# طيخ (ط-ي-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%8A%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ط - ي - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والطاء وو ا ي ء معهما
خ ط و، خ ط أ، خ و ط، و خ ط، خ ي ط، ط ي خ، ط خ ي مستعملات خطو: خَطَوْتُ خَطْوةً واحدةً، والاسمُ الخُطْوةُ، وجَمعُها خُطَّى. وقوله تعالى: "لا تَتَّبِعوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ". ومن خفف قال: خُطْوات أي: آثار الشيطان، أي: لا تقتدوا به.
ومن هَمَزَ جَعَلَ الواحدةً خُطْأة من الخَطيئة أي: مَأثَماً.
خطأ: خَطيءَ الرجلُ خِطْئاً فهو خاطِيءٌ.
والخَطيئة: أرض يُخْطِئُها المطر ويصيب غيرها. وأَخطَأَ إذا لم يصب الصواب.
وخَطايا أصلها خَطائيء ففروا بها إلى يتامى، وكرهوا أن يترك على إحدى الهمزتين فيكون مثل قولك جائِيء لأن تلك الهمزة زائدة وهذه أصلية، ووحدوا له في الأسماء الصحيحة نظيراً ففروا منها إلى ذلك، وذهبوا به إلى فعالي مثل طاهرٍ وطاهرةٍ وطهارى، والواحدة خَطيئةٌ.
والخَطَأْ: ما لم يتعمد ولكن يُخْطَأْ خَطَأ وخَطَأْتُه تَخْطِئَةً.
خوط: الخُوْطُ: الغصن الناعمُ لسنتهِ.
وخط: وَخَطْتُهُ بالسيف وَخْطاً: تناولته من بعيدٍ.
والوَخْط: الطعن وقد وُخِطَ فلانٌ يُوخَطُ وَخْطاً.
وتقول: وَخَطَني الشَّيْبُ، ووُخِطَ فلانُ أي شابَ رأسُهُ فهو مَوْخُوطٌ.
ووَخَطَ في السير يَخِطُ وَخْطاً أي: أسرع. وكذلك وَخَطَ الظليم ونحوه.
خيط: الخِيطُ: قطيعٌ من النعام، الواحدة خَيْطَى، قال لبيد:
وخِيطاً من قواضِبَ مؤلفاتٍ		كأن رِئالَهـا أرق الإفـال
ونعامةٌ خَيْطَي، وخَيْطُها: طول قَصَبِها وعُنُقِها، ويقال: هو ما فيها من اختِلاط سوادٍ في بياضٍ لازم لها، كالعيسِ في الإبل العراب. وثوبٌ مَخيطٌ، حده مَخْيُوطٌ، فلينوا الياء كما لينوها في خاطَ، فالتقى ساكنان: سكون الياء وسكون الواو الساكنة فقالوا: مَخيط، ويقال: مَخوط بإلقاءالياء لالتقاء الساكنين. وكذلك مكولٌ ومكيلٌ.
والخِياطُ: الإبرةُ، والخَيَاطُ الفاعل وحرفته الخِياطَةُ. "والخَيْطُ الأبيض من الخَيْطِ الأسودِ" يعني الصبح.
وخاطَ فلانٌ خَيْطةً واحدة إذا سار سيرةً ولم يقطع السير، قال:
وبينَهما مُلْقَى زِمامٍ كـأنَّـه		مَخيطُ شُجاعٍ آخِرَ اللَّيْل ثائِرِ
طيخ طخي: الطَّيخُ: حكاية للضَّحِك. قالوا: طِيخِ طِيخِ، أي: قهقهوا.
والطَّيْخُ: الكبر.
والطَّخاءةُ والطَّهاءَةُ، ممدودان، من الغيم،: قطعة مستديرة تسد ضوء القمر، ويقال لها: طَيْخةُ القمر، ويقال: هي الطَّخْيةُ من الغيم.
ويقال: هي مارق منها وانفرد، ويجمعان بطرح الهاء.
وفي الحديث: "إن للقلب طَخْأَةٌ كطَخَأَةِ القَمَر" إذا غشيه الشيء. وكل شيء ألبس شيئاً، فهو طَخاءٌ له.
والطَّخْياءُ: ظلمةُ الغيمِ.
ويقال للأحمق: الطَّخْيةُ، ويجمع: الطَّخْيُونَ.

##### Türkçe

**باب الخاء والطاء وو ا ي ء معهما**
**خ ط و**، **خ ط أ**، **خ و ط**، و **خ ط**، **خ ي ط**، **ط ي خ**، **ط خ ي** kullanımdadır.

**خطو**: **خَطَوْتُ** bir tek **خَطْوةً** attım; isim **الخُطْوةُ**’dur; çoğulu **خُطَّى**’dır. Yüce Allah’ın sözü: “**لا تَتَّبِعوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ**”. Hafifleten kimse dedi ki: **خُطْوات** yani: şeytanın izleri; yani: ona uymayın.
Hemze yapan kimse, bir taneyi **خُطْأة** kıldı; **الخَطيئة**’den, yani: bir günah.

