# طير (ط-ي-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%8A%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Tayr” kuş demektir

- Harfler: ط - ي - ر
- Kur'an'da: 29 geçiş · 24 ayet · 17 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (17)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الطَّيْرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%8E%D9%91%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Kuş; Kuşlar | 6 | 6 | [2:260](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/2:260.md) |
| [الطَّيْرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%8E%D9%91%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8F.md) | الْفَعْلُ | Kuşlar | 3 | 3 | [12:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/12:36.md) |
| [طَيْرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%B7%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Kuş; Kuşlar | 3 | 3 | [3:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/3:49.md) |
| [وَالطَّيْرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%8E%D9%91%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8E.md) | وَالْفَعْلَ | Ve kuşlar | 3 | 3 | [21:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/21:79.md) |
| [طَائِرُكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%B7%D9%8E%D8%A7%D8%A6%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَاعِلُكُمْ | Uğursuzluğunuz | 2 | 2 | [27:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/27:47.md) |
| [اطَّيَّرْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%A7%D8%B7%D9%8E%D9%91%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | تَفَعَّلْنَا | Uğursuzluğa uğradık | 1 | 1 | [27:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/27:47.md) |
| [الطَّيْرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%8E%D9%91%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8E.md) | الْفَعْلَ | Kuşlar | 1 | 1 | [27:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/27:20.md) |
| [تَطَيَّرْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | تَفَعَّلْنَا | Uğursuzluğa uğradık | 1 | 1 | [36:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/36:18.md) |
| [طَائِرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%B7%D9%8E%D8%A7%D8%A6%D9%90%D8%B1%D9%8D.md) | فَاعِلٍ | Kuş | 1 | 1 | [6:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/6:38.md) |
| [طَائِرَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%B7%D9%8E%D8%A7%D8%A6%D9%90%D8%B1%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | فَاعِلَهُ | Onun uğursuzluğu | 1 | 1 | [17:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/17:13.md) |
| [طَائِرُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%B7%D9%8E%D8%A7%D8%A6%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَاعِلُهُمْ | Onların uğursuzluğu | 1 | 1 | [7:131](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/7:131.md) |
| [طَيْرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%B7%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8D.md) | فَعْلٍ | Kuş | 1 | 1 | [56:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/56:21.md) |
| [مُسْتَطِيرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B7%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | مُسْتَفْعِيلًا | Yaygın | 1 | 1 | [76:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/76:7.md) |
| [وَالطَّيْرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%8E%D9%91%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8F.md) | وَالْفَعْلُ | Ve kuşlar | 1 | 1 | [24:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/24:41.md) |
| [وَالطَّيْرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%8E%D9%91%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%90.md) | وَالْفَعْلِ | Ve kuşlar | 1 | 1 | [27:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/27:17.md) |
| [يَطَّيَّرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D9%91%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | يَتَفَعَّلُوا | Uğursuzluğa uğrarlar | 1 | 1 | [7:131](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/7:131.md) |
| [يَطِيرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B7%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8F.md) | يَفْعِلُ | Uçar | 1 | 1 | [6:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/6:38.md) |

## Mücavir kökler — 58 mücavir (177 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [برص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B5.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Ebres alacadır, cüzzam hastalığı demektir
2. [كمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Kataraktlı
3. [داود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 18 · Davut
4. [سليمان](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 18 · Süleyman
5. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 6 ortak ayet · G² 18 · Beraber
6. [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Biçim gibi
7. [خمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Hamr (hı) : Üzümden yapılan içki, şarap demektir
8. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Dağ anlamındadır
9. [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
10. [سجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Dibi çepeçevre kazılmış hurma ağacı demektir
11. [صفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · “Soffa”, odalar arası oturma yeridir
12. [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Döllenmiş yumurta
13. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 6 ortak ayet · G² 11 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
14. [أوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Ev arı sürüsü anlamındadır
15. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Baş demektir
16. [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Körük demektir
17. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Kepçe, kefe demektir
18. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Koku veren yağdır
19. [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Berr kara parçası demektir
20. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Ekel pas demektir
21. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Sahr kayalık sahadır
22. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Üst
23. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Akan deredir
24. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
25. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
26. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
27. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Gem demektir
28. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
29. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Kulak demektir
30. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
31. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
32. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 3 · Dağın sivri noktası demektir
33. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 9 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
34. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
35. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Oğullar
36. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
37. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
38. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
39. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
40. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
41. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
42. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Uyanık yılan demektir
43. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
44. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
45. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
46. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
47. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
48. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Şey
49. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
50. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
51. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
52. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 8 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
53. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
54. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
55. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir
56. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
57. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir
58. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طير |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi ya olan kök) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md), [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md), [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md), [سير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir cismin havadaki hafifliği, kanat çırparak yükselmesi ve hızla intikal etmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Kuş cinsinin tabiattaki hareketi, kader ve amelin boyna dolanması, olayları uğursuzluğa yorma psikolojisi ve şerrin yayılması |
| Çekirdek Özet 3 | Maddi zeminden kopup bağımsızlaşma, yayılma kabiliyeti ve amelin failinden ayrılamaz bir kader bağına dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki zihinsel ve ahlaki kullanımlarını yalnızca 'kuş' biyolojisine indirgemek veya 'tâir' kelimesini falcılık bağlamında soyut bir tesadüf sayıp amelin insanın kendi boynuna bağlanan sorumluluğu olduğu gerçeğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طي | Katlama, bükme, bir yüzeyden ayrılma, yumuşak bir kıvrımla yükselme veya toparlanma; aynı çekirdeği paylaşan [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) kökünde lezzet ve hoşluğun genze yayılarak yükselmesi, [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) kökünde ise suyla yoğrulup kıvrılabilen yapışkan toprak kastedilir. | ر | Çekirdeğin kıvrılma ve toparlanma hareketine süreklilik, akışkan bir tekrarlama ve yukarı doğru yayılma dinamiği eklenerek havalanma, kanat çırpma ve havada hızla dağılma eylemine dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Havayı veya rüzgârı kanatların altına alıp toplayarak yükselmeyi sağlayan sarmal mekaniği temsil eder. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Vücuttan iki yana açılarak havayı döven kanat uzantısını, aktif çabayı ve hareket kabiliyetini gösterir. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Hareketin yukarıya, baş hizasının da fevkine, göğe doğru yönelmesini ve yüksekliği ifade eder. |
| طير | Havanın kanat altına alınarak bedenin yukarıya doğru sevk edilmesi | Cismin yerden kopup havada süzülmesi, kanatların itişiyle irtifa kazanması ve hızla menziline doğru akması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir varlığın ağırlığını hafifleterek havada kanat çırpması, yerden kopup yükselmesi ve gök boşluğunda hızla yol almasıdır; ayrıca bir kuyunun ağzının son derece geniş olması veya saçın dağılıp uzaması durumuna da مطارة denilmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye Arapları sefere çıkacakları vakit kuşların uçuş yönüne bakarak kehanette bulunur (iyilik veya uğursuzluk çıkarır), buna زجر الطير derlerdi; şair el-A'şâ veya çağdaşları kuşların sağdan sola (bârih) veya soldan sağa (sânih) uçuşunu birer talih işareti olarak beyitlerinde anmışlardır. Pakette geçen şahitte ise savaş atının hızını uçmaya benzeterek: فَطِرْنَا إليهم بالقنابل والقَنَا denilmiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde kök, hem kuşların havada intikali hem de ani ve dehşetli haberlerin topluluk arasında bir anda yayılması (تطاير الخبر) ve sabah aydınlığının ufukta yarılıp dağılması (استطار الفجر) anlamlarında kullanılmıştır. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde طير kökü, Batı Sami ve Güney Sami sahasında düzenli bir fonetik ve semantik süreklilik gösterir. İbranicede kökün doğrudan karşılığı bulunmamakla birlikte, kök Arapçanın özgün fonetik yapısı içinde /t/ - /y/ - /r/ dizilişiyle kuş, uçma ve havada süzülme semantiğini taşır; Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde /t-y-r/ benzeri yapılar kuş ve uçuş eylemleriyle ilintilendirilir. Aramice ve Süryanicede uçma fiili için genellikle farklı kökler (örneğin فر veya [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md)) öne çıksa da Arapçada kök, hem biyolojik bir uçucu sınıfını hem de bu varlıkların hareketinden türetilen kehanet (tetayyur / kuş uçurarak fal bakma) pratiklerini adlandıran merkezi bir kültürel terime dönüşmüştür. Kökün en derin semantik çekirdeği hafiflik, havalanma ve hızla yayılmadır; Arapça bu çekirdeği hem amelin manevi sorumluluğunu (insanın boynuna asılan tâir) hem de felaketin her tarafı kuşatıcı biçimde yayılmasını (müstetîr) ifade edecek şekilde genişletmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Havada hafifleme ve hızla yükselme | Kökten türeyen tüm kelimeler cismin yerçekiminden kurtulup havada yayılması, kuş cinsinin uçması ve bilahare haberin veya şerrin çevreye saçılması fikri etrafında gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arap yarımadası ortak vokabüleri | İbrani ve Arami kollarında uçma eylemi için başka kökler yaygınken, Arapça ve komşu Güney Sami lehçelerinde kök kuş ve uçuş kavramının birincil taşıyıcısı olmuştur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer dallarında bu üçlü ses dizilimiyle doğrudan doğrulanmış soydaş bir kök gösterilememektedir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طير | Anlamlı | Uçmak, kuş, hafifleyip yayılmak | Kuşun kanat çırparak havada yükselmesi, hız ve dağılma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [طري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%8A.md) | Anlamlı | Taze, yumuşak ve nemli olmak | Kuruluktan uzak, yeni ve körpe olma hali | Kur'an'da geçer (lahmen tariyyâ) |
| يطر | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Sözlüklerde müstamel bir kök olarak kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| يرط | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Sözlüklerde müstamel bir kök olarak kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| [رطي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B7%D9%8A.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Sözlüklerde müstamel bir kök olarak kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| [ريط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B7.md) | Anlamlı | Tek parça yumuşak kumaş, çarşaf | Ek yeri olmayan ince ve yumuşak örtü (rîta) | Kitābü’l-ʿAyn'da müstameldir; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طير | Merkez | Havada uçma, hafiflik ve hızla intikal | Bedenin ağırlığını kanatlarla yenip gökte yol alması | Hem kanatlı canlıyı hem de hızla çevreye saçılan fiilleri kapsar |
| [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) | Komşu | Boşlukta veya akışkan ortamda süzülme | Ortamda batmadan pürüzsüzce kayıp gitmeyi vurgular; kanat çırpma zorunluluğu yoktur | Gök cisimlerinin veya suda yüzenlerin engelsiz akışıdır |
| [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) | Komşu | Mesafe katetme, açığa çıkma | Yeryüzünde geniş bir alanı aşma ve perdeyi aralama eylemidir | Uçmaktan ziyade örtüyü kaldırma ve yatay yolculuktur |
| [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) | Komşu | Bir mecrada hızla akıp gitme | Belirli bir yatak veya güzergâh boyunca kesintisiz ilerleyiştir | Akışkanlık ve doğrusal hız esastır |
| [سير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B1.md) | Komşu | Karada hareket etme, yürüme | Yeryüzü sathında adımlarla veya bineklerle yol alma eylemidir | Yatay ve zeminle temas halinde bir harekettir |
| [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) | Zıt | Sabit durma, yerleşme, sükûnet bulma | Hareketin durması, bir mekânda ağırlıkla karar kılınmasıdır | Uçmanın ve havada dağılmanın tam karşıtı olan hareketsizliktir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طير | Uçmak, kuş, dağılmak, uğursuzluk saymak | Fiziksel uçuş eylemini, kanatlı canlıları ve mecazen amelin boyna takılmasını kapsar | Kesin |
| Latince | volare, avis, omen | Uçmak, kuş, kehanet/alamet | volare yalnızca uçma fiilini, avis kuşu karşılar; omen ise kuş uçuşundan çıkarılan kehaneti karşılayıp kökün fal boyutuna denk düşer | Güçlü |
| İngilizce | to fly, bird, omen, disperse | Uçmak, kuş, alamet, yayılmak | fly fiziki hareketi, bird biyolojik türü, omen ise tetayyur boyutunu karşılar; tek bir kelime amelin kader bağı oluşunu kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | fliegen, Vogel, Vorzeichen | Uçmak, kuş, uğursuzluk/alamet | fliegen ve Vogel fiziksel katmanı, Vorzeichen ise kadim kuş kehanetlerini karşılar | Güçlü |
| Fransızca | voler, oiseau, présage | Uçmak, kuş, kehanet/önsezi | voler uçmayı, présage ise Arapların kuş hareketlerinden çıkardıkları uğursuzluk veya fal inancını ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الطَّيْر / طَيْرًا | Biyolojik kuş cinsi ve kanatlı varlıklar | Tabiat ayetlerinde, Hz. İbrahim'in kuşları çağırmasında, Hz. İsa'nın çamurdan kuş biçimi yapmasında ve teshir bağlamında; Bakara [2:260](https://lisan.digital/tr/ayet/2:260.md), Âl-i İmrân [3:49](https://lisan.digital/tr/ayet/3:49.md), Mâide [5:110](https://lisan.digital/tr/ayet/5:110.md), Enbiyâ [21:79](https://lisan.digital/tr/ayet/21:79.md), Nûr [24:41](https://lisan.digital/tr/ayet/24:41.md), Mülk [67:19](https://lisan.digital/tr/ayet/67:19.md). |
| طَائِر / طَائِرَهُ | İnsanın kendi ameli, kaderi ve ayrılmaz sorumluluğu | Bireysel ahlaki sorumluluğun ve amel defterinin kıyamet günü insanın kendi boynuna bağlanması bağlamında; İsrâ [17:13](https://lisan.digital/tr/ayet/17:13.md). |
| تَطَيَّرْنَا / اطَّيَّرْنَا / طَائِرُكُمْ | Uğursuzluğa yorma, suçu başkasına atma (tetayyur) | Müşriklerin ve inkârcıların peygamberleri başlarına gelen musibetlerin sebebi ve uğursuzluk kaynağı saymaları bağlamında; A'râf [7:131](https://lisan.digital/tr/ayet/7:131.md), Neml [27:47](https://lisan.digital/tr/ayet/27:47.md), Yâsîn [36:18](https://lisan.digital/tr/ayet/36:18.md)-19. |
| مُسْتَطِيرًا | Geniş alana yayılan, kuşatıcı ve dehşetli | Kıyamet gününün azabının ve dehşetinin her tarafı sarması bağlamında; İnsân [76:7](https://lisan.digital/tr/ayet/76:7.md). |
| طَيْرٍ مَّأْكُولٍ (Fil suresi bağlamı: طَيْرًا أَبَابِيلَ) | Sürü halinde uçan hava unsurları / hücum birlikleri | İlahi cezanın semadan organize ve gruplar halinde intikali bağlamında; Fîl [105:3](https://lisan.digital/tr/ayet/105:3.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kader, irade ve tevhid bahsi | Tetayyurun (uğursuzluk saymanın) şirke varan bir inanç sapması olması; musibetin ve hayrın yalnızca Allah'ın takdiriyle gerçekleştiği ve insanın kendi amelinden mesul olduğu tezi. | Anlam, putperest talih inancından mutlak ilahi kudrete ve bireysel iradeye yoğunlaşır. |
| Fıkıh | Avlanma, yiyecekler ve kehanet yasağı | Kuş avının hükümleri, eti yenen ve yenmeyen kanatlılar; ayrıca kuş uçurarak fala bakmanın (ıyâfe ve zecr) haram kılınması. | Anlam, biyolojik hükümler ile bâtıl kehanet yöntemlerinin hukuken menedilmesi üzerine daralır. |
| Tefsir | İsrâ [17:13](https://lisan.digital/tr/ayet/17:13.md) ve kıssalardaki tetayyur sahneleri | 'Tâir' kelimesinin Cahiliye'deki talih kuşundan 'insanın ameli' manasına nasıl dönüştürüldüğü ve elçilere yöneltilen uğursuzluk suçlamalarının tahlili. | Kökün ahlaki sorumluluk ve peygamberlerin tevhid mücadelesi ekseninde tefsiri. |
| Hadis | Bâtıl inançların reddi | Hadislerde geçen لا طِيَرَةَ (Uğursuzluk yoktur) ilkesi gereğince, kuşların hareketine göre amel etmenin şirk sayılması ve yerine tefe'ülün konması. | Anlam, psikolojik vehimlerin temizlenmesi ve tevekkül bilincinin inşası yönünde yoğunlaşır. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kader inancı | Amelin sorumluluğu ve vehimden arınma | İnsanın fiillerini bâtıl tesadüflere değil kendi iradesine ve ilahi adalete bağlamak | Kişinin kaderini dışsal bir kuşun uçuşuna değil, kendi boynuna asılan ameline bağlayarak şirk kalıntılarını yıkar. | Kesin |
| İlmi | Aerodinamik ve zoolojik nizam | Göksel teshir ve hava hareket mekaniği | Yerçekimine karşı aerodinamik dengenin ve ekolojik tesbihin kavranması | Kuşların havada tutulmasını ilahi yasaların (sünnetullah) fiziksel bir tecellisi olarak akla sunar. | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal krizler ve günah keçisi psikolojisi | Krizlerin sorumluluğunu hakikate yükleme refleksini kırma | İktidarların veya halkların kendi ahlaki çöküşlerini elçilere fatura etmesini engellemek | Toplumların uğradığı hezimetleri dışsal 'uğursuzluklara' değil, kendi adaletsizliklerine bağlamasını sağlar. | Güçlü |
| İktisadi | Risk yönetimi ve piyasa rasyonalitesi | Bâtıl vehimlerle ticaretten ve üretimden çekilmeyi önleme | İktisadi teşebbüsü kuruntulardan arındırıp rasyonel çabaya dayandırmak | Cahiliye tüccarının kuşun yönüne bakarak ticareti durdurması gibi irrasyonel krizleri reddeder. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Aerodinamik kaldırma kuvveti ve difüzyon (yayılma dinamiği) | Fizikte bir akışkan içinde hareket eden cismin kaldırma kuvvetiyle (lift) yerçekimini yenmesi; ayrıca parçacıkların bir merkezden dışarıya doğru hızla dağılması (müstetîr kavramındaki difüzyon). | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yansıtma mekanizması (psikoloji) ve günah keçisi üretimi (sosyoloji) | Bireyin veya kitlelerin kendi ahlaki ve yapısal başarısızlıklarının suçunu dışsal bir nesneye, azınlığa veya öndere yükleyerek (tetayyur) vicdani rahatlama arayışı. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca biyolojik bir hayvan türü olan kanatlı kuşlarla sınırlamak; teolojik ve ahlaki bağlamlardaki 'tâir' ve 'tetayyur' kavramlarını modern meallerde sadece soyut bir 'uğursuzluk' kelimesine hapsedip arka planındaki amel-kader ilişkisini yitirmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da; kozmik nizam ve ilahi teshir (kuşların saflar halinde tesbihi), ilahi mucize (çamurdan kuş yapılması), ahlaki sorumluluk (insanın amelinin boynuna dolanması), psikolojik vehim (inkârcıların peygamberleri uğursuz sayması) ve kıyamet dehşetinin her yana yayılması (müstetîr) gibi çok katmanlı bir ufka sahiptir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsrâ [17:13](https://lisan.digital/tr/ayet/17:13.md) ayetindeki 'tâir' ifadesi salt kör bir talih veya alın yazısı zannedilirse, insanın kendi amelinden ötürü hesaba çekileceği ahlaki ilkesi zedelenir; kader fatalist bir yazgıya indirgenir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Çünkü Kur'an, Cahiliye zihninin en köklü pagan pratiklerinden biri olan kuş uçurarak kader tayin etme (ıyâfe/tetayyur) alışkanlığını yıkmış; 'tâir' kelimesini bizzat insanın kendi ameli ve boynuna takılan manevi sorumluluk defteri haline getirerek köklü bir semantik inkılap yapmıştır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Elçilerin inkârcı kavimlerle mücadele ettiği ve onların 'Sizin yüzünüzden uğursuzluğa uğradık' iddialarının geçtiği kıssa ayetlerinde (A'râf, Neml, Yâsîn); amellerin tescilini bildiren ayetlerde (İsrâ); kuşların yaratılışındaki ilahi kudret delillerinde (Nûr, Mülk) ve kıyamet tasvirlerinde (İnsân). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Olayları tesadüfe, fallara, burçlara veya belirli şahısların getirdiğine inanılan 'uğursuzluklara' bağlama yanılgısını kökten düzeltir. İnsanın felaketinin veya kurtuluşunun dışarıda uçan bir kuştan değil, kendi göğsünde taşıdığı ve boynuna dolanan amellerinden kaynaklandığını bildirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir cismin veya canlının ağırlığını hafifleterek kanatları vasıtasıyla havada yükselmesi, süzülmesi ve hızla çevreye yayılmasıdır.
- Soyut anlam: Zihnin dışsal bir hadiseyi sebep göstererek vehim ve uğursuzluk üretmesi (tetayyur); buna karşılık hakikatte insanın amellerinin ayrılmaz bir kader bağı olarak kendi şahsına tahsis edilmesidir.
- Sistematik karşılık: Nedenselliğin dışsal bâtıl alametlerden (kuşun uçuş yönü) soyutlanıp, bireysel ahlaki iradeye (amel defteri) ve ilahi adaletin mutlak yasalarına bağlanması sistemidir.
- LaTeX modeli: $$A \mapsto T(A) = B \iff \nabla \cdot J \neq 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A$ bireyin ahlaki ve iradi eylemini (amel), $T(A)$ bu amelin insanın boynuna bağlanan ayrılmaz kader ve sorumluluk karşılığını (tâir), $B$ ise failin bizzat kendi boynunu/şahsını temsil eder. İfadenin sağ tarafındaki diverjans denklemi ($\nabla \cdot J \neq 0$), kökün 'müstetîr' formunda olduğu gibi fiillerin veya krizlerin çevreye hızla yayılma ve saçılma akısını sembolize eder. Model, amelin dışsal bir tesadüfe değil, failin kendi varlığına kilitlendiğini ve şerrin yayılımını matematiksel bir bağıntı olarak özetler.

