .
( و ) أَيْضاً : ( صَخْرَةٌ عَظيمَةٌ في أَرْضٍ ذاتِ رَمْلٍ ) ، أَو التي لا حِجارَةَ بها ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
( ورَجُلٌ *!طَيَّانٌ : لم يأْكُلْ شيئاً ) . وقد ( *!طَوِيَ ، كَرضِيَ ، *!طِوًى ) ، بالكسْرِ والفَتْح معاً عن سِيْبَوَيْه ( *!وأَطْوَى فهو *!طاوٍ *!وطَوٍ ) خَمْصَ ، ( فإنْ تَعَمَّدَ ذلك *!فَطَوَى ) *!يَطْوِي *!طَيّاً ، ( كرَمَى ) ؛ نقلَهُ الجوهريُّ وابنُ سِيدَه والأَزْهريُّ ؛ ( وهي *!طيَيَّ *!وطاوِيَةٌ ) ، جَمْعُ الكُلِّ *!طِوَاءٌ .
( *!والطَّوَى ، كعَلَى : السِّقاءُ ) طُوِيَ وفيه بَلَلٌ فتَقَطَّع ؛ وقد *!طَوِي *!طَوًى ، فكأنَّه سُمِّي بالمَصْدرِ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!طَوَى الثَّوْبَ *!طِيّةً ، بالكسْرِ ، وطِيَةً ، كعِدَةٍ ، وهذه عن اللّحْياني وهي نادِرَةٌ ، وحَكى : صَحِيفةٌ جافِيَةُ *!الطِّيَةِ ، بالتَّخْفيفِ أيْضاً ، أَي *!الطَّيّ .
*!وطَوَيْته *!فتَطَوَّى ،
وحكى سِيْبَوَيْه : *!تَطَوَّى *!انْطِواءً ، وأَنْشَدَ :
وقد *!تَطَوَّيْتُ انْطِواءَ الخِصْب ِلضَرْبٍ من الحيَّاتِ ، أَو الوَتَر .
*!والطَّاوِي مِن الظِّباءِ : الذي *!يَطْوِي عُنُقَه عند الرُّبوضِ ثم يَرّبِضُ ؛ قال

الراعِي :
أغَنّ غَضِيض الطَّرْفِ باتَتْ تَعُلُّه
صَرَى ضَرَّةٍ شَكْرى فأَصْبَحَ *!طَاوِيا ومنه قوْلُهم : مَرَزْتُ بظَبْي : *!طاوٍ *!طَوَى عُنُقَه ونامَ آمِناً .
*!والطِّيَّةُ ، بالكسْرِ : الهَيْئةُ التي *!يُطْوَى عليها .
ويقالُ : *!طَواهُ *!طيّةً جَيِّدةً ، *!وطَيَّةً واحِدَةً .
*!والطِّيَّةُ ، بالكسْرِ : يكونُ مَنْزلاً . يقال : بَعُدَتْ عَنَّا *!طِيَّتُه ، وهو المَنْزِلُ الذي انْتَواهُ .
وفي الأساس : وهي الجهَةُ التي *!يطوي إليها البِلادَ وله *!طِيَّاتٌ شَتَّى ولَقِيتُه *!بطِيَّاتِ العِراقِ : أَي نَواحِيه وجِهاتهِ .
*!وطِيَّةٌ بَعيدَةٌ : أَي شاسِعَةٌ ، وقد تُخَفَّفُ *!الطِّيَة ؛ ومنه قولُ الشاعِرِ :
أَصَمّ القلبِ حُوشِيّ *!الطِّيَات *!وطِوَى البَطْن ، بالكسْرِ : كسرُه .
*!وطِوَى الحيَّةِ : *!انْطِواؤُها .
*!وتَطَوَّتِ الحيَّةُ تحوَّتْ .
*!ومَطاوِي الدِّرْعِ : غُضُونُها إذا ضُمَّتْ ، واحِدُها مِطْوىً .
*!والمِطْوَى : شيءٌ *!يُطْوَى عليه الغَزْلُ .
وأَيْضاً : السكِّينَةُ الصَّغيرَةُ ، عاميَّةٌ .
*!والمُنْطَوِي : الضامِرُ البَطْنِ ؛ *!كالطَّوِيّ ، على فَعِلٍ عن ابنِ السِّكِّيت ؛ وأَنْشَدَ للعُجيرِ السَّلوليّ :
فقامَ فأَدْنَى من وِسادِي وسادَه
*!طَوِي البَطْنِ ممشُوقُ الذِّراعَيْنِ شَرْجَب ُوسِقاءٌ *!طَوٍ : *!طُوِيَ وفيه بَلَلٌ أَو رُطوبَةٌ أَو بَقِيَّةُ لَبَنٍ فَتَغَيَّر ولَجن وتَقَطَّعَ عَفَناً ؛ وقد *!طَوِيَ *!طَوًى .
*!والطَّيُّ في العَرُوضِ : حَذْفُ الرابِعِ من مُسْتَفْعِلُنْ ومَفْعُولاتُ ، فيَبْقى مُسْتَعِلُنْ ومَفْعُلات ، فتُنْقَلُ مُسْتَعِلُنْ إلى

مُفْتَعِلُنْ ومَفْعُلات إلى فاعِلاتُ ، يكونُ ذلكَ في البَسِيطِ والرَّجَز والمُنْسرِحِ .
*!وطَوَى الرَّكِيَّةَ طَيّاً : عرشَها بالحِجارَةِ والآجُرِّ ، وكَذا اللَّبِنُ *!تَطْويه في البِناءِ ؛ ويُسَمَّى ذلكَ البِئْر *!طَوِيّاً وطَيّاً .
*!وطَوَى المَكانَ إلى المَكانِ : جاوَزَهُ .
*!وطَوَيْت *!طِيَّته : بَعُدَتْ ، عن اللّحياني .
*!والطِّيَّةُ : الوَطَرُ والحاجَةُ .
وقال أبو حنيفَةَ : *!الأطْواءُ الأَثْناءُ في ذَنَبِ الجَرادِ ، وهي كالعقدِ ، واحِدهاُ *!طِوىً ، كإلَى .
وذُو *!طُواءٍ ، كغُرابٍ : موْضِعٌ بطَريقِ الطائِفِ ، أَو وادٍ .
وما بالدَّارِ *!طُووِيٌّ بالضمِّ : أَي أَحَدٌ .
ويُعَبَّرُ *!بالطيِّ عن مُضِي العُمُر فيُقالُ : *!طَوَى اللّهُ عُمرَه ؛ قال الشاعِرُ :
*!طَوَتْكَ خُطُوبُ دَهْرك بَعْد نَشْر وعليه حُمِلَ قوْلُه تعالَى : ﴿والسَّمواتُ *!مَطْوِياتٌ بيَمِينهِ﴾ أَي مُهْلَكات ؛ قالَهُ الراغبُ .
*!وطُوِيَ فلانٌ وهو مَنْشورٌ : إذا بَقيَ له حُسْنُ ذِكْرٍ أَوْ جَمِيلٌ ، وهو مجازٌ .
*!وطَواهُ السَّيْرُ : هزَلَهُ الغِلُّ في *!طَيِّ قَلْبِه : *!وانْطَوَى قَلْبُه على غلَ .
وعلى جَبِينِها أَطْواءُ الشَّحْمِ : أَي طَرائِقُه .
وأَدْرَجَنِي في طَيِّ النِّسْيانِ ؛ وكلُّ ذلكَ مِن المجازِ .
*!والطَّاءُ : حَرْفُ هِجاءٍ ، وهو مَجْهورٌ مُسْتَعْلٍ يكونُ أَصْلاً ويكونُ بَدَلاً ، ولا يكونُ زائِداً .
وشعْرٌ *!طاوِيٌّ : قافِيَتُه الطَّاء .
قالَ الخلِيلُ : أَلِفُها ترجِعُ إلى الياءِ .
*!وطَيَّيْتُ طاء : كَتَبْتُها ، ويجوزُ مَدّها وقَصْرها وتَذْكِيرها وتَأْنِيثها .

والطَّاءُ الرَّجُلُ الكَثيرُ الوقاعِ ؛ وأَنْشَدَ الخليلُ :
إنِّي وإن قَلّ عن كلِّ المُنَى أَمَلِي
*!طاء الوقاع قوي غير عنين *!والطاءُ : قَرْيةٌ بمِصْرَ مِن أَعمال قويسنا ؛ وأُخْرَى بالغَرْبيَّةِ ؛ ومِن الأُوْلى : الإِمامُ المحدِّثُ محمدُ بنُ محمدِ بنِ محمدِ بنِ الحَسَنِ *!الطائِيُّ الجَعْفريُّ حدَّثَ عن الوليِّ العراقي والحافِظِ بنِ حَجَرٍ وغيرِهما .
*!وطَوَى حدِيثاً إلى حَديثٍ : أَسَرَّه في نَفْسِه فجَازَه إلى آخر ، كما *!يَطْوِي المُسافِرُ مَنْزلاً إلى مَنْزلٍ فلا يَنْزِلُ ؛ وكَذلكَ *!طَيّ الصَّوْم .
وقالَ أَبو زيادٍ : مِن مِياهِ عَمْرو بنِ كِلابٍ *!الأَطْواءُ في جَبَلٍ يقالُ له شراً ، نقلَهُ ياقوتُ .
وجاءَتِ الإِبِلُ *!طَاياتٍ : أَي قُطْعاناً واحِدُها *!طايَةٌ ؛ وأَنْشَدَ الأَزْهريُّ لعمر بنِ لَجَأٍ يصِفُ إبلاً :
تَرِبعُ *!طاياتٍ وتَمْشِيَ هَمْسا وقرْنُ *!الطّوِىَ : جَبَلٌ لمحاربٍ ؛ عن نَصْر .
*!والطُّيَبَّةُ ، كسُمَيَّةَ : مَوْضِعٌ في شِعْرٍ ؛ عن نَصْر .
*!وطَواءُ ، كسَحابٍ : موضِعٌ بينَ مكَّةَ والطائِفِ .
*!وطُوَّةُ ، بالضَّمِّ : من كورِ بَطْنِ الرِّيف .
*!والطيُّ : السِّقاءُ .
*!والطوُّ : الجوعُ .

##### Türkçe

: ( **طَوَى الصَّحيفَةَ** **يَطْويها** ) **طَيّاً**; **فالطَّيُّ** mastardır; o, onu **نَشَرَها**’nın zıddıdır; ( **فاطَّوَى** ), **افْتَعَلَ** vezni üzerinedir; bunu el-Ezherî nakletmiştir; ( **وانْطَوَى** ), bunu el-Cevherî ve İbn Sîde nakletmiştir.

( Ve şüphesiz o, kesre ile **الطِّيَّةِ**’si güzeldir ); onlar, **الجِلْسَةِ** ve **المِشْيَةِ** gibi, **الطَّيِّ**’den bir türü murat ederler; Zû’r-Rumme dedi ki:
كما تُنَشَّرُ بعدَ **الطِّيَّةِ** الكُتُب ُفكسرَ الطاءَ لأنَّه لم يُرِدْ بهِ المَرَّة الواحِدَة .

( Ve ) mecazdandır: **طَوَى عنِّي** ( **الحديثَ** ) ve sırrı: ( onu **كَتَمَهُ** ). Ve denilir: **اطْوِ هذا الحديثَ** yani onu gizle.

( Ve ) mecazdandır: طَوَى ( **كَشْحَهُ عنِّي** ): ( **أَعْرَضَ مُهاجِراً** ) olduğu zaman; bu, onların “benden yana yüzünü vurdu” sözleri gibidir; **الصِّحاح**’ta: sevgisiyle yüz çevirdi; **المُحْكم**’de: kendi yönüne gitti; ve şu beyit okunmuştur:
وصاحِبٍ قد طَوَى كَشْحاً فقُلْتُ له
إنَّ انْطِواءَكَ هذا عَنْكَ **يَطْوِيني** ( Ve ) طَوَى ( **القَوْمَ : جَلَسَ عِنْدَهُم** ). Denilir: yanımızdan geçti de **فطَوَانا**; yani yanımızda oturdu.

( Veya ) **طَوَاهُم**: ( **أَتاهُم** ) olduğu zaman; ( veya ) ( **حازَهُمْ** ) olduğu zaman; ikisi de İbnü’l-A‘râbî’dendir; bütün bunlar mecazdır.

( Ve ) mecazdandır: طَوَى ( **كَشْحَهُ على أَمْر** ): ( onu **أخْفاهُ** ) olduğu zaman.