**خطأ**: Adam **خَطيءَ** oldu, **خِطْئاً**; o hâlde o **خاطِيءٌ**’dur.
**الخَطيئة**: yağmurun ıskaladığı ve başkasına isabet ettiği bir yer. Ve **أَخطَأَ**: doğruya isabet etmediği zaman.
Ve **خَطايا**’nın aslı **خَطائيء**’dir; onunla **يتامى**’ya kaçtılar; iki hemzeden birinin üzerinde bırakılmasını çirkin gördüler; böylece “**جائِيء**” demen gibi olur; çünkü şu hemze ziyadedir, bu ise asıldır. Ve sahih isimlerde ona bir benzer birlediler; ondan da ona kaçtılar; onu **فعالي** veznine götürdüler; **طاهرٍ** ve **طاهرةٍ** ve **طهارى** gibi; bir tanesi **خَطيئةٌ**’dir.
Ve **الخَطَأْ**: kasdetmediği şeydir; fakat **يُخْطَأْ** **خَطَأ**; ve ben onu **خَطَأْتُه** **تَخْطِئَةً**.

**خوط**: **الخُوْطُ**: diliyle ıslattığı yumuşak dal.

**وخط**: Onu kılıçla **وَخَطْتُهُ** **وَخْطاً**: onu uzaktan aldım.
Ve **الوَخْط**: saplamadır; falan kimse **وُخِطَ**; **يُوخَطُ** **وَخْطاً**.
Ve dersin ki: **وَخَطَني الشَّيْبُ**; ve **وُخِطَ** falan, yani başı ağardı; o hâlde o **مَوْخُوطٌ**’tur.
Ve yürüyüşte **وَخَطَ**; **يَخِطُ** **وَخْطاً**; yani: hızlandı. Ve aynı şekilde devekuşu ve benzeri **وَخَطَ**.

**خيط**: **الخِيطُ**: devekuşundan bir sürü; bir tanesi **خَيْطَى**. Lebîd dedi ki:
وخِيطاً من قواضِبَ مؤلفاتٍ		كأن رِئالَهـا أرق الإفـال
Ve bir dişi devekuşu **خَيْطَي**’dir; ve onun **خَيْطُها**’sı: kamışının ve boynunun uzunluğudur. Ve denilir ki: onda bulunan, ona bitişik beyazlık içinde siyahlığın karışmasıdır; Arap develerindeki **العيسِ** gibi. Ve **ثوبٌ مَخيطٌ**; sınırı **مَخْيُوطٌ**’tur; **خاطَ**’da yumuşattıkları gibi **ياء**’yı yumuşattılar; böylece iki sâkin karşılaştı: **الياء**’nın sükûnu ve sâkin **الواو**’nun sükûnu; dediler ki: **مَخيط**. Ve denilir ki: iki sâkinin karşılaşması sebebiyle **الياء**’yı atarak **مَخوط**. Ve aynı şekilde **مكولٌ** ve **مكيلٌ**.
Ve **الخِياطُ**: iğnedir; **الخَيَاطُ** faildir; mesleği **الخِياطَةُ**’dır. “**والخَيْطُ الأبيض من الخَيْطِ الأسودِ**” yani sabah.
Ve falan kimse bir tek **خَيْطةً** **خاطَ** etti: bir yürüyüş yürüdüğü ve yürüyüşü kesmediği zaman. Dedi ki:
وبينَهما مُلْقَى زِمامٍ كـأنَّـه		مَخيطُ شُجاعٍ آخِرَ اللَّيْل ثائِرِ

**طيخ طخي**: **الطَّيخُ**: gülmeye bir taklittir. Dediler ki: **طِيخِ طِيخِ**; yani: kahkaha attılar.
Ve **الطَّيْخُ**: kibirdir.
Ve **الطَّخاءةُ** ve **الطَّهاءَةُ**; ikisi de uzatılmıştır; buluttandır: ayın ışığını kapatan yuvarlak bir parça; ona: **طَيْخةُ القمر** denilir; ve denilir ki: o, buluttan **الطَّخْيةُ**’dir.
Ve denilir ki: ondan sıyrılıp çıktı ve ayrıldı; ve ikisi **الهاء**’yı atarak çoğul yapılır.
Hadiste: “**إن للقلب طَخْأَةٌ كطَخَأَةِ القَمَر**” yani bir şey onu kapladığı zaman. Ve her şey bir şeye bir şey giydirirse, o onun için **طَخاءٌ**’dır.
Ve **الطَّخْياءُ**: bulutun karanlığıdır.
Ve ahmağa **الطَّخْيةُ** denilir; çoğulu: **الطَّخْيُونَ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%AE/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

طاخَ يَطيخُ: تلطَّخ بالقبيح. وطاخه غيره، يتعدَّى ولا يتعدَّى. وطَيَّخَهُ أيضاً فَتَطَيَّخَ. وطاخَ: تكبَّر. قال الحارث بن حلزة:
فاتركوا الطَيْخَ والتَّعدِّي وإمَّاتتَعاشَوْا ففي التعاشي الداءُ