## Geçtiği ayetler (24 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:260](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/2:260.md) — الطَّيْرِ

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Hani İbrahim: Rabbım, ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster, deyince. İnanmıyor musun? demişti. O da: Hayır öyle değil, ama kalbim iyice mutmain olsun, demişti. Öyleyse dört çeşit kuş al; onları kendine alıştır, sonra her dağ başına onlardan birer parça koy. Sonra onları, çağır, koşarak sana gelirler. Ve bil ki şüphesiz Allah, Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Ali İmran 3:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/3:49.md) — الطَّيْرِ · طَيْرًا

وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): O’nu İsrailoğullarına peygamber olarak gönderecek ve onlara şöyle diyecektir: Ben, size Rabbınızdan bir ayet getirdim. Ben, size çamurdan kuş gibi bir şey yapıp ona üfleyeceğim de Allah’ın izniyle, hemen kuş olacak. Anadan doğma körleri ve alacalıları iyi edeceğim. Allah’ın izniyle ölüleri dirilteceğim. Yediklerinizi ve evlerinizde sakladıklarınızı da size haber vereceğim. Eğer iman edenlerden iseniz; elbette bunda sizin için ayet vardır.

### [Maide 5:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/5:110.md) — الطَّيْرِ · طَيْرًا

إِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Hani Allah; Ey Meryem oğlu İsa; senin ve ananın üzerindeki nimetimi hatırla, demişti. Hani seni, Ruh’ül-Kudüs ile desteklemiştim. Beşikte iken de, yetişkin iken de insanlar la konuşuyordun. Hani sana; kitabı, hikmeti Tevrat’ı ve İncil’i öğretmiştim. Hani sen; Benim iznimle çamurdan kuş gibi bir şey yapıyordun da içine üflüyordun ve Benim iznimle kuş oluyordu. Hani sen; anadan doğma körü ve abraşı Benim iznimle iyi ediyordun. Hani; ölüleri Benim iznimle diriltiyordun. Ve hani, İsrailoğullarını senden çekmiştim, kendilerine apaçık ayetler getirdiğin zaman içlerinden küfredenler; bu apaçık bir büyüdür, demişti.

### [En'am 6:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/6:38.md) — طَائِرٍ · يَطِيرُ

وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ

Meal (IK): Yerde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki; onlar da sizin gibi bir ümmet olmasınlar. Biz, kitabta hiçbir şeyi eksik bırakmadık. Sonra onlar Rabblarına toplanırlar.

### [Araf 7:131](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/7:131.md) — يَطَّيَّرُوا · طَائِرُهُمْ

فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Onlara bir iyilik geldiğinde: Bu, bizim içindir, dediler. Şayet kendilerine bir kötülük gelirse; Musa ile beraberindekilere uğursuzluk yüklerdi. Dikkat edin, onların uğursuzluğu ancak Allah katındadır, fakat çoğu bilmezler.

### [Yusuf 12:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/12:36.md) — الطَّيْرُ

وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا وَقَالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Onunla beraber iki kişi daha zindana girdi. Bunlardan biri dedi ki: Ben rüyamda kendimi şarap sıkıyor gördüm. Öbürü de: Ben de başımın üzerinde kuşların yediği bir ekmek taşıdığımı gördüm, dedi. Bize onun yorumunu bildir, çünkü senin gerçekten iyilik edenlerden olduğunu görüyoruz.

### [Yusuf 12:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/12:41.md) — الطَّيْرُ

يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ

Meal (IK): Ey zindan arkadaşlarım; biriniz efendisine şarab içirecek, diğeri de asılacak, kuşlar onun başından yiyecektir. İşte sorduğunuz iş, böylece olup bitmiştir.

### [Nahl 16:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/16:79.md) — الطَّيْرِ

أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Göğün boşluğunda; Allah’ın buyruğuna boyun eğerek uçan kuşlara bakmıyorlar mı? Onları Allah’tan başka kimse tutmaz. İnanan bir kavim için muhakkak ki bunda ayetler vardır.

### [İsra 17:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/17:13.md) — طَائِرَهُ

وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا

Meal (IK): Her insanın işlediklerini boynuna dolarız. Ve onun için kıyamet gününde açılmış bulacağı bir kitab çıkarırız.

### [Enbiya 21:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/21:79.md) — وَالطَّيْرَ

فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ

Meal (IK): Biz bu hükmü hemen Süleyman’a belletmiştik. Her birine hüküm ve ilim verdik. Davud ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları buyruk altına aldık. Bunları yapanlar Bizdik.

### [Hac 22:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/22:31.md) — الطَّيْرُ

حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ

Meal (IK): Allah’a şirk koşmaksızın, hanifler olarak. Kim Allah’a şirk koşarsa; gökten düşüp de kuşların kaptığı veya rüzgarın uçuruma attığı bir şeye benzer.

### [Nur 24:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/24:41.md) — وَالطَّيْرُ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ

Meal (IK): Görmedin mi ki; göklerde ve yerde bulunanlar, saf saf uçan kuşlar Allah’ ı tesbih etmektedir. Her biri kendi duasını ve tesbihini bilir. Allah; onların yaptıklarını bilendir.

### [Neml 27:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/27:16.md) — الطَّيْرِ

وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُدَ وَقَالَ يَاأَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَأُوتِينَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ

Meal (IK): Süleyman da Davud’a varis oldu ve dedi ki: Ey insanlar; bize, kuş dili öğretildi. Ve bize, her şeyden bolca verildi. Doğrusu bu; apaçık bir lutuftur.

### [Neml 27:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/27:17.md) — وَالطَّيْرِ

وَحُشِرَ لِسُلَيْمَانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ

Meal (IK): Süleyman’ın cinnlerden, insanlardan, kuşlardan orduları toplandı. Hepsi topluca gidiyorlardı.

### [Neml 27:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/27:20.md) — الطَّيْرَ

وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبِينَ

Meal (IK): Kuşları araştırarak dedi ki: Hüdhüd’ü niçin göremiyorum? Yoksa kayıplardan mı oldu?

### [Neml 27:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/27:47.md) — اطَّيَّرْنَا · طَائِرُكُمْ

قَالُوا اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Senin ve beraberindekilerin yüzünden uğursuzluğa uğradık: O da: Uğursuzluğunuz Allah katındandır. Belki siz, imtihana çekilen bir kavimsiniz, dedi.

### [Sebe 34:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/34:10.md) — وَالطَّيْرَ

وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضْلًا يَاجِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ

Meal (IK): Andolsun ki; Davud’a, katımızdan lutuf ihsan ettik. Ey dağlar; onunla birlikte siz de tesbih edin ve kuşlar da. Ona demiri yumuşak kıldık.

### [Yasin 36:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/36:18.md) — تَطَيَّرْنَا

قَالُوا إِنَّا تَطَيَّرْنَا بِكُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّكُمْ وَلَيَمَسَّنَّكُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Doğrusu, sizin yüzünüzden uğursuzluğa uğradık. Vazgeçmezseniz andolsun ki sizi taşlayacağız. Ve bizden size, elim bir azab dokunacaktır, dediler.

### [Yasin 36:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/36:19.md) — طَائِرُكُمْ

قَالُوا طَائِرُكُمْ مَعَكُمْ أَئِنْ ذُكِّرْتُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Uğursuzluğunuz sizinledir. Size öğüt verildi diye mi? Hayır, siz; çok aşırı giden bir kavimsiniz.

### [Sad 38:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/38:19.md) — وَالطَّيْرَ

وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ

Meal (IK): Kuşları da toplu olarak. Her biri ona yönelmişti.

### [Vakıa 56:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/56:21.md) — طَيْرٍ

وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ

Meal (IK): Kuş eti, içlerinin çektiğinden.

### [Mülk 67:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/67:19.md) — الطَّيْرِ

أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمَنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ

Meal (IK): Onlar; üzerlerinde kanat çırpan sıra sıra kuşları görmezler mi? Onları Rahman’dan başkası tutmuyor. Muhakkak ki O; her şeyi görendir.

### [İnsan 76:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/76:7.md) — مُسْتَطِيرًا

يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا

Meal (IK): Onlar; adağı yerine getirirler. Ve şerri yaygın olan bir günden korkarlar.

### [Fil 105:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/ayet/105:3.md) — طَيْرًا

وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْرًا أَبَابِيلَ

Meal (IK): O; bunların üzerine sürülerle kuşlar gönderdi.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Tayr” kuş demektir. Kuşun uçmasına “tayr” etmek denir. İnsanın davranış tarzına “tair” denir.”Tetayyur” etmek kötü durumlara düşmek demektir. Türkçe’deki tavır kelimesi Arapça’dan gelmiştir.
Tair kuş demektir. Tayr uçmak mastarıdır. Tayr uçan filodur. Allah filoyu filo ile karşılamıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء والراء و و ا ي ء معهما
ط ر و، ط و ر، و ط ر، و ر ط، ط ي ر، ر ي ط، ط ر أ، أ ط ر، ر ط ا مستعملات
طرو:
الطَّراوة: مصدر الشّيء الطريّ طَرِيَ يَطْرَى طَراوةً وطَراءَةً. وقلّما يُستَعمل، لأنّه ليس بحادث. وأَطْرَى فلانٌ فلاناً: مَدَحَهُ باحسن ما يَقْدِر عليه.
والمُطَرّاةُ: ضَرْبٌ من الطِّيب ويقال: عُودٌ مُطَرّى.
والطَّرا: يُكَثَّرُ به العَدَد، يُقال: هم أكْثرُ من الطَّرا والثَّرى. ويقال: الطّرا في هذه الكلمة: كلّ شيء من الخَلْق لا يُحْصَى عدده وأصنافه. وفي أَحَد القَوْلَيْن: كلُّ شَيْءٍ على وَجْهِ الأَرْض، ممّا ليس من جِبِلَّة الأَرْض من التُّراب والحَصَى ونحوه فهو الطَّرا.
والأُطريةُ: طعامٌ يَتَّخِذُه أهلُ الشّام لَيْس له واحدٌ، وبَعْضُهم يكسِرُ الأَلِفَ فيقول: إِطْرية مثل زِبنِية.
طور:
الطُّورُ: جَبَلٌ مَعرُوفٌ. رجلٌ طُوريُّ وطُورانيّ.
والطَّوْر: التّارةُ، يقال طَوْراً بَعْدَ طَوْر، أي: تارةً بعد تارةٍ. والنّاسُ أطوارٌ، أي: أَصْنافٌ، على حالاتٍ شَتَّى، قال:
والمَرْءُ يُخْلَقُ طَوْراً بعد أَطْوارِ

والطَّوار: ما كان على حَذْو الشَّيء أو بحِذائه. يقال: هذه الدّارُ على طَوارِ هذه الدّار، أي: حائِطُها مُتَّصِل بحائطها على نَسَقٍ واحد. ونقول: معه حَبلٌ بطَوار هذا الحائط، أي: بطُوله. وطار فلان يَطُورُ طَوراً، أي: كَأَنَّه يَحُومُ حَوالَيه ويَدْنُو منه.
وطر:
الوَطَرُ: كلُّ حاجةٍ كان لصاحبها فيها همّة فهي وَطَرُهُ. ولم أسْمَعْ لها فِعْلا أكثر من قَوْلهم: قَضَيتُ وَطَري، أي: حاجتي، وجمعُ الوَطَرِ: أَوْطارٌ.
ورط:
الوِراطُ: الخديعةُ في الغَنَم، وهو أنْ يَجْمَعَ بين مُتَفَرِّقٍ أو يُفَرِّقَ بين مُجْتَمعٍ.
والوَرْطةُ: بليّةٌ يَقَعُ فيها الإنسانُ أَوْرَطُهُ يُورِطُهُ إيراطاً.
طير:
الطَّيْر: اسمٌ جامِعٌ مؤنث. الواحد: طائر، وقلّما يقال للأنثى: طائرة.
والطِّيَرةُ: مصدرُ قولك: اطَّيَّرْتُ، أي تَطَيَّرْتُ، والطِّيرةُ لغة، ولَمْ اسمع في مَصادِر افتعل على فِعله غير الطِّيرة والخِيرة، كقولك: اخْتَرْتُهُ خِيرةً، نادرتان.
ويجمع الطَّير على أطيار جمع الجمع.
وطائر الإنسانِ: عمله الذّي قُلِّده في قوله تعالى: "وكلُّ إنسانٍ أَلزَمْناهُ طائِرَهُ في عُنُقِهِ". والطّائر: من الزّجْر في التَّشؤُم والتّسَعُّد. وزجر فلانٌ الطَّير فقال: كذا وكذا، أو صنع كذا وكذا، جامع لكلّ ما يَسْنَحُ لك من الطّير وغيره.
والطَّيَرانُ: مصدر طار يَطيرُ.
والتَّطايُرُ: التَّفَرُّقُ والذَّهابُ، وقول الله تبارك اسْمُهُ: "قالوا:اطَّيَّرْنا بك وبمن معك"، أي: هرّبناهم وأنجيناهم.
والمُطَيَّرُ من البرود والثّياب: ما صُوِّر فيه صُوَر الطُّيُور نَسْجاً وغيره.
ويُقال: فَجْرٌ مُستطير، إذا انتشر ضوؤه في الأفق. وغبارٌ مُستَطار إذا انتشر في الهواء.
هذا كلامُ العَرَب، وقيل: يجوز: أَنْ يُقالَ: غبارٌ مُسْتَطير، يعني: منتصب، وفي الحديث: "إذا رأيتم الفَجْرَ المُستَطيل فكُلُوا ولا تُصَلُّوا، وإذا رأيتُمُ الفَجْرَ المُسْتَطِير فلا تَأْكُلُوا وصَلُّوا"، يعني بالمُسْتَطير: المعترض في الأفق. ويُقالُ: كَلبٌ مُسْتَطيرٌ، كا يقال للفَحل: هائج.
وفرسٌ مُسْتَطار، أي: حَديدُ الفُؤادِ، ماضٍ طيّار.
ريط:
الرَّيطةُ: مُلاءةٌ لَيْسَتْ بلِفْقَيْن: كلها نَسْجٌ واحدٌ، وجَمعُها: رِياط.
طرأ:
طرأ فُلانٌ علينا يَطْرَأُ طُرُوءاً، أي: خرج علينا مُفاجَأَة من مكانٍ بعيد، ومن اشْتُقَّ الطُّرْآنيُّ. وطَرَآنْ: جَبَلٌ فيه حَمامٌ كَثِيرٌ، إليه يُنْسَبُ الحَمامُ الطُّرْآنّي، والعامَّةُ تُسَمِّيها: الطُّورانيّة غَلَطاً.
أطر:
الأَطْرُ: عَوْجُكَ الشَّيْءَ تَقْبِضُ على أَحَد طَرَفَيْهِ ثمّ تأطِرُه فيتأطَّرُ، قال العجّاج:
نَضْرِبُ بالسَّيف إذا الرُّمحُ انأَطَرْ
وأَطَرْتُ الشَّيء: عَطَفْته، وكلُّ شيءٍ عَطَفته فقد أَطَرْته أَطْرأ.
والأُطْرَةُ: عَقَبةٌ تُلْوَى على ريش السَّهْم، وفي كلّ مَوْضع يُشَدُّ فهو: أُطرة، بعد ألاّ يكونَ جِلازاً.
والإطار إطارُ الدُّفِّ، وإطارُ المُنخُل، وإطارُ الفم وهو الحيد الشاخص ما بين مِقَصّ الشّارب وطَرَفِ الشَّفَة المحيط بالفم، وإطارُ البَيْت: كالمِنطَقة حَوْل البيت والإطار قُضبان الكَرْم، يَلْوَى للتّعريش، وكلّ شيء محيط بالشَّيء فهو إطار له، والتَّأطُّر: لزوم المرأة لبيتها حتى لاتبرح، قال:
تأطَّرْنَ حتّى قلتُ لَسْنَ بوارحـاً		وذُبْنَ كما ذابَ السَّديفُ المُسَرْهَدُ
رطا:
الأرطاة: شجرةٌ تُسمّيها العجم سنجد، والجميعُ: الأرطى.

##### Türkçe

باب **الطاء** ve **الراء** ve **و** **ا** **ي** **ء** ile birlikte

**ط ر و**، **ط و ر**، **و ط ر**، **و ر ط**، **ط ي ر**، **ر ي ط**، **ط ر أ**، **أ ط ر**، **ر ط ا** kullanımdadırlar.

**طرو**:
**الطَّراوة**: yumuşak olan şeyin mastarıdır; **طَرِيَ يَطْرَى طَراوةً وطَراءَةً**. Ve nadiren kullanılır; çünkü o, sonradan meydana gelmiş değildir. Ve falan kimse falan kimseyi **أَطْرَى** etti: onu, gücünün yettiği en güzel şeyle övdü.
Ve **المُطَرّاةُ**: güzel kokudan bir türdür; ve denilir: **عُودٌ مُطَرّى**.
Ve **الطَّرا**: onunla sayı çok gösterilir; denilir: onlar **الطَّرا** ve **الثَّرى**’dan daha çokturlar. Ve denilir: bu kelimede **الطّرا**: yaratılıştan, sayısı ve türleri sayılıp dökülemeyen her şeydir. Ve iki sözden birinde: yeryüzünün yüzü üzerinde olan her şey; toprağın tabiatından olan toprak, çakıl ve benzeri şeylerden olmayan şey, işte o **الطَّرا**dır.
Ve **الأُطريةُ**: Şam ehlinin yaptığı bir yemektir; onun tekili yoktur. Ve onların bazısı **الأَلِفَ**’i kesreler de **إِطْرية** der; **زِبنِية** gibi.

**طور**:
**الطُّورُ**: bilinen bir dağdır. **رجلٌ طُوريُّ** ve **طُورانيّ**.
Ve **الطَّوْر**: defadır; denilir: **طَوْراً بَعْدَ طَوْر**; yani: defadan sonra defa. Ve insanlar **أطوارٌ**dur; yani: türlü hâller üzere sınıflardır. Dedi ki:
والمَرْءُ يُخْلَقُ طَوْراً بعد أَطْوارِ

Ve **الطَّوار**: bir şeyin hizası üzere olan yahut onun karşısında olan şeydir. Denilir: bu ev, şu evin **طَوارِ**ı üzeredir; yani: onun duvarı, tek bir düzen üzere onun duvarına bitişiktir. Ve deriz: onunla, bu duvarın **طَوار**ı ile bir ip vardır; yani: onun boyu ile. Ve falan kimse **طار يَطُورُ طَوراً**: yani sanki onun çevresinde dolaşır ve ona yaklaşır.

**وطر**:
**الوَطَرُ**: sahibinin onda bir gayreti bulunan her ihtiyaçtır; işte o, onun **وَطَرُهُ**dur. Ve onun için, onların “**قَضَيتُ وَطَري**” sözünden daha çok bir fiil işitmedim; yani: ihtiyacımı. Ve **الوَطَر**’ın çoğulu: **أَوْطارٌ**.

**ورط**:
**الوِراطُ**: koyunda hiledir; o da, dağınık olanı bir araya toplaması yahut toplanmış olanı ayırmasıdır.
Ve **الوَرْطةُ**: insanın içine düştüğü bir beladır; onu **أَوْرَطُهُ يُورِطُهُ إيراطاً**.

**طير**:
**الطَّيْر**: dişil, toplu bir isimdir. Tekili: **طائر**; ve dişiye **طائرة** denilmesi nadirdir.
Ve **الطِّيَرةُ**: senin “**اطَّيَّرْتُ**” sözünün mastarıdır; yani **تَطَيَّرْتُ**. Ve **الطِّيرةُ** bir dildir (lehçedir). Ve **افتعل** babının mastarlarında, fiili üzerine **الطِّيرة** ve **الخِيرة**’dan başkasını işitmedim; senin “**اخْتَرْتُهُ خِيرةً**” sözün gibi; ikisi nadirdir.
Ve **الطَّير** **أطيار** üzerine, cem‘in cemi olarak toplanır.
Ve insanın **طائر**i: Yüce Allah’ın şu sözünde kendisine yüklendiği amelidir: “**وكلُّ إنسانٍ أَلزَمْناهُ طائِرَهُ في عُنُقِهِ**”. Ve **الطّائر**: uğursuzluk ve uğur saymada kuş ürkütmedendir. Ve falan kimse **زجر** etti, **الطَّير**i; sonra dedi: şöyle şöyle; yahut şöyle şöyle yaptı; kuştan ve başkasından sana uğrayıp gelen her şeyi toplayıcıdır.
Ve **الطَّيَرانُ**: **طار يَطيرُ**’in mastarıdır.
Ve **التَّطايُرُ**: dağılma ve gitmedir. Ve adı mübarek olan Allah’ın sözü: “**قالوا:اطَّيَّرْنا بك وبمن معك**”; yani: onları kaçırdık ve onları kurtardık.
Ve **المُطَيَّرُ**: bürdelerden ve elbiselerden, içinde kuş suretleri dokuma ve başkasıyla tasvir edilmiş olandır.
Ve denilir: **فَجْرٌ مُستطير**; onun ışığı ufukta yayıldığı zaman. Ve **غبارٌ مُستَطار**; havada yayıldığı zaman.
Bu, Arapların sözüdür. Ve denildi ki: caizdir: “**غبارٌ مُسْتَطير**” denilmesi; yani: dikilmiş (yükselmiş). Ve hadiste: “**إذا رأيتم الفَجْرَ المُستَطيل فكُلُوا ولا تُصَلُّوا، وإذا رأيتُمُ الفَجْرَ المُسْتَطِير فلا تَأْكُلُوا وصَلُّوا**”; **المُسْتَطير** ile kastediyor: ufukta enlemesine olan. Ve denilir: **كَلبٌ مُسْتَطيرٌ**; tıpkı aygıra “azgın” denildiği gibi.
Ve **فرسٌ مُسْتَطار**: yani yüreği sert, atılgan, uçucu.

**ريط**:
**الرَّيطةُ**: iki katlı olmayan bir örtüdür; tamamı tek bir dokumadır. Ve onun çoğulu: **رِياط**.

**طرأ**:
Falan kimse bize **طرأ يَطْرَأُ طُرُوءاً**: yani uzak bir yerden bize ansızın çıktı. Ve ondan **الطُّرْآنيُّ** türetilmiştir. Ve **طَرَآنْ**: içinde çok güvercin bulunan bir dağdır; güvercin **الطُّرْآنّي** ona nispet edilir. Ve avam ona, yanlış olarak, **الطُّورانيّة** adını verir.