**المُحْكم**’de: onu **أَضْمَرَهُ** ve ona azmetti; Züheyr dedi ki:

وكانَ طَوَى كَشْحاً على مُسْتَكِنَّةٍ
فَلا هُوَ أَبْداها ولم يَتَقَدَّمِ ( Ve ) mecazdandır: طَوَى ( **البلادَ** ) **طَيّاً**: ( onu **قَطَعَها** ) olduğu zaman, beldeden beldeye.

( Ve ) mecazdandır: طَوَى ( **اللّهُ البُعْدَ لنا : قَرَّبَهُ** ); **التَّهذيب**’de: uzağı.

( **والأَطْواءُ في النَّاقَةِ : طَرائِقُ شَحْمِ سَنامِها** ).

El-Leys dedi ki: yanlarının ve hörgücünün yolları, kat üstüne kat **طَيٌّ**’dir.

( Ve ) **الأطْواءُ**: ( Yemâme’de bir yer ) قرقرى yakınında, hurması ve ekini çoktur; Yâkūt dedi ki: sanki **طَوِيَ**’nin cem‘idir; o da taşla örülmüş kuyudur.

( **ومَطاوِي الحَيَّة والأَمْعاءِ والشَّحْمِ والبَطْنِ والثَّوْبِ : أطْواؤها ، الواحِدُ مَطْوًى** ); **التّهذيب**’de böyledir.

**المُحْكم**’de: **أطْواءُ الثَّوْبِ** ve sahifenin ve karnın ve yağın ve bağırsakların ve yılanın ve bunun dışındakilerin: onun yolları ve katının kırımlarıdır; tekili **طِيٌّ**’dir; kesre ile ve fetha ile, ve **طِوىً**.

**الأساس**’ta: **طَيِّ الكِتابِ**’ta ve kitapların **أطْواءِ**’ında ve onların **مَطاوِي**’sinde şöyle şöyle buldum; ve yılanın **أطْواءٌ**’u ve **مَطاوٍ**’si vardır; ve onun bağırsaklarının **مَطاوِي**’sinde bir damlacık kalmadı.

( **وطُوِيَ**; damme ve kesre ile ve tenvinlenir: Şam’da bir vadidir ); bununla, Yüce’nin şu sözü tefsir edilmiştir: ﴿إنَّكَ بالوادِ المُقَدَّسِ **طُوىً**﴾ ; tenvin, Hamza, Kisâî, Âsım ve İbn Âmir’in kıraatidir.

**الصِّحاح**’ta: **طُوىً** Şam’da bir yer adıdır; kesrelenir ve dammelenir; munsarif olur ve munsarif olmaz; onu munsarif yapan, onu bir vadi ve mekân adı yapar ve onu nekre yapar; onu munsarif yapmayan, onu bir belde ve bir buc‘a adı yapar ve onu marife yapar; bitti.

Ez-Zeccâc dedi ki: **طِوَىً**’da dört vecih vardır: evvelini dammelemek ve kesrelemek; tenvinli ve tenvinsiz; kim tenvinlerse o, vadinin adıdır ve müzekkerdir; müzekker ile adlandırılmıştır, **فُعَلٍ** üzere,

**حُطَمٍ** ve **صُرَدٍ** gibi.

El-Müberred’e, kendisine **طُوىً** denilen bir vadi hakkında soruldu: onu munsarif kılar mıyım? Dedi ki: evet; çünkü iki illetten biri ondan bozulmuştur.

**المُحْكم**’de: **طُوىً**, damme ve kesre ile: Şam’da bir dağ yahut Tûr’un aslında bir vadidir; onu munsarif kılmayan için iki vecih vardır: birincisi, **طاوٍ**’den عدول edilmiş olmasıdır; böylece, **عامِرٍ**’den عدول edilmiş **عُمَرَ** gibi olur; ikincisi, buc‘anın adı olmasıdır; kim dammeleyip tenvinlerse onu vadinin yahut dağın adı yapar; müzekkerdir, müzekker ile adlandırılmıştır; kim kesreleyip tenvinlerse o, **مِعىً** ve **ضِلَعٍ** gibidir.

**الصِّحاح**’ta: bazısı dedi ki: طُوىً, طِوىً gibidir; o, iki kat edilmiş şeydir; ve Yüce’nin şu sözü hakkında dediler: ﴿المُقَدَّسِ طُوىً﴾ yani **طُوِىَ** iki kere; yani takdis edildi.

El-Hasen dedi ki: onda bereket ve takdis iki kere katlandı.

Er-Râgıb dedi ki: manası, ona iki kere nida ettim’dir.

( **وذُو طُوَى**; **الطَّاءِ**’nın üç harekeli oluşuyla ve tenvinlenir: Mekke yakınında bir yer ) şimdi **الزَّاهرِ** diye bilinir;

El-Cevherî, başkası gibi, damme ile yetinmiştir.

Teslîsi Süheylî **الرَّوْض**’da zikretti; dedi ki: fetha daha meşhurdur; maksûr, tenvinli; bazen tenvinlenmez; rivayet olunur ki Âdem, عليه السلام, Beyt’e geldiğinde, **ذِي طُوَى**’da iki nalınını çıkarırdı.

( **والطَّوِيُّ**; **غَنِيَ** gibi: orada bir kuyu ) en yukarısında, onu Abd Şems b. Abd Menâf kazmıştır.

( Ve ) ayrıca: ( buğdaydan bir demet; nüshalarda böyle; **التكْملَة**’de: bezden ).

( Ve ) ayrıca: ( geceden bir saat ). Denilir: ona, geceden **طَوِيٍ** sonra geldim; bunu İbn Sîde nakletmiştir.

( Ve ) **الطَّوِيَّةُ**, ( **هاء** ile: zamir ) çünkü o, sır üzerine **يُطْوَى**; yahut sır onun içinde **يُطْوَى**.

( Ve ) **الطَّوِيَّةُ**: ( niyet; kesre ile **الطِّيَّةِ** gibi ). Denilir: **لطِيَّتِه** üzere gitti; yani içine aldığı niyetine.

( Ve ) **الطَّوِيَّةُ**: ( kuyu ) taşlarla **المَطْوِيَّةُ**; onun cem‘i **أَطْواءٌ**’dur.

**الصِّحاح** ve **المُحْكم**’de olan: **الطَّوِيُّ**: **المَطْوِيَّةُ** kuyu; onda **الطَّوِيَّة**’yi zikreden kimse görmedim.

İbn Sîde dedi ki: müzekkerdir; eğer müennes yapılırsa mana itibarıyladır; uygun olan, onun zikrinin **الطَّوِيَّة**’den önce getirilmesiydi.

( **والطَّايَةُ : السَّطْحُ** ); bunu el-Cevherî nakletmiştir; el-Ezherî artırdı: üzerinde uyunan.

( Ve ) ayrıca: ( hurma harmanı ); bunu el-Cevherî nakletmiştir.

( Ve ) ayrıca: ( kumlu bir arazide büyük bir kaya ); yahut taş olmayan (arazideki); bunu İbn Sîde nakletmiştir.

( Ve bir adam **طَيَّانٌ**: hiçbir şey yememiştir ). Ve ( **طَوِيَ**; **رضِيَ** gibi; **طِوًى** ), kesre ve fetha ile birlikte, Sîbeveyh’ten; ( **وأَطْوَى**; o da **طاوٍ** ve **طَوٍ** ) aç kaldı; ( eğer bunu kasten yaparsa **فَطَوَى** ) **يَطْوِي** **طَيّاً**, ( **رَمَى** gibi ); bunu el-Cevherî, İbn Sîde ve el-Ezherî nakletmiştir; ( o, **طيَيَّ** ve **طاوِيَةٌ**’dir ); hepsinin cem‘i **طِوَاءٌ**’dır.

( **والطَّوَى**; **عَلَى** gibi: kırbadır ) içinde ıslaklık varken **طُوِيَ** de parçalandı; ve **طَوِي** **طَوًى** olmuştur; sanki mastarla adlandırılmıştır.

Ona istidrâk olunanlardandır:
**طَوَى الثَّوْبَ** **طِيّةً**, kesre ile; ve **طِيَةً**, **عِدَةٍ** gibi; bu, el-Lihyânî’dendir ve nadirdir; ve şu nakledildi: **صَحِيفةٌ جافِيَةُ الطِّيَةِ**, tahfîf ile de; yani **الطَّيّ**.
**وطَوَيْته** **فتَطَوَّى**,
Sîbeveyh nakletti: **تَطَوَّى** **انْطِواءً**; ve şu beyiti okudu:
وقد **تَطَوَّيْتُ** انْطِواءَ الخِصْب ِلضَرْبٍ من الحيَّاتِ ، أَو الوَتَر .
**والطَّاوِي** ceylanlardan: çökerken boynunu **يَطْوِي** eden, sonra çöken; dedi ki

**الراعِي** :
“Gözleri kısık, bakışı yumuşak olan (bir dişi) geceyi onu içirip durarak geçirdi; bir **ضَرَّةٍ**’nin **صَرَى**’sı (sütü) onu içirdi; derken sabahladı: **طَاوِيا**.” Ve ondandır onların sözü: “Bir ceylana uğradım: **طاوٍ**; **طَوَى** boynunu ve emniyet içinde uyudu.”
**والطِّيَّةُ** , kesre ile: üzerine **يُطْوَى** olunan hey’et (biçim).
Denilir: “Onu **طَواهُ** iyi bir **طيّةً** ile, ve tek bir **طَيَّةً** ile.”
**والطِّيَّةُ** , kesre ile: bir menzil olur. Denilir: “Bizden uzak oldu onun **طِيَّتُه**”; o, kastettiği menzildir.
Ve **الأساس**’ta: O, ülkeyi kendisine doğru **يطوي** ettiği cihettir; onun türlü türlü **طِيَّاتٌ**’ı vardır; ve onu Irak’ın **بطِيَّاتِ**’ında gördüm: yani onun nahiyeleri ve cihetleri.
**وطِيَّةٌ بَعيدَةٌ** : yani geniş (şâsi‘a); ve **الطِّيَة** hafifletilebilir; ondandır şairin sözü:
“Kalbi sağır, vahşi, **الطِّيَات** (yerleri) (olan).”
**وطِوَى البَطْن** , kesre ile: onun kırılması (içeri çökmesi).
**وطِوَى الحيَّةِ** : onun **انْطِواؤُها** (kıvrılıp büzülmesi).
**وتَطَوَّتِ الحيَّةُ** : **تحوَّتْ**.
**ومَطاوِي الدِّرْعِ** : toplandığı zaman onun kırışıkları; tekili **مِطْوىً**.
**والمِطْوَى** : üzerine ipliğin **يُطْوَى** olduğu bir şey.
Ve ayrıca: küçük bıçak; avamîdir.
**والمُنْطَوِي** : karnı içe çekik olan; **كالطَّوِيّ**; **فَعِلٍ** vezninde, İbnü’s-Sikkît’ten. Ve el-‘Ucayr es-Selûlî için inşâd etti:
“Derken kalktı; yastığımdan yastığını yaklaştırdı:
**طَوِي البَطْنِ** (karnı içe çekik), iki kolu uzun, sert.”
Ve **وسِقاءٌ طَوٍ**: **طُوِيَ** (büzüldü/katlandı) ve içinde ıslaklık yahut rutubet yahut süt kalıntısı vardı da değişti, kokuştu ve küflü olarak parçalandı; ve **طَوِيَ طَوًى**.
**والطَّيُّ في العَرُوضِ** : **مُسْتَفْعِلُنْ** ve **مَفْعُولاتُ**’tan dördüncünün hazfıdır; böylece **مُسْتَعِلُنْ** ve **مَفْعُلات** kalır; sonra **مُسْتَعِلُنْ** **مُفْتَعِلُنْ**’a, **مَفْعُلات** da **فاعِلاتُ**’a nakledilir; bu, **البَسِيط**’te, **الرَّجَز**’de ve **المُنْسرِحِ**’te olur.
**وطَوَى الرَّكِيَّةَ طَيّاً** : onun **عرشَها**’sını taş ve tuğla ile ördü; aynı şekilde kerpiç de binada onu **تَطْويه**; buna kuyu **طَوِيّاً** ve **طَيّاً** diye adlandırılır.
**وطَوَى المَكانَ إلى المَكانِ** : onu geçti.
**وطَوَيْت طِيَّته** : uzak oldu; el-Lihyânî’den.
**والطِّيَّةُ** : istek ve ihtiyaç.
Ebû Hanîfe dedi: **الأطْواءُ** çekirge kuyruğundaki kıvrımlar/katlar (الأَثْناءُ)’dır; düğümler gibidir; tekili **طِوىً**’dır; **إلَى** gibi.
**وذُو طُواءٍ** , **غُرابٍ** gibi: Tâif yolu üzerinde bir yer, yahut bir vadi.
Evde **طُووِيٌّ** (zamme ile) yok: yani hiç kimse.
Ömrün geçip gitmesi hakkında **بالطيِّ** ile ifade edilir; denilir: “Allah onun ömrünü **طَوَى**”; şair dedi:
“Senin zamanının musibetleri seni, yaymadan sonra **طَوَتْ** (dürüp götürdü).”
Ve bunun üzerine yüklendi O’nun, yüce olanın, sözü: ﴿Ve gökler O’nun sağ eliyle **مَطْوِياتٌ**’tır﴾ yani helâk edilmişler; bunu Râgıb söyledi.
**وطُوِيَ** falan kimse, hâlbuki o **مَنْشورٌ**’dur: eğer ona güzel bir anılış yahut bir güzellik kalmışsa; bu mecazdır.
**وطَواهُ السَّيْرُ** : yolculuk onu zayıflattı.
**الغِلُّ في طَيِّ قَلْبِه** : ve kalbi kin üzerine **انْطَوَى**.
Onun alnında **أَطْواءُ الشَّحْمِ** vardır: yani onun çizgileri/şeritleri.
Beni unutmanın **طَيِّ**’ine soktu; bütün bunlar mecazdandır.
**والطَّاءُ** : hece harflerinden bir harftir; o, meçhûr ve müsta‘lîdir; asıl olur ve بدل olur; زائد olmaz.
**وشعْرٌ طاوِيٌّ** : onun kafiyesi **الطَّاء**’dır.
Halîl dedi: onun elifi yâ’ya döner.
**وطَيَّيْتُ طاء** : onu yazdım; onun meddi ve kasrı, müzekker kılınması ve müennes kılınması câizdir.