##### Türkçe

**طاخَ يَطيخُ**: çirkin olanla kirlendi. Ve başkası onu **طاخه**; geçişli olur ve geçişsiz olmaz. Ve onu ayrıca **طَيَّخَهُ**; böylece **فَتَطَيَّخَ**. Ve **طاخَ**: kibirlendi. Hâris b. Hilze dedi ki:
Bırakın **الطَيْخَ**’ı ve haddi aşmayı; ya da görmezden gelin; çünkü görmezden gelmede dert vardır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%AE/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء والياء وما يثلثهما)
(طيب) الطاء والياء والباء أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على خلافِ الخَبيث. من ذلك الطيِّب: ضدّ الخبيث. يقال سبيّ طِيبَةٌ، أي طيِّبٌ. والاستطابة: الاستنجاء؛ لأنَّ الرجل يطيِّب نفسَه مما عليه من الخُبث بالاستنجاء. ونهى رسول الله * صلى الله عليه وآله أن يَستَطِيب الرَّجُل بيمينه. والأطيبانِ: الأكل والنِّكاح. وطَيْبَة([1]) مدينة الرسول صلى الله عليه وآله. ويقال: هذا طعام مَطْيَبةٌ للنَّفْس. والطَّيِّب:الحلال، والطَّاب: الطِّيب: قال:
مُقابَلَ الأعراقِ في الطَّابِ الطَّابْ *** بين أبي العاص وآلِ الخطّابْ([2])

(طيخ) الطاء والياء والخاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تلطّخٍ بغير جميل. قالوا طاخَ يَطِيخُ وتَطيَّخ، إذا تلطَّخ بالقبيح. وقالوا: الطِّيخ: الخِفَّة، وهو بمعنى الطَّيش، قال الحارث:
[فاتركوا الطَّيْخ والتَّعدّي وإمَّا *** تتعاشَوا ففي التَّعاشِي الدَّاءُ([3])](طير) الطاء والياء والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خِفّة الشَّيءِ في الهواءِ. ثمَّ يستعار ذلك في غيرِهِ وفي كلِّ سُرعة. من ذلك الطَّير: جمع طائر، سمِّيَ ذلك لما قُلناه. يقال طارَ يَطير طَيَراناً. ثمَّ يقال لكلِّ مَنْ خفَّ: قد طار. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "خيرُ النَّاسِ رجلٌ مُمْسِكٌ بِعِنان فرسِهِ في سبيل الله، كلَّما سمِعَ هَيْعَةً طار إليها". وقال:
* فَطِرْنَا إليهم بالقنابل والقَنَا *
ويقال مِنْ هذا: تَطَايَرَ الشَّيءُ : تفرَّق. واستطار الفجر: انتشر. وكذلك كلُّ منتشِر. قال الله تعالى: ﴿يَخَافُونَ يَوْمَاً كانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيراً﴾ [الدهر 7]. فأمَّا قولهم: تطيَّر من الشيء، فاشتقاقه من الطَّيرِ كالغراب وما أشبهه. ومن الباب: طائر الإنسانِ، وهو عمَلُهُ. وبئر مُطارَةٌ، إذا كانت واسعة الفم. قال:
* هُوِيُّ الرِّيح في جَفْرٍ مُطارِ([4]) *
ومن الباب : الطَّيْرة: الغضَب، وسمِّي كذا لأنَّه يُستطَار له الإنسان. ومن الباب قولهم: خذ ما تطَايَرَ من شعر رأسك، أي طال. قال:
* وطارَ جِنّيُّ السَّنَامِ الأَطْوَلِ([5]) *
(طيس)  الطاء والياء والسين كلمةٌ واحدة. قال:
* عددتُ قومِي كعَديدِ الطَّيْسِ([6]) *
أراد به العدد الكثير.
(طيش) الطاء والياء والشين كلمةٌ واحدة، وهي الطَّيْش والخِفَّة. وطاشَ السَّهم من هذا، إذا لم يُصِبْ، كأنَّه خَفَّ وطاشَ وطار.
(طين) الطاء والياء والنون كلمةٌ واحدة، وهي الطِّين، وهو معروف. ويقال طيَّنْت البيتَ، وطِنت الكتابَ. ويقال طانَه الله تعالى على الخَيْر، أي جَبَله. وكأَنَّ معناه، والله أعلم، من طِنت الكتاب، أي ختمته؛ كأنَّه طبعه على الخير وختم أمرَهُ بهِ.
---------------------ـــ
([1]) يقال أيضاً طيبة، بتشديد الياء، وطابة، والمطيبة، بتشديد الياء المفتوحة.
([2]) الرجز لكثير بن كثير النوفلي، يمدح به عمر بن عبد العزيز. وقبله:
* يا عمر بن عمر بن الخطاب *.
    وذاك أن أم عمر بن عبد العزيز، هي أم عاصم بنت عاصم بن عمر بن الخطاب، وأبوه عبد العزيز بن مروان بن الحكم بن أبي العاص.
([3]) موضع البيت بياض في الأصل، وأنشد في المجمل الكلمتين الأوليين من البيت.
([4]) صدره في المجمل واللسان (طير): * كأن حفيفها إذ بركوها *.
([5]) لأبي النجم، كما في المجمل، وهو من أم الرَّجز، مجلة المجمع العلمي بدمشق 1347. والرواية فيها وفي الحيوان (6: 185): "وقام جنى السنام الأميل".
([6]) لرؤبة بن العجاج في ملحقات ديوانه 175 واللسان (طيس). وبعده:
* إذا ذهب  القوم الكرام ليسي  *.