**أطر**:
**الأَطْرُ**: bir şeyi eğmendir; onun iki ucundan birine tutunursun, sonra onu **تأطِرُه** edersin de **فيتأطَّرُ**. **العجّاج** dedi ki:
نَضْرِبُ بالسَّيف إذا الرُّمحُ انأَطَرْ
Ve “**أَطَرْتُ الشَّيء**”: onu büktüm. Ve her neyi büktüysen, onu **أَطَرْته أَطْرأ** etmişsindir.
Ve **الأُطْرَةُ**: okun tüyü üzerine bükülen bir bağdır. Ve her bağlanan yerde o, **أُطرة**dır; **جِلازاً** olmamak şartıyla.
Ve **الإطار**: def’in çerçevesi; ve eleğin çerçevesi; ve ağzın çerçevesi; o da bıyık makasının yeri ile ağzı kuşatan dudağın ucu arasındaki çıkık çıkıntıdır. Ve evin **إطار**ı: evin çevresinde kuşak gibi olandır. Ve **الإطار**: asmanın çubuklarıdır; çardak yapmak için bükülür. Ve bir şeyi kuşatan her şey, onun için bir **إطار**dır. Ve **التَّأطُّر**: kadının evine bağlı kalmasıdır; ta ki ayrılıp çıkmasın. Dedi ki:
تأطَّرْنَ حتّى قلتُ لَسْنَ بوارحـاً		وذُبْنَ كما ذابَ السَّديفُ المُسَرْهَدُ

**رطا**:
**الأرطاة**: Acemlerin **سنجد** diye adlandırdığı bir ağaçtır. Ve hepsi: **الأرطى**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الطائِرُ جمعه طَيْرٌ، وجمع الطَيْرُ طُيورٌ وأطْيارٌ.
وقال قطرب: الطَيْرَّ أيضاً قد يقع على الواحد. وأبو عبيدة مثله. وقرئ: "فيكون طَيْراً بإذنِ الله". وطائِر الإنسان: عمله الذي قُلِّده. والطيرُ أيضاً: الاسم من التَطَيُّرِ، ومنه قولهم: "لا طيرَ إلا طيرُ الله" كما يقال: لا أمر إلا أمر الله. وأنشد الأصمعيُّ، قال: وأنشدناه الأحمر:
تَعـلَّـمْ أنَّـه لا طــيرَ إلاعلى مُتَطَيِّرِ وهو الثُـبـورُ
بلى شيءٌ يوافقُ بعضَ شيءٍ		أحاييناً وباطـلُـه كَـثـيرُ
قال ابن السكيت: يقال طائر الله لا طائرُك! ولا تقل: طَيْرُ الله. وأرض مطارَةٌ: كثيرة الطَيْرُ. وبئرٌ مطارة: واسعة الفم. قال الشاعر:
كأنَّ حفيفَها إذْ بـرَّكـوهـاهُوِيُّ الريح في جَفْرٍ مَطارِ
وقولهم: كأنَّ على رءوسهم الطَيْرُ إذا سكَنوا من هيبة. وطارَ يَطيرُ طَيْرورَةً وطَيَراناً. وأطارَهُ غيره، وطَيَّرَهُ وطايَرَهُ بمعنًى. ومن أمثالهم في الخصب وكثرة الخَير قولهم: "هم في شيءٍ لا يَطيرُ غرابُه" ويقال: أُطيرَ الغرابُ فهو مُطارٌ. قال النابغة:
ولِرهطِ حَرَّاب وقِـدٍّ سَـورةٌ		في المجد ليس غرابُها بمُطارِ
وفي فلان طَيْرَةٌ وطَيْرورَةٌ، أي خِفَّةٌ وطيش. قال الكميت:
وحلمُكَ عزٌّ إذا ما حَلُمْـتَ		وطَيْرَتُكَ الصابُ والحنْظَلُ
ومنه قولهم: ازْجر أحْناءَ طَيْرِكَ، أي جوانبَ خفّتك وطيشكَ. وتَطايَرَ الشيء: تفرَّق. وتطاير الشيء: طال. وفي الحديث: "خُذْ ما تَطايَرَ من شَعرك". واسْتطارَ الفجرُ وغيره: انتشَر. واستُطيرَ الشيء: أي طُيِّرَ. وتَطَيَّرْتُ من الشيء وبالشيء. والاسم منه الطَيرةُ مثال العِنبَةُ، وهو ما يُتَشاءَمُ به من الفأل الرديء. وفي الحديث: "أنَّه كان يحبُّ الفأل ويكره الطِيَرَةُ". وقوله تعالى: "قالوا اطَّيَّرنا بكَ"، أصله تَطَيَّرنا، فأدغمت التاء في الطاء، واجتلبت الألفُ ليصحَّ الابتداء بها. والمُطَيَّرُ من العود: المُطَرَّى، مقلوبٌ منه. قال:
إذا ما مشَت نادى بما في ثيابهاذكيُّ الشذَى والمندليُّ المُطَيَّرُ

##### Türkçe

**الطائِرُ** çoğulu **طَيْرٌ**’dur; **الطَيْرُ**’ün çoğulu **طُيورٌ** ve **أطْيارٌ**’dır.

Kutreb dedi ki: **الطَيْرَّ** da bazen tekil üzerine vâki olur. Ebû Ubeyde de onun gibidir. Ve şöyle okunmuştur: “فيكون **طَيْراً** بإذنِ الله”. Ve insanın **طائِر**’i: kendisine yüklendiği amelidir. Ve **الطيرُ** ayrıca: **التَطَيُّرِ**’den isimdir; ondan onların sözü: “لا **طيرَ** إلا **طيرُ الله**” (nitekim “لا أمر إلا أمر الله” denildiği gibi). Asmaî şiir okuttu; dedi ki: el-Ahmer bize onu şiir okuttu:

تَعـلَّـمْ أنَّـه لا **طــيرَ** إلاعلى مُتَطَيِّرِ وهو الثُـبـورُ
بلى شيءٌ يوافقُ بعضَ شيءٍ		أحاييناً وباطـلُـه كَـثـيرُ

İbnü’s-Sikkît dedi ki: “**طائر الله** لا **طائرُك**!” denir; “**طَيْرُ الله**” deme. Ve **أرض مطارَةٌ**: **الطَيْرُ**’ü çok olan (yer). Ve **بئرٌ مطارة**: ağzı geniş (kuyu). Şair dedi ki:

كأنَّ حفيفَها إذْ بـرَّكـوهـاهُوِيُّ الريح في جَفْرٍ مَطارِ

Ve onların sözü: heybetten sükûn ettiklerinde “sanki başlarının üzerinde **الطَيْرُ** var” (gibi). Ve **طارَ** **يَطيرُ** **طَيْرورَةً** ve **طَيَراناً**. Ve başkası onu **أطارَهُ**; ve onu **طَيَّرَهُ** ve **طايَرَهُ** aynı mânâ ile. Ve onların darbımesellerinden bolluk ve hayrın çokluğu hakkında sözleri: “هم في شيءٍ لا يَطيرُ غرابُه” denir. Ve “**أُطيرَ** الغرابُ فهو **مُطارٌ**” denir. Nâbiga dedi ki:

ولِرهطِ حَرَّاب وقِـدٍّ سَـورةٌ		في المجد ليس غرابُها بمُطارِ

Ve falanda **طَيْرَةٌ** ve **طَيْرورَةٌ** vardır; yani hafiflik ve taşkınlık. Kümeyt dedi ki:

وحلمُكَ عزٌّ إذا ما حَلُمْـتَ		وطَيْرَتُكَ الصابُ والحنْظَلُ

Ve ondan onların sözü: “ازْجر أحْناءَ **طَيْرِكَ**”, yani hafifliğinin ve taşkınlığının yanları. Ve **تَطايَرَ** şey: dağıldı. Ve **تطاير** şey: uzadı. Ve hadiste: “خُذْ ما **تَطايَرَ** من شَعرك”. Ve **اسْتطارَ** fecr ve başkası: yayıldı. Ve “**استُطيرَ** şey” yani **طُيِّرَ**. Ve “şeyden ve şey ile **تَطَيَّرْتُ**”. Ondan isim **الطَيرةُ**’dir; **العِنبَةُ** vezni üzere; o, kötü uğurdan kendisiyle uğursuzluk sayılan şeydir. Ve hadiste: “أنَّه كان يحبُّ الفأل ويكره **الطِيَرَةُ**”. Ve Yüce Allah’ın sözü: “قالوا **اطَّيَّرنا** بكَ”; aslı **تَطَيَّرنا**’dır; sonra **التاء** **الطاء**’a idğam edildi ve onunla başlangıç sahih olsun diye **الألفُ** getirildi. Ve ağaçtan **المُطَيَّرُ**: **المُطَرَّى**’dır; ondan kalb edilmiştir. Dedi ki:

إذا ما مشَت نادى بما في ثيابهاذكيُّ الشذَى والمندليُّ المُطَيَّرُ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط ر ( وايء )
طرا ، طري ، طرو ، طرأ ، طير ، رطى ، ريط ، ورط ، وطر ، أطر ، أرط ، وطر ، طور .
طرا طرأ : الحرَّاني عن ابن الأعرابيّ : لحمٌ طريٌّ غير مهموز ، وقد طَرُوَ يَطْرُو طَراوة وطراءة .
وقال الليث : طَرِي يَطْري طراوة وطَرَاءَة ، وقلما يُستَعْمل لأنه ليس بحادثٍ .
قال : والمطرَّاةُ ضرب من الطِّيب ، قلت : يقال لِلألُوَّة : مُطَراةٌ إذا طُرِّيتْ بِطيب ، أو عَنْبَر أو غيره .
وقال الليث : الطَّرَى يُكَثّر به عَدَدَ الشَّيء يقالُ : هم أكثر من الطّرَى والثّرَى .
وقال بعضُهم : الطّرَى في هذه الكلمة : كلُّ شيء من الخَلْق لا يُحصى عدده وأصنافه ، وفي أحد القولين : كل شيءٍ على وجه الأرض مما ليس من جِبِلّة الأرض من التراب والحَصْباءِ ونحوه ، فهو الطّرَى .
أبو زيد في كتاب الهمز : طرأتُ على القوم أَطْرأَ طَرْأً وطُروءاً ، إذا أتَيتهم من غير أن يعلموا .
وقال الليث : طَرَأ فلانٌ علينا إذا خرج عليك من مكان بعيد فَجْأَة ، قال : ومنه اشْتَق الطُرْآني .
وقال بعضهم : طَرَآنُ جبل فيه حمام كثير إليه ينْسب الحمام الطُّرآني .
وقال أبو حاتم : حمام طُرْآني ، من طَرَأَ علينا فلانٌ أي طَلَع ولم نعرفه ، قال : والعامة تقول : حمام طُورانيٌّ ، وهو خطأ ، وسُئل عن قول ذي الرمة :
أَعاريبُ طُورِيُّون عن كُل قريةٍ
يَحيدونَ عنها مِن حِذَار المقادِر
فقال : لا يكون هذا من طَرَأَ ، ولو كان منه لقال : طَرْئيَّون ، الهمزة بعد الراء ، فقيل له : فما معناه ؟ فقال : أراد أنهم من بِلاد الطَّور يعني الشام فقال : ( طوريون ) كما قال العجاج :
دَانَى جَنَاحَيْهِ مِن الطُّور فَمرْ
أراد أنه جاءَ من الشام ، يقال : أَطْرَى فلانٌ فلاناً إذا مَدَحَه بما ليس فيه .
وقال ابن الأعرابي : أطرى فلانٌ فلاناً إذا مدحه بما ليس فيه ، ومنه قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تُطروني كما أَطْرَتْ النصارى عيسى المسيح ابن مريم وإنما أنا عبد الله . ولكن قولوا : عبد الله ورسوله ) ، وذلك أنهم مدحوه بما ليس فيه فقالوا : هو ثالث ثلاثة وإنه ابن الله وما أشبهه من شِرْكهم وكفرهم .
عمرو عن أبيه : أطْرَى إذا زاد في الثناء ، وفلان مُطَرًّى من نفسه أي مُتَحَيِّر .
قال ابن السكيت : هو الطِرِيّان للذي يؤكل عليه ، جاء به في باب حروفٍ شدِّدتْ فيها الياء مثل البارِيّ والسَّرَارِيّ .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الطِرِيَّانُ الطَّبقُ والطَّرِيُّ الغريب ، وَطَرى إذا أتى ، وطَرَى إذا مَضَى ، وطَرَى إذا تَجَدَّد ، وأَطْرَى إذا زَادَ في الثناء .
وقال في موضع آخر : طَرِيَ يَطْرى إذا أقبل ، وطَرِيَ يَطرَى إذا مرَّ .
عمرو عن أبيه : يقال : رجلٌ طارِيٌّ وطُوَرانِيٌّ وطورِيٌّ وطُخرور وطُمْرُور وطُحْرُور أي غَرِيبٌ .
ويقال : لكلِّ شيءٍ أُطْرُوَانِيَّةٌ : يعني الشبابَ .
أبو عبيد عن الأحمر : هي الإِطرية بكسر الهمزة ، وقال شَمِر : الإطْرِيَّةُ شيء يُعمل مثلُ النَّشاستج المتَلَبِّقَة .
وقال الليث : يُقال له : الأُطْرِيةُ ، وهو طعام يَتَّخِذُه أهلُ الشام ليس له واحد ، قال : وبعضهم يَكْسِر الألف فيقول : إطرية ، مثل زبْنِيَة ، قلت : والصواب إِطرية بالكسر ، وفتحها لَحْنٌ عندهم ، ويقال لِلغرباء : الطُّرَّاء ، وهم الذين يأتون من مكان بعيد ، قلت : وأصله الهمزة من طرأ يطرأ .
أبو زيد : أَطْرَيْتُ العَسَلَ إطراءً وأعْقَدتُه وأخْثَرتُه سواء .
أطر : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذكر المظالم التي وقعت فيها بنو إسرائيل ، والمعاصي فقال : ( لا والذي نفسي بيده حتى يأخذوا على يَدِيَ الظَّالم تَأْطِروه على الحق أَطْراً ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو وغيره : قوله : تَأْطِروه يقول : تَعْطِفوه عليه ، وكل
شيء عَطَفْتَه على شيءٍ فقد أَطَرْتَه تأطِرُه أَطْراً .
قال طرفةُ يذكر ناقةً وضلوعَها :
كأَن كِنَاسَيْ ضَالَةٍ يَكْنُفَانِها
وأَطْرَ قِسِيِّ تَحتَ صُلْبٍ مُؤَيَّدٍ
شبَّه انْحِنَاءَ الأضلاع بما حُنِيَ مِن طَرَفَيْ القَوْس .
وقال المغيرةُ بن حَبْنَاءَ التميمي :
وأنتم أناسٌ تقمِصونَ مِن القَنا
إذا مارَفِي أَكْتافِكم وتَأَطَّرا
أي إذا انْثَنَى .
وقال أبو زيد : يقال : أَطَرْتُ السهم أَطْراً إذا لَفَفْتَ على مجمع الفُوقِ عَقبةً ، واسم تلك العَقَبةِ أُطْرَةٌ .
وقال أبو زيد : يقال : أَطَرْتُ السهمَ أَطْراً . وقال أبو عبيد : قال أبو عمرو : الأَطْرَةُ أَنْ يُؤخذ رَمادٌ ودَمٌ فيُلطَخَ به كَسْرُ القِدْر ، وأنشد :
قَدْ أَصْلَحَتْ قِدْراً لها بِأُطْرَةْ
وقال أبو زيد : تَأَطَّرتِ المرأة تَأَطُّراً إذا قامت في بيتها ، وأنشد :
تَأَطَّرْنَ حَتى قلن لَسْنَ بَوارِحاً
وذُبْنَ كَما ذَابَ السَّدِيفُ المسَرْهَدُ
وسُئل عمر بن عبد العزيز عن السُّنّة في قصّ الشارب ، فقال : أنْ تَقُصَّه حتى يَبْدُوَ الإطار .
قال أبو عبيد : الإطار الحَيْدُ الشَّاخِصُ ما بين مَقَصِّ الشَّارِبِ والشّفَة المحيط بالفم ، وكذلك كلّ شيء أحاط بشيء فهو إطار له ، قال بشر بن أبي حازم :
وَحَلَّ الحَيُّ حَيُّ بني سُبَيْعٍ
قرَاضِبَة ونحن لَهُمُ إطارُ
أي ونحن محدقون بهم .
وقال الليث : الإطار إطار الدُّف وإطار المُنْخُل ، وإطار الشَّفة ، وإطار البيت ، كالمِنْطقة حول البيت ، وانأَطَرَ الشيءُ انْئِطاراً أي عَطَفْته ، فانْعَطف كالعُود تراه مُستديراً إذا جمعتَ بين طرفيه .
أبو عبيد عن الفرَّاء قال : الأطِيرُ الذّنْبُ ، ويقال في المثل : أَخَذَني بأَطِيرِ غَيْري أي بذَنْب غيري .
وقال مسكين الدَّارمي : أَبصَّرْتَنِي بِأَطِيرِ الرِّجالْ وكَلّفْتَنِي ما يقولُ البَشَرْ .