**والطَّاءُ** : çokça cima eden adam; Halîl inşâd etti:
“Ben, her türlü temenniden ümidim az olsa da,
**طاء الوقاع** (çokça cima eden), güçlü, iktidarsız olmayan.”
**والطاءُ** : Mısır’da, Kuveysnâ amellerinden bir köy; ve Garbiyye’de bir başkası. Ve birincisindendir: muhaddis imam Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. el-Hasen **الطائِيُّ** el-Ca‘ferî; el-Veliyy el-‘Irâkî’den, Hâfız İbn Hacer’den ve başkalarından hadis rivayet etti.
**وطَوَى حدِيثاً إلى حَديثٍ** : onu nefsinde gizledi; sonra onu bir başkasına geçti; tıpkı yolcunun bir menzili bir menzile **يَطْوِي** etmesi gibi; böylece konaklamaz; aynı şekilde orucun **طَيّ**’i.
Ebû Ziyâd dedi: ‘Amr b. Kilâb’ın sularındandır: **الأَطْواءُ**, “Şerrâ” denilen bir dağdadır; bunu Yâkût nakletti.
Develer **طَاياتٍ** olarak geldi: yani sürüler hâlinde; tekili **طايَةٌ**; el-Ezherî, ‘Umer b. Lece’ için, develeri vasfederken, inşâd etti:
“**طاياتٍ** olarak otlar ve fısıltı gibi yürür.”
Ve **قرْنُ الطّوِىَ** : Muhârib’e ait bir dağ; Nasr’dan.
**والطُّيَبَّةُ** , **سُمَيَّةَ** gibi: bir şiirde bir yer; Nasr’dan.
**وطَواءُ** , **سَحابٍ** gibi: Mekke ile Tâif arasında bir yer.
**وطُوَّةُ** , zamme ile: Bâtın er-Rîf’in kûrelerinden.
**والطيُّ** : kırba.
**والطوُّ** : açlık.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: طوى

طَوَى الشَّىْءِ
1 طَوَى الشَّىْءِ ذ , (S, Msb, *) or الصَّحِيفَةَ, (K,) aor. يَطْوِى, (Msb, K,) inf. n. طَىٌّ, (S, Msb,) [He folded, folded up, or folded together, and he rolled up, the thing, such as a garment, or piece of cloth, or the like, or the written piece of paper:] طَوَى الصَّحِيفَةَ meaning the contr. of نَشَرَهَا. (TA.) And one says also, طَوَى الثَّوْبَ, inf. n. طِيَّةٌ, with kesr, and طِيَةٌ, like عِدَةٌ, this latter on the authority of Lh, and extr., [meaning He folded, &c., the garment, or piece of cloth:] and the phrase صَحِيفَةٌ جَافِيَةُ الطِّيَةِ has been mentioned as meaning الطَّىِّ [i. e. A written piece of paper thick, or rude, in respect of the folding, &c.]. (TA.) [And طَوَيْتُ السِّقَآءَ عَلَى بُلُلَتِهِ, and بُلَلَتِهِ, or بَلَلَتِهِ, I folded the skin while it was moist: whence the phrases طَوَيْتُ فُلَانًا عَلَى بُلُلَتِهِ, and بُلَلَتِهِ, &c., and طَوَاهُ عَلَى بِلَالِهِ, and بُلُولِهِ, expl. voce بَلَلٌ; and a similar phrase in a verse cited voce ذَرِبَ, q. v.: see also a similar phrase in art. دمل, conj. 3: and see طَوِىَ.] ― -b2- [Hence, طَوَى signifies also (assumed tropical:) He, or it, made a thing compact, as though folded; or round, like a scroll.] One says, طُوِىَ جِسْمُهُ طَيًّا حَتَّى اكْتَنَزَ لَحْمُهُ (assumed tropical:) [His body was, or became, compacted, or rounded, so that his, or its, flesh was firm, or hard]. (Lh, TA in art. دملج.) And سَاقٌ حَسَنَةُ الطَّىِّ (assumed tropical:) [A shank goodly in respect of the compacture, or rounding; well compacted, well rounded, or well turned]. (K in art. جدل, &c.) And [hence likewise,] طَوَاهُ means also (assumed tropical:) It rendered him lean, lank, light of flesh, slender, or lank in the belly. (L in art. مسد.) One says, طَوَاهُ السَّيْرُ (assumed tropical:) Journeying, or travel, rendered him lean, or emaciated him. (TA.) ― -b3- طَوَى عُنُقَهُ وَنَامَ آمِنًا is said of a gazelle [as meaning He folded, or bent, his neck, and slept free from fear]. (TA.) ― -b4- طَوَى كَشْحَهُ [lit. He folded, or bent, his flank,] means (tropical:) he turned away his love, or affection: (S, TA:) or, as in the M, (tropical:) he withdrew his countenance: and the following ex. is cited:
وَصَاحِبٍ قَدْ طَوَى كَشْحًا فَقُلْتُ لَهُ
هٰذَا عَنْكَ يَطْوِينِى ↓ اـِنَّ انْطِوَآءَكَ
(tropical:) [Many a companion has withdrawn countenance, and I have said to him, Verily this thy withdrawing withdraws me from thee]: (TA:) or طَوَى كَشْحَهُ عَنِّى means (tropical:) he turned away from me, forsaking, or abandoning. (K, TA. [See also art. كشح.]) ― -b5- And طَوَى كَشْحَهُ عَلَى أَمْرٍ (tropical:) He concealed an affair, or a case: (K, TA:) or, as in the M, (assumed tropical:) he determined, or resolved, upon an affair: (TA:) or, as in the L, and other lexicons, (assumed tropical:) he persevered in an affair. (TA in art. كشح.) ― -b6- And طَوَى, [for طَوَى أَحْشَآءَهُ,] (S, K,) aor. يَطْوِى, inf. n. طَىٌّ, (S,) (assumed tropical:) He suffered hunger intentionally, or purposely. (S, K. [See also طَوِىَ.]) ― -b7- And طَوَى عَنِّى الحَدِيثَ, (K, * TA,) and السِّرَّ, (TA,) (tropical:) He concealed from me the story, (K, * TA,) and the secret. (TA.) One says, اِطْوِ هٰذَا الحَدِيثَ (tropical:) Conceal thou this story. (TA.) ― -b8- And طَوَى حَدِيثًا اـِلَى حَدِيثٍ (assumed tropical:) He concealed in his mind a story and passed on from it to another story; like as is said of the traveller in the sentence next following: and similar to this is the phrase طَىُّ الصَّوْمِ (assumed tropical:) [the passing on from the fasting to the next fasting]. (TA.) One says of the traveller, يَطْوِى مَنْزِلًا اـِلَى مَنْزِلٍ فَلَا يَنْزِلُ (assumed tropical:) [He passes on from one place of alighting to another so that he does not alight]. (TA.) And طَوَى المَكَانَ اـِلَى المَكَانِ (assumed tropical:) He passed on from the place to the place. (TA.) And طَوَى البِلَادَ, (K, Ta,) inf. n. طَىٌّ, (TA,) (tropical:) He traversed the countries, (K, TA,) country after country. (TA.) ― -b9- طَوَى القَوْمَ means (assumed tropical:) He came to the people, or party: or he passed by them: (IAar, K, TA:) or he sat by them, or at their place of abode. (K, TA.) ― -b10- طَوَى اللّٰهُ البُعْدَ لَنَا, accord. to the K, means (tropical:) May God contract (lit. make near) the distance to us: but accord. to the T, البَعِيدَ [i. e., make near the remote]. (TA.) ― -b11- الطَّىُّ also denotes the passing away of life: [or rather the making life to pass away:] one says, طَوَى اللّٰهُ عُمُرَهَ (assumed tropical:) [God made, or may God make, his life to pass away]: and a poet says,
طَوَتْكَ خُطُوبُ دَهْرِكَ بَعْدَ نَشْرٍ
(assumed tropical:) [Thy misfortunes have exanimated thee after vivifying, or reviving]: طُوِىَ فُلَانٌ وَهُوَ مَنْشُورٌ (tropical:) [Such a one has been exanimated but he is revived] is said of a person when [he has died and] a good reputation of him remains, or a good memorial. (TA.) [It is also implied in the TA that, in accordance with this usage of the verb, طَوَاهُ may be rendered (assumed tropical:) He caused it to pass away, or come to nought or to an end; destroyed it; or annihilated it: (see the pass. part. n.:) and, accord. to Bd, يَوْمَ نَطْوِى السَّمَآءَ, in the Kur xxi. 104, may mean On the day when we shall efface the heaven: but this phrase is better rendered on the day when we shall fold, or roll up, the heaven.] ― -b12- One says also, طَوَى الغَزْلَ عَلَى المِطْوَى [He wound the spun thread upon the winder]. (TA.) ― -b13- And طَوَى الرَّكِيَّةَ, (TA,) or البِئْرَ, (Msb,) inf. n. طَىٌّ, He cased the well with stones, and with baked bricks: and in like manner, طَوَى اللَّبِنَ فِى البِنَآءِ [He cased the bricks, or crude bricks, in the building]. (TA.) -A2- طَوِىَ السِّقَآءُ, [aor. يَطْوَى,] inf. n. طَوًى, The skin was folded having in it moisture, or some remains of milk, in consequence of which it became altered, and stinking, and dissundered by putrefaction. (TA. [See also the third sentence of this paragraph.]) ― -b2- And طَوِىَ, aor. يَطْوَى, inf. n. طَوًى (S, K) and طِوًى also, on the authority of Sb, (TA,) (assumed tropical:) He was hungry; (S, K; *) as also ↓ أَطْوَى. (K. [See also طَوَى, above.]) ― -b3- And طَوِيَتْ طِيَّتُهُ The place to which, or towards which, he would repair, or betake himself, was, or became, remote. (Lh, TA.)

طَوَّيْتُهُ
2 طَوَّيْتُهُ ذ [I folded it with several, or many, foldings; or wound it, or coiled it: see the quasipass., تطوّى]. TA.)

4 أَطْوَىَ see 1, last sentence but one.

تطوّى
5 تطوّى ذ [It became folded with several, or many, foldings; or wound, or coiled;] quasi-pass. of 2. (TA.) You say, تَطَوَّتِ الحَيَّةُ The serpent wound, or coiled, itself. (S, TA.) And Sb mentions the phrase ↓ تَطَوَّى انْطِوَآءً; citing, as an ex.,
وَقَدْ تَطَوَّيْتُ انْطِوَآءَ الحَضْبَهْ
[And I had writhed with the winding of the حضبة], meaning [by this last word] a species of serpent, or the bow-string. (TA.)