ـ

##### Türkçe

(باب **الطاء** و**الياء** وما يثلثهما)
(**طيب**) **الطاء** ve**الياء** ve**الباء** sahih tek bir asıldır; **الخَبيث**’in zıddına delâlet eder. Bundan: **الطيِّب**: **الخبيث**’in zıddı. Denir: سبيّ **طِيبَةٌ**، yani **طيِّبٌ**. Ve **الاستطابة**: **الاستنجاء**’dır; çünkü kişi **الاستنجاء** ile üzerinde bulunan **الخُبث**’ten nefsini **يطيِّب** eder. Ve Resûlullah * صلى الله عليه وآله, erkeğin sağ eliyle **يَستَطِيب** etmesini yasakladı. Ve **الأطيبانِ**: yeme ve nikâh. Ve **طَيْبَة**([1]) Resûl’ün şehridir صلى الله عليه وآله. Ve denir: bu yemek nefis için **مَطْيَبةٌ**’dır. Ve **الطَّيِّب**: helâldir; ve **الطَّاب**: **الطِّيب**’dir. Dedi ki:
مُقابَلَ الأعراقِ في **الطَّابِ** **الطَّابْ** *** بين أبي العاص وآلِ الخطّابْ([2])

(**طيخ**) **الطاء** ve**الياء** ve**الخاء** sahih bir asıldır; güzel olmayan bir şeyle bulaşmaya delâlet eder. Dediler: **طاخَ** **يَطِيخُ** ve**تَطيَّخ**; çirkin olanla bulaştığı zaman. Ve dediler: **الطِّيخ**: hafifliktir; ve o, **الطَّيش** mânâsındadır. Hâris dedi ki:
[فاتركوا **الطَّيْخ** والتَّعدّي وإمَّا *** تتعاشَوا ففي التَّعاشِي الدَّاءُ([3])](**طير**) **الطاء** ve**الياء** ve**الراء** tek bir asıldır; şeyin havada hafifliğine delâlet eder. Sonra bu, onun dışında ve her süratte ödünç alınır. Bundan: **الطَّير**: **طائر**’in cem‘i; dediğimiz şey sebebiyle böyle adlandırıldı. Denir: **طارَ** **يَطير** **طَيَراناً**. Sonra hafifleyen her kimse için denir: “**قد طار**”. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: "İnsanların hayırlısı, Allah yolunda atının dizginini tutan bir adamdır; her ne zaman bir **هَيْعَةً** işitse ona doğru **طار**." Ve dedi ki:
* فَطِرْنَا إليهم بالقنابل والقَنَا *
Ve bundan denir: **تَطَايَرَ** şey: dağıldı. Ve **استطار** fecr: yayıldı. Ve yayılan her şey de böyledir. Allah تعالى dedi ki: ﴿يَخَافُونَ يَوْمَاً كانَ شَرُّهُ **مُسْتَطِيراً**﴾ [الدهر 7]. Ama onların “şeyden **تطيَّر** etti” sözlerine gelince, onun اشتقاقı **الطَّير**’dendir; karga ve benzeri gibi. Ve babdandır: insanın **طائر**’i; o, onun amelidir. Ve **بئر مُطارَةٌ**: ağzı geniş olduğu zaman. Dedi ki:
* هُوِيُّ الرِّيح في جَفْرٍ مُطارِ([4]) *
Ve babdandır: **الطَّيْرة**: öfkedir; böyle adlandırıldı, çünkü insan onun için **يُستطَار** edilir. Ve babdandır onların sözü: “başının saçından **ما تطَايَرَ** olanı al”, yani uzadı. Dedi ki:
* وطارَ جِنّيُّ السَّنَامِ الأَطْوَلِ([5]) *
(**طيس**)  **الطاء** ve**الياء** ve**السين** tek bir kelimedir. Dedi ki:
* عددتُ قومِي كعَديدِ **الطَّيْسِ**([6]) *
Bununla çok sayıyı kastetti.
(**طيش**) **الطاء** ve**الياء** ve**الشين** tek bir kelimedir; o da **الطَّيْش** ve hafifliktir. Ve bundan: ok **طاشَ**; isabet etmediği zaman; sanki hafifledi ve **طاشَ** ve uçtu.
(**طين**) **الطاء** ve**الياء** ve**النون** tek bir kelimedir; o da **الطِّين**’dir ve o bilinir. Ve denir: evi **طيَّنْت**; ve kitabı **طِنت**. Ve denir: Allah تعالى onu hayır üzere **طانَه**; yani onu yoğurdu. Ve sanki mânâsı—Allah daha iyi bilir—“kitabı **طِنت**”ten, yani onu mühürledim; sanki onu hayır üzere damgaladı ve işini onunla mühürledi.