وقال الأصمعي : إنَّ بينهم لأَوَاصِرَ رَحم وأَوَاطِرَ رحم ، وعَوَاطِفَ رحم بمعنى واحد ، الواحدةُ آصِرةٌ وآطِرةٌ .
أبو عبيدة : في كتاب الخيل : الأُطْرَةُ طَفْطَفَةٌ غَليظةٌ كأنها عَصَبة مُرَكّبةٌ في رأس الحَجَبَةِ وضِلَع الْخَلف .
وقال ابن الأعرابي : التّأْطيرُ أَنْ تَبْقَى الجاريةُ زماناً في بيت أَبَوَيْها لا تَتَزَوَّج .
وطر : قال الليث : الوَطَر كل حاجةٍ كان
لصاحبها فيها هِمَّة ، فهي وَطَرُه ، ولم أسمع له فِعلاً أكثر من قولهم : قَضَيتُ مِن أمر كذا وكذا وطَري أي حاجتي ، وجمع الوَطَر أَوْطار . طار يطور .
طور : قال الله جل وعز : ( وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَآءَ ) ( المؤمنون : 20 ) الطُّورُ في كلام العرب الجَبلُ وقيل : إن سيناء حجارةٌ ، وقيل : إنه اسم المكان ؛ والعرب تقول : ما بالدار طُورِيٌّ ولا دُورِيٌّ .
قال الليث : ولا طُورَانِيٌّ مثله ، وقال بعض أهل اللغة في قول ذي الرمة :
أَعَارِيبُ طُوريُّون عَن كُلِّ قَرْيةٍ
حِذَارَ المنايا أَو حِذَارَ المقادِرِ
وقال طُورِيُّون : أي وَحْشِيُّون يَحِيدون عن القُرَى حِذَار الوَباء والتَّلف ، كأنهم نُسبوا إلى الطُّور ، وهو جَبَل بالشام .
وقال أبو عمرو : رجلٌ طُورِيٌ أي غَريبٌ ، وحمام طُورِيٌّ إذا جاء من بَلَد بعيد .
وقال الفراء في قول الله جل وعزّ : ( وَقَاراً وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَاراً ) ( نوح : 14 ) قال : نُطفةً ثم عَلَقةً ثم مُضْغة ثم عظماً ، وقال غيره : أراد جلّ وعزّ اختلاف المناظر والأخلاق .
وقال الليث : الطّوْرُ التّارةُ يقول : طَوْراً بعد طَوْرٍ أي تارة بعد تارةٍ ، والناس أطوارٌ أي أَصنافٌ على حالات شتى وأنشد :
والمرْءُ يُخْلَق طَوْراً بعد أَطْوَارِ
ويقال : لا تَطُرْ حَرَانَا وفلان يَطُور بفلان : أي كأنه يحوم حَوَاليه ويدنو منه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الطَّوْر الحَدُّ ، يقال : قد تعدَّى فلان طَوْرَه أي حدَّه ، والطَّوْرَةُ فِناء الدار والطَّوْرة الأَتْيَة .
وقال الليث : الطَّوارُ ما كان حَذْوِ الشيءِ وما كان بِحِذائه ، يقال : هذه الدار على طَوارِ هذه الدار ، أي حائطُها مُتصلٌ بحائطها على نَسَقٍ واحد ، وتقول : رأيت مَعه حَبْلاً بِطَوَار هذا الحائط ، أي بِطوله ، والطَوار أيضاً مصدر طار يطور .
أبو عبيد عن أبي زيد : في أمثالهم في بلوغ الرجل النهاية في العلم : بلغ فلان أَطورَيْه وأطوَرِيه بكسر الراء أي أقصاه .
طير : قال الليث : الطَّيْرُ معروفٌ ، وهو إسم جامع مُؤَنثٌ ، والواحد طائر ، وقلما يقولون : طائرةٌ للأنثى ، وقال أحمد بن يحيى : الناس كلهم يقولون للواحد : طَائِر ، وأبو عبيدة معهم ، ثم انفرد فأجاز أن يقال : طَيْر للواحد ، وجَمَعَه على طُيور ، وقال وهو ثقة .
وقال الفَراء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ ) ( الإسراء : 13 ) قال : طائِره في عنقه عَمَلُه إنْ خيراً فخيراً ، وإنْ شراً فشراً .
وقال أبو زيد : شقاؤه ، أفادني المنذريّ عن ابن اليزيديّ قال : قُرِىءَ طائِره وَطَيْرَه ،
والمعنى فيهما : قيل : عملُه ، وخيرُه وشرُه ، وقيل : شَقاؤُه وسعادَتُه .
قلت : والأصل في هذا كلِّه أن الله تبارك وتعالى لما خَلَقَ آدم عَلِم قبل خَلْقِه ذريتَه أنه يأمرهم بتوحيده وطاعته وينهاهم عن مَعْصيته ، وعلم المطيعَ منهم مِن العاصِين ، والظالِم لِنَفْسِهِ من الناظر لها ، فكتبَ ما علِمَه منهم أجمعين ، وقَضَى بسعادة مَن عَلِمه مُطِيعاً ، وشقاوَة من علمه عاصياً ، فصار لكل مَن عَلِمَه ما هو صَائِرٌ إليه عند إنشائِه . فذلك قوله : ( وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ ( أي ما طار له بَدْءاً في عِلْم الله من الشرّ والخير ، وعِلْم الشهادة عند كونهم ، يوافق عِلْمَ الغيبِ ، والحجة تَلْزَمُهم بالذي يَعْمَلُون ، وهو غير مُخالف لما عَلِمه الله منهم قبل كَوْنهم ، والعرب تقول : أي صار له وخرج لَدَيه سهْمُه أَطرتُ المالَ وطَيَّرته بَينَ القوم فَطَارَ لكل منهم سَهْمُه ، ومنه قول لبيد يَذكرُ ميراثَ أخيه أرْبِد بين ورثته وحيازة كل ذي سهم منهم سَهْمَه . فقال :
تَطِيرُ عَدَائِدُ الأشراك شفْعاً
وَوِتْراً والزعامةُ لِلغُلام
والأشْراك : الأنْصِباءُ ، وأحدهما شِرْكٌ ، وقوله : شفْعاً وَوِتْراً أي قُسِمَ لهم للذَّكر مِثلٌ حَظِّ الأنْثيين ، وخَلَصَتْ الرياسةُ والسِّلاحُ للذكور من أولاده .
وقال الله جلّ وعزّ في قصّة ثمود وتشاؤمهم بنبيِّهم المبعوث إليهم ، صالح عليه السلام : ( تُرْحَمُونَ قَالُواْ اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَن مَّعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِندَ اللَّهِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ ) ( النمل : 47 ) ومعنى قولهم : اطَّيّرنا تَشاءَمْنا ، وهي في الأصل تَطَيَّرنا ، فأجابهم فقال الله عز وجلّ : ( أَلِيمٌ قَالُواْ طَائِرُكُم مَّعَكُمْ أَءِن ذُكِّرْتُم بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ ) ( يس : 19 ) أي شؤْمكم معكم ، وهو كفرهم وقيل للشُّؤم : طائر وطَيْر وطِيَرة ، لأن العرب كان من شأنها عِيَافَةُ الطَّير ، وزجرُها ، والتَّطَيُّر ببارحها وبِنَعِيق غِرْبانها ، وأخذها ذاتَ اليسار إذا أثاروها فَسَمَّوْا الشؤمَ طَيْراً وطائِراً وطِيَرَةً لِتشاؤُمِهم بها وبأفعالها ، فأعْلَم الله جلّ ثناؤُه على لسان رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أن طِيرَتَهم بها باطلة وقال : لا طِيرَةَ ولا هامة .
وكان النبيّ عليه الصلاة والسلام يتفاءل ولا يَتَطَيَّر ، وأصل التفاؤُلِ الكلمة الحسنة يَسْمَعُها عليل فتُوهِمُه بسلامته من عِلَّته ، وكذلك المضِلُّ يسمع رجلاً يقول يا واجِدُ فيجد ضالَّته والطِّيَرة مُضادةٌ للفال ، على ما جاء في هذا الخبر ، وكانت العربُ مذهبها في الفال والطِّيَرة واحدٌ ، فأثبت النبي ( صلى الله عليه وسلم ) الفالَ واستحسنه ، وأَبْطَل الطِّيرَة ونهى عنها .
وقال الليث : يقال طارَ الطائِر يَطير طيرَاناً ، قال : والتَّطايُرُ التَّفرُّق والذهاب ، والطِّيرَة اسمٌ من اطَّيرتُ وتَطَيَّرت ، ومثل الطِّيرَة الخِيرَةُ .
ويقال : استطارَ الغُبَارُ إذا انتشر في الهواء ، واستطار الفَجْرُ إذا انتشر في الأفُق ضَوْؤُه ، فهو مُسْتَطِيرٌ ، وهو الصبح الصادق البيّن الذي يُحَرِّم على الصائم الأكل والشربَ والجماعَ ، وبه تحل صلاةُ الفجر ، وهو الخيط الأبيضُ الذي ذكره الله تعالى في كتابه ، وأما الفجر المستطيل باللام فهو المستَدقُّ الذي يُشَبّه بذَنَبِ السِّرحان ، وهو الخيطُ الأسودُ ، ولا يُحرِّم على الصائم شيئاً ، وهو الصبح الكاذب عند العرب .
وقال الليث : يقال للفَحْل من الإبِل : هائجٌ ، وللكلب مُسْتَطير .
وقال غيره : أَجْعَلتْ الكلبةُ واستطارتْ إذا أرادت الفحلَ ، أخبرني بذلك المنذري عن الحَرَّاني عن التَّوْزيّ وثابتُ بن أبي ثابت في كتاب الفروق .
روى ابن السكيت عن أبي صاعد الكلابي : يقال : استطار فلانٌ سيفَه إذا انتزعه من غِمده مُسرِعاً .
وأنشد في صفة سيوف ذكرها رؤبة :
إذا استُطيرتْ من جُفون الأغمادْ
فَقَأنَ بالصَّقَع يَرابيعَ الصَّادْ
واستطار الصَّدْع في الحائط إذا انتشر فيه ، واستطار البَرْق إذا انتشر في أُفُقُ السماء ، ويقال : استُطِيرَ فلانٌ يُستطارُ استطارةً فهو مُسْتَطارٌ إذا ذُعِرَ .
وقال عنترة :
متى ما تلْقَنِي فَرْدَيْنِ ترْجُفْ
رَوَانِفُ أَلْيَتَيْكَ وتُسْتطارَا
ويقال للقوم إذا كانوا هادئين ساكنين : كأنما على رؤوسهم الطَّير ، وأصله أنَّ الطيرَ لا تقع إلا على شيء ساكن من المَوَات ، فَضُرِبَ مثلاً للإنسان ووقارِه وسكونِه . ويقال للرجل إذا ثار غَضَبُه : ثار ثَائِرُه ، وطار طائره ، وفار فائره ، وأرضٌ مَطارة كثيرة الطَّيْر .
وقال ابن السكيت : يقال طائِر الله لا طائِرك ، ولا يقال طَيْر الله .
وَرَوى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنه قال في قوله :
ذَكِيُّ الشذَى والمَنْدَلِيُّ المُطَيَّرُ
قال : المنْدَلِيُّ العُود الهِنْدَيُّ ، والمُطَيَّرُ المُطَرَّى فَقَلَب ، وقال غيره : المطيَّرُ المشقّقُ المُكَسَّرُ .
وقال ابن شُمَيل : بَلَغْتُ من فلان أطْوَرَيهْ أي الجُهْدَ والغاية في أمره .
وقال الأصمعي : لقيتُ منه الأمَرّينَ والأطورِين والأقورِين بمعنى واحد .
وقال ابن الفَرَج : سمعت الكلابي يقول : ركب فلان الدهر وأَطْوَرَيْه أي طَرَفَيْه .
ورط : أخبرني المنذري عن المفضل بن سَلَمة أنه قال في قول العرب : وقع فلان
في وَرْطةٍ .
قال أبو عمرو : هي الهَلَكَةُ .
وأنشد :
إنْ تأْتِ يوماً مثلَ هذِي الخُطَّة
تلاق من ضَرْبِ تُميْرٍ ورْطهْ
قال : وقال غيره : الورْطةُ الوَحَلُ والرَّدَعَةُ تقَعُ فيها الغنم فلا تقدر على التَّخلُّص منها يقال : تَورَّطَتِ الغنم إذا وقعتْ في ورْطة ، ثم صارت مَثلاً لِكل شدَّة وقع فيها الإنسان .
وقال الأصمعي : الوَرْطَةُ أُهْوِيَّةٌ مُتصوِّبةٌ تكون في الجبل تَشُقُّ على من وقع فيها .
وقال طُفَيل يصف الإبل :
تهابُ طريقَ السَّهْل تحسَبُ أنّه
وعُورُ وِراطٍ وهو بَيْداء يلْقَعُ
وقال شمر : يقال : تَوَرَّط فلانٌ في الأمر ، واستَوْرَطَ فيه إذا ارتبك فيه فلم يَسْهُلْ له المَخرج منه ، وفي حديث وائل بن حُجْر وكتاب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) له : ( لا خِلاطَ ولا وِرَاطَ ) قال أبو عبيد : الوِراطُ الخَديعةُ والغِشُّ . قال : ويقال : إن معناه كقوله : لا يُجمَع بين مُتفرِّق ولا يُفرَّق بين مُجتمِع ، وقال شمر الوِراط : أن يُورِط إِبِلَه في إبلٍ أخرى ، أو في مكان لا تُرى بِعَيْنها فيه ، قال وقال ابن هاني : الوِراط مأخوذٌ من إيراطِ الجَرِير في عُنُق البعير إذا جَعَلْتَ طَرَفة في حَلْقَتِه ، ثم جذبْتَه حتى تَخْنُقَ البَعيرَ ، وأنشد لبعض العرب :
حتى تراها في الجَرير المُورَطِ
سُرْحَ القِيادِ سَمْحَةَ التَّهبُّط
قال شمر ، وقال ابن الأعرابي : الوِراط أن يَخْبَأها ويُفَرِّقها . يقال : قد وَرَطَها وأَوْرَطَها أي سَتَرها .
قال ابن الأعرابي : الوِرَاط أن يُغَيِّب مالَه ويجحد مكانها .
ريط : قال الليث وغيره : الرَّيْطَةُ مَلاءَةٌ لَيْسَتْ بِلِفْقَين كلها نَسْجٌ واحد وجمعها رِياطٌ ، قلت : ولا تكون الرَّيْطَةُ إلا بَيْضاءَ ، ورَيْطَةُ اسم المرأة ولا يقال رَائِطَةُ .
أرط : ورطى ابن السكيت عن أبي عمرو : الأرِيطُ : العَاقِر من الرجال وأنشد :
ماذا تُرجِّين من الأرِيط
حَزَنْبَلٍ يَأْتِيكِ بالبَطِيطِ
ليسَ بِذِي حَزْم ولا سَفِيطِ
قال الليثُ في الأريط مِثْله .
أبو عبيد : المأروطُ من الجلود المدبوغُ بالأَرْطَى ؛ ثعلب عن ابن الأعرابي : إهاب مَأْرُوطٌ ومُؤَرْطِيٌ إذا دُبغ بالأرْطَى ، قلت : والأرْطَاةُ شجرةٌ ورقُها عَبْلٌ مفتولٌ وجمعُها الأراطَى ، منبِتها الرمال لها عروق حُمر يُدْبغُ بورقها أَساقِي اللّبن ، فيطيبُ طعمُ اللَّبن فيها ، وقال المبرد : أَرْطَى على بناء فَعْلى مثل عَلْقَى ، إلاَّ أن الألف في آخرها
ليست للتأنيث لأن الواحدة أرطاةٌ وعَلْقَاةٌ ، قال : والألف الأولى أصلية .
وقال أبو عبيد فيما أقرأني الإيادي عن شمر : أَرْطَت الأرض إذا أخرجت الأَرْطَى ، وقال أبو الهيثم : أرْطَتْ لَحْنٌ وإنما هو آرَطَتْ بألفين لأن ألف الأرطى أصلية .
قلت : الصواب ما قال أبو الهيثم .
( طرا ) اطرورى : ( أبو عبيد عن أبي عمرو : إذا انتفخ بطنُ الرجل قيل : اطْرَوْرَى اطْرِيراءً . قال الأصمعي : وحُبِطَ مثلهُ سواء ، وأخبرني الأياديّ عن شَمِر قال : أطرورَى بالطاء لا أدري ما هو ؟ قال : وهو عندي بالظاء ، قلت : وقد رَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : ظَرِي بطنُ الرجلِ يَظْرَى إذا لم يتمالك لِيناً ، قلت : والصواب اظْرَوْرَى بالظَّاء كما قال شَمِر .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الوِرَاط أن يُغَيِّبَ مالَه ويَجْحَدُ مكانها .