6 تَطَاْوَىَ [This verb, said of several agents, (i. e., app. تَطَاوَوْا said of several persons, or تَطَاوَتْ said of several things,) accord. to Freytag on the authority of the Deewلn of the Hudhalees signifies They mutually folded together.]

انطوى
7 انطوى ذ [It was, or became, folded, folded up, or folded together, and rolled up,] quasi-pass. of طَوَى (S, K, TA) as signifying the contr. of نَشَرَ; (TA;) as also ↓ اِطَّوَى, (K, TA,) of the measure اِفْتَعَلَ, mentioned by Az and ISd. (TA.) See also 5. ― -b2- [Hence,] انطوى بَطْنُهُ (assumed tropical:) [His belly became lean, or lank]; said of a camel, and of a sheep or goat. (JK voce اِرْتَقَى.) And اِنْطِوَآءُ الحَشَا (assumed tropical:) [The state of being lean, or lank, in the belly]. (S and TA voce أَخْطَفَ, q. v.) ― -b3- See also a verse cited in the first paragraph. ― -b4- [Hence also,] انطوى عَلَى الحِقْدِ, and الوُدِّ, (assumed tropical:) He conceived [as though he infolded] in the heart rancour, malevolence, malice, or spite, and love, or affection. (MA.) And انطوى قَلْبُهُ عَلَى غِلٍّ (assumed tropical:) [His heart conceived, as though it infolded, rancour, malevolence, malice, or spite]. (TA.)

8 اـِطْتَوَىَ see the next preceding paragraph.

طَوٌّ
طَوٌّ ذ : see طَوًى.

طَىٌّ
طَىٌّ ذ [originally an inf. n., of طَوَى, q. v.,] and ↓ طِىٌّ and ↓ طِوَى, [said in one place in the TA to be like اـِلَى, but I think that this is only said to show that its first vowel is kesr and the second fet-h, and that it is correctly طِوًى, for there is no reason for its being imperfectly decl.,] accord. to the M, are sings. of أَطْوَآءٌ, which it explains as signifying The lines, or streaks, and creases, of the folding of a garment, or piece of cloth, and of a written piece of paper, and of the belly, and of fat, and of the guts, and of a serpent, and of other things; and it is said in the T and K that ↓ مَطَاوٍ, of which the sing. is ↓ مَطْوًى, signifies the أَطْوَآء of the serpent, and of the guts, and of fat, and of the belly, and of a garment, or piece of cloth: (TA:) one says, أَمَعَائِهَا ↓ مَا بَقِيَتْ فِى مَطَاوِى ثَمِيلَةٌ [There remained not in the creases of her, or their, guts any relic of food]: (A, TA:) and الدِّرْعِ ↓ مَطَاوِى signifies the creases of the coat of mail when it is drawn together, or contracted. (TA.) [Hence,] one says, عَلَى جَبِينِهَا أَطْوَآءُ النَّجْمِ i. e. طَرَائِقُهُ [app. meaning Upon her forehead (for so جَبِين sometimes signifies) are the wrinkles indicative of the time for the payment of the debt of nature]. (TA.) The أَطْوَآء in the she-camel are The طَرَائِق [i. e. lines, or streaks, or perhaps creases, or wrinkles,] of the fat (S, K, TA) of the hump: (K, TA:) [or the creases, or wrinkles, one above another, of the side and of the hump; for] Lth says, طَرَائِقُ جَنْبِهَا وَسَنَامهَا طَىٌّ فَوْقَ طَىٍّ [the creases, or wrinkles, of her side and of her hump are, or consist of, طَىّ above طَىّ]. (TA.) And AHn says that أَطْوَآءٌ signifies The bending [or rather he should have said, or perhaps he did say, the places of bending] in the tail of the locust, [which are] like عُقَد [or articulations]: and the pl. [of mult.] is ↓ طِوَى [said to be like اـِلَى, but I think that it is correctly طِوًى, as I have observed above]. (TA.) ― -b2- One says also, وَجَدْتُ فِى طَىِّ الكِتَابِ كَذَا [lit. I found within the folding of the writing, or letter, such a thing; meaning, infolded, or enclosed, or included, in it; or among the contents, or implications, of it]: and فِى أَطْوَآءِ الكُتُبِ and ↓ مَطَاوِيهَا [lit. within the folds, or places of folding, of the writings, or letters]. (A, TA.) And الغِلُّ فِى طَىِّ قَلْبِهِ (tropical:) [Rancour, malevolence, malice, or spite, is conceived, as though it were infolded, in his heart]. (TA. [See 7.]) And أَدْرَجَنِى فِى طَىِّ النِّسْيَانِ (tropical:) [He, or it, infolded me within the folding of oblivion]. (TA.) ― -b3- See also طَوًى. ― -b4- And see طَوِىٌّ. ― -b5- [Also A casing of stones or of baked bricks; and particularly such a casing of a well; an inf. n. used as a subst. properly so called; and often occurring in the lexicons &c. in this sense.]

طِىٌّ
طِىٌّ ذ : see the next preceding paragraph, first sentence.

طَيَّةٌ
طَيَّةٌ ذ [inf. n. of un. of طَوَى]. You say, طَوَاهُ طَيَّةً وَاحِدَةً [He folded it, &c., with one folding &c.]. (TA.)

طِيَّةٌ
طِيَّةٌ ذ , (S, TA,) from طَوَيْتُ الشَّىْءَ, (S,) is like جِلْسَةٌ (S, TA) and رِكْبَةٌ (S) and مِشْيَةٌ, signifying A mode, or manner, of folding &c.; and a mode, or manner, of being folded &c. (TA.) One says, اـِنَّهُ لَحَسَنُ الطِّيَّةِ [Verily he is good in respect of the mode, or manner, of folding, &c.]. (K, TA.) And طَوَاهُ طِيَّةً جَيِّدَةً [He folded it, &c., in a good mode, or manner, of doing so]. (TA.) And hence the saying of Dhu-rRummeh,
كَمَا تُنَشَّرُ بَعْدَ الطِّيَّةِ الكُتُبُ
[Like as the writings, or letters, are unfolded after the folding in a particular manner]: (S, TA:) he said طِيَّة, with kesr, because he did not mean a single time [of folding]. (TA.) ― -b2- [See also 1, second sentence, where it is mentioned as a simple inf. n., and sometimes pronounced طِيَةٌ, without teshdeed.] ― -b3- Also i. q. نِيَّةٌ; (S, K;) and so ↓ طَوِيَّةٌ; (K;) and [agreeably with this explanation] Kh says that it may mean A place of alighting or abode [to which one purposes repairing, or betaking himself], and it may mean an object of aim or purpose or intention [whatever it be]: (S:) and in the A it is expl. as meaning the direction towards which countries are traversed: (TA:) one says طِيَّةٌ بَعِيدَةٌ i. e. [A place of alighting or abode &c.] that is distant, or remote: and بَعُدَتْ عَنَّا طِيَّتُهُ i. e. The place of alighting, or of abode, to which he purposed repairing [was distant, or remote]: and مَضَى لِطِيَّتِهِ i. e. [He went] to his نِيَّة [meaning either place of alighting &c. or object of aim &c.] that he purposed: (S:) and لَقِيتُهُ بِطِيَّاتِ العِرَاقِ i. e. [I met him in] the regions, or quarters, or directions, of El-'Irak: and sometimes it is pronounced طِيَةٌ, without teshdeed. (TA.) ― -b4- Also An object of want or need. (TA.) [Therefore مَضَى لِطِيَّتِهِ may be rendered He went to accomplish his object of want or need.] ― -b5- آخِرَ طِيَّةٍ is syn. with آخِرَ مَخْطَرٍ [expl. voce خَطْرَةٌ, q. v.]. (TA in art. خطر.)

طَوًى
طَوًى ذ A skin for water or milk; syn. سِقَآءٌ; (K;) as also ↓ طَىٌّ: or the former signifies a skin (سقآء) that has been folded having in it its moisture, and has consequently become dissundered; app. an inf. n. [of طَوِىَ] used as a subst. [properly so called]: and ↓ سِقَآءٌ طَوٍ signifies [the same, or] a skin that has been folded having in it moisture, or some remains of milk, in consequence of which it has become altered, and stinking, and dissundered by putrefaction. (TA.) -A2- Also Hunger; (S;) [and] so ↓ طَوٌّ [if not a mistranscription]. (TA. [See طَوِىَ, of which the former is an inf. n., as also طِوًى.])

طُوًى
طُوًى ذ is said by some to be like ↓ طِوًى, meaning A thing twice done [as though folded]; and to be thus in the Kur [xx. 12 and lxxix. 16]; meaning twice sanctified [referring to the valley there mentioned]; (S, TA; [and thus expl., and said to be like ثِنًى, in the Ksh and by Bd;]) or, as El-Hasan says, twice blest and sanctified: (S, TA:) or meaning twice called [referring to the calling of Moses mentioned in the context]. (Ksh and Bd in xx. 12, and in like manner says Er-Rلghib.) [But طُوَى (as most pronounce it) or طُوًى, in the Kur, is generally held to be the name of a certain valley. Golius explains طُوًى and طِوًى as meaning “ Plicata, plicabilis, res; ” which is a mistake: and he adds, “ Ambulatio, incessus reciprocatus, ultro citroque in se rediens: ” for the latter of these explanations, both of which he gives as on the authority of J and the K, I am quite unable to account.]

طِوًى
طِوًى ذ : see the next preceding paragraph: ― -b2- and see also طَىٌّ, in two places.

طَوَى البَطْنِ
طَوَى البَطْنِ ذ A man lean, or lank, in the belly; (S, TA; [in the Ham, p. 708, erroneously written طِوَى البَطْنِ, and there expl. as meaning naturally small in the belly;]) as also ↓ مُنْطَوٍ [or rather مُنْطَوِى البَطْنِ]; (TA;) and so ↓ طَيَّانُ. (Ham p. 495.) ― -b2- And [hence], (K, TA,) as also ↓ طَاوٍ, and ↓ طَيَّانُ, (S, K, TA,) (assumed tropical:) Hungry: (S, TA:) or having eaten nothing: fem. [of the second] طَاوِيَةٌ (K) and [of the third] طَيَّا or طَيَّآءُ [like حَيْرَى and حَيْرَآءُ pls. of حَيْرَانُ]. (K accord. to different copies.) ― -b3- See also طَوًى.

طَوِىٌّ
طَوِىٌّ ذ A bundle of بَزّ [meaning cloths or stuffs or garments, or a kind, or kinds, thereof: so called as being folded together]: thus in the Tekmileh [and in copies of the K]: in [some of] the copies of the K, مِنَ البُرْدِ in the place of من البَزِّ. (TA.) ― -b2- And A well that is cased (S, M, Msb, * TA) with stones, or with baked bricks; as also ↓ طَىٌّ: (TA:) of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ: (Msb:) it is masc., but may be made fem. to accord. with the meaning [i. e. بِئْرٌ]: (M, TA:) pl. أَطْوَآءٌ: accord. to the K, ↓ طَوِيَّةٌ signifies a well; but [SM says] I have not seen that any one has mentioned this. (TA.) -A2- And A سَاعَة [meaning short portion] of the night: (K:) one says, أَتَيْتُهُ بَعْدَ طَوِىٍّ مِنَ اللَّيْلِ [I came to him after a short portion of the night]: mentioned by ISd. (TA.)

طَوِيَّةٌ
طَوِيَّةٌ ذ (assumed tropical:) The ضَمِير [meaning heart, or mind]: (S, K, TA:) so called because it is [as though it were] folded upon the secret, or because the secret is [as though it were] infolded in it. (TA.) ― -b2- See also طِيَّةٌ. ― -b3- And see طَوِىٌّ.

مَا بِالدَّارِ طُوَوِىٌّ
مَا بِالدَّارِ طُوَوِىٌّ ذ [like دُوْوِىٌّ or دَوَوِىٌّ, if not a mistranscription for طُورِىٌّ,] means [There is not in the house] any one. (TA.)

طَيَّانُ
طَيَّانُ ذ : see the paragraph commencing with طَوِى البَطْنِ, in two places. [طَيَّانٌ, perfectly decl., belongs to art. طين, q. v.]

طَآءٌ
طَآءٌ ذ : see art. طى.

طَايَةٌ
طَايَةٌ ذ A سَطْح [or flat top or roof of a house] (Az, S, K) upon which one sleeps. (Az, TA.) ― -b2- And A place in which dates are put to dry in the sun. (S, K.) ― -b3- And A great rock in land containing sand, (K, TA,) or in which 9are no stones: mentioned by ISd. (TA.) -A2- جَآءَتِ الاـِبِلُ طَايَاتٍ means [The camels came] in herds; syn. قُطْعَانًا: the sing. is طَايَةٌ. (TA.)