---------------------ـــ
([1]) Ayrıca **طيبة** denir; **الياء**’ı şeddeli olarak; ve **طابة**; ve **المطيبة**; fethalı şeddeli **الياء** ile.
([2]) Recez, Kesîr b. Kesîr en-Nevfelî’nindir; onunla Ömer b. Abdülazîz’i över. Ve ondan önce:
* يا عمر بن عمر بن الخطاب *.
    Ve bu, Ömer b. Abdülazîz’in annesinin, Âsım b. Âsım b. Ömer b. el-Hattâb’ın kızı Ümmü Âsım olması; babasının da Ebû’l-Âs b. Mervân b. el-Hakem b. Ebî’l-Âs olması sebebiyledir.
([3]) Beytin yeri asılda boştur; ve el-Mücmel’de beytin ilk iki kelimesi inşâd edilmiştir.
([4]) صدرُه el-Mücmel ve el-Lisân (**طير**)’de: * كأن حفيفها إذ بركوها *.
([5]) Ebû’n-Necm’indir; el-Mücmel’de olduğu gibi; ve o, Ümmü’r-Recez’dendir; Dımaşk’ta Mecelletü’l-Mecma‘i’l-İlmî 1347. Ve rivayet onda ve el-Hayevân’da (6: 185): "وقام جنى السنام الأميل".
([6]) Rü’be b. el-Accâc’ındır; divanının ملحقات’ında 175 ve el-Lisân (**طيس**). Ve ondan sonra:
* إذا ذهب  القوم الكرام ليسي  *.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ابن سيده: طاخَ الأَمرَ طَيْخاً: أَفسده؛ وقال أَحمد بن يحيى: هو مِن تَواطَخَ القومُ؛ قال: وهذا من الفساد بحيث تراه؛ قال ابن جني: وقد يجوز أَن يحسن الظنّ به فيقال إِنه أَراد كأَنه مقلوب منه. ابن الأَعرابي: المُطَيَّخُ الفاسد. وطاخ يَطِيخُ طَيْخاً: تلطخ بقبيح من قول أَو فعل. وطاخَه هو وطَيَّخَه: لطخه به؛ يتعدّى ولا يتعدى؛ وأَنشد الأَزهري: ولَسْتَ بطيَّاخَةٍ في الرجال،
ولَسْتَ بِخِزْرافَة أَحْدَبا
اللحياني: طاخ فلان فلاناً يطيخه ويطوخه: رماه بقبيح من قول أَو فعل. وطَيَّخَه بشرّ: لطخهُ. أَبو زيد: طيَّخه العذاب أَلحَّ عليه فأَهلكه، وطيخه السَّمَن: امتلأَ سِمَناً. أَبو مالك: طيخ أَصحابه إِذا شتمهم فأَلحَّ عليهم.
ورجل طائخ وطيَّاخة وطَيْخَة: أَحمقُ لا خير فيه؛ وقيل: أَحمق قذر، وجمع الطَّيْخَة طيخات؛ قال: ولم نسمعه مكسراً.
والطِّيخ والطَّيْخ: الجهل. والطَّيْخُ: الكِبر. وطاخ: تكبر؛ قال الحرث بن حِلزة:
فاتركوا الطَّيْخَ والتعدّي، وإِما
تتعاشوا، ففي التعاشي الداءُ
وزمن الطَّيخة: زمن الفتنة والحرب؛ يقال: أَتانا فلان زمن الطيخة. وناقة طيوخ: تذهب يميناً وشمالاً وتأْكل من أَطراف الشجر. وطِيخِ: حكايةُ صوت الضحك، حكاه سيبويه؛ الليث: يقول الناس طِيخِ طِيخِ أَي قهقهوا.
وطَيْخٌ: موضعٌ بينَ ذي خَشَبٍ ووادي القرى؛ قال كثير عزة: فوالله ما أَدري، أَطَيْخاً تواعدوا
لتمٍّ ظمٍ، أَم ماءَ حَيْدَةَ أَوردوا

##### Türkçe

ابن Sîde: **طاخَ** işi **طَيْخاً**: onu bozdu; Ahmed b. Yahyâ dedi ki: o,
**تَواطَخَ القومُ**’dandır; dedi ki: ve bu, onu gördüğün şekilde bozulmadandır;
İbn Cinnî dedi ki: ve ona iyi zan beslemek câiz olabilir de şöyle denir:
sanki ondan çevrilmiş (kalb edilmiş) olmasını murad etti.

İbnü’l-A‘râbî: **المُطَيَّخُ** bozuk olandır.

Ve **طاخ** **يَطِيخُ** **طَيْخاً**: sözden yahut fiilden çirkin bir şeyle kirlendi.

Ve **طاخَه** o ve **طَيَّخَه**: onu onunla lekeledi; geçişli olur ve geçişsiz olur;
Ezherî inşâd etti:
Ve sen erkekler içinde **بطيَّاخَةٍ** değilsin,
Ve sen **بِخِزْرافَة** kambur değilsin.

Lihyânî: **طاخ** falan, falanı **يطيخه** ve **يطوخه**: onu sözden yahut fiilden çirkin bir şeyle attı.

Ve **طَيَّخَه** bir şer ile: onu lekeledi.

Ebû Zeyd: **طيَّخه** azap: ona ısrar etti de onu helâk etti,
ve **وطيخه السَّمَن**: semizlikçe doldu.