##### Türkçe

ط ر ( **وايء** )
**طرا** , **طري** , **طرو** , **طرأ** , **طير** , **رطى** , **ريط** , **ورط** , **وطر** , **أطر** , **أرط** , **وطر** , **طور** .
**طرا** **طرأ** : el-Ḥarrânî, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **لحمٌ طريٌّ**; hemzesizdir; ve gerçekten **طَرُوَ يَطْرُو** **طَراوة** ve **طراءة** (ile) olur.
Ve el-Leys dedi: **طَرِي يَطْري** **طراوة** ve **طَرَاءَة**; ve pek az kullanılır; çünkü o, yeni meydana gelmiş (bir şey) değildir.
Dedi: ve **المطرَّاةُ** güzel kokudan bir türdür; dedim: **الألُوَّة** için, güzel koku ile, yahut amber ile yahut başkasıyla **طُرِّيتْ** edildiği zaman **مُطَراةٌ** denir.
Ve el-Leys dedi: **الطَّرَى** ile şeyin sayısı çoğaltılır; denir ki: onlar **الطّرَى** ve **الثّرَى**’dan daha çoktur.
Ve bazısı dedi: bu kelimede **الطّرَى**: yaratılıştan, sayısı ve türleri sayılıp dökülemeyen her şeydir; ve sözlerden birinde: yeryüzü yüzünde, toprağın tabiatından olan toprak, çakıl ve benzeri olmayan her şey; işte o **الطّرَى**’dır.
Ebû Zeyd, hemze kitabında: **طرأتُ على القوم أَطْرأَ طَرْأً وطُروءاً**; onlara, bilmeden geldin ise.
Ve el-Leys dedi: **طَرَأ** falan bize, uzak bir yerden ansızın üzerine çıkarsa; dedi: bundan **الطُرْآني** türedi.
Ve bazısı dedi: **طَرَآنُ** çok güvercin bulunan bir dağdır; güvercin ona nisbet edilir: **الطُّرآني**.
Ve Ebû Hâtim dedi: **حمام طُرْآني**; **طَرَأَ علينا فلانٌ**’dan, yani belirdi ve onu tanımadık; dedi: avam **حمام طُورانيٌّ** der; o hatadır. Ve Zü’r-Rumme’nin şu sözü soruldu:
أَعاريبُ طُورِيُّون عن كُل قريةٍ
يَحيدونَ عنها مِن حِذَار المقادِر
Bunun üzerine dedi: bu, **طَرَأَ**’dan olmaz; ondan olsaydı **طَرْئيَّون** derdi; hemze **الراء**’dan sonra. Ona denildi: öyleyse manası nedir? Dedi: onları **الطَّور** beldelerinden, yani Şam’dan (saymak) istedi; dedi: ( **طوريون** ) tıpkı el-ʿAccâc’ın dediği gibi:
دَانَى جَنَاحَيْهِ مِن الطُّور فَمرْ
Şam’dan geldiğini istedi; denir: **أَطْرَى** falan falanı, onda olmayanla onu övdüğü zaman.
Ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **أطرى** falan falanı, onda olmayanla onu övdüğü zaman; ve ondan Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: ( **لا تُطروني كما أَطْرَتْ النصارى عيسى المسيح ابن مريم وإنما أنا عبد الله . ولكن قولوا : عبد الله ورسوله** ) ; bu da, onda olmayanla onu övdükleri içindir; dediler ki: o üçün üçüncüsüdür ve o Allah’ın oğludur; ve onların şirk ve küfründen buna benzer.
ʿAmr, babasından: **أطْرَى**; sena içinde artırdığı zaman; ve falan, kendi nefsinden **مُطَرًّى**’dır; yani şaşkındır.
İbnü’s-Sikkît dedi: o, üzerinde yemek yenilen şey için **الطِرِيّان**’dır; onu, **الياء**’nın şeddelendiği harfler babında getirdi; **البارِيّ** ve **السَّرَارِيّ** gibi.
Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الطِرِيَّانُ** tabaktır; ve **الطَّرِيُّ** gariptir; ve **وَطَرى** geldiği zaman; ve **وطَرَى** geçtiği zaman; ve **وطَرَى** yenilendiği zaman; ve **وأَطْرَى** sena içinde artırdığı zaman.
Ve başka bir yerde dedi: **طَرِيَ يَطْرى** yöneldiği zaman; ve **وطَرِيَ يَطرَى** geçtiği zaman.
ʿAmr, babasından: denir: **رجلٌ طارِيٌّ** ve **طُوَرانِيٌّ** ve **طورِيٌّ** ve **طُخرور** ve **طُمْرُور** ve **طُحْرُور**; yani garip.
Ve denir: her şey için **أُطْرُوَانِيَّةٌ**; yani gençliği.
Ebû ʿUbeyd, el-Aḥmer’den: o, hemzenin kesresiyle **الإِطرية**’dir. Ve Şemir dedi: **الإطْرِيَّةُ**; yapışkan **النَّشاستج** gibi yapılan bir şeydir.
Ve el-Leys dedi: ona **الأُطْرِيةُ** denir; Şam ehlinin yaptığı bir yemektir; onun tekili yoktur. Dedi: bazısı **الألف**’i kesreler de **إطرية** der; **زبْنِيَة** gibi. Dedim: doğru olan kesre ile **إِطرية**’dir; fetha ile açmak, onlarda lahn’dır. Ve yabancılara **الطُّرَّاء** denir; onlar uzak bir yerden gelenlerdir. Dedim: aslı, **طرأ يطرأ**’dan hemzedir.
Ebû Zeyd: **أَطْرَيْتُ العَسَلَ إطراءً**; onu bağladım ve koyulaştırdım; ikisi birdir.
**أطر** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu: İsrailoğullarının içine düştüğü zulümleri ve günahları zikretti; sonra dedi: ( **لا والذي نفسي بيده حتى يأخذوا على يَدِيَ الظَّالم تَأْطِروه على الحق أَطْراً** ) .
Ebû ʿUbeyd dedi: Ebû ʿAmr ve başkaları dedi: onun sözü: **تَأْطِروه**; yani onu ona doğru eğersiniz; ve her
şeyi bir şeye eğdiğinde, onu **أَطَرْتَه**; **تأطِرُه أَطْراً**.
Ṭarafe, bir dişi deveyi ve kaburgalarını zikrederek dedi:
كأَن كِنَاسَيْ ضَالَةٍ يَكْنُفَانِها
وأَطْرَ قِسِيِّ تَحتَ صُلْبٍ مُؤَيَّدٍ
Kaburgaların eğilmesini, yayın iki ucundan bükülene benzetti.
Ve el-Muġîra b. Ḥabnâʾ et-Temîmî dedi:
وأنتم أناسٌ تقمِصونَ مِن القَنا
إذا مارَفِي أَكْتافِكم وتَأَطَّرا
Yani: eğildiği zaman.
Ve Ebû Zeyd dedi: denir: **أَطَرْتُ السهم أَطْراً**; **الفُوقِ**’un birleşim yerine bir bağ sardığın zaman; o bağın adı **أُطْرَةٌ**’dir.
Ve Ebû Zeyd dedi: denir: **أَطَرْتُ السهمَ أَطْراً**. Ve Ebû ʿUbeyd dedi: Ebû ʿAmr dedi: **الأَطْرَةُ**; kül ve kan alınması, sonra onunla tencerenin kırığının sıvanmasıdır; ve şu beyit okundu:
قَدْ أَصْلَحَتْ قِدْراً لها بِأُطْرَةْ
Ve Ebû Zeyd dedi: kadın, evinde ayağa kalktığı zaman **تَأَطَّرتِ المرأة تَأَطُّراً**; ve şu beyit okundu:
تَأَطَّرْنَ حَتى قلن لَسْنَ بَوارِحاً
وذُبْنَ كَما ذَابَ السَّدِيفُ المسَرْهَدُ
Ve ʿUmar b. ʿAbdilʿAzîz’e, bıyığı kısaltmada sünnet soruldu; dedi: **الإطار** görününceye kadar onu kısaltmandır.
Ebû ʿUbeyd dedi: **الإطار**; bıyık kesiminin yeri ile dudak arasındaki, ağzı kuşatan çıkık kenardır; ve aynı şekilde her şey bir şeyi kuşatırsa, o onun için **إطار**’dır. Bişr b. Ebî Ḥâzim dedi:
وَحَلَّ الحَيُّ حَيُّ بني سُبَيْعٍ
قرَاضِبَة ونحن لَهُمُ إطارُ
Yani: biz onları çepeçevre kuşatanlarız.
Ve el-Leys dedi: **الإطار**; def’in çerçevesi ve eleğin çerçevesi, ve dudağın çerçevesi, ve evin çerçevesi; evin etrafındaki kuşak gibi. Ve şey, eğdiğin zaman **انأَطَرَ الشيءُ انْئِطاراً**; böylece eğildi; iki ucunu bir araya getirdiğinde, onu yuvarlak görürsün; değnek gibi.
Ebû ʿUbeyd, el-Ferrâʾ’dan: **الأطِيرُ** günahtır; ve meselde denir: **أَخَذَني بأَطِيرِ غَيْري**; yani başkasının günahıyla.
Ve Miskîn ed-Dârimî dedi:
أَبصَّرْتَنِي بِأَطِيرِ الرِّجالْ وكَلّفْتَنِي ما يقولُ البَشَرْ .
Ve el-Aṣmaʿî dedi: aralarında rahim bağları olarak **أَوَاصِرَ** ve **أَوَاطِرَ** ve **عَوَاطِفَ** vardır; tek manadadır; tekili **آصِرةٌ** ve **آطِرةٌ**’dir.
Ebû ʿUbeyde: atlar kitabında: **الأُطْرَةُ**; kalın bir püsküldür; sanki kaşın başında ve arka kaburgada yerleştirilmiş bir bağdır.
Ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **التّأْطيرُ**; cariyenin, evlenmeden, ana-babasının evinde bir zaman kalmasıdır.
**وطر** : el-Leys dedi: **الوَطَر**; sahibinin onda himmeti bulunan her ihtiyaçtır; o, onun **وَطَرُه**’dur. Ve onun için, onların sözünden daha çok bir fiil işitmedim: **قَضَيتُ مِن أمر كذا وكذا وطَري**; yani ihtiyacımı. **الوَطَر**’ın çoğulu **أَوْطار**’dır. **طار يطور**.
**طور** : Allah azze ve celle dedi: ( **وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَآءَ** ) (el-Mü’minûn: 20). **الطُّورُ** Arapların sözünde dağdır. Ve denildi: **سيناء** taşlardır. Ve denildi: o, yerin adıdır. Ve Araplar der: evde ne **طُورِيٌّ** vardır ne **دُورِيٌّ**.
el-Leys dedi: ve onun benzeri **طُورَانِيٌّ** de (yoktur). Ve dil ehlinden bazısı, Zü’r-Rumme’nin şu sözü hakkında:
أَعَارِيبُ طُوريُّون عَن كُلِّ قَرْيةٍ
حِذَارَ المنايا أَو حِذَارَ المقادِرِ
Ve dedi: **طُورِيُّون**; yani vahşîlerdir; köylerden, vebadan ve helakten sakınarak uzaklaşırlar; sanki **الطُّور**’a nisbet edilmişlerdir; o da Şam’da bir dağdır.
Ve Ebû ʿAmr dedi: **رجلٌ طُورِيٌ**; yani garip. Ve **حمام طُورِيٌّ**; uzak bir beldeden geldiği zaman.
Ve el-Ferrâʾ, Allah azze ve celle’nin şu sözü hakkında: ( **وَقَاراً وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَاراً** ) (Nûḥ: 14) dedi: nutfe, sonra alaka, sonra mudğa, sonra kemik. Ve başkası dedi: azze ve celle, görünüşlerin ve ahlâkın farklılığını murad etti.
Ve el-Leys dedi: **الطّوْرُ**; defadır; der ki: **طَوْراً بعد طَوْرٍ**; yani defa sonra defa. Ve insanlar **أطوارٌ**’dır; yani çeşitli hâller üzere sınıflardır. Ve şu beyit okundu:
والمرْءُ يُخْلَق طَوْراً بعد أَطْوَارِ
Ve denir: **لا تَطُرْ حَرَانَا**. Ve falan, falan ile **يَطُور**; yani sanki onun etrafında dolaşır ve ona yaklaşır.
Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الطَّوْر** sınırdır; denir: falan, **طَوْرَه**’unu aştı; yani sınırını. Ve **الطَّوْرَةُ** evin avlusudur; ve **الطَّوْرة** geliş (sefer)dir.
Ve el-Leys dedi: **الطَّوارُ**; şeyin hizasında olan ve onun karşısında olan şeydir. Denir: bu ev, şu evin **طَوارِ**’ı üzeredir; yani duvarı, tek bir düzen üzere onun duvarına bitişiktir. Ve dersin: onunla, bu duvarın **طَوَار**’ı ile bir ip gördüm; yani onun boyu ile. Ve **الطَوار** ayrıca **طار يطور**’un masdarıdır.
Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: onların mesellerinde, erkeğin ilimde nihayete ulaşması hakkında: falan, **أَطورَيْه**’ine ve **أطوَرِيه**’ine ( **الراء**’ın kesresiyle) ulaştı; yani onun en uç noktasına.
**طير** : el-Leys dedi: **الطَّيْرُ** bilinen (şey)dir; ve o, müennes bir cem‘ ismidir; tekili **طائر**’dir. Ve pek az, dişi için **طائرةٌ** derler. Ve Aḥmed b. Yaḥyâ dedi: insanların hepsi tekil için **طَائِر** der; Ebû ʿUbeyde de onlarla beraberdir; sonra ayrılıp, tekil için **طَيْر** denmesini caiz gördü; ve onu **طُيور** üzerine cem‘ etti; ve dedi: o güvenilirdir.
Ve el-Ferrâʾ, Allah azze ve celle’nin şu sözü hakkında: ( **وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ** ) (el-İsrâ: 13) dedi: onun boynundaki **طائِره**; onun amelidir; eğer hayır ise hayır, eğer şer ise şer.
Ve Ebû Zeyd dedi: onun bedbahtlığıdır. el-Münzirî bana, İbnü’l-Yezîdî’den aktardı: **طائِره** ve **طَيْرَه** diye okundu; iki manada da: denildi: onun ameli, hayrı ve şerri; ve denildi: onun bedbahtlığı ve saadeti.
Dedim: bunun hepsindeki asıl şudur: Allah tebareke ve teâlâ, Âdem’i yarattığında, yaratılışından önce zürriyetini bildi; onlara tevhidini ve itaatini emredeceğini, onları masiyetinden nehyedeceğini bildi; onlardan itaat edeni isyan edenlerden, kendine zulmedeni kendine bakan (kimse)den bildi; onlardan hepsini bildiğini yazdı; itaatkâr bildiği kimsenin saadetine, isyankâr bildiği kimsenin bedbahtlığına hükmetti; böylece, yaratılışı sırasında, bildiği her kimse için, varacağı şey oldu. İşte bu, onun sözü: ( **وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ** ) (yani Allah’ın ilminde başlangıçta ona uçup çıkan şer ve hayır; ve onların var oluşu sırasında şehadet ilmi, gayb ilmine uygun düşer; ve hüccet, yaptıkları şeyle onları bağlar; ve bu, Allah’ın onların varlığından önce onlardan bildiğine aykırı değildir). Ve Araplar der: yani ona oldu ve onun yanında oku çıktı: **أَطرتُ المالَ وطَيَّرته بَينَ القوم**; malı kavim arasında paylaştırdım; böylece her birine payı uçup çıktı. Ve ondan, Lebîd’in, kardeşi Erbid’in mirasını varisleri arasında ve her pay sahibinin payını almasını zikrederek sözü; dedi ki:
تَطِيرُ عَدَائِدُ الأشراك شفْعاً
وَوِتْراً والزعامةُ لِلغُلام
Ve **الأشْراك**: hisselerdir; tekili **شِرْكٌ**. Ve onun sözü: **شفْعاً وَوِتْراً**; yani onlara taksim edildi; erkeğe, iki dişinin payı gibi bir pay. Ve reislik ve silah, oğullarından erkeklere kaldı.
Ve Allah azze ve celle, Semûd kıssasında ve kendilerine gönderilen peygamberleri Sâlih aleyhisselâm ile uğursuzlanmalarında dedi: ( **تُرْحَمُونَ قَالُواْ اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَن مَّعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِندَ اللَّهِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ** ) (en-Neml: 47). Onların sözü **اطَّيّرنا**’nın manası: uğursuz saydık; aslı **تَطَيَّرنا**’dır. Onlara cevap verdi; Allah azze ve celle dedi: ( **أَلِيمٌ قَالُواْ طَائِرُكُم مَّعَكُمْ أَءِن ذُكِّرْتُم بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ** ) (Yâsîn: 19); yani uğursuzluğunuz sizinle beraberdir; o da onların küfrüdür. Ve denildi: uğursuzluğa **طائر** ve **طَيْر** ve **طِيَرة**; çünkü Arapların âdeti, kuş falı (**عِيَافَةُ الطَّير**) ve onları ürkütmek (**زجرُها**) ve sağdan uçanıyla ve kargalarının ötüşüyle uğursuzlanmak, onları kaldırdıklarında sola yöneleni almak idi; böylece onunla ve fiilleriyle uğursuzlandıkları için uğursuzluğu **طَيْراً** ve **طائِراً** ve **طِيَرَةً** diye adlandırdılar. Allah cellet senâuhu, Resulünün (sallallahu aleyhi ve sellem) diliyle, onlarla uğursuzluklarının bâtıl olduğunu bildirdi ve dedi: **لا طِيرَةَ ولا هامة**.
Ve Peygamber aleyhissalâtü vesselâm iyimserlik ederdi ve uğursuzlanmazdı. Ve tefe’ülün aslı, hastanın işittiği güzel kelimedir; ona, hastalığından selâmetini vehmettirir. Ve aynı şekilde yolunu kaybeden, bir adamın “ya **واجِدُ**” dediğini işitir de kaybettiğini bulur. Ve **الطِّيَرة**; bu haberde geldiği üzere, **الفال**’ın zıddıdır. Ve Arapların mezhebi, **الفال** ve **الطِّيَرة**’da bir idi; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) **الفال**’ı sabit kıldı ve onu güzel gördü; **الطِّيرَة**’yi iptal etti ve ondan nehyetti.
Ve el-Leys dedi: denir: **طارَ الطائِر يَطير طيرَاناً**. Dedi: ve **التَّطايُرُ**; ayrılıp dağılmak ve gitmektir. Ve **الطِّيرَة**; **اطَّيرتُ** ve **تَطَيَّرت**’ten bir isimdir. Ve **الطِّيرَة**’nin misli **الخِيرَةُ**’dir.
Ve denir: **استطارَ الغُبَارُ**; havada yayıldığı zaman. Ve **استطار الفَجْرُ**; ufukta nuru yayıldığı zaman; o, **مُسْتَطِيرٌ**’dir. Ve o, oruçluya yeme, içme ve cinsel ilişkiyi haram kılan; onunla sabah namazının helâl olduğu; Allah’ın kitabında zikrettiği beyaz iplik olan, açık seçik doğru sabahtır. Ama **الفجر المستطيل** ( **اللام** ile) ise, kurdun kuyruğuna benzetilen ince olandır; o, siyah ipliktir; oruçluya hiçbir şeyi haram kılmaz; Araplar yanında yalancı sabahtır.
Ve el-Leys dedi: develerden erkek için **هائجٌ** denir; ve köpek için **مُسْتَطير**.
Ve başkası dedi: dişi köpek, erkeği istediği zaman **أَجْعَلتْ** ve **استطارتْ**. Bunu bana el-Münzirî, el-Ḥarrânî’den, et-Tevvezî’den ve Sâbit b. Ebî Sâbit’ten, **كتاب الفروق**’ta haber verdi.
İbnü’s-Sikkît, Ebû Ṣâʿid el-Kilâbî’den rivayet etti: denir: falan, kılıcını, kınından süratle çektiği zaman **استطار فلانٌ سيفَه**.
Ve Rüʾbe’nin zikrettiği kılıçların sıfatında şu beyit okundu:
إذا استُطيرتْ من جُفون الأغمادْ
فَقَأنَ بالصَّقَع يَرابيعَ الصَّادْ
Ve **استطار الصَّدْع**; duvarda yayıldığı zaman. Ve **استطار البَرْق**; göğün ufkunda yayıldığı zaman. Ve denir: falan korkutulduğu zaman **استُطِيرَ فلانٌ يُستطارُ استطارةً فهو مُسْتَطارٌ**.
Ve ʿAntere dedi:
متى ما تلْقَنِي فَرْدَيْنِ ترْجُفْ
رَوَانِفُ أَلْيَتَيْكَ وتُسْتطارَا
Ve kavim sakin ve durgun olduklarında denir: sanki başlarının üzerinde **الطَّير** vardır. Aslı şudur: kuş, ancak ölü (şey)den sakin bir şey üzerine konar; böylece insanın vakarına ve sükûnetine mesel vuruldu. Ve erkeğe, öfkesi kabardığında: **ثار ثَائِرُه**; ve **طار طائره**; ve **فار فائره** denir. Ve **أرضٌ مَطارة**; kuşu çok olan (yerdir).
Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **طائِر الله لا طائِرك** denir; **طَيْر الله** denmez.
Ve Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: şu söz hakkında dedi ki:
ذَكِيُّ الشذَى والمَنْدَلِيُّ المُطَيَّرُ
Dedi: **المنْدَلِيُّ**; Hint öd ağacıdır; ve **المُطَيَّرُ**; **المُطَرَّى**’dır; sonra çevirdi. Ve başkası dedi: **المطيَّرُ**; yarılmış, kırılmış olandır.
Ve İbn Şümeyl dedi: falandan, **أطْوَرَيهْ**’ine ulaştım; yani onun işinde gayrete ve nihayete.
Ve el-Aṣmaʿî dedi: ondan, **الأمَرّينَ** ve **الأطورِين** ve **الأقورِين** ile karşılaştım; tek manadadır.
Ve İbnü’l-Ferec dedi: el-Kilâbî’nin şöyle dediğini işittim: falan, zamanı ve **أَطْوَرَيْه**’ini bindi; yani iki ucunu.
**ورط** : el-Münzirî bana, el-Mufaḍḍal b. Seleme’den haber verdi: Arapların sözü hakkında: falan,
**في وَرْطةٍ**’ya düştü.
Ebû ʿAmr dedi: o, helâktir.
Ve şu beyit okundu:
إنْ تأْتِ يوماً مثلَ هذِي الخُطَّة
تلاق من ضَرْبِ تُميْرٍ ورْطهْ
Dedi: ve başkası dedi: **الورْطةُ**; çamur ve bataklıktır; koyun ona düşer de ondan kurtulmaya güç yetiremez. Denir: koyun, **تَورَّطَتِ**; **في ورْطة**’ya düştüğü zaman. Sonra insanın düştüğü her şiddet için mesel oldu.
Ve el-Aṣmaʿî dedi: **الوَرْطَةُ**; dağda bulunan, aşağı doğru eğimli bir çukurdur; ona düşene zor gelir.
Ve Ṭufeyl, develeri vasfederek dedi:
تهابُ طريقَ السَّهْل تحسَبُ أنّه
وعُورُ وِراطٍ وهو بَيْداء يلْقَعُ
Ve Şemir dedi: denir: falan, işte **تَوَرَّط** etti; ve onda **استَوْرَط** etti; onda bocalayıp, ondan çıkış ona kolay olmadığı zaman. Ve Vâʾil b. Ḥucr hadîsinde ve Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) ona yazısında: ( **لا خِلاطَ ولا وِرَاطَ** ). Ebû ʿUbeyd dedi: **الوِراطُ**; aldatma ve hiledir. Dedi: ve denilir: manası, şu sözü gibidir: ayrıyı bir araya toplamak yok, bir aradakini ayırmak yok. Ve Şemir dedi: **الوِراط**; develerini başka develerin içine, yahut gözle görülmediği bir yere sokmandır. Dedi: ve İbn Hânî dedi: **الوِراط**; devenin boynuna ipi sokmaktan (**إيراطِ الجَرِير**) alınmıştır; ucunu halkasına koyduğunda, sonra onu çektiğinde, deveyi boğarsın. Ve bazı Araplardan şu beyit okundu:
حتى تراها في الجَرير المُورَطِ
سُرْحَ القِيادِ سَمْحَةَ التَّهبُّط
Şemir dedi; ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الوِراط**; onu saklaman ve onu dağıtmandır. Denir: onu **وَرَطَها** ve **أَوْرَطَها**; yani onu örttü.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الوِرَاط**; malını gizlemesi ve yerini inkâr etmesidir.
**ريط** : el-Leys ve başkası dedi: **الرَّيْطَةُ**; iki parçalı olmayan bir örtüdür; hepsi tek dokumadır. Çoğulu **رِياطٌ**. Dedim: **الرَّيْطَةُ** ancak beyaz olur. Ve **رَيْطَةُ** kadın adıdır; **رَائِطَةُ** denmez.
**أرط** : ve **ورطى**. İbnü’s-Sikkît, Ebû ʿAmr’dan rivayet etti: **الأرِيطُ**; erkeklerden kısır olandır. Ve şu beyit okundu:
ماذا تُرجِّين من الأرِيط
حَزَنْبَلٍ يَأْتِيكِ بالبَطِيطِ
ليسَ بِذِي حَزْم ولا سَفِيطِ
el-Leys, **الأريط** hakkında bunun benzerini söyledi.
Ebû ʿUbeyd: derilerden **المأروطُ**; **الأَرْطَى** ile tabaklanmış olandır. Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **إهاب مَأْرُوطٌ** ve **مُؤَرْطِيٌ**; **الأرْطَى** ile tabaklandığı zaman. Dedim: **الأرْطَاةُ** bir ağaçtır; yaprağı kalın, bükümlü (bir şey)dir. Çoğulu **الأراطَى**. Bitme yeri kumlardır; onun kırmızı kökleri vardır; yaprağıyla süt tulumları tabaklanır; böylece sütün tadı onda güzel olur. Ve el-Muberrad dedi: **أَرْطَى**; **فَعْلى** vezni üzeredir; **عَلْقَى** gibi; ancak sonundaki **الألف** dişilik için değildir; çünkü tekili **أرطاةٌ** ve **عَلْقَاةٌ**’dır. Dedi: ve ilk **الألف** asıldır.
Ve Ebû ʿUbeyd, el-İyâdî’nin bana Şemir’den okuttuğundan: yer, **أَرْطَت**; **الأَرْطَى** çıkardığı zaman. Ve Ebû’l-Heysem dedi: **أرْطَتْ** lahn’dır; ancak o **آرَطَتْ**’tir; iki **ألف** ile; çünkü **الأرطى**’nın **ألف**’ı asıldır.
Dedim: doğru, Ebû’l-Heysem’in dediğidir.
( **طرا** ) **اطرورى** : (Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan: erkeğin karnı şiştiği zaman denir: **اطْرَوْرَى اطْرِيراءً**. el-Aṣmaʿî dedi: ve **وحُبِطَ** onun benzeri; ikisi birdir. Ve el-İyâdî bana Şemir’den haber verdi: **أطرورَى**; **الطاء** ile; onun ne olduğunu bilmiyorum. Dedi: ve o, bence **الظاء** iledir. Dedim: Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: **ظَرِي بطنُ الرجلِ يَظْرَى**; yumuşaklıktan kendini tutamadığı zaman. Dedim: doğru, Şemir’in dediği gibi **اظْرَوْرَى**; **بالظَّاء** iledir.)
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الوِرَاط**; malını gizlemesi ve yerini inkâr etmesidir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء والياء وما يثلثهما)
(طيب) الطاء والياء والباء أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على خلافِ الخَبيث. من ذلك الطيِّب: ضدّ الخبيث. يقال سبيّ طِيبَةٌ، أي طيِّبٌ. والاستطابة: الاستنجاء؛ لأنَّ الرجل يطيِّب نفسَه مما عليه من الخُبث بالاستنجاء. ونهى رسول الله * صلى الله عليه وآله أن يَستَطِيب الرَّجُل بيمينه. والأطيبانِ: الأكل والنِّكاح. وطَيْبَة([1]) مدينة الرسول صلى الله عليه وآله. ويقال: هذا طعام مَطْيَبةٌ للنَّفْس. والطَّيِّب:الحلال، والطَّاب: الطِّيب: قال:
مُقابَلَ الأعراقِ في الطَّابِ الطَّابْ *** بين أبي العاص وآلِ الخطّابْ([2])

(طيخ) الطاء والياء والخاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تلطّخٍ بغير جميل. قالوا طاخَ يَطِيخُ وتَطيَّخ، إذا تلطَّخ بالقبيح. وقالوا: الطِّيخ: الخِفَّة، وهو بمعنى الطَّيش، قال الحارث:
[فاتركوا الطَّيْخ والتَّعدّي وإمَّا *** تتعاشَوا ففي التَّعاشِي الدَّاءُ([3])]
(طير) الطاء والياء والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خِفّة الشَّيءِ في الهواءِ. ثمَّ يستعار ذلك في غيرِهِ وفي كلِّ سُرعة. من ذلك الطَّير: جمع طائر، سمِّيَ ذلك لما قُلناه. يقال طارَ يَطير طَيَراناً. ثمَّ يقال لكلِّ مَنْ خفَّ: قد طار. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "خيرُ النَّاسِ رجلٌ مُمْسِكٌ بِعِنان فرسِهِ في سبيل الله، كلَّما سمِعَ هَيْعَةً طار إليها". وقال:
* فَطِرْنَا إليهم بالقنابل والقَنَا *
ويقال مِنْ هذا: تَطَايَرَ الشَّيءُ : تفرَّق. واستطار الفجر: انتشر. وكذلك كلُّ منتشِر. قال الله تعالى: ﴿يَخَافُونَ يَوْمَاً كانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيراً﴾ [الدهر 7]. فأمَّا قولهم: تطيَّر من الشيء، فاشتقاقه من الطَّيرِ كالغراب وما أشبهه. ومن الباب: طائر الإنسانِ، وهو عمَلُهُ. وبئر مُطارَةٌ، إذا كانت واسعة الفم. قال:
* هُوِيُّ الرِّيح في جَفْرٍ مُطارِ([4]) *
ومن الباب : الطَّيْرة: الغضَب، وسمِّي كذا لأنَّه يُستطَار له الإنسان. ومن الباب قولهم: خذ ما تطَايَرَ من شعر رأسك، أي طال. قال:
* وطارَ جِنّيُّ السَّنَامِ الأَطْوَلِ([5]) *
(طيس)  الطاء والياء والسين كلمةٌ واحدة. قال:
* عددتُ قومِي كعَديدِ الطَّيْسِ([6]) *
أراد به العدد الكثير.
(طيش) الطاء والياء والشين كلمةٌ واحدة، وهي الطَّيْش والخِفَّة. وطاشَ السَّهم من هذا، إذا لم يُصِبْ، كأنَّه خَفَّ وطاشَ وطار.
(طين) الطاء والياء والنون كلمةٌ واحدة، وهي الطِّين، وهو معروف. ويقال طيَّنْت البيتَ، وطِنت الكتابَ. ويقال طانَه الله تعالى على الخَيْر، أي جَبَله. وكأَنَّ معناه، والله أعلم، من طِنت الكتاب، أي ختمته؛ كأنَّه طبعه على الخير وختم أمرَهُ بهِ.
---------------------ـــ
([1]) يقال أيضاً طيبة، بتشديد الياء، وطابة، والمطيبة، بتشديد الياء المفتوحة.
([2]) الرجز لكثير بن كثير النوفلي، يمدح به عمر بن عبد العزيز. وقبله:
* يا عمر بن عمر بن الخطاب *.
    وذاك أن أم عمر بن عبد العزيز، هي أم عاصم بنت عاصم بن عمر بن الخطاب، وأبوه عبد العزيز بن مروان بن الحكم بن أبي العاص.
([3]) موضع البيت بياض في الأصل، وأنشد في المجمل الكلمتين الأوليين من البيت.
([4]) صدره في المجمل واللسان (طير): * كأن حفيفها إذ بركوها *.
([5]) لأبي النجم، كما في المجمل، وهو من أم الرَّجز، مجلة المجمع العلمي بدمشق 1347. والرواية فيها وفي الحيوان (6: 185): "وقام جنى السنام الأميل".
([6]) لرؤبة بن العجاج في ملحقات ديوانه 175 واللسان (طيس). وبعده:
* إذا ذهب  القوم الكرام ليسي  *.