طَاوٍ
طَاوٍ ذ A gazelle that bends, [or is bending,] or has bent, his neck, on the occasion of lying down, and then lies down, or has [lain down and] slept free from fear. (TA.) ― -b2- And طَاوِى الكَشْحِ Rendered lean or lank; not large in the sides. (Ham p. 495.) ― -b3- See also the paragraph commencing with طَوِى البَطْنِ.

شِعْرٌ طَاوِىٌّ
شِعْرٌ طَاوِىٌّ ذ Verse of which the [fundamental] rhyme-letter is ط: [but] Kh says that its ا is originally ى. (TA.)

مَطْوًى
مَطْوًى ذ ; and its pl. مَطَاوٍ, and as a prefixed n. مَطَاوِى: see طَىٌّ, in five places. مَطْوًى may be used as an inf. n., meaning The folding of a garment, or piece of cloth: and as meaning the place of folding thereof: and signifies also the inside thereof. (Har p. 160.)

مِطْوًى
مِطْوًى ذ [A winder for thread;] a thing upon which spun thread is wound. (TA.) ― -b2- And, as a word used by the vulgar, [but by them generally pronounced مَطْوَى, with fet-h, and without tenween,] A small [clasp-] knife. (TA.)

مَطْوِىٌّ
مَطْوِىٌّ ذ [Folded, folded up, or folded together, and rolled up: see 1, first sentence. ― -b2- And hence, (assumed tropical:) Made compact, as though folded; and round, like a scroll]. You say اِمْرَأَةٌ مَطْوِيَّةُ الخَلْقِ (S and K in art. مكر) [meaning, accord. to the PS in that art., (assumed tropical:) A plump woman; and the same seems to be indicated by what immediately follows it in the S itself: but it is more correctly rendered (assumed tropical:) a woman compacted, or rounded, in make: see طُوِىَ جِسْمُهُ. It may, however, signify also (assumed tropical:) A woman lean, lank, or slender, in make; lit., rendered lean, &c.: see طَوَاهُ]. ― -b3- بِئْرٌ مَطْوِيَّةٌ (S, TA) A well cased with stones [or with baked bricks]. (TA.) ― -b4- وَالسَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ, in the Kur [xxxix. 67, generally understood to mean And the heavens shall be folded together, or rolled up, by his right hand], has been expl. as meaning [that they shall be] destroyed: so says Er-Rلghib. (TA.)

مُنْطَوٍ
مُنْطَوٍ ذ , or مُنْطَوِى البَطْنِ: see the paragraph commencing with طَوِى البَطْنِ.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَوَى
طَوَى I ( n. ac. طَيّ [ 1I ] ),
a.  Folded, rolled up.

b.  Hid.

c.  Traversed ( countries ).

طَوِيَ
طَوِيَ A ( n. ac. طَوًى [ 4 ] ),
a.  Hungered.

أَطْوَيَ
أَطْوَيَ IV ,
a.  Was hungry, famished.

تَطَوَّيَ
تَطَوَّيَ V ,
a.  Coiled, rolled itself up; writhed ( serpent ).

اِنْطَوَيَ
اِنْطَوَيَ VII ,  اِطْتَوَيَ VIII ( T )
a.  Was folded, rolled up.

طَيّ
طَيّ [ 1I ],
a.  Fold; roll; crease.

b.  Wrapper, cover; envelope.

c.  Suppression of a letter ( in poetry ).

طِيَّة
طِيَّة [ 2tI ],
a.  Folding, fold.

b.  Distance; stage; relay.

c.  Goal, destination.

d.  Object, aim, design, intention.

طَوًى
طَوًى [ 4 ],
a.  Hunger.

b.  Waterskin.

c.  Roll; fold; packet, package.

تَوٍ
تَوٍ [ 5 ],
a.  Hungry, famished.

طِوًى
طِوًى [ 7 ],
a.  see 4 (c) .

مَطْوًى
مَطْوًى [ 17 ] , ( pl. مَطَاوٍ [ 44 ] ),
a.  see 4 (c) .

b.  Spiral.

c.  [ coll. ],  see 20 (b) .

مِطْوًى
مِطْوًى [ 20 ] , ( pl. مَطَاْوِيُ 44 ),
a.  Winder.

b.  [ coll. ], Clasp-knife.

طَاوٍ
طَاوٍ [ 21 ],
a.  see 5 .

طَوِيّ
طَوِيّ [ 25 ],
a.  see 4 (c) &  25t ( b ).

طَوِيَّة
طَوِيَّة [ 25t ],
a.  see 2t (d) .

b.  Bricked, cased ( well ).

طَيَّان
طَيَّان [ 33I ],
a.  see 5 .

طَيَّا
طَيَّا
a.  fem. of طَوْيَاْنُ 33 .

فِى طَيِّهِ
فِى طَيِّهِ
a.  Enclosed, herewith.

طَوَى اللّٰهُ البُعْدَ لَنَا
طَوَى اللّٰهُ البُعْدَ لَنَا
a.  May God reunite us.

طَايَة
طَايَة
a.  Flat roof, terrace; dryingground.

b.  Rock, boulder, flat stone.

##### Türkçe

**طَوَى**
**طَوَى** I (mastar: **طَيّ** [ 1I ]),
a. Katladı, dürdü.

b. Gizledi.

c. (Ülkeleri) katetti.

**طَوِيَ**
**طَوِيَ** A (mastar: **طَوًى** [ 4 ]),
a. Acıktı.

**أَطْوَيَ**
**أَطْوَيَ** IV,
a. Aç idi, açlıktan bitkin idi.

**تَطَوَّيَ**
**تَطَوَّيَ** V,
a. Kendi üzerine kıvrıldı, kendi kendini dürdü; (yılan) kıvrandı.

**اِنْطَوَيَ**
**اِنْطَوَيَ** VII, **اِطْتَوَيَ** VIII (T)
a. Katlanmış, dürülmüş oldu.

**طَيّ**
**طَيّ** [ 1I ],
a. Kat; dürüm; kırış.

b. Sargı, örtü; zarf.

c. (Şiirde) bir harfin düşürülmesi.

**طِيَّة**
**طِيَّة** [ 2tI ],
a. Katlama, kat.

b. Mesafe; menzil; posta.

c. Hedef, varılacak yer.

d. Nesne, amaç, tasarım, niyet.

**طَوًى**
**طَوًى** [ 4 ],
a. Açlık.

b. Su tulumu.

c. Dürüm; kat; paket, ambalaj.

**تَوٍ**
**تَوٍ** [ 5 ],
a. Aç, açlıktan bitkin.

**طِوًى**
**طِوًى** [ 7 ],
a. bkz. 4 (c).

**مَطْوًى**
**مَطْوًى** [ 17 ], (çoğ. **مَطَاوٍ** [ 44 ]),
a. bkz. 4 (c).

b. Sarmal.

c. [topl.], bkz. 20 (b).

**مِطْوًى**
**مِطْوًى** [ 20 ], (çoğ. **مَطَاْوِيُ** 44),
a. Sarıcı.

b. [topl.], çakı.

**طَاوٍ**
**طَاوٍ** [ 21 ],
a. bkz. 5.

**طَوِيّ**
**طَوِيّ** [ 25 ],
a. bkz. 4 (c) ve 25t (b).

**طَوِيَّة**
**طَوِيَّة** [ 25t ],
a. bkz. 2t (d).

b. Tuğla ile örülmüş, kaplanmış (kuyu).

**طَيَّان**
**طَيَّان** [ 33I ],
a. bkz. 5.

**طَيَّا**
**طَيَّا**
a. **طَوْيَاْنُ** 33’ün müennesi.

**فِى طَيِّهِ**
**فِى طَيِّهِ**
a. İçine alınmış, bununla birlikte.

**طَوَى اللّٰهُ البُعْدَ لَنَا**
**طَوَى اللّٰهُ البُعْدَ لَنَا**
a. Allah bizi yeniden bir araya getirsin.

**طَايَة**
**طَايَة**
a. Düz dam, teras; kurutma yeri.

b. Kaya, iri kaya parçası, düz taş.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

طوي
طَوَى - يَطْوِي - طَيّ - طُوَى
طَوَى - يَطْوِي + كائن + شيئاً: يضمه ويقبضه إلى بعضه بثنيه وعطفه: يأتي إلى شيء مسطح (له سطح أي أنه له اتساع طولي)، فيثنيه ثم يقرب ثنياته إلى بعضها، ثم يقبضها إلى بعضها بحيث يحتل هذا الشيء أقل سطح أو اتساع في الفراغ
طَيّ: على وزن "فَعْل "أصلها " طوي": اسم فعل " طَوَى - يَطْوِي "
طُوَى: على وزن " فـُعـَل" اسم فعل بمعنى مفعول من " طَوَى - يَطْوِي ": المطوي بشدة: وهو كذلك اسم الوادي المقدس أو صفته الذي في سيناء، والذي نادى ربنا من جانبه موسى
وهناك شبه بالمعنى بين الطور والطوى، فالطور هو المجعد أطواراً، والطوى هو المُطَوَّى، وكلاهما صفة للوادي الذي نادى ربنا من جانبه موسى
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الثني والعطف والطوي"، وهي:
طَوَى - يَطْوِيْ، ثَنَى - يَثْنِي، كَفَّ - يَكُفُّ، لَوَى - يَلْوِي، عَطَفَ - يَعْطِفُ، قَوِسَ - يَقْْوَس (قاسَ - يَقِيسُ)