Ebû Mâlik: **طيخ** arkadaşlarını: onlara sövdüğü zaman, onlara ısrar etti.

Ve bir adam **طائخ** ve **طيَّاخة** ve **طَيْخَة**: içinde hayır olmayan ahmaktır;
ve denildi ki: pis ahmak; **الطَّيْخَة**’nin çoğulu **طيخات**tır; dedi ki:
ve onu kırık çoğul olarak işitmedik.

Ve **الطِّيخ** ve **الطَّيْخ**: cehalettir.

Ve **الطَّيْخُ**: kibirdir.

Ve **طاخ**: kibirlendi; Hâris b. Hilize dedi ki:
Bırakın **الطَّيْخَ**’ı ve haddi aşmayı; yahut
birlikte yaşayın; çünkü birlikte yaşayışta dert vardır.

Ve **زمن الطَّيخة**: fitne ve savaş zamanı; denilir: falan bize **زمن الطيخة**’de geldi.

Ve bir dişi deve **طيوخ**: sağa ve sola gider ve ağacın uçlarından yer.

Ve **وطِيخِ**: gülme sesinin hikâyesidir; Sîbeveyh onu hikâye etti;
Leys: insanlar **طِيخِ طِيخِ** derler, yani kahkaha attılar.

Ve **وطَيْخٌ**: Zî Haşeb ile Vâdî’l-Kurâ arasında bir yerdir; Kesîr Azze dedi ki:
Vallahi bilmem, **أَطَيْخاً** mı sözleştiler,
tam bir susuzluk için mi, yoksa Hayde’nin suyunu mu getirdiler?

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

طاخ يطيخ طيخا تلطخ بالقبيح، من قول أو فعل، كتطيخ. وطاخ فلانا: لطخه به، أي بالقبيح، كطيخه، يتعدى ولا يتعدى. وطاخ طيخا: تكبر وانهمك في الباطل. قال الحارث بن حلزة:
  فاتركوا الطيخ والتعدي وإما                      تتعاشوا ففي التعاشي الداء والطائخ والطياخة والطيخة: الأحمق قذر. وجمع الطيخة طيخات، قال: ولم نسمعه مكسرا. وروي الطياخة، مشددا فيما أنشد الأزهري:
  ولست بطياخة في الرجال                      ولست بخزرافة أخدبـا ولست بخزرافة أخدبا وزمن الطيخة: زمن الفتنة والحرب. وعن أبي زيد: طضيخه السمن: ملأه شمحما ولحما. وعن أبي زيد طيخ، العذاب عليه: ألح، الأولى أن يقول: طيخه العذاب: ألح عليه فأهلكه، كما هو نص أبي زيد. والمطيخ كمعظم: الفاسد، قال ابن سيده: طاخ الأمر طيخا: أفسده. وقال أحمد بن يحيى: هو من تواطخ القوم. قال: وهذا ن الفساد بحيث تراه. قال ابن جني: وقد يجوز أن يحسن الظن به فيقال إنه أراد كأنه مقلوب منه. والمطيخ أيضا: المطلي بالقطران. والطيخ بالكسر: حكاية صوت الضحك، حكاه سيبويه. وقال الليث: قالوا: طيخ طيخ بالكسر، مبنيا على الكسر، أي قهقهوا، وقد تقدم. ومما يستدرك عليه: قال أبو مالك: طيخ أصحابه، إذا شتمهم فألح عليهم، والطيخ والطيخ: الجهل. وناقة طيوخ: تذهب يمينا وشمالا وتأكل من أطراف الشجر. وطيخ، بالفتح: موضع بين ذي خشب ووادي القرى. قال كثير عزة:
  فوالله ما أدري أطيخا تواعدوا                      لتم ظم أم ماء حـيدة أوردوا

##### Türkçe

**طاخ** **يطيخ** **طيخا**: çirkin olanla, sözden veya fiilden, bulaştı; **كتطيخ** gibi. Ve **طاخ** falancayı: onu onunla, yani çirkin olanla, bulaştırdı; **كطيخه** gibi; geçişli olur ve geçişsiz olur. Ve **طاخ** **طيخا**: büyüklendi ve bâtıla gömüldü. Hâris b. Hılleze dedi ki:
  Öyleyse **الطيخ**i ve haddi aşmayı bırakın; yoksa
                      eğer geçinip giderseniz, geçinip gitmede hastalık vardır.