ـ

##### Türkçe

(باب **الطاء** و**الياء** وما يثلثهما)
(**طيب**) **الطاء** ve**الياء** ve**الباء** tek bir sahih asıldır; **الخبيث**’in zıddına delâlet eder. Bundan **الطيِّب**: **الخبيث**’in zıddıdır. Denir: سبىّ **طِيبَةٌ**, yani **طيِّبٌ**. Ve **الاستطابة**: **الاستنجاء**’dır; çünkü kişi **الاستنجاء** ile üzerinde bulunan **الخُبث**’ten nefsini **يطيِّب** eder. Ve Resûlullah * صلى الله عليه وآله, erkeğin sağ eliyle **يَستَطِيب** etmesini yasakladı. Ve **الأطيبانِ**: yeme ve nikâhtır. Ve **طَيْبَة**([1]) Resûl’ün şehridir صلى الله عليه وآله. Ve denir: bu yemek nefis için **مَطْيَبةٌ**’dır. Ve **الطَّيِّب**: helâldir; ve **الطَّاب**: **الطِّيب**’dir. Dedi ki:
مُقابَلَ الأعراقِ في **الطَّابِ** **الطَّابْ** *** بين أبي العاص وآلِ الخطّابْ([2])

(**طيخ**) **الطاء** ve**الياء** ve**الخاء** sahih bir asıldır; güzel olmayan bir şeyle bulaşmaya delâlet eder. Dediler: **طاخَ يَطِيخُ** ve **تَطيَّخ**; çirkin olanla bulaştığı zaman. Ve dediler: **الطِّيخ**: hafifliktir; ve o, **الطَّيش** mânâsınadır. **الحارث** dedi ki:
[فاتركوا **الطَّيْخ** والتَّعدّي وإمَّا *** تتعاشَوا ففي التَّعاشِي الدَّاءُ([3])]

(**طير**) **الطاء** ve**الياء** ve**الراء** tek bir asıldır; şeyin havada hafifliğine delâlet eder. Sonra bu, başkasında ve her süratte ödünç alınır. Bundan **الطَّير**: **طائر**’in cem‘idir; dediğimiz şey sebebiyle buna isim verilmiştir. Denir: **طارَ يَطير** **طَيَراناً**. Sonra hafif olan her kimse için denir: “**قد طار**”. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: "İnsanların hayırlısı, Allah yolunda atının dizginini tutan bir adamdır; her ne zaman bir **هَيْعَةً** işitse ona doğru **طار**." Ve dedi ki:
* فَطِرْنَا إليهم بالقنابل والقَنَا *
Ve bundan denir: **تَطَايَرَ** şey: dağıldı. Ve **استطار** fecr: yayıldı. Ve aynı şekilde yayılan her şey. Allah تعالى dedi ki: ﴿يَخَافُونَ يَوْمَاً كانَ شَرُّهُ **مُسْتَطِيراً**﴾ [الدهر 7]. Ama onların “şeyden **تطيَّر** etti” sözlerine gelince, onun اشتقاقı **الطَّير**’dendir; **الغراب** ve benzeri gibi. Ve babdandır: insanın **طائر**’i; o, onun amelidir. Ve **بئر مُطارَةٌ**, ağzı geniş olduğu zaman. Dedi ki:
* هُوِيُّ الرِّيح في جَفْرٍ **مُطارِ**([4]) *
Ve babdandır: **الطَّيْرة**: öfkedir; böyle adlandırıldı, çünkü insan onun için **يُستطَار** edilir. Ve babdandır onların sözü: başının saçından **ما تطَايَرَ** olanı al, yani uzadı. Dedi ki:
* وطارَ جِنّيُّ السَّنَامِ الأَطْوَلِ([5]) *

(**طيس**)  **الطاء** ve**الياء** ve**السين** tek bir kelimedir. Dedi ki:
* عددتُ قومِي كعَديدِ **الطَّيْسِ**([6]) *
Bununla çok sayıyı kastetti.

(**طيش**) **الطاء** ve**الياء** ve**الشين** tek bir kelimedir; o da **الطَّيْش** ve hafifliktir. Ve bundan **طاشَ** ok, isabet etmediği zaman; sanki hafifledi de şaştı ve uçtu.

(**طين**) **الطاء** ve**الياء** ve**النون** tek bir kelimedir; o da **الطِّين**’dir ve o bilinen şeydir. Ve denir: evi **طيَّنْت**; ve kitabı **طِنت**. Ve denir: Allah تعالى onu hayır üzere **طانَه**; yani onu yoğurdu. Ve sanki mânâsı, Allah daha iyi bilir, “kitabı **طِنت**”ten (gelir); yani onu mühürledim: sanki onu hayır üzere damgaladı ve işini onunla mühürledi.

---------------------ـــ
([1]) Ayrıca **طيبة** denir; **الياء**’ı şeddeli olarak; ve **طابة**; ve **المطيبة**; açık **الياء**’ı şeddeli olarak.
([2]) **الرجز** **لكثير بن كثير النوفلي**’nindir; onunla **عمر بن عبد العزيز**’i över. Ve ondan önce:
* يا عمر بن عمر بن الخطاب *.
Ve bu, çünkü **عمر بن عبد العزيز**’in annesi, **أم عاصم بنت عاصم بن عمر بن الخطاب**’dır; ve babası **عبد العزيز بن مروان بن الحكم بن أبي العاص**’tır.
([3]) Beytin yeri asılda boşluktur; ve **المجمل**’de beytin ilk iki kelimesi inşad edilmiştir.
([4]) صدرُه **المجمل** ve **اللسان** (**طير**)’de: * كأن حفيفها إذ بركوها *.
([5]) **أبي النجم**’indir; **المجمل**’de olduğu gibi; ve o, **أم الرَّجز**’dendir; **مجلة المجمع العلمي بدمشق** 1347. Ve rivayet onda ve **الحيوان** (6: 185)’te: "وقام جنى السنام الأميل".
([6]) **رؤبة بن العجاج**’ındır; divanının eklerinde 175 ve **اللسان** (**طيس**). Ve ondan sonra:
* إذا ذهب  القوم الكرام ليسي  *.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الطائر: كل ذي جناح يسبح في الهواء، يقال: طار يطير طيرانا، وجمع الطائر: طير (في اللسان: والطير: اسم لجماعة ما يطير، مؤنث، والواحد: طائر، والأنثى: طائرة)، كراكب وركب. قال تعالى: ﴿ولا طائر يطير بجناحيه﴾ [الأنعام/38]، ﴿والطير محشورة﴾ [ص/19]، ﴿والطير صافات﴾ [النور/41]، ﴿وحشر لسليمان جنوده من الجن والإنس والطير﴾ [النمل/17]، ﴿وتفقد الطير﴾ [النمل/20]، وتطير فلان، واطير أصله التفاؤل بالطير ثم يستعمل في كل ما يتفاءل به ويتشاءم، ﴿قالوا: إنا تطيرنا بكم﴾ [يس/18]، ولذلك قيل: (لا طير إلا طيرك (هذا حديث وليس قيلا.
عن عبد الله بن عمرو بن العاص قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (من ردته الطيرة عن حاجته فقد أشرك). قالوا: يا [استدراك] رسول الله، ما كفارة ذلك؟ قال: (يقول أحدهم: اللهم لا خير إلا خيرك، ولا طير إلا طيرك، ولا إله غيرك) أخرجه أحمد في المسند 2/220، والطبراني، قال في مجمع الزوائد: فيه ابن لهيعة، وحديثه حسن، وفيه ضعف، وبقية رجاله ثقات، وأخرجه البزار من حديث بريدة. راجع: نزل الأبرار ص 382؛ ومجمع الزوائد 5/108) )، وقال تعالى: ﴿إن تصبهم سيئة يطيروا﴾ [الأعراف /131]، أي: يتشاءموا به، ﴿ألا إنما طائركم عند الله﴾ [الأعراف/131] أي: شؤمهم: ما قد أعد الله لهم بسوء أعمالهم. وعلى ذلك قوله: ﴿قالوا اطيرنا بك وبمن معك قال طائركم عند الله﴾ [النمل/47]، ﴿قالوا طائركم معكم﴾ [يس/ 19]، ﴿وكل إنسان ألزمناه طائره في عنقه﴾ [الإسراء/13]، أي: عمله الذي طار عنه من خير وشرر، ويقال: تطايروا: إذا أسرعوا، ويقال: إذا تفرقوا (انظر: اللسان (طير) )، قال الشاعر:
*طاروا إليه زرافات ووحدانا*
* (هذا عجز بيت، صدره:
*قوم إذا الشر أبدى ناجذيه*
وههو لقريط بن أنيف من بلعنبر. انظر: شرح الحماسة للتبريزي 1/8؛ واللسان (طير) )
وفجر مستطير، أي: فاش. قال تعالى: ﴿ويخافون يوما كان شره مستطيرا﴾ [الإنسان/7]، وغبار مستطار، خولف بين بنائهما فتصور الفجر بصورة الفاعل، فقيل: مستطير، والغبار بصورة المفعول، فقيل: مستطار (انظر: اللسان (طير). يقال: فجر مستطير، وغبار مستطار. عمدة الحفاظ: طير). وفرس مطار للسريع، ولحديد الفؤاد، وخذ ما طار من شعر رأسك، أي: ما انتشر حتى كأنه طار.

##### Türkçe

- **الطائر**: havada yüzen her kanat sahibi; denilir: **طار يطير طيرانا**; **الطائر**’ın çoğulu: **طير** (Lisân’da: **والطير**: uçan şeylerin topluluğu için bir isimdir; müennestir; tekili: **طائر**; dişisi: **طائرة**), **راكب** ve **ركب** gibi. Yüce Allah dedi: ﴿ولا طائر يطير بجناحيه﴾ [الأنعام/38]، ﴿والطير محشورة﴾ [ص/19]، ﴿والطير صافات﴾ [النور/41]، ﴿وحشر لسليمان جنوده من الجن والإنس والطير﴾ [النمل/17]، ﴿وتفقد الطير﴾ [النمل/20]، ve falanca **تطير** etti; ve **اطير** aslı kuşla uğur saymadır; sonra uğur sayılan ve uğursuz sayılan her şeyde kullanılır, ﴿قالوا: إنا تطيرنا بكم﴾ [يس/18]، bundan dolayı denildi: (**لا طير إلا طيرك** (bu bir hadistir, söz değildir.
عبد الله بن عمرو بن العاص’dan: dedi ki: Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: (Kimin ihtiyacından onu **الطيرة** geri çevirirse, muhakkak şirk koşmuştur). Dediler: ya رسول الله, bunun kefareti nedir? Dedi: (Onlardan biri der: Allah’ım, hayır ancak senin hayrındır; ve **لا طير إلا طيرك**; ve senden başka ilah yoktur) Ahmed onu Müsned’de 2/220’de, ve Taberânî (onu) çıkardı; Mecmaʿu’z-Zevâid’de dedi: onda İbn Lehîʿa vardır; hadisi hasendir; onda zayıflık vardır; geri kalan râvileri sika’dır; ve Bezzâr onu Bureyde hadisiyle çıkardı. Bkz.: نزل الأبرار s. 382; ومجمع الزوائد 5/108) )، ve Yüce Allah dedi: ﴿إن تصبهم سيئة يطيروا﴾ [الأعراف /131]، yani: onunla uğursuz saysınlar; ﴿ألا إنما طائركم عند الله﴾ [الأعراف/131] yani: onların uğursuzluğu: Allah’ın kötü amelleri sebebiyle onlar için hazırladığı şeydir. Buna göre O’nun sözü: ﴿قالوا اطيرنا بك وبمن معك قال طائركم عند الله﴾ [النمل/47]، ﴿قالوا طائركم معكم﴾ [يس/ 19]، ﴿وكل إنسان ألزمناه طائره في عنقه﴾ [الإسراء/13]، yani: ondan hayır ve şer olarak uçup giden ameli; ve denilir: **تطايروا**: hızlı olduklarında; ve denilir: dağıldıklarında (bkz.: اللسان (**طير**) )، şair dedi:
*طاروا إليه زرافات ووحدانا*
* (bu bir beytin ikinci mısraıdır; birinci mısraı:
*قوم إذا الشر أبدى ناجذيه*
ve o, بلعنبر’den قريط بن أنيف’indir. Bkz.: شرح الحماسة للتبريزي 1/8؛ ve اللسان (**طير**) )
ve **فجر مستطير**: yani yayılmış. Yüce Allah dedi: ﴿ويخافون يوما كان شره مستطيرا﴾ [الإنسان/7]، ve **غبار مستطار**; ikisinin yapısı arasında muhalefet edildi; böylece fecir, fâil sûretinde tasavvur edildi, bu yüzden **مستطير** denildi; ve toz, mef’ûl sûretinde (tasavvur edildi), bu yüzden **مستطار** denildi (bkz.: اللسان (**طير**). denilir: **فجر مستطير**، ve **غبار مستطار**. عمدة الحفاظ: **طير**). Ve hızlı olana **فرس مطار**; ve yüreği demir gibi olana; ve başının saçından uçmuş olanı al, yani: yayılmış olanı; ta ki sanki uçmuş gibi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ط ي ر
طيّرتُ الحَمامَ وأطرتُه وطيّرتُ العصافيرَ عن الزرع وهي أرض مطارة وقد أطارت أرضنا‏.‏
وتطيرت منه واطيرت‏.‏
ونهي عن الطيرة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ طائر الله لا طائرك‏.‏
‏"‏ وكل إنسان ألزمناه طائره في عنقه ‏"‏ وهو ساكن الطائر ورزق سكون الطائر وخفض الجناح ونفّرت عنه الطير الوقع إذا أغنته‏.‏
قال جرير‏:‏ ومنا الذي أبلي صديّ بن مالك ونفّر طيراً عن جعادة وقعاً من أبلاه الله بلاء حسناً‏.‏
وطيورهم سواكن‏.‏
إذا كانوا قارّين‏.‏
قال الطرماح‏:‏ وإذ دهرنا فيه اغترار وطيرنا سواكن في أوكارهن وقوع وعكسه‏:‏ شالت نعامتهم‏.‏
واستخفته طيرة الغضب‏.‏
قال العماني‏:‏ وأحلم عن طيراته كلّ ساعة إذا ما أتاني مغضباً يتهدّم وطار له صيت في الناس‏.‏
وطار له في القسمة كذا‏.‏
وقال‏:‏ فإني لست منك ولست منيّ إذا ما طار من مالي الثمين وفرس مطاز‏.‏
وكاد يستطار من شدّة عدوه‏.‏
وطار جنيّ السنام الأميل ومنه ‏"‏ خذ ما تطاير من شعر رأسك ‏"‏‏.‏
والفجر فجران مستطيل ومستطير‏.‏
واستطار البرق‏.‏
واستطار الغبار‏.‏
وفحل مستطار‏:‏ هائج‏.‏
واستطير فؤاده من الفزع‏.‏
واستطار الصدع في الحائط‏:‏ ظهر وانتشر‏.‏

##### Türkçe

ط ي ر
**طيّرتُ** güvercinleri ve **أطرتُه** (onu uçurdum) ve ekinden serçeleri **طيّرتُ**; ve o, uçurulan bir arazidir; ve arazimiz **أطارت** (uçurdu).

Ondan **تطيرت** (uğursuz saydım) ve **اطيرت**.

**الطيرة**’den nehiy olundu.

Mecazdandır: Allah’ın **طائر**’i, senin **طائر**’in değil.

"Ve her insanı, onun **طائره**’ini boynunda ona gerekli kıldık" — ve o, **الطائر**’in sükûnudur; ve **الطائر**’in sükûnu rızkıdır; ve kanadı indirmek; ve onu, **الطير**’i, **الوقع**’ı ürküttüm; onu zengin kıldığı zaman.

Cerîr dedi:
Ve bizdendir o kimse ki, Mâlik’in Sadiyy’ini yıprattı ve **وقعاً** Câ‘ide’den bir **طيراً** ürküttü — Allah’ın onu güzel bir belâ ile belâlandırdığı kimseden.

Ve onların **طيورهم**’u sâkindir.

Eğer yerleşik iseler.

Tırmâh dedi:
Ve o vakit ki, zamanımız onda bir aldanıştır; ve bizim **طيرنا**’mız, onların yuvalarında sâkindir, **وقوع**.

Ve bunun tersi: onların devekuşları kaldırıldı.

Onu, öfkenin **طيرة**’si hafifliğe sevk etti.

‘Umânî dedi:
Ve her saat onun **طيراته**’inden dolayı yumuşak huylu olurum; bana öfkeli olarak geldiği vakit, yıkılıp gider.

Ve insanlar içinde onun için bir şöhret **طار**.

Ve taksimde onun için şöyle şöyle **طار**.

Ve dedi:
Şüphesiz ben senden değilim ve ben benden değilim; değerli malımdan **طار**dığı vakit.

Ve **مطاز** bir at.

Ve koşmasının şiddetinden dolayı neredeyse **يستطار** olunur.

Eğik hörgücün cini **طار**; ve ondan: "Başının saçından **تطاير** eden şeyi al."

Ve fecir iki fecirdir: uzamış ve **مستطير**.

Şimşek **استطار**.

Toz **استطار**.

**مستطار** bir damızlık erkek: azgın.

Korkudan onun kalbi **استطير**.