يطوي - طوى
 	﴿يوم نطوي السماء كطي السجل للكتب كما بدأنا أول خلق نعيده وعدا علينا إنا كنا فاعلين(104)﴾ الأنبياء ﴿وما قدروا الله حق قدره والأرض جميعا قبضته يوم القيامة والسماوات مطويات بيمينه سبحانه وتعالى عما يشركون(67)﴾ الزمر
طُوَى
 ﴿إني أنا ربك فاخلع نعليك إنك بالوادي المقدس طوى(12)﴾ طه ﴿إذ ناداه ربه بالوادي المقدس طوى(16)﴾ النازعات
مختار الصحاح
● [طوى] ط و ى: طَواهُ يطويه طَيَّا فانْطَوَى و الطَّوَى الجوع وبابه صدِي فهو طَاوٍ و طَيَّانُ ز و طَوَى يطوي بالكسر طَيَّا إذا تعمد ذلك وفلان طَوَى كشحه أي أعرض بوده و تَطَوَّتِ الحية أي تحوت ز و طُوَى بضم الطاء وكسرها اسم موضع بالشأْم يُصرف ولا يُصرف فمن صرفه جعله اسم واد ومكان وجعله نكرة ومن لم يصرفه جعله بلدة وبقعة وجعله معرفة وقال بعضهم طُوًى هو الشيء المثني وقال في قوله تعالى ﴿المُقدس طُوًى﴾ طُوِيَ مرتين أي قُدِّس مرتين وقال الحسن ثُنِيَت فيه البركة والتقديس مرتين وذو طُوًى بالضم موضع بمكة ز و الطَّوِيَّةُ الضمير
الراغب
طوى
- طويت الشيء طيا، وذلك كطي الدرج وعلى ذلك قوله: }يوم نطوي السماء كطي السجل{ [الأنبياء/104]، ومنه: طويت الفلاة، ويعبر بالطي عن مضي العمر. يقال: طوى الله عمره، قال الشاعر:
- 304 - طوتك خطوب دهرك بعد نشر * (الشطر لدعبل الخزاعي، وعجزه:
كذاك خطوبه نشرا وطيا
وهو في الكامل 1/238، وسيأتي مزيد الكلام عليه في مادة (نشر) )
وقوله تعالى: }والسموات مطويات بيمينه﴿[الزمر/67]، يصح أن يكون من الأول، وأن يكون من الثاني، والمعنى: مهلكات. وقوله:﴾إنك بالواد المقدس طوى﴿[طه/12]، قيل: هو اسم الوادي الذي حصل فيه (وهذا قول ابن عباس كما أخرجه عنه ابن المنذر وابن أبي حاتم. الدر المنثور 5/559)، وقيل: إن ذلك جعل إشارة إلى حالة حصلت له على طريق الاجتباء، فكأنه طوى عليه مسافة لو احتاج أن ينالها في الاجتهاد لبعد عليه، وقوله:﴾إنك بالواد المقدس طوى﴿[طه/12]، قيل: هو اسم أرض، فمنهم من يصرفه، ومنهم من لا يصرفه، وقيل: هو مصدر طويت، فيصرف ويفتح أوله ويكسر (قرأ﴾طوى{ بضم الطاء والتنوين ابن عامر وعاصم وحمزة والكسائي وخلف، وقرأ الباقون بالضم بلا تنوين. انظر: الإتحاف ص 302)، نحو: ثنى وثنى، ومعناه: ناديته مرتين (أخرج ابن أبي حاتم عن الحسن في الآية قال: واد بفلسطين قدس مرتين.
وعن قتادة قال: واد قدس مرتين، واسمه طوى. الدر المنثور 5/559 - 560)، والله أعلم.
ملخص اللسان:
1. وطَوَى  يطْوِي طوي: الطَّيُّ: نَقِيضُ النَّشْرِ،
2. اطْوِ لَنا الأَرضَ أَي قَرِّبها لنا وسَهِّلِ  السَّيـْرَ فيها حتى لا تَطُولَ علينا فكأَنها قد طُوِيَتْ.
3. والطِّيَّة:  الهيئة التي يُطْوَى عليها.
4. والمُنْطَوِي: الضامرُ  البَطْنِ.
5. والطَّوِيُّ: البئرُ المَطْوِيَّة بالحجارة،
6. طَوَى فُلانٌ حَديثاً إِلى حَديثٍ أَي لم يُخْبِرْ به  وأَسَرَّه في نفسِه فَجازَه إِلى آخر، كما يَطْوِي المُسافِرُ مَنزلاً  إِلى مَنزلٍ فلا يَنْزِلُ.
7. والطِّيَّة: الناحية.
8. والطِّيَّةُ: الحاجة والَوطَر،
9. والطَّوِيَّة: الضَّمِيرُ.
10. والطِّيَّة: الوَطَنُ والمَنْزِلُ والنِّيَّة.
11. والطَّوَى: الجُوعُ. الطَّيُّ الإِتيانُ والطَّيُّ الجوازُ؛
12.                       طُوًى اسم موضِعٍ بالشأْم، وقيل: هو  وادٍ في أَصلِ الطُّورِ.
13.                       طُوًى مثل طِوًى، وهو الشيء المَثْنِيُّ
لسان العرب
● - طوي: الطَّيُّ: نَقِيضُ النَّشْرِ، طَوَيْته طَيّاً وطِيَّةً وَطِيَةً،  بالتخفيف؛ الأَخيرة عن اللحياني وهي نادرة، وحكى: صَحِيفة جافيَة  الطِّيَةِ، بالتخفيف أَيضاً، أَي الطَّيّ. وحكى أَبو علي: طَيَّةٌ وطُوًى  ككَوَّة وكُوًى، وطَوَيته وقد انطَوَى واطَّوَى وتَطَوَّى تَطَوِّياً، وحكى  سيبويه: تَطَوَّى انْطِواءً؛ وأَنشد:  وقد تَطَوَّيْتُ انطِواءَ الحِضْبِ  الحِضْبُ: ضربٌ من الحَيَّاتِ، وهو الوتَرُ أَيضاً، قال: وكذلك جميعُ ما  يُطْوَى. ويقال: طَوَيتُ الصَّحيفةَ أَطْوِيها طَيّاً، فالطَّيُّ  المصدرُ، وطَوَيْتُها طَيَّةً واحدة أَي مَرَّةً واحدةً. وإِنه لحَسَنُ  الطِّيَّة، بكسر الطاءِ: يريدون ضَرْباً من الطَّيِّ مثلُ الجِلسَة والمِشْيَة  والرِّكْبةِ؛ وقال ذو الرمة:  من دِمْنَةٍ نَسَفَتْ عنها الصَّبا سُفَعاً،  كما تُنَشَّرُ بعدَ الطِّيَّةِ الكُتُبُ  فكسَر الطاء لأَنه لم يُرِدْ به المَرَّة الواحدة. ويقال للحيَّة وما  يُشبِهُها: انْطَوَى يَنْطوِي انْطِواءً فهو مُنْطَوٍ، على مُنْفَعِلٍ.  ويقال: اطَّوَى يَطَّوِي اطِّواءً إِذا أَردتَ به افْتَعَل، فأَدْغمِ التاء  في الطاءِ فتقول مُطَّوٍ مُفْتَعِل. وفي حديث بناءِ الكَعْبةِ: فتَطوَّتْ  موضعَ البَيْتِ كالحَجَفَة أَي اسْتَدارَتْ كالتُّرْسِ، وهو تَفَعَّلَتْ  من الطيِّ.  وفي حديث السفَرِ: اطْوِ لَنا الأَرضَ أَي قَرِّبها لنا وسَهِّلِ  السَّيـْرَ فيها حتى لا تَطُولَ علينا فكأَنها قد طُوِيَتْ. وفي الحديث: أَن  الأَرضَ تُطْوَى بالليلِ ما لا تُطْوَى بالنَّهارِ أَي تُقْطَع مسافتُها  لأَن الإِنسان فيه أَنشَطُ منه في النهارِ وأَقدرُ على المَشْي والسيرِ  لعدمِ الحَرِّ وغيره. والطاوِي من الظِّباءِ: الذي يَطْوِي عُنُقَه عند  الرُّبوضِ ثم يَرْبِضُ؛ قال الراعي:  أَغَنّ غَضِيض الطَّرْفِ، باتَتْ تَعُلُّه  صَرَى ضَرّةٍ شَكْرى، فأَصْبَحَ طاوِيا  عَدَّى تَعُلُّ إِلى مفعولَيْن لأَن فيه معنى تَسْقِي. والطِّيَّة:  الهيئة التي يُطْوَى عليها. وأَطواءُ الثَّوْبِ والصحيفةِ والبطْنِ والشَّحمِ  والأَمعاء والحَيَّةِ وغير ذلك: طَرائِقُه ومَكاسِرُ طَيِّه، واحدُها  طِيٌّ، بالكسر، وطَيٌّ، بالفتح، وطِوًى. الليث: أَطواءُ الناقةِ طَرائقُ  شَحْمها، وقيل: طَرائِقُ شَحْمِ جَنْبَيْها وسنَامِها طَيٌّ فوق طَيٍّ.  ومَطاوي الحيَّةِ ومَطاوِي الأَمْعاءِ والثَّوْبِ والشحمِ والبطْنِ:  أَطواؤُها، والواحدُ مَطْوًى. وتَطوَّتِ الحَيَّة أَي تحوَّت. وطِوى الحيَّة:  انْطِواؤُها. ومَطاوِي الدِّرْعِ: غُضُونُها إِذا ضُمَّتْ، واحدها مِطْوىً؛  وأَنشد:  وعِنديَ حَصْداءُ مَسْرُودَةٌ،  كأَنَّ مَطاوِيَها مِبْرَدُ  والمِطْوَى: شيءٌ يُطوَى عليه الغَزْلُ. والمُنْطَوِي: الضامرُ  البَطْنِ. وهذا رجلٌ طَوِيّ البَطنِ، على فَعِلٍ، أَي ضامِرُ البَطنِ، عن ابن  السِّكِّيت؛ قال العُجَيرُ السَّلوليّ:  فقامَ فأَدنَى من وِسادِي وِسادَه  طَوِي البَطْنِ، ممشُوقُ الذراعَينِ، شَرْجَبُ وسِقاءٌ طَوٍ: طُوِيَ  وفيه بَلَلٌ أَو بَقِيَّةُ لبَنٍ فَتَغَيَّر ولَخِنَ وتَقَطَّع عَفَناً، وقد  طَوِي طَوًى. والطَّيُّ في العَرُوضِ: حَذْفُ الرابِعِ من  مُسْتَفْعِلُنْ ومَفْعُولاتُ، فيبقى مُسْتَعِلُنْ ومَفْعُلات فيُنْقَل مُسْتَعِلُنْ  إلى مُفْتَعِلُنْ ومَفْعُلات إِلى فاعلاتُ، يكون ذلك في البَسيطِ والرَّجَز  والمنْسَرِح، وربما سمي هذا الجزءُ إِذا كان ذلك مَطْوِيّاً لأَن رابعهُ  وسَطُه على الاسْتِواء فشُبِّه بالثَّوْبِ الذي يُعطَفُ من وَسَطه.  وطَوَى الرَّكِيَّة طَيّاً: عرشها بالحِجارةِ والآجُرِّ، وكذلك  اللَّبِنُ تَطْويه في البِناءِ.  والطَّوِيُّ: البئرُ المَطْوِيَّة بالحجارة، مُذَكَّر، فإِن أُنِّثَ  فَعَلى المعنى كما ذُكِّرَ البئرُ على المعنى في قوله: يا بِئرُ، يا بِئرَ  بَني عَدِيِّ  لأَنْزَحَنْ قَعْرَكِ بالدُّلِيِّ،  حتى تَعُودي أَقْطَعَ الوَلِيِّ  أَرادَ قَلِيباً أَقْطَعَ الوَلِيِّ، وجمع الطّوِيِّ البئرِ أَطواءٌ.  وفي حديث بَدْرٍ: فَقُذِفوا في طَوِيٍّ من أَطْواءِ بَدْرٍ أَي بِئرٍ  مَطوِيَّةٍ من آبارِها؛ قال ابن الأَثير: والطَّوِيُّ في الأَصْل صِفَةٌ فعيلٌ  بمعنى مَفْعول، فلذلك جَمَعُوه على الأَطْواء كَشَرِيفٍ وأَشرافٍ  ويَتِيمٍ وأَيْتامٍ، وإِن كان قد انْتَقَلَ إِلى بابِ الاسْمِيّة.  وطَوَى كَشْحَه على كذا: أَضْمَرَه وعزم عليه. وطَوَى فلانٌ كَشْحَهُ:  مَضَى لِوَجّهِه؛ قال الشاعر:  وصاحبٍ قد طَوَى كَشْحاً فَقُلْتُ له:  إِنَّ انْطِواءَكَ هذا عَنْكَ يَطْوِيني  وطَوَى عنِّي نَصِيحتَه وأَمْرَه: كَتَمه. أَبو الهيثم: يقال طَوَى  فُلانٌ فُؤادَهُ على عَزِيمةِ أَمرٍ إِذا أَسَرَّها في فُؤادِه. وطَوَى  فُلانٌ كَشْحَه: أَعْرَضَ بِودِّهِ. وطوَى فلانٌ كَشْحَه على عَدواةٍ إِذا لم  يُظْهِرْها. ويقال: طَوَى فُلانٌ حَديثاً إِلى حَديثٍ أَي لم يُخْبِرْ به  وأَسَرَّه في نفسِه فَجازَه إِلى آخر، كما يَطْوِي المُسافِرُ مَنزلاً  إِلى مَنزلٍ فلا يَنْزِلُ. ويقال: اطْوِ هذا الحديثَ أَي اكْتُمْه. وطَوَى  فلانٌ كَشْحَه عَني أَي أَعْرَضَ عَنِّي مُهاجِراً. وطَوَى كَشْحَهُ على  أَمْرٍ إذا أَخْفاه؛ قال زهير:  وكانَ طَوَى كَشْحاً على مُسْتَكِنَّةٍ،  فَلا هُوَ أَبْداها ولم يَتَقَدَّم  أَرادَ بالمُسْتَكِنَّةِ عَداوَةً أَكَنَّها في ضَميره. وطوَى البِلادَ  طَيّاً: قَطَعَها بلَداً عَنْ بَلَدٍ. وطوَى الله لنا البُعْدَ أَي  قرّبَه. وفلانٌ يَطْوِي البلادَ أَي يَقْطَعُها بَلداً عن بَلَدٍ. وطَوَى  المَكانَ إِلى المَكانِ: جاوَزه؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  عليها ابنُ عَلاَّتٍ إِذا اجْتَسَّ مَنْزِلاً،  طَوَتْهُ نُجُومُ اللَّيْلِ، وَهْي بَلاقِعُ  أَي أَنه لا يُقِيمُ بالمَنْزِل، لا يُجاوِزُه النَّجْمُ إِلا وهو قَفْر  منه، قال: وهي بلاقِعُ لأَنه عَنَى بالمَنْزل المنازِلَ أَي إِذا  اجْتَسَّ مَنازِلَ؛ وأَنشد:  بهَا الوَجْناءُ ما تَطْوِي بماءٍ  إِلى ماءٍ، ويُمْتَلُّ السَّلِيلُ  يقول: وإِن بَقِيَتْ فإِنها لا تَبْلغُ الماءَ ومَعَها حِين بُلوغِها  فَضْلَةٌ من الماءِ الأَوَّلِ. وطَوَيْت طِيَّةً بَعُدَتْ؛ هذه عن  اللحياني؛ فأَما قول الأَعشى:  أَجَدَّ بِتَيَّا هَجْرُها وشَتاتُها،  وحُبَّ بها لو تُسْتَطاعُ طِياتُها  إِنما أَراد طِيَّاتُها فحَذَف الياء الثانية. والطِّيَّة: الناحية.  والطِّيَّةُ: الحاجة والَوطَر، والطِّيَّةُ تكونُ مَنْزِلاً وتكونُ  مُنْتَوًى. ومضى لِطيَّتِه أَي لوجهِه الذي يريدُه ولِنِيَّتِه التي انْتَواها.  وفي الحديث: لَمَّا عَرَضَ نفسَه على قَبائلِ العرب قالوا له يا محمد  اعْمِدْ لِطِيَّتِكَ أَي امْضِ لِوَجْهِكَ وقَصْدِك. ويقال: الْحَقْ  بطِيَّتِك وبنِيَّتِك أَي بحاجتِك. وطِيَّةٌ بعيدةٌ أَي شاسِعةٌ.  والطَّوِيَّة: الضَّمِيرُ.  والطِّيَّة: الوَطَنُ والمَنْزِلُ والنِّيَّة. وبَعُدَتْ عَنَّا  طِيَّتُه: وهو المَنْزِلُ الذي انْتَواهُ، والجمع طِيَّاتٌ، وقد يُخَفَّفُ في  الشِّعْرِ؛ قال الطرمّاح:  أَصَمّ القلبِ حُوشِيّ الطِّيَاتِ  والطَّواءُ: أَن يَنْطَوِي ثَدْيا المرأَةِ فلا يَكْسِرهما الحَبَل؛  وأَنشد:  وثَدْيانِ لم يَكْسِرْ طَواءَهُما الحَبَلْ  قال أَبو حنيفة: والأَطْواءُ الأَثْناءُ في ذَنَب الجَرادة وهي  كالعُقْدَةِ، واحِدُها طِوًى.  والطَّوَى: الجُوعُ. وفي حديث فاطمة: قال لها لا أُخْدِمُكِ وأَتْرُكَ  أَهلَ الصُّفَّة تَطْوَى بطونُهم. والطَّيَّانُ: الجائعُ. ورجلٌ طَيَّانُ:  لم يأْكل شيئاً، والأُنثى طَيَّا، وجمعها طِوَاءٌ. وقد طَوِيَ يَطْوَى،  بالكسر، طَوًى وطِوًى؛ عن سيبويه: خَمُصَ من الجوعِ، فإذا تَعَمَّدَ ذلك  قيل طَوَى يَطْوِي، بالفتح، طَيّاً. الليث: الطَّيَّانُ الطاوي البطن،  والمرأَةُ طَيَّا وطاوِيةٌ. وقال: طَوَى نهارَه جائعاً يَطْوِي طَوًى، فهو  طاوٍ وطَوًى أَي خالي البَطنِ جائع لم يأْكل. وفي الحديث: يَبِيتُ  شَبْعانَ وجارُهُ طاوٍ. وفي الحديث: أَنه كان يَطْوِي بَطنَه عن جارِه أَي  يُجِيعُ نفسَه ويؤثِرُ جارَه بطعامِه. وفي الحديث: أَنه كان يَطْوِي يومين  أَي لا يأْكل فيهما ولا يَشْرَب.  وأَتيته بعد طُوًى من الليل أَي بعد ساعة منه.  ابن الأَعرابي: طَوَى إِذا أَتى، وطَوَى إِذا جاز، وقال في موضع آخر:  الطَّيُّ الإِتيانُ والطَّيُّ الجوازُ؛ يقال: مَرَّ بنا فَطَوانا أَي  جَلَسَ عندنا، ومَرَّ بنا فطَوانا أَي جازَنا.  وقال الجوهري: طُوًى اسم موضِعٍ بالشأْم، تُكْسَرُ طاؤُه وتُضَمُّ  ويُصْرَفُ ولا يُصْرَف، فمن صَرَفَه جَعلَه اسمَ وادٍ ومكانٍ وجَعَله نكرَةً،  ومن لم يَصْرِفْه جَعَلَه اسم بَلْدة وبُقْعَة وجَعَله معرفة؛ قال ابن  بري: إِذا كان طُوًى اسْماً للوادي فهو عَلم له، وإِذا كان اسماً عَلَماً  فليس يَصِحُّ تَنْكيرُه لتَبايُنِهما، فمن صَرَفه جعله اسماً للمكان، ومن  لم يَصْرفه جعله اسماً للبُقْعة، قال: وإذا كان طُوًى وطِوًى، وهو الشيء  المَطْوِيّ مرتين، فهو صفة بمنزلة ثُنًى وثِنًى، وليس بعَلَمٍ لشيءٍ، وهو  مَصْروفٌ لا غيرُ كما قال الشاعر:  أَفي جَنْبِ بَكْرٍ قَطَّعَتْني مَلامَةً؟  لعَمْري لقد كانت مَلامَتُها ثِنَى  وقال عديّ بن زيد:  أَعاذِل، إِنَّ اللَّوْمَ في غيرِ كُنْهِه،  عليَّ طُِوىً من غَيِّك المُتَرَدِّد  ورأَيت في حاشية نسخة من أَمالي ابن بري: إِن الذي في شعر عَدِيّ:  عَليَّ ثِنًى من غَيِّك. ابن سيده: وطُوًى وطِوًى جَبَلٌ بالشام، وقيل: هو  وادٍ في أَصلِ الطُّورِ. وفي التنزيل العزيز: إنك بالوادِي المُقَدَّسِ  طُوًى؛ قال أَبو إِسحق: طُوًى اسمُ الوادي، ويجوز فيه أَربعة أَوجه: طُوَى،  بضم الطاء بغير تنوين وبتنوين، فمن نَوَّنه فهو اسم للوادي أَو الجَبَل،  وهو مذكَّر سمي بمذكَّرٍ على فُعَلٍ نحو حُطَمٍ وصُرَدٍ، ومن لم  يُنَوِّنْه تركَ صَرْفَه من جهتين: إِحداهما أَن يكون مَعْدُولاً عن طاوٍ فيصير  مثلَ عُمَرَ المعدولِ عن عامرٍ فلا ينصرف كما لا ينصرف عُمَر، والجهة  الأُخرى أَن يكون اسماً للبُقْعة كما قال في البُقْعة المُبارَكَةِ من  الشَّجَرة، وإذا كُسر فَنُوِّن فهو طِوًى مثلُ مِعىً وضِلَعٍ، مصروفٌ، ومن لم  يُنَوِّن جعلَه اسماً للبُقْعة، قال: ومن قرأَ طِوًى، بالكسر، فعلى معنى  المُقَدَّسة مرة بعد مرة كما قال طرفة، وأَنشد بيت عدي بن زيد المذكور  آنِفاً، وقال: أَرادَ اللَّوْمَ المكَرَّرَ عليَّ. وسُئل المُبَرِّد عن وادٍ  يقال له طُوًى: أَتَصْرِفُه؟ قال: نعم لأَن إِحدى العِلَّتين قد  انْخَرَمت عنه. وقرأَ ابن كُثيرٍ ونافعٌ وأَبو عمرو ويعقوب الحَضْرَميّ: طُوَى  وأَنا وطُوَى اذْهَبْ، غيرَ مُجْرًى، وقرأَ الكسائيُّ وعاصمٌ وحمزة وابنُ  عامر: طُوًى، مُنَوَّناً في السورتين. وقال بعضهم طُوًى مثل طِوًى، وهو  الشيء المَثْنِيُّ. وقالوا في قوله تعالى: بالوادي المُقَدَّسِ طُوًى؛ أَي  طُوِيَ مرتين أَي قُدِّسَ، وقال الحسن: ثُنِيَتْ فيه البَرَكة  والتَّقْدِيسُ مرتين. وذو طُوًى، مقصور: وادٍ بمكة، وكان في كتاب أَبي زيد ممدوداً،  والمعروف أَن ذا طُوًى مقصور وادٍ بمكة. وذو طُواءٍ، ممدود: موضع بطريق  الطائفِ، وقيل: وادٍ. قال ابن الأَثير: وذو طُوًى، بضم الطاء وفتح الواو  المخففة، موضع عند باب مكة يُسْتحب لمن دخل مكة أَن يَغْتَسِلَ به. وما  بالدار طُوئيٌّ بوزن طُوعِيٍّ وطُؤوِيٌّ بوزن طُعْوِيٍّ أَي ما بها  أَحَدٌ، وهو مذكورٌ في الهَمْزة. والطَّوُّ: موضِعٌ.  وطَيِّءٌ: قَبيلة، بوزن فَيْعِلٍ، والهمزة فيها أَصلية، والنسبة إِليها  طائيٌّ لأَنه نُسِبَ إِلى فعل فصارت الياء أَلِفاً وكذلك نسبوا إِلى  الحيرة حارِيّ لأَن النسبة إِلى فعل فعليّ كما قالوا في رجل من النَّمِر  نَمَرِيٌّ  (*  قوله« من النمر نمري» تقدم لنا في مادة حير كما نسبوا إلى التمر تمري  بالتاء المثناة والصواب ما هنا.)، قال: وتأْليفُ طَيِّءٍ من همزة وطاء وياء،  وليست من طَوَيْت فهو مَيِّتُ التَّصْرِيف. وقال بعض النسَّابِينَ:  سُمِّيت طَيِّءٌ طَيّئاً لأَنه أَوّلُ من طَوَى المَناهِلَ أَي جازَ  مَنْهَلاً إِلى منهل آخر ولم يَنْزِلْ.  والطاءُ: حرفُ هِجاءٍ من حُرُوفِ المُعْجَمِ، وهو حَرْفٌ مَجْهُورٌ  مُسْتَعْلٍ، يكون أَصلاً وبَدَلاً، وأَلفُها تَرْجِع إِلى الياء، إِذا  هَجَّيْتَه جَزَمْتَه ولم تُعْرِبْهُ كما تقول طَ دَ مُرْسَلَةَ اللَّفْظِ بلا  إِعْرابٍ، فإِذا وَصَفْتَه وصَيَّرْتَه اسْماً أَعْرَبْتَه كما تُعْرِبُ  الاسم، فتقولُ: هذه طاءٌ طَويلَةٌ، لمَّا وَصَفْتَه أَعْرَبْتَه. وشُعرٌ  طاوِيٌّ: قافِيَتُه الطاء.
مقاييس اللغة:
(طوي) الطاء والواو والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إدراج شيءٍ حتَّى يدرَج بعضُه في بعض، ثم يحمل عليه تشبيهاً. يقال طويت الثَّوبَ والكِتاب طَيّاً أطويه. ويقال طَوَى الله عُمر الميّت. والطَّوِيّ: البئر المطوية. قال:
فقالت له: هذا الطَّوِيُّ  وماؤه *** ومحترقٌ من يابسِ الجِلْدِ قاحِلُ([1])
ومما حمل على هذا الباب قولهم *لمن مضى على وجهه: طوى كَشْحَه. وأنشد:
وصاحبٍ لي طوى كشحاً فقلتُ لـه *** إنَّ انطواءَكَ عنِّي سوف يَطْوِيني([2])
وهذا هو القِياس؛ لأنَّه إذا مضى وغاب عنه فكأنه أُدرج.
ومن الباب أطواء النّاقة، وهي طرائقُ شحم جنبيْها. والطَّيَّانُ: الطَّاوِي البطن. ويقال طوِيَ؛ وذلك أنَّه إذا جاع وضَمُر صار كالشَّيءِ الذي لو ابتُغِيَ طيُّه لأمكن. فإنْ تعمَّدَ للجوُع قال: طَوَى يَطْوِي طَيَّاً، وذلك في القياس صحيح، لأنَّه أدرج الأوقاتَ فلم يأكلْ فيها، قال الشاعر([3]) في الطَّوَى:
ولقد أبيتُ على الطَّوَى وأظلُّهُ *** حتَّى أنالَ به كريمَ المأكلِ
ثم غَيَّرُوا هذا البناءَ أدنى تغييرٍ فزال المعنى إلى غيرهِ فقالوا: الطَّاية([4])؛ وهي كلمةٌ صحيحةٌ تدلُّ على استواءٍ في مكان. قال قوم: الطَّاية: السَّطْح. وقال آخرون: هي مِرْبَد التَّمر. وقال قوم: هي صخرةٌ عظيمة في أرضٍ ذات رمل.