Ve **الطائخ** ve **الطياخة** ve **الطيخة**: ahmak, pis. Ve **الطيخة**’nin çoğulu **طيخات**tır; dedi ki: onu kırık çoğul olarak işitmedik. Ve **الطياخة** rivayet edildi; şeddeli olarak, Ezherî’nin inşad ettiğinde:
  Erkekler içinde bir **طياخة** değilim
                      ve kambur bir saçmalık değilim

Ve kambur bir saçmalık değilim. Ve **زمن الطيخة**: fitne ve savaş zamanı. Ebû Zeyd’den: **طضيخه السمن**: onu yağ ve etle dolu, şişman yaptı. Ve Ebû Zeyd’den: **طيخ، العذاب عليه**: ısrar etti; ilkinin şöyle demesi daha uygundur: **طيخه العذاب**: ona ısrar etti de onu helâk etti; Ebû Zeyd’in nassı olduğu üzere. Ve **المطيخ** ( **معظم** gibi): bozuk olan; İbn Sîde dedi ki: **طاخ الأمر طيخا**: onu bozdu. Ahmed b. Yahyâ dedi ki: o, **تواطخ القوم**’dandır. Dedi ki: ve bu, onu gördüğün hâliyle bozulmadır. İbn Cinnî dedi ki: ve ona iyi zan beslemek câiz olur; şöyle denir: sanki ondan ters çevrilmiş (maklûb) olmasını murad etti. Ve **المطيخ** ayrıca: katranla kaplanmış olan. Ve **الطيخ** (kesre ile): gülme sesinin hikâyesi; Sîbeveyh onu hikâye etti. Leys dedi ki: dediler: **طيخ طيخ** (kesre ile), kesre üzere mebnî olarak; yani kahkaha attılar; ve daha önce geçti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerden: Ebû Mâlik dedi ki: **طيخ** ashabına, onları sövdüğünde de üzerlerine ısrar ettiğinde. Ve **الطيخ** ve **الطيخ**: cehalet. Ve **ناقة طيوخ**: sağa ve sola gider ve ağaçların uçlarından yer. Ve **طيخ** (fetha ile): **ذي خشب** ile **وادي القرى** arasında bir yer. Kesîr Azze dedi ki:
  Vallahi bilmiyorum, **أطيخا** mı sözleştiler
                      **لتم ظم** mı, yoksa **ماء حـيدة** mi götürdüler

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%AE/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

طَاخَ
1 طَاخَ ذ , aor. يَطِيخُ, (S, L, K,) inf. n. طَيْخٌ; (L;) as also ↓ تطيّخ; He became charged, reproached, or upbraided, with something bad, evil, abominable, or foul, (S, L, K,) either said or done. (L.) ― -b2- And طاخ, aor. as above, (S, L, K,) and so the inf. n., (L,) He magnified himself, or was proud. (S, L, K.) ― -b3- And He exerted himself, or strove, and persisted, or persevered, in that which was vain. (K.) -A2- طَاخَهُ, aor. يِطِيخُهُ, (S, L, K,) inf. n. طَيْخٌ; as also طاخهُ, aor. يَطُوخُهُ, inf. n. طَوْخٌ; but the former is the more common; (TA in art. طوخ;) and ↓ طيّخهُ; He charged, reproached, or upbraided, him with something bad, evil, abominable, or foul, (S, L, K,) either said or done. (L.) And أَصْحَابَهُ ↓ طيّخ He reviled and harassed his companions. (Aboo-Mلlik, TA.) ― -b2- And طاخ الأَمْرَ, inf. n. as above, He corrupted, vitiated, or marred, the affair. (ISd, TA.)

2 طَيَّخَ see above, in two places. ― -b2- طيّخ العَذَابُ عَلَيْهِ, (K,) or rather (TA) طيّخهُ العَذَابُ, (AZ, TA,) Punishment pressed severely, or persistently, upon him, so that it killed him. (AZ, K, TA.) ― -b3- And طيّخهُ السِّمَنُ Fatness filled him with fat and flesh. (AZ, K, TA.)

5 تَطَيَّخَ see 1, first sentence.

طَيْخٌ
طَيْخٌ ذ : see the next paragraph.

طِيخٌ
طِيخٌ ذ a word imitative of the sound of laughing. (Sb, K.) قَالُوا طِيخِ طِيخِ, the word طيخ being in this case indecl., with kesr for its termination, means They uttered a reiterated laughing [like a repeating of طِيخ]. (Lth, K, TA.) -A2- Also, and ↓ طَيْخٌ, Ignorance. (TA.)

طَيْخَةٌ
طَيْخَةٌ ذ (L, K) and ↓ طَائِخٌ and ↓ طَيَّاخَةٌ [which last is a doubly intensive epithet] (L) Stupid, in whom is little good: (L, K:) or stupid and dirty: pl. of the first طَيْخَاتٌ: it has no known broken pl. (L.) [See also طَبْخَةٌ and طَنَخَةٌ.] -A2- Also the first, Trial; sedition, or conflict and faction; or the like; syn. فِتْنَةٌ; (K, TA;) and war. (TA.) [See also طَيْحَةٌ.]

طَيُوخٌ
طَيُوخٌ ذ A she-camel that goes to the right and left, and crops the extremities of the trees. (TA.)

طَيَّاخَةٌ
طَيَّاخَةٌ ذ : see طَيْخَةٌ.

طَائِخٌ
طَائِخٌ ذ : see طَيْخَةٌ.

مُطَيَّخٌ
مُطَيَّخٌ ذ [app. applied to a camel] Smeared with tar. (K.) ― -b2- And Bad, corrupt, or vitious. (K.)