Duvardaki çatlak **استطار**: göründü ve yayıldı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الطَّيَرانُ: حركةُ ذي الجَناج في الهواء بِجَنَاحِهِ، طارَ الطائرُ يَطِيرُ طَيْراً وطَيراناً وطَيْرورة؛ عن اللحياني وكراع وابن قتيبة، وأَطارَه وطيَّره وطارَ بِه، يُعَدى بالهمزة وبالتضعيف وبحرف الجر. الصحاح: وأَطارَه غيرُه وطيَّره وطايَرَه بمعنى.
والطَّيرُ: معروف اسم لِجَماعةِ ما يَطِيرُ، مؤنث، والواحد طائِرٌ والأُنثى طائرةٌ، وهي قليلة؛ التهذيب: وقَلَّما يقولون طائرة للأُنثى؛ فاَّما قوله أَنشده الفارسي:
هُمُ أَنْشَبُوا صُمَّ القَنا في نُحورِهمْ،
وبِيضاً تقِيضُ البَيْضَ من حيثُ طائرُ
فإِنه عَنى بالطائرِ الدِّماغَ وذلك من حيثُ قيل له فرخٌ؛ قال: ونحنُ كَشَفْنا، عن مُعاوِيةَ، التي
هي الأُمُّ تَغْشَى كُلَّ فَرْخٍ مُنَقْنِق
عَنى بالفرْخ الدماغَ كما قلنا. وقوله مُْنَقْنِق إِقراطاً من القول: ومثله قولُ ابن مقبل:
كأَنَّ نَزْوَ فِراخِ الهَامِ، بَيْنهُمُ،
نَزْوُ القُلاتِ، زَهاها قالُ قالِينا
وأَرضٌ مَطَارةٌ: كَثيرةُ الطَّيْرِ. فأَما قوله تعالى: إِنِّي أَخْلُقُ لكم من الطِّينِ كهَيْئَةِ الطَّيْرِ فأَنْفُخُ فيه فيكون طائراً بإِذن الله؛ فإِن معناه أَخلُق خَلْقاً أَو جِرْماً؛ وقوله: فأَنفخ فيه، الهاء عائدة إِلى الطَّيْرِ، ولا يكون منصرفاً إِلى الهيئة لوجهين: أَحدهما أَن الهَيْةَ أُنثى والضمير مذكر، والآخر أَنَّ النَّفْخَ لا يقع في الهَيْئَةَ لأَنها نوْعٌ من أَنواع العَرَضِ، والعَرَضُ لا يُنْفَخُ فيه، وإِنما يقع النَّفْخُ في الجَوْهَر؛ قال: وجميع هذا قول الفارسي، قال: وقد يجوز أَن يكون الطائرُ اسماً للجَمْع كالجامل والباقر، وجمعُ الطائر أَطْيارٌ، وهو أَحدُ ما كُسِّرَ على ما يُكَسَّرُ عليه مثلُه؛ فأَما الطُّيُورُ فقد تكون جمعَ طائر كساجِدِ وسُجُودٍ، وقد تكون جَمْعَ طَيْرٍ الذي هو اسمٌ للجَمع، وزعم قطرب أَن الطَّيْرَ يقَعُ للواحد؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف ذلك إِلا أَن يَعْني به المصدرَ، وقرئ: فيكون طَيْراً بإِذْنِ الله، وقال ثعلب: الناسُ كلُّهم يقولون للواحد طائرٌ وأَبو عبيدة معَهم، ثم انْفَرد فأَجازَ أَن يقال طَيْر للواحد وجمعه على طُيُور، قال الأَزهري: وهو ثِقَةٌ. الجوهري: الطائرُ جمعُه طَيرٌ مثل صاحبٍ وصَحْبٍ وجمع الطَّيْر طُيُورٌ وأَطْيارٌ مثل فَرْخ وأَفْراخ. وفي الحديث: الرُّؤْيا لأَوَّلِ عابِرٍ وهي على رِجْلِ طائرٍ؛ قال: كلُّ حَرَكَةٍ من كلمة أَو جارٍ يَجْرِي، فهو طائرٌ مَجازاً، أَرادَ: على رِجْل قَدَرٍ جار، وقضاءٍ ماضٍ، من خيرٍ أَو شرٍّ، وهي لأَوَّلِ عابِرٍ يُعَبّرُها، أَي أَنها إِذا احْتَمَلَتْ تأْوِيلَين أَو أَكثر فعبّرها مَنْ يَعْرِفُ عَباراتها، وقَعَتْ على ما أَوّلَها وانْتَفَى عنها غيرُه من التأْويل؛ وفي رواية أُخرى: الرُّؤْيا على رِجْل طائرٍ ما لم تُعَبَّرْ أَي لا يستقِرُّ تأْوِيلُها حتى تُعَبِّر؛ يُرِيد أَنها سَرِيعةُ السقُوط إِذا عُبِّرت كما أَن الطيرَ لا يستَقِرُّ في أَكثر أَحوالِه، فكيف ما يكون على رِجْلِه؟ وفي حديث أَبي بكر والنسّابة: فمنكم شَيْبةُ الحمدِ مُطْعِم طَيْر السماءِ لأَنه لَمَّا نَحَرَ فِدَاءَ ابنهِ عبدِاللهِ أَبي سيِّدِنا رسول الله، «صلى الله عليه وسلم » مائةَ بعير فَرّقَها على رُؤُوس الجِبالِ فأَكَلَتْها الطيرُ. وفي حديث أَبي ذَرٍّ: تَرَكَنَا رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، وما طائر يَطِيرُ بِجَناحَيْه إِلاَّ عِنْدَنا منه عِلْمٌ، يعني أَنه استوفى بَيانَ الشَّرِيعةِ وما يُحتاج إِليه في الدِّين حتى لم يَبْقَ مُشْكِلٌ، فضَرَبَ ذلك مَثَلاً، وقيل: أَراد أَنه لم يَتْرك شيئاً إِلا بَيَّنه حتى بَيَّن لهم أَحكامَ الطَّيْرِ وما يَحِلّ منه وما يَحْرُم وكيف يُذْبَحُ، وما الذي يفْدِي منه المُحْرِمُ إِذا أَصابه، وأَشْباه ذلك، ولم يُرِدْ أَن في الطيرِ عِلْماً سِوى ذلك عَلَّمهم إِيّاه ورَخّصَ لهم أَن يَتَعاطَوا زَجْرَ الطَّيْرِ كما كان يفعله أَهلُ الجاهلية. وقوله عز وجل: ولا طائرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْه؛ قال ابن جني: هو من التطوع المُشَامِ للتوكيد لأَنه قد عُلِم أَن الطَّيَرانَ لا يكون إِلا بالجَناحَيْنِ، وقد يجوز أَن يكون قوله بِجناحَيْه مُفِيداً، وذلك أَنه قد قالوا:
طارُوا عَلاهُنَّ فَشُكْ عَلاها
وقال العنبري:
طارُوا إِليه زَرَافاتٍ ووُحْدانا
ومن أَبيات الكتاب:
وطِرْتُ بمُنْصُلي في يَعْمَلاتٍ
فاستعملوا الطَّيَرانَ في غير ذي الجناح. فقوله تعالى: ولا طائرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْه؛ على هذا مُفِيدٌ، أَي ليس الغرَضُ تَشْبِيهَه بالطائر ذي الجناحَيْنِ بل هو الطائرُ بِجَناحَيْه البَتَّةَ.
والتَّطايُرُ: التَّفَرُّقُ والذهابُ، ومنه حديث عائشة، رضي الله عنها: سَمِعَتْ مَنْ يَقُول إِن الشؤْم في الدار والمرأَةِ فطارَتْ شِقَّةٌ منها في السماء وشِقَّةٌ في الأَرض أَي كأَنها تفَرَّقَتْ وتقَطَّعَتْ قِطَعاً من شِدّة الغَضَبِ. وفي حديث عُرْوة: حتى تَطَايرتْ شُؤُون رَأْسه أَي تَفَرَّقَتْ فصارت قِطَعاً. وفي حديث ابن مسعود: فَقَدْنا رسولَ الله، صلى الله عليه وسلم، فقُلْنا اغْتِيلَ أَو اسْتُطِيرَ أَي ذُهِبَ به بسُرْعَةٍ كأَنَّ الطيرَ حَمَلَتْه أَو اغْتالَهُ أَحَدٌ. والاسْتِطارَةُ والتَّطايُرُ: التفرُّقُ والذهابُ. وفي حديث علي، كرّم الله تعالى وجهه: فأَطَرْتُ الحُلَّةَ بَيْنَ نِسَائي أَي فَرَّقْتُها بَيْنهن وقَسّمتها فيهن. قال ابن الأَثير: وقيل الهمزة أَصلية، وقد تقدم. وتطايَرَ الشيءُ: طارَ وتفرَّقَ.
ويقال للقوم إِذا كانوا هادئينَ ساكِنينَ: كأَنما على رؤوسهم الطَّيْرُ؛ وأَصله أَن الطَّيرَ لا يَقَع إِلا على شيء ساكن من المَوَاتِ فضُرِبَ مثَلاً للإِنسان ووَقارِه وسكُونِه. وقال الجوهري: كأَنَّ على رؤوسِهم الطَّيرَ، إِذا سَكَنُوا من هَيْبةٍ، وأَصله أَن الغُراب يقَعُ على رأْسِ البَعيرِ فيلتقط منه الحَلَمَةَ والحَمْنانة، فلا يُحَرِّكُ البعيرُ رأْسَه لئلاَّ يَنْفِر عنه الغُرابُ. ومن أَمثالهم في الخصْب وكثرةِ الخير قولهم: هو في شيء لا يَطِيرُ غُرَابُه. ويقال: أُطِيرَ الغُرابُ، فهو مُطارٌ؛ قال النابغة:
ولِرَهْطِ حَرَّابٍ وقِدٍّ سَوْرةٌ
في المَجْدِ، ليس غرابُها بمُطارِ
وفلان ساكنُ الطائِر أَي أَنه وَقُورٌ لا حركة له من وَقارِه، حتى كأَنه لو وَقَعَ عليه طائرٌ لَسَكَنَ ذلك الطائرُ، وذلك أَن الإِنسان لو وقع عليه طائرٌ فتحرك أَدْنى حركةٍ لفَرَّ ذلك الطائرُ ولم يسْكُن؛ ومنه قول بعض أَصحاب النبي، صلى الله عليه وسلم: إِنّا كنا مع النبي، صلى الله عليه وسلم، وكأَنَّ الطير فوقَ رؤوسِنا أَي كأَنَّ الطيرَ وقَعَتْ فوق رؤوسِنا فنحْن نَسْكُن ولا نتحرّك خَشْيةً من نِفارِ ذلك الطَّيْرِ. والطَّيْرُ: الاسمُ من التَّطَيّر، ومنه قولهم: لا طَيْرَ إِلاَّ طَيْرُ اللهِ، كما يقال: لا أَمْرَ إِلاَّ أَمْرُ الله؛ وأَنشد الأَصمعي، قال: أَنشدناه الأَحْمر:
تَعَلَّمْ أَنه لا طَيرَ إِلاَّ
على مُتَطيِّرٍ، وهو الثُّبورُ
بلى شَيءٌ يُوافِقُ بَعْضَ شيءٍ،
أَحايِيناً، وباطلُه كَثِيرُ
وفي صفة الصحابة، رضوان الله عليهم: كأَن على رؤوسهم الطَّيْرَ؛ وصَفَهم بالسُّكون والوقار وأَنهم لم يكن فيهم طَيْشٌ ولا خِفَّةٌ. وفي فلان طِيْرةٌ وطَيْرُورةٌ أَي خِفَّةٌ وطَيْشٌ؛ قال الكميت:
وحِلْمُك عِزٌّ، إِذا ما حَلُمْت،
وطَيْرتُك الصابُ والحَنْظَلُ
ومنه قولهم: ازجُرْ أَحْناءَ طَيْرِك أَي جوانبَ خِفّتِك وطَيْشِك. والطائرُ: ما تيمَّنْتَ به أَو تَشاءَمْت، وأَصله في ذي الجناح. وقالوا للشيء يُتَطَيَّرُ به من الإِنسان وغيرِه. طائرُ اللهِ لا طائرُك، فرَفَعُوه على إِرادة: هذا طائرُ الله، وفيه معنى الدعاء، وإِن شئت نَصَبْتَ أَيضاً؛ وقال ابن الأَنباري: معناه فِعْلُ اللهِ وحُكْمُه لا فِعْلُك وما تَتخوّفُه؛ وقال اللحياني: يقال طَيْرُ اللهِ لا طَيْرُك وطَيْرَ الله لا طَيرَك وطائرَ الله لا طائرَك وصباحَ اللهِ لا صَباحَك، قال: يقولون هذا كلَّه إِذا تَطَيَّرُوا من الإِنسانِ، النصبُ على معنى نُحِبّ طائرَ الله، وقيل بنصبهما على معنى أَسْأَلُ اللهَ طائرَ اللهِ لا طائِرَك؛ قال: والمصدرُ منه الطِّيَرَة؛ وجَرَى له الطائرُ بأَمرِ كذا؛ وجاء في الشر؛ قال الله عز وجل: أَلا إِنَّما طائرُهم عند الله؛ المعنى أَلا إِنَّما الشُّؤْم الذي يَلْحَقُهم هو الذي وُعِدُوا به في الآخرة لا ما يَنالُهم في الدُّنْيا، وقال بعضهم: طائرُهم حَظُّهم قال الأَعشى:
جَرَتْ لَهُمْ طَيرُ النُّحوسِ بأَشْأَم
وقال أَبو ذؤيب:
زَجَرْت لهم طَيْرَ الشمالِ، فإِن تَكُن
هَواكَ الذي تَهْوى، يُصِبْك اجْتِنابُها
وقد تَطَيَّر به، والاسم الطيَرَةُ والطِّيْرَةُ والطُّورةُ. وقال أَبو عبيد: الطائرُ عند العرب الحَظُّ، وهو الذي تسميه العرب البَخْتَ. وقال الفراء: الطائرُ معناه عندهم العمَلُ، وطائرُ الإِنسانِ عَمَلُه الذي قُلِّدَه، وقيل رِزْقُه، والطائرُ الحَظُّ من الخير والشر. وفي حديث أُمّ العَلاء الأَنصارية: اقْتَسَمْنا المهاجرين فطارَ لنا عثمانُ بن مَظْعُون أَي حَصَل نَصِيبنا منهم عثمانُ؛ ومنه حديث رُوَيْفِعٍ: إِنْ كان أَحَدُنا في زمان رسول الله، صلى الله عليه وسلم، لَيَطِير له النَّصْلُ وللآخَر القِدْح؛ معناه أَن الرجُلين كانا يَقْتَسِمانِ السَّهْمَ فيقع لأَحدهما نَصْلُه وللآخر قِدْحُه. وطائرُ الإِنسانِ: ما حصَلَ له في علْمِ الله مما قُدّرَ له. ومنه الحديث: بالمَيْمونِ طائِرُه؛ أَي بالمُبارَكِ حَظُّه؛ ويجوز أَن يكون أَصله من الطَّيْرِ السانحِ والبارِحِ. وقوله عز وجل: وكلَّ إِنْسانٍ أَلْزَمْناه طائرَه في عُنُقِه؛ قيل حَظُّه، وقيل عَمَلُه، وقال المفسرون: ما عَمِل من خير أَو شرّ أَلْزَمْناه عُنُقَه إِنْ خيراً فخيراً وإِن شرّاً فشرّاً، والمعنى فيما يَرَى أَهلُ النّظر: أَن لكل امرئ الخيرَ والشرَّ قد قَضاه الله فهو لازمٌ عُنُقَه، وإِنما قيل للحظِّ من الخير والشرّ طائرٌ لقول العرب: جَرَى له الطائرُ بكذا من الشر، على طريق الفَأْلِ والطِّيَرَةِ على مذهبهم في تسمية الشيء بما كان له سبباً، فخاطَبَهُم اللهُ بما يستعملون وأَعْلَمَهم أَن ذلك الأَمرَ الذي يُسَمّونه بالطائر يَلْزَمُه؛ وقرئ طائرَه وطَيْرَه، والمعنى فيهما قيل: عملُه خيرُه وشرُّه، وقيل: شَقاؤه وسَعادتُه؛ قال أَبو منصور: والأَصل في هذا كله أَن الله تبارك وتعالى لما خَلَقَ آدمَ عَلِم قبْل خَلْقِه ذُرِّيَّتَه أَنه يأْمرهم بتوحيده وطاعتِه وينهاهم عن معْصيته، وعَلِم المُطِيعَ منهم والعاصيَ الظالمَ لِنفْسه، فكتَبَ ما علِمَه منهم أَجمعين وقضى بسعادة من عَلِمَه مُطِيعاً، وشَقاوةِ من عَلِمَه عاصياً، فصار لكلِّ مَنْ عَلِمه ما هو صائرٌ إِليه عند حِسَابِه، فذلك قولُه عز وجل: وكلَّ إِنسان أَلْزَمْناه طائرَه؛ أَي ما طار له بَدْأً في عِلْم الله من الخير والشر وعِلْمُ الشَّهادةِ عند كَوْنِهم يُوافقُ علْمَ الغيب، والحجةُ تَلْزَمهُم بالذي يعملون، وهو غيرُ مُخالف لما عَلِمَه اللهُ منهم قبل كَوْنِهم. والعرب تقول: أَطَرْتُ المال وطَيَّرْتُه بينَ القومِ فطارَ لكلٍّ منهم سَهْمُه أَي صارَ له وخرج لَدَيْه سَهْمُه؛ ومنه قول لبيد يذكرُ ميراثَ أَخيه بين ورَثَتِه وحِيازةَ كل ذي سهمٍ منه سَهْمَه:
تَطيرُ عَدائِد الأَشْراكِ شَفْعاً
ووَتْراً، والزَّعامةُ لِلْغُلام
والأَشْرَاكُ: الأَنْصباءُ، واحدُها شِرْكٌ. وقوله شفعاً ووتراً أَي قُسِم لهم للذكر مثلُ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ، وخَلَصَت الرِّياسةُ والسِّلاحُ للذكور من أَولاده.
وقوله عز وجل في قصة ثمود وتَشاؤُمهم بِنَبِيّهم المبعوث إِليهم صالحٍ، عليه السلام: قالوا اطَّيَّرنا بك وبِمَنْ معك، قال طائركم عند الله؛ معناه ما أَصابَكم من خير وشر فمن الله، وقيل: معنى قولهم اطَّيَّرْنا تَشَاءَمْنا، وهو في الأَصل تَطَيَّرنا، فأَجابَهم الله تعالى فقال: طائرُكُم مَعَكم؛ أَي شُؤْمُكم معَكم، وهو كُفْرُهم، وقيل للشُؤْم طائرٌ وطَيْرٌ وطِيَرَة لأَن العرب كان من شأْنها عِيافةُ الطَّيْرِ وزَجْرُها، والتَّطَيُّرُ بِبَارِحها ونَعِيقِ غُرابِها وأَخْذِها ذَاتَ اليَسارِ إِذا أَثارُوها، فسمّوا الشُّؤْمَ طَيْراً وطائراً وطِيرَةً لتشَاؤُمهم بها، ثم أَعْلَم الله جل ثناؤه على لسان رسوله، صلى الله عليه وسلم أَن طِيَرَتَهم بها باطِلَةٌ. وقال: لا عَدْوَى ولا طِيَرَةَ ولا هامةَ؛ وكان النبي، صلى الله عليه وسلم، يَتفاءَلُ ولا يَتَطَيَّرُ، وأَصْلُ الفَأْلِ الكلمةُ الحسَنةُ يَسْمعُها عَلِيلٌ فَيَتأَوَّلُ منها ما يَدُلّ على بُرْئِه كأَن سَمِع منادياً نادى رجلاً اسمه سالم، وهو عَليل، فأَوْهَمَه سلامَتَه من عِلّته، وكذلك المُضِلّ يَسْمع رجلاً يقول يا واجدُ فيَجِدُ ضالّته؛ والطِّيَرَةُ مُضادّةٌ للفَأْلِ، وكانت العربُ مَذهبُها في الفَأْلِ والطِّيَرَةِ واحدٌ فأَثبت النبي، صلى الله عليه وسلم، الفَأْلَ واسْتَحْسَنه وأَبْطَلَ الطِّيَرَةَ ونَهَى عنها. والطِّيَرَةُ من اطَّيَّرْت وتطَيَّرت، ومثل الطِّيَرة الخِيَرَةُ. الجوهري تطَيَّرْت من الشيء وبالشيء، والاسم منه الطِّيَرَةُ، بكسر الطاء وفتح الياء، مثال العِنَبةِ، وقد تُسَكَّنُ الياءُ، وهو ما يُتَشاءمُ به من الفَأْل الردِيء. وفي الحديث: أَنه كان يُحِبُّ الفأَلَ ويَكْرَهُ الطِّيَرَةَ؛ قال ابن الأَثير: وهو مصدرُ تطَيَّر طِيَرَةً وتخَيَّر خِيَرَةً، قال: ولم يجئ من المصادر هكذا غيرهما، قال: وأَصله فيما يقال التطَيُّرُ بالسوانح والبوارِح من الظبَاءِ والطَّيْرِ وغيرهما، وكان ذلك يَصُدُّهم عن مقاصِدِهم فنَفاه الشْرعُ وأَبْطَلَه ونهى عنه وأَخْبَر أَنه ليس له تأْثيرٌ في جَلْب نَفْع ولا دَفْع ضَرَرٍ؛ ومنه الحديث: ثلاثة لا يَسْلَم منها أَحَدٌ: الطِّيَرَةُ والحَسَدُ: والظنُّ، قيل: فما نصْنعُ؟ قال: إِذا تَطَيَّرْتَ فامْضِ، وإِذا حَسَدْتَ فلا تَبْغِ، وإِذا ظَنَنْتَ فلا تُصَحِّحْ. وقوله تعالى: قالوا اطَّيّرْنا بِك وبِمَنْ معَك؛ أَصله تَطَيّرنا فأُدْغمَتِ التاء في الطاء واجْتُلِبَت الأَلفُ لِيصحَّ الابتداءُ بها. وفي الحديث: الطِّيَرَةُ شِرْكٌ وما مِنّا إِلاَّ... ولكن اللهَ يُذْهِبُه بالتَّوَكُّل؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء الحديث مقطوعاً ولم يذكر المستثنى أَي إِلا قد يَعْتَرِيه التَّطيُّرُ ويَسْبِقُ إِلى قَلْبه الكراهةُ، فحذف اختصاراً واعتماداً على فهم السامع؛ وهذا كحديثه الآخر: ما فينا إِلا مَنْ هَمَّ أَوْ لَمَّ إِلا يحيى بن زكَرِيّا، فأَظْهَر المستثنى، وقيل: إِن قولَه وما منّا إِلا من قول ابن مسعود أَدْرَجَه في الحديث، وإِنما جَعَل الطِّيَرَة من الشِّرك لأَنهم كانوا يعتقدون أَن الطَّيْرَ تجْلُب لهم نفعاً أَو تدفع عنهم ضرَراً إِذا عَمِلُوا بِمُوجَبه، فكأَنهم أَشركوه مع الله في ذلك، وقولُه: ولكن الله يُذْهبُه بالتوكل معناه أَنه إِذا خَطَرَ له عارضُ التَّطيُّرِ فتوكل على الله وسلم إِليه ولم يعمل بذلك الخاطرِ غفَره الله له ولم يُؤاخِذْه به. وفي الحديث: أَباكَ وطِيراتِ الشَّباب؛ أَي زلاَّتهم وعَثَراتهِم؛ جمع طِيرَة. ويقال للرجل الحَدِيد السريع الفَيْئَةِ: إِنه لَطَيُّورٌ فَيُّورٌ. وفرس مُطارٌ: حديدُ الفُؤاد ماضٍ.
والتَّطايُر والاسْتِطارةُ: التفرُّق. واسْتَطارَ الغُبارُ إِذا انْتَشر في الهواء. وغُبار طيّار ومُسْتَطِير: مُنْتَشر. وصُبْحٌ مُسْتَطِير. ساطِعٌ منتشر، وكذلك البَرْق والشَّيْب والشرُّ. وفي التنزيل العزيز: ويَخافُون يوماً كان شَرُّه مُسْتَطِيراً. واسْتَطارَ الفجرُ وغيره إِذا انتشر في الأُفُق ضَوءَهُ، فهو مُسْتَطِير، وهو الصُّبْح الصادق البيّنُ الذي يُحَرِّم على الصائم الأَكلَ والشربَ والجماعَ، وبه تحلّ صلاة الفجر، وهو الخيط الأَبيض الذي ذكره الله عز وجل في كتابه العزيز، وأَما الفجر المستطيل، باللام، فهو المُسْتَدقّ الذي يُشَبَّه بذَنب السِّرْحان، وهو الخيط الأَسود ولا يُحَرِّم على الصائم شيئاً، وهو الصبح الكاذب عند العرب. وفي حديث السجود والصلاة ذكرُ الفجر المُسْتَطِير، هو الذي انتشر ضوءه واعْتَرض في الأُفُقِ خلاف المستطيل؛ وفي حديث بني قريظة: وهانَ على سَراةِ بني لُؤَيٍّ
حَرِيقٌ، بالبُوَيْرةِ، مُسْتَطِيرُ
أَي منتشر متفرّق كأَنه طارَ في نواحيها. ويقال للرجل إِذا ثارَ غضبُه: ثارَ ثائِرُه وطارَ طائِرُه وفارَ فائِرُه. وقد اسْتطارَ البِلى في الثوب والصَّدْعُ في الزُّجاجة: تَبَيّن في أَجزائهما. واسْتَطارَت الزُّجاجةُ: تبيّن فيها الانصداعُ من أَوّلها إِلى آخرها. واسْتطارَ الحائطُ: انْصدَع من أَوله إِلى آخره؛ واسْتطارَ فيه الشَّقّ: ارتفع. ويقال: اسْتطارَ فلانٌ سَيْفَه إذا انْتَزَعه من غِمْدِه مُسْرعاً؛ وأَنشد: إِذا اسْتُطِيرَتْ من جُفون الأَغْمادْ،
فَقَأْنَ بالصَّقْع يَرابِيعَ الصادْ
واسْتطارَ الصَّدْعُ في الحائط إِذا انتشر فيه. واسْتطارَ البَرْقُ إِذا انتشر في أُفُقِ السماء. يقال: اسْتُطِيرَ فلانٌ يُسْتَطارُ اسْتِطارةً، فهو مُسْتَطار إِذا ذُغِرَ؛ وقال عنترة:
متى ما تَلْقَني، فَرْدَينِ، تَرْجُفْ
رَوانِفُ أَلْيَتَيكَ وتُسْتطارا
واسْتُطِير الفرسُ، فهو مُسْتَطارٌ إِذا أَسْرَع الجَرْيَ؛ وقول عدي: كأَنَّ رَيِّقَه شُؤْبُوبُ غادِيةٍ،
لما تَقَفَّى رَقِيبَ النَّقْعِ مُسْطارا
قيل: أَراد مُسْتَطاراً فحذف التاء، كما قالوا اسْطَعْت واسْتَطَعْت. وتَطايَرَ الشيءُ: طال. وفي الحديث: خُذْ ما تَطايَرَ من شَعرِك؛ وفي رواية: من شَعرِ رأْسِك؛ أَي طال وتفرق. واسْتُطِير الشيءُ أَي طُيِّر؛ قال الراجز:
إِذا الغُبارُ المُسْتطارُ انْعَقّا
وكلبٌ مُسْتَطِير كما يقال فَحْلٌ هائِجٌ. ويقال أَجْعَلَت الكلبةُ واسْتطارت إِذا أَرادت الفحلَ. وبئر مَطارةٌ: واسعةُ الغَمِ؛ قال الشاعر:كأَنّ حَفِيفَها، إِذ بَرّكوها،
هُوِيّ الرِّيحِ في جَفْرٍ مَطارِ
وطَيّر الفحلُ الإِبلَ: أَلْقَحها كلَّها، وقيل: إِنما ذلك إِذا أَعْجَلت اللَّقَحَ؛ وقد طَيَّرَت هي لَقَحاً ولَقاحاً كذلك أَي عَجِلت باللِّقاح، وقد طارَتْ بآذانها إِذا لَقِحَتْ، وإِذا كان في بطن الناقة حَمْل، فهي ضامِنٌ ومِضْمان وضَوامِنُ ومَضامِينُ، والذي في بطنها ملقوحةٌ وملقوح؛ وأَنشد:
طَيّرها تعَلُّقُ الإِلْقاح،
في الهَيْجِ، قبل كلَبِ الرِّياحِ
وطارُوا سِراعاً أَي ذهبوا. ومَطارِ ومُطارٌ، كلاهما: موضع؛ واختار ابن حمزة مُطاراً، بضم الميم، وهكذا أَنشد، هذا البيت:
حتى إِذا كان على مُطار
والروايتان جائزتان مَطارِ ومُطار، وسنذكر ذلك في مطر. وقال أَبو حنيفة: مُطار واد فيما بين السَّراة وبين الطائف. والمُسْطارُ من الخمر: أَصله مُسْتَطار في قول بعضهم. وتَطايَرَ السحابُ في السماء إِذا عَمّها. والمُطَيَّرُ: ضَرْبٌ من البُرود؛ وقول العُجَير السلولي: إِذا ما مَشَتْ، نادى بما في ثِيابها،
ذَكِيٌّ الشَّذا، والمَنْدَليُّ المُطيَّرُ
قال أَبو حنيفة: المُطَيَّر هنا ضربٌ من صنعته، وذهب ابن جني إِلى أَن المُطَيَّر العود، فإِذا كان كذلك كان بدلاً من المَنْدليِّ لأَن المندلي العُود الهندي أَيضاً، وقيل: هو مقلوب عن المُطَرَّى؛ قال ابن سيده: ولا يُعْجِبني؛ وقيل: المُطَيَّر المشقَّق المكسَّر، قال ابن بري: المَنْدَليّ منسوب إِلى مَنْدَل بلد بالهند يجلب منه العود؛ قال ابن هَرْمَة:أُحِبُّ الليلَ أَنّ خَيالَ سَلْمى،
إِذا نِمْنا، أَلمَّ بنا فَزارا
كأَنّ الرَّكْبَ، إِذ طَرَقَتْكَ، باتوا بمَنْدَلَ أَو بِقارِعَتَيْ قِمَارا
وقِمار أَيضاً: موضع بالهند يجلب منه العُود. وطارَ الشعر: طالَ؛ وقول الشاعر أَنشده ابن الأَعرابي:
طِيرِي بِمِخْراقٍ أَشَمَّ كأَنه
سَلِيمُ رِماحٍ، لم تَنَلْه الزَّعانِفُ
طِيرِي أَي اعْلَقي به. ومِخْراق: كريم لم تنله الزعانف أَي النساء الزعانف، أَي لم يَتزوّج لئيمةً قط. سَلِيم رِماح أَي قد أَصابته رماحٌ مثل سَلِيم الحيّة. والطائرُ: فرس قتادة بن جرير. وذو المَطارة: جبل. وقوله في الحديث: رجل مُمْسِكٌ بَعِنانِ فَرسه في سبيل الله يَطِير على مَتْنِه؛ أَي يُجْرِيه في الجهاد فاستعار له الطَيرانَ.
وفي حديث وابِصَة: فلما قُتل عثمان طارَ قَلْبي مَطارَه أَي مال إِلى جهة يَهواها وتعلّق بها. والمَطارُ: موضع الطيَرانِ.