القاموس المحيط:
ي طَوَى الصَّحِيفَةَ يَطْوِيها فاطَّوَى وانْطَوَى، وإنَّهُ لَحَسَنُ الطِيَّةِ، بالكسرِ، و الحَديثَ كتَمَهُ،
و كَشْحَهُ عَنِّي: أعرَضَ مُهاجراً، و القَوْمَ: جَلَسَ عِنْدَهُمْ، أو أتاهُمْ، أو حازَهُمْ، و كَشْحَهُ على أمْرٍ: أخْفاهُ، و البِلادَ: قَطَعَها، و اللّهُ البُعْدَ لنا: قَرَّبَهُ. والْأَطْواءُ في الناقَةِ: طَرائِقُ شَحْمِ سَنامِها، و ة باليَمامَةِ. ومَطاوِي الحَيَّةِ والْأَمْعاءِ والشَّحْمِ والبَطْنِ والثَّوْبِ: أطْواؤُها، الواحِدُ: مَطْوًى. وطُِوَى، بالضمِّ والكسرِ ويُنَوَّنُ: وادٍ بالشامِ. وذُو طُوَى، مُثَلَّثَةَ الطاءِ ويُنَوَّنُ: ع قُرْبَ مَكَّةَ. والطَّوِيُّ، كَغَنِيٍّ: بِئْرٌ بها، والحُزْمَةُ من البُرِّ، والساعَة من اللَّيْلِ، وبِهاءٍ: الضَّميرُ، والنِيَّةُ، كالطِيَّةِ، بالكسرِ، والبِئْرُ. والطايَةُ: السَّطْحُ، ومِرْبَدُ التَّمْرِ، وصَخْرَةٌ عَظيمَةٌ في أرضٍ ذاتِ رَمْلٍ. ورَجُلٌ طَيَّانٌ: لم يَأكُلْ شيئاً. طَوِيَ، كَرَضِيَ، طَِوًى، وأطْوَى، فهو طاوٍ وطَوٍ، فَإِنْ تَعَمَّدَ ذلك، فَطَوَى، كَرَمَى، وهي طيَّى وطاوِيَةٌ. والطَّوَى، كَعَلَى: السِقاءُ.
تاج العروس:
( ى طوى الصحيفة يطويها ) طيا فالطى المصدر وهو نقيض نشرها ( فاطوى ) على افتعل نقله الازهرى ( وانطوى ) نقله الجوهرى وابن سيده ( وانه لحسن الطية بالكسر ) يريدون ضربا من الطى كالجلسة والمشية قال ذو الرمة * كما تنشر بعد الطية الكتب * فكسر الطاء لانه لم يريد به المرة الواحدة ( و ) من المجاز طوى عنى ( الحديث ) والسر ( كتمه ) ويقال اطو هذا الحديث أي اكتمه ( و ) من المجاز طوى ( كشحه عنى ) إذا ( أعرض مهاجرا ) وهو كقولهم ضرب صفحه عنى وفى الصحاح أعرض بوده وفى المحكم مضى لوجهه وأنشد وصاحب قد طوى كشحا فقلت له * ان انطواءك هذا عنك يطوينى ( و ) طوى ( القوم جلس عندهم ) يقال مر بنا فطوانا أي جلس عندنا ( أو ) طواهم إذا ( أتاهم أو ) إذا ( حازهم ) كلاهما عن ابن الاعرابي وكل ذلك مجاز ( و ) من المجاز طوى ( كشحه على أمر ) إذا ( أخفاه ) وفى المحكم أضمره وعزم عليه قال زهير وكان طوى كشحا على مستكنة * فلاهو أبداها ولم يتقدم ( و ) من المجاز طوى ( البلاد ) طيا إذا ( قطعها ) بلدا عن بلد ( و ) من المجاز طوى ( الله البعد لناقربه ) وفى التهذيب البعيد ( و ) الاطواء في الناقة طارئق شحم سنامها ) وقال الليث طرائق جنبيها وسنامها طى فوق طى ( و ) الاطواء ( ة باليمامة ) قرب قرقرى ذات نخل وزرع كثير قال ياقوت كأنه جمع طوى وهو البئر المبنية ( ومطاوى الحية والامعاء والشحم والبطن والثوب اطواؤها الواحد مطوى ) كذا في التهذيب وفى المحكم اطوا الثوب والصحيفة والبطن والشحم والا معاء والحية وغير ذلك طرائقه ومكاسر طيه واحده طى بالكسر وبالفتح وطوى وفى الاساس وجدت في طى الكتاب وفى اطواء الكتب ومطاويها كذا وللحية اطواء ومطاو وما بقيت في مطاوى امعائها ثميلة ( وطوى بالضم والكسر وينون واد بالشام ) وبه فسر قوله تعالى انك بالواد المقدس طوى التنوين قراءة حمزة والكسائي وعاصم وابن عامر وفى الصحاح طوى اسم موضع بالشام يكسر ويضم ويصرف ولا يصرف فمن صرفه جعله اسم وادو مكان وجعله نكرة ومن لم يصرفه جعله اسم بلدة وقعة وجعله معرفة انتهى وقال الزجاج في طوى أربعة أوجه ضم أوله وكسره منو ناوغير منون فمن نون فهو اسم الوادي وهو مذكر سمى بمذكر على فعل كحطم وصرد وسئل المبرد عن واد يقال له طوى أنصرفه قال نعم لان احدى العلتين قد انخرمت عنه وفى المحكم طوى بالضم والكسر جبل بالشام أو واد في أصل الطور فمن لم يصرفه فلوجهين أحد هما ان يكون معدولا عن طاو فيصير كعمر المعدول عن عامر والثانى يكون اسما للبقعة ومن ضم ونون جعله اسما للوادي أو للجبل مذكر اسمى بمذكر ومن كسر ونون فهو كمعى وضلع وفى الصحاح قال بعضهم طوى مثل طوى وهو الشئ المثنى وقالوا في قوله تعالى المقدس طوى أي طوى مرتين أي قدس وقال الحسن ثنيت فيه البركة والتقديس مرتين وقال الراغب وقال الراغب معناه ناديته مرتين ( وذو طوى مثلثة الطاء وينون ع قرب مكة ) يعرف الان بالزاهر واقتصر الجوهرى كغيره على الضم وذكر التثليث السهيلي في الروض قال والفتح أشهر مقصور منون وقد لا ينوه يروى ان آدم عليه السلام كان إذا أتى البيت خلع نعليه بذى طوى ( والطوى كغنى بئر بها ) بأعلاها حفرها عبد شمس بن عبد مناف ( و ) أيضا ( الحزمة من البر ) كذا في النسخ وفى التكملة من البز ( و ) أيضا ( الساعة من الليل ) يقال أتيته بعد طوى من الليل نقله ابن سيده ( و ) الطوية ( بهاء الضمير ) لانه يطوى على السر أو يطوى فيه السر ( و ) الطوية ( النية كالطيه بالكسر ) يقال مضى لطيته أي لنيته التى انتواها ( و ) الطوية ( البئر ) المطوية بالحجارة
جمعه اطواء والذى في الصحاح والمحكم الطوى البئر المطوية ولم أر أحدا ذكر فيه الطوية قال ابن سيده مذكر فان أنث فعلى المعنى فكان المناسب ان يقدم ذكره على الطوية ( والطاية السطح ) نقله الجوهرى زاد الازهرى الذى ينام عليه ( و ) أيضا ( مريد التمر ) نقهل الجوهرى ( و ) أيضا ( صخرة عظيمة في أرض ذات رمل ) أو التى لا حجارة بها نقله ابن سيده ( ورجل طيان لم يأكل شيأ ) وقد ( طوى كرضى طوى ) بالكسر والفتح معا عن سيبويه ( وأطوى فهو طاو وطو ) خمص ( فان تعمد ذلك فطوى ) يطوى طيا ( كرمى ) نقله الجوهرى وابن سيده والازهري ( وهى طيى وطاوية ) جمع الكل طواء ( والطوى كعلى السقاء ) طوى وفيه بلل فتقطع وقد طوى طوى فكأنه سمى بالمصدر * ومما يستدرك عله طوى الثوب طية بالكسر وطية كعدة وهذه عن اللحيانى وهى نادرة وحكى صحيفة جافية الطية بالتخفيف أيضا أي الطى وطويته فتطوى وحكى سيبوية تطوى انطواء وأنشد * وقد تطويت انطواء الخصب * لضرب من الحيات أو الوتر والطاوى من الظباء الذى يطوى عنقه عند الربوض ثم يربض قال الراعى أغن غضيض الطرف باتت تعله * صرى ضرة شكرى فأصبح طاويا ومنه قولهم مررت بظبى طاو طوى عنقه ونام آمننا والطية بالكسر الهيئة التى يطوى عليها ويقال طواه طية جيدة وطية واحدة والطية بالكسر يكون منزلا يقال بعدت عنا طيته وهو المنزل الذى انتواه وفى الاساس وهى الجهة التى يطوى إليها البلاد
(1/8484)