##### Türkçe

طَاخَ
1 **طَاخَ** ذ, muzâri‘ **يَطِيخُ**, (S, L, K,) mastar **طَيْخٌ**; (L;) yine ↓ **تطيّخ** olarak da; Kötü, şer, iğrenç veya pis bir şeyle, (S, L, K,) ister söylenmiş ister yapılmış olsun, itham edilmiş, ayıplanmış yahut azarlanmış oldu. (L.) ― -b2- Ve **طاخ**, muzâri‘ yukarıdaki gibi, (S, L, K,) ve mastar da öyle, (L,) Kendini büyüttü, yahut kibirlendi. (S, L, K.) ― -b3- Ve bâtıl olan şeyde kendini zorladı yahut çabaladı ve ısrar etti yahut sebat etti. (K.) -A2- **طَاخَهُ**, muzâri‘ **يِطِيخُهُ**, (S, L, K,) mastar **طَيْخٌ**; yine **طاخهُ**, muzâri‘ **يَطُوخُهُ**, mastar **طَوْخٌ**; lâkin birincisi daha yaygındır; (TA, md. **طوخ**’ta;) ve ↓ **طيّخهُ**; Onu, (S, L, K,) ister söylenmiş ister yapılmış olsun, kötü, şer, iğrenç veya pis bir şeyle itham etti, ayıpladı yahut azarladı. (L.) Ve **أَصْحَابَهُ** ↓ **طيّخ**: Yoldaşlarına sövdü ve onları taciz etti. (Aboo-Mلlik, TA.) ― -b2- Ve **طاخ الأَمْرَ**, mastar yukarıdaki gibi, İşi bozdu, ifsat etti yahut berbat etti. (ISd, TA.)

2 **طَيَّخَ**: yukarıya bak, iki yerde. ― -b2- **طيّخ العَذَابُ عَلَيْهِ**, (K,) yahut daha doğrusu (TA) **طيّخهُ العَذَابُ**, (AZ, TA,) Azap onun üzerine şiddetle yahut sürekli bastırdı; öyle ki onu öldürdü. (AZ, K, TA.) ― -b3- Ve **طيّخهُ السِّمَنُ**: Şişmanlık onu yağ ve etle doldurdu. (AZ, K, TA.)

5 **تَطَيَّخَ**: 1’e bak, ilk cümle.

طَيْخٌ
**طَيْخٌ** ذ : sonraki paragrafa bak.

طِيخٌ
**طِيخٌ** ذ gülme sesinin taklidi olan bir kelimedir. (Sb, K.) **قَالُوا طِيخِ طِيخِ**, bu durumda **طيخ** kelimesi gayr-i munsarif olup, sonu için kesra ile, Şöyle demektir: Tekrarlanan bir gülmeyi [**طِيخ**’in tekrarı gibi] çıkardılar. (Lth, K, TA.) -A2- Ayrıca, ve ↓ **طَيْخٌ**, Cehalet. (TA.)

طَيْخَةٌ
**طَيْخَةٌ** ذ (L, K) ve ↓ **طَائِخٌ** ve ↓ **طَيَّاخَةٌ** [ki bu sonuncusu iki kat şiddetli bir sıfattır] (L) Aptal; kendisinde az hayır bulunan: (L, K:) yahut aptal ve pis: birincinin çoğulu **طَيْخَاتٌ**: bilinen bir kırık çoğulu yoktur. (L.) [Yine **طَبْخَةٌ** ve **طَنَخَةٌ**’ye bak.] -A2- Ayrıca birincisi, İmtihan; fitne, yahut çatışma ve hizipleşme; yahut benzeri; eşanlamlısı **فِتْنَةٌ**; (K, TA;) ve savaş. (TA.) [Yine **طَيْحَةٌ**’ye bak.]

طَيُوخٌ
**طَيُوخٌ** ذ Sağa sola giden ve ağaçların uç kısımlarını koparıp yiyen bir dişi deve. (TA.)

طَيَّاخَةٌ
**طَيَّاخَةٌ** ذ : **طَيْخَةٌ**’ye bak.

طَائِخٌ
**طَائِخٌ** ذ : **طَيْخَةٌ**’ye bak.

مُطَيَّخٌ
**مُطَيَّخٌ** ذ [görünüşe göre deveye uygulanır] Katranla sıvanmış. (K.) ― -b2- Ve kötü, bozuk yahut fâsit. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%AE/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَاخَ
طَاخَ ( y )  I ( n. ac. طَيْخ 1 ),
a.  Was defiled, polluted.

b.  Defiled, polluted.

c.  Was haughty, proud.

d.  Was frivolous.

طَيَّخَ
طَيَّخَ II ,
a.  see I (b) .

تَطَيَّخَ
تَطَيَّخَ V ,
a.  see I (a) .

طَيْخ
طَيْخ [ 1 ],
a.  Pride.

##### Türkçe

طَاخَ
طَاخَ ( y ) I ( n. ac. **طَيْخ** 1 ),
a. Kirletilmiş, pisletilmiş oldu.

b. Kirletilmiş, pisletilmiş.

c. Kibirli, gururlu oldu.

d. Hafifmeşrep oldu.

طَيَّخَ
طَيَّخَ II ,
a. I (b)’ye bak.

تَطَيَّخَ
تَطَيَّخَ V ,
a. I (a)’ya bak.

طَيْخ
طَيْخ [ 1 ],
a. Gurur.