وله طيات شتى ولقيته بطيات العراق أي نواحيه وجهاته وطية بعيدة أي شاسعة وقد تخفف الطية ومنه قول الشاعر * أصم القلب حوشى الطيات * وطوى البطن بالكسر كسره وطوى الحية انطواؤها وتطوت الحية تحوت ومطاوى الدرع غضونها إذا ضمت واحدها مطوى والمطوى شئ يطوى عليه الغزل وأيضا السكينة الصغيرة عامية والمنطوى الضامر البطن كالطوى على فعل عن ابن السكيت وأنشد للعجير السلولى فقام فأدنى من وسادى وساده * طوى البطن ممشوق الذر اعين شرحب وسقاء طوطوى وفيه بلل أو رطوبة أو بقية لبن فتغير ولجن وتقطع عفنا وقد طوى طوى والطى في العروض حذف الرابع من مستفعلن ومفعولات فيبقى مستعلن ومفعلات فتنقل مستعلن الى مفتعلن ومفعلات الى فاعلات يكون ذلك في البسيط والرجز والمنسرح وطوى الركية طيا عرشها بالحجارة والاجرو كذا البلن تطويه في البناء ويسمى ذلك البئر طوياو طياو طوى المكان الى المكان جاوزه وطويت طيته بعدت عن اللحيانى والطية الوطر والحاجة وقال أبو حنيفه الاطواء الاثناء في ذنب الجراد وهى كالعقد واحدها طوى كالى وذو طواء كغراب موضع بطريق الطائف أو واد وما بالدار طووى بالضم أي أحد ويعبر بالطى عن مضى العمر فيقال طوى الله عمره قال الشاعر * طوتك خطوب دهرك بعد نشر * وعليه حمل قوله تعالى والسموات مطويات بيمينه أي مهلكات قاله الراعب وطوى فلان وهو منشور إذا بقى له حسن ذكرا وأثر جميل وهو مجاز وطواه السير هزله والغل في طى قبله وانطوى قلبه على غل وعلى جبينها أطواء الشحم أي طرائقه وأدرجني في طى النسيان وكل ذلك من المجاز والطاء حرف هجاء وهو مجهور مستعل يكون أصلا ويكون بدلا ولا يكون زائد أو شعر طاوى قافيته الطاء قال الخليل ألفها ترجع الى الياء وطييت طاء كتبتها ويجوز مدها وقصرها وتدكيرها وتأنيثها والطاء الرجل الكثير الوقاع وأنشد الخليل انى وان قل عن كل المنى أملى * طاء الوقاع قوى غير عنين والطاء قرية بمصر من أعمال قويسنا وأخرى بالغربية ومن الاولى الامام المحدث محمد بن محمد بن محمد بن الحسن الطائى الجعفري حدث عن الولى العراقى والحافظ بن حجر وغيرهما وطوى حديثا الى حديث أسره في نفسه فجازه الى آخر كما يطوى المسافر منزلا الى منزل فلا ينزل وكذلك طى الصوم وقال أبو زياد من مياه عمرو بن كلاب الاطواء في جبل يقال له شرا نقله ياقوت وجاءت الابل طايات أي قطعانا واحدها طاية وقال أنشد الازهرى لعمر بن لجأ يصف ابلا * تربع طايات وتمشى همسا * وقرن الطوى جبل لمحارب عن نصر والطيية كسمية موضع قى شعر عن نصر وطواء كسحاب موضع بين مكة والطائف وطوة بالضم من كور بطن الريف والطى السقاء والطوا الجوع

_Türkçe çeviri henüz yok_