##### Türkçe

**الطَّيَرانُ**: havada kanatlı olanın, kendi kanadıyla hareketidir; **طارَ**: **الطائرُ** **يَطِيرُ** **طَيْراً** ve **طَيراناً** ve **طَيْرورة**; el-Lihyânî, Kurâ‘ ve İbn Kuteybe’den; ve **أَطارَه** ve **طيَّره** ve **طارَ بِه**; hemze ile, teşdîd ile ve cer harfiyle geçişli kılınır.

**الصحاح**: ve başkası onu **أَطارَه** ve **طيَّره** ve **طايَرَه**; anlamca.

Ve **الطَّيرُ**: bilinen (şey); uçan şeyin topluluğu için bir isimdir; müennestir; tekili **طائِرٌ**.

Ve dişisi **طائرةٌ**; ve o azdır; **التهذيب**: ve dişi için **طائرة** demeleri pek azdır; şu hâlde onun sözü ki el-Fârisî’nin inşâd ettiği:

Onlar, sağır mızrakları boğazlarına sapladılar,
ve beyazlar (vardır ki) yumurtayı, **طائرُ**’ın bulunduğu yerden çatlatır.

Çünkü o, **بالطائرِ** ile beyni kastetti; bu da ona “yavru” denildiği yerden (dolayıdır); dedi ki:

Ve biz, Muâviye’den, o (şeyi) açığa çıkardık ki
o annedir; her ötüşen yavruyu örter.

**بالفرْخ** ile beyni kastetti, dediğimiz gibi. Ve onun **مُْنَقْنِق** sözü, sözden bir eksiltmedir.

Ve bunun benzeri, İbn Mukbil’in sözüdür:

Sanki kafataslarının yavrularının sıçrayışı, aralarında,
su birikintilerinin sıçrayışı (gibidir); onu “dedi dedi” yükseltti.

Ve **أَرضٌ مَطَارةٌ**: kuşu çok olan (yer). Şu hâlde Yüce Allah’ın sözü: “Şüphesiz ben sizin için çamurdan **الطِّينِ** **كهَيْئَةِ الطَّيْرِ** (kuş sûreti gibi) yaratıyorum; sonra ona üflüyorum da Allah’ın izniyle **طائراً** olur”; bunun anlamı: bir yaratma yahut bir cisim yaratırım; ve onun sözü: “sonra ona üflüyorum”; **الهاء** zamiri **الطَّيْرِ**’e döner; ve iki sebepten dolayı sûrete dönük olmaz: birincisi, **الهَيْةَ** müennestir, zamir müzekkerdir; ikincisi, üfleme **الهَيْئَةَ**’de vuku bulmaz; çünkü o, arazın türlerinden bir türdür; ve arazın içine üflenmez; ancak üfleme cevherde vuku bulur; dedi ki: bütün bunlar el-Fârisî’nin sözüdür. Dedi ki: ve **الطائرُ**’ın, **الجامل** ve **الباقر** gibi, cem‘ için bir isim olması da câizdir. Ve **الطائر**’ın çoğulu **أَطْيارٌ**’dır; o, benzeri ne üzerine kırılıyorsa onun üzerine kırılan şeylerden biridir. Şu hâlde **الطُّيُورُ**: **ساجِد** ve **سُجُودٍ** gibi, **طائر**’ın çoğulu olabilir; ve **طَيْرٍ**’in—ki o cem‘ için bir isimdir—çoğulu da olabilir. Kutrub, **الطَّيْرَ**’in tekil için vâki olduğunu iddia etti; İbn Sîde dedi ki: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; ancak masdarı kastetmesi müstesna. Ve “Allah’ın izniyle **طَيْراً** olur” diye de okunmuştur. Sa‘leb dedi ki: insanların hepsi tekile **طائرٌ** der; Ebû Ubeyde de onlarla beraberdir; sonra ayrıldı da tekil için **طَيْر** denmesini câiz gördü ve onun çoğulunu **طُيُور** üzerine cem‘ etti. el-Ezherî dedi ki: o güvenilirdir. el-Cevherî: **الطائرُ**’ın çoğulu **طَيرٌ**’dir; **صاحبٍ** ve **صَحْبٍ** gibi; ve **الطَّيْر**’in çoğulu **طُيُورٌ** ve **أَطْيارٌ**’dır; **فَرْخ** ve **أَفْراخ** gibi.

Ve hadiste: “**الرُّؤْيا** ilk tâbir edene aittir ve o, bir kuşun ayağı üzerindedir”; dedi ki: bir kelimeden her hareket yahut akan bir akıcı, mecazen **طائرٌ**’dır; muradı: yürüyen bir kaderin ayağı üzerindedir ve geçmiş bir hükmün; hayırdan yahut şerden; ve o, onu tâbir eden ilk tâbir edene aittir; yani o, iki yahut daha çok te’vîli taşıdığı zaman, ibarelerini bilen kimse onu tâbir ederse, onu te’vîl ettiği şey üzere vuku bulur ve ondan başka te’vîl ondan düşer. Ve başka bir rivayette: “**الرُّؤْيا** tâbir edilmedikçe bir kuşun ayağı üzerindedir”; yani tâbiri yerleşmez, tâbir edinceye kadar; murad eder ki, tâbir edilince düşmesi süratlidir; nitekim kuş, hâllerinin çoğunda yerleşmez; hele ayağı üzerinde nasıl olsun? Ebû Bekir ve neseb âlimi hadîsinde: “Sizden, göğün kuşunu doyuran **شَيْبةُ الحمدِ** vardır”; çünkü o, oğlunun fidyesi olarak—Resûlümüzün efendisi Resûlullah, “Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun”—yüz deve kestiğinde, onları dağ başlarına dağıttı da kuşlar onları yedi. Ebû Zer hadîsinde: “Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, bizi bıraktı; iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki, bizde ondan bir bilgi olmasın”; yani şeriatın beyanını ve dinde ihtiyaç duyulanı tamamladı; öyle ki müşkil kalmadı; bununla bir misal vurdu. Ve denildi ki: muradı, hiçbir şeyi bırakmadı, onu beyan etti; hatta onlara kuşların hükümlerini, ondan helâl olanı ve haram olanı, nasıl boğazlanacağını, ihramlı kimsenin ona isabet ederse ondan ne fidye vereceğini ve bunun benzerlerini beyan etti; ve kuşta bunun dışında bir ilim bulunduğunu kastetmedi; onu onlara öğretti; ve câhiliye ehlinin yaptığı gibi **زَجْرَ الطَّيْرِ** ile uğraşmalarına ruhsat verdi. Ve Yüce Allah’ın sözü: “iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur”; İbn Cinnî dedi ki: bu, te’kîd için, kendiliğinden gelen bir eklemedendir; çünkü uçmanın ancak iki kanatla olduğu bilinmiştir. Ve onun sözü **بِجناحَيْه** faydalı da olabilir; çünkü onlar şöyle demişlerdir:

Onlar onların üzerine uçtular; onun üzerine sapla!

Ve el-‘Anberî dedi ki:

Ona, bölük bölük ve tek tek uçtular.

Ve Kitap’tan beyitlerdendir:

Ben, mızrağımla, koşan develer içinde uçtum.

Böylece kanatlı olmayan hakkında da uçmayı kullandılar. Şu hâlde Yüce Allah’ın sözü: “iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur”; bu üzere faydalıdır; yani maksat, onu iki kanatlı kuşa benzetmek değildir; bilakis o, bizzat iki kanadıyla kuştur.

Ve **التَّطايُرُ**: dağılmak ve gitmektir; ondan, Âişe hadîsi—Allah ondan razı olsun—: “evde ve kadında uğursuzluk vardır diyen kimseyi işitti de, ondan bir parça göğe ve bir parça yere uçtu”; yani sanki şiddetli öfkeden parçalanıp dağılmış ve parça parça kesilmiş gibi. Ve Urve hadîsinde: “başının dikişleri uçuştu”; yani dağıldı da parça parça oldu. Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Resûlullah’ı, صلى الله عليه وسلم, kaybettik; dedik ki: öldürüldü yahut **اسْتُطِيرَ**”; yani süratle götürüldü; sanki kuşlar onu taşıdı yahut birisi onu öldürdü. Ve **الاسْتِطارَةُ** ve **التَّطايُرُ**: dağılmak ve gitmektir. Ali hadîsinde—Allah Teâlâ yüzünü keremli kılsın—: “hullayı kadınlarım arasında **فأَطَرْتُ**”; yani onu aralarında dağıttım ve aralarında paylaştırdım. İbnü’l-Esîr dedi ki: ve denildi ki hemze aslîdir; ve geçti. Ve **تطايَرَ الشيءُ**: uçtu ve dağıldı.

Ve kavim için, sakin ve durgun olduklarında, şöyle denir: “sanki başlarının üzerinde **الطَّيْرُ** vardır”; ve aslı, kuşun ancak ölülerden olan sakin bir şey üzerine konmasıdır; böylece insanın vakarına ve sükûnetine misal vuruldu. el-Cevherî dedi ki: “sanki başlarının üzerinde **الطَّيرَ** vardır”; heybetten sakin olduklarında; ve aslı, karganın devenin başına konup ondan kene ve küçük keneyi toplamasıdır; deve, kargayı ürkütüp kaçırmamak için başını oynatmaz. Ve onların, bolluk ve hayrın çokluğu hakkında darb-ı mesellerinden, sözleri: “o, kargasının uçmadığı bir şeydedir.” Ve denir: “karga uçuruldu”; o hâlde o **مُطارٌ**’dır; Nâbiga dedi ki:

Harrâb ve Kıdd topluluğunun bir şiddeti vardır
şerefte; kargası uçurulmuş değildir.

Ve falan, **ساكنُ الطائِر**’dır; yani o vakarlıdır; vakarından hareketi yoktur; hatta sanki üzerine bir kuş konsa, o kuş da sakinleşir; bu, insanın üzerine bir kuş konsa, en küçük bir hareketle o kuşun ürküp kaçacağı ve sakin durmayacağı içindir. Ondan, Nebî’nin, صلى الله عليه وسلم, ashabından bazısının sözü: “Biz Nebî ile, صلى الله عليه وسلم, beraberdik; sanki başlarımızın üstünde kuşlar vardı”; yani sanki kuşlar başlarımızın üstüne konmuştu da biz, o kuşların ürküp kaçmasından korkarak sakin duruyor ve hareket etmiyorduk.

Ve **الطَّيْرُ**: **التَّطَيّر**’den olan isimdir,

Bundan onların şu sözü (vardır): **لا طَيْرَ إِلاَّ طَيْرُ اللهِ**; nitekim şöyle denir: **لا أَمْرَ إِلاَّ أَمْرُ الله**. Ve el-Asmaʿî inşad etti, dedi ki: Bize onu **الأَحْمر** inşad etti:

Öğren ki **لا طَيرَ إِلاَّ**
bir **مُتَطيِّرٍ** üzerinedir; o da helâktir.
Evet, bir şey bazı şeye uygun düşer,
bazen; fakat bâtılı çoktur.

Sahâbenin sıfatında, Allah onlardan razı olsun: sanki başlarının üzerinde **الطَّيْرَ** (vardı); onları sükûn ve vakar ile vasfetti ve onlarda ne **طَيْشٌ** ne de hafiflik olmadığını (söyledi). Ve falanda **طِيْرةٌ** ve **طَيْرُورةٌ** vardır; yani hafiflik ve **طَيْشٌ**. el-Kumeyt dedi:

Senin hilm’in izzettir, ne zaman hilm edersen,
senin **طَيْرتُك** ise sabır otu ve hanzaldır.

Bundan onların şu sözü (vardır): **ازجُرْ أَحْناءَ طَيْرِك**; yani hafifliğinin ve **طَيْشِك**’in yanları. Ve **الطائرُ**: kendisiyle uğur saydığın yahut uğursuz saydığın şeydir; aslı kanatlı olanda (kuşta)dır. Ve insandan ve başkasından kendisiyle uğursuzluk çıkarılan şeye (de) dediler: **طائرُ اللهِ لا طائرُك**; onu “bu, Allah’ın kuşudur” iradesi üzerine merfû yaptılar; onda dua manası vardır; istersen nasb da edersin. İbnü’l-Enbârî dedi: manası Allah’ın fiili ve hükmüdür; senin fiilin ve korktuğun şey değildir. el-Lihyânî dedi: **طَيْرُ اللهِ لا طَيْرُك** ve **طَيْرَ الله لا طَيرَك** ve **طائرَ الله لا طائرَك** ve **صباحَ اللهِ لا صَباحَك** denir. Dedi ki: bunu bütünüyle, insandan uğursuzluk çıkardıkları zaman söylerler; nasb, “Allah’ın kuşunu severiz” manası üzerinedir; ikisinin nasbıyla “Allah’tan, Allah’ın kuşunu (isterim), senin kuşunu değil” manası da söylenmiştir. Dedi ki: bunun masdarı **الطِّيَرَة**’dir. Ve “ona kuş, şu iş ile yürüdü” (denir); ve şerde geldi. Allah azze ve celle dedi: **أَلا إِنَّما طائرُهم عند الله**; mana: dikkat edin, onlara ilişen uğursuzluk ancak âhirette kendilerine vaad olunan şeydir; dünyada kendilerine erişen şey değildir. Bazıları dedi: onların **طائرُهم**’u onların nasibidir. el-Aʿşâ dedi:

Onlara uğursuzluk kuşları en uğursuz olarak yürüdü.

Ebû Züeyb dedi:

Onlar için kuzeyin kuşunu ürküttüm; eğer
senin hevan, sevdiğin heva ise, onun kaçınması sana isabet eder.

Ve onunla uğursuzluk çıkarıldı; isim **الطيَرَةُ** ve **الطِّيْرَةُ** ve **الطُّورةُ**’dur. Ebû Ubeyd dedi: Araplar katında **الطائرُ** nasiptir; Arapların **البَخْتَ** diye adlandırdığı şeydir. el-Ferrâ dedi: **الطائرُ**’un manası onların yanında ameldir; insanın **طائرُ**’u, kendisine takılan amelidir; rızkıdır da denilmiştir; ve **الطائرُ** hayır ve şerden nasiptir. Ümmü’l-Alâ el-Ensâriyye hadîsinde: “Muhâcirleri paylaştık da bize Osman b. Mazʿûn düştü”; yani onlardan payımız Osman oldu. Bundan Rüveyfiʿ hadîsi: “Resûlullah’ın zamanında bizden biri için ok ucu düşerdi, diğeri için ok gövdesi”; manası: iki adam oku paylaşıyorlardı da birine ucu, diğerine gövdesi düşüyordu. İnsanın **طائرُ**’u: Allah’ın ilminde, kendisi için takdir edilmiş olandan kendisine hâsıl olandır. Bundan hadîs: “mübarek olanla onun **طائِرُه** (vardır)”; yani mübarek olanla onun nasibi (vardır). Ve aslının **الطَّيْرِ**’den, sağdan gelen ve soldan geçen (kuştan) olması caizdir. Ve azze ve celle’nin sözü: **وكلَّ إِنْسانٍ أَلْزَمْناه طائرَه في عُنُقِه**; “nasibi” denilmiştir, “ameli” denilmiştir. Müfessirler dedi: hayır yahut şerden ne amel ettiyse onu boynuna bağladık; eğer hayır ise hayır, eğer şer ise şer. Mana, nazar ehlinin gördüğü üzere: her kişi için hayır ve şer Allah’ın hükmettiği şeydir; o, boynuna lâzımdır. Hayır ve şerden nasibe **طائرٌ** denmesi, Arapların “ona kuş, şerden şu şey ile yürüdü” sözünden dolayıdır; onların şey’i, kendisine sebep olan şeyle adlandırma mezhebi üzere, uğur ve **الطِّيَرَةِ** yolu ile. Böylece Allah onları kullandıkları şeyle muhatap kıldı ve onlara, **بالطائر** diye adlandırdıkları o işin ona lâzım olduğunu bildirdi. **طائرَه** ve **طَيْرَه** diye de okunmuştur; ikisinde mana denilmiştir: onun ameli, hayrı ve şerri; ve denilmiştir: bedbahtlığı ve saadeti. Ebû Mansûr dedi: bunun hepsinde asıl şudur: Allah tebâreke ve teâlâ Âdem’i yarattığında, onu yaratmadan önce zürriyetini bildi; onlara tevhidini ve itaatini emredeceğini, onları masiyetinden nehyedeceğini bildi; onlardan itaat edeni ve isyan edeni, nefsine zulmeden (kimseyi) bildi; onlardan bildiğini hepsini yazdı; itaatkâr bildiği kimsenin saadetine, isyankâr bildiği kimsenin şekâvetine hükmetti. Böylece bildiği her bir kimse için, hesabı sırasında varacağı şey (önceden) oldu. İşte bu, azze ve celle’nin sözü: **وكلَّ إِنسان أَلْزَمْناه طائرَه**; yani Allah’ın ilminde başlangıçta ona uçurulan hayır ve şerden (olan şey). Ve onların var oluşu sırasında şehadet ilmi, gayb ilmine uygun düşer; hüccet, işledikleri şeyle onlara lâzım olur; bu, Allah’ın onları var olmadan önce bildiğine muhalif değildir. Araplar der ki: “malı **أَطَرْتُ** ve onu kavim arasında **طَيَّرْتُ**; böylece her birine payı uçtu”; yani ona oldu ve onun yanında payı çıktı. Bundan Lebîd’in, kardeşinin mirasını vârisleri arasında anması ve her pay sahibinin ondan payını elde etmesi hakkında sözü:

Ortakların sayıları çift olarak uçar,
ve tek olarak; reislik ise oğlanadır.

Ve **الأَشْرَاكُ**: paylardır; tekili **شِرْكٌ**’tir. “Çift ve tek” sözü: yani onlara, erkeğe iki dişinin payı gibi taksim edildi; reislik ve silah, oğullarından erkeklere mahsus kaldı.

Azze ve celle’nin, Semûd kıssasında ve kendilerine gönderilen nebîleri Sâlih aleyhisselâm ile uğursuzluk çıkarmalarında sözü: **قالوا اطَّيَّرنا بك وبِمَنْ معك، قال طائركم عند الله**; manası: size hayır ve şerden isabet eden şey Allah’tandır. Ve denilmiştir: onların **اطَّيَّرْنا** sözünün manası “uğursuz saydık”tır; asılda **تَطَيَّرنا**’dır. Böylece Allah teâlâ onlara cevap verdi de dedi: **طائرُكُم مَعَكم**; yani uğursuzluğunuz sizinle beraberdir; o da küfürleridir. Ve uğursuzluğa **طائرٌ** ve **طَيْرٌ** ve **طِيَرَة** denilmiştir; çünkü Arapların âdetinden kuş falı (**عِيافةُ الطَّيْرِ**) ve onu ürkütmek (**زَجْرُها**) vardı; onun soldan geçeniyle ve kargasının ötüşüyle uğursuzluk çıkarma ve onu kaldırdıklarında sola yöneleni alma (vardı). Böylece onunla uğursuzluk çıkarmalarından dolayı uğursuzluğu **طَيْراً** ve **طائراً** ve **طِيرَةً** diye adlandırdılar. Sonra Allah, cel senâuhu, Resûlünün diliyle, sallallahu aleyhi ve sellem, onların bununla **طِيَرَتَهم**’inin bâtıl olduğunu bildirdi. Ve dedi: **لا عَدْوَى ولا طِيَرَةَ ولا هامةَ**. Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, uğur umardı ve uğursuzluk çıkarmazdı. **الفَأْلِ**’in aslı, hastanın işittiği güzel kelimedir; ondan, iyileşmesine delâlet eden şeyi te’vil eder; sanki adı Sâlim olan bir adama seslenen bir çağırıcı işitti de, o hasta iken, ona hastalığından selâmetini vehmettirdi. Aynı şekilde yolunu kaybeden, bir adamın “ey bulan” dediğini işitir de kaybettiğini bulur. **الطِّيَرَةُ**, **الفَأْلِ**’e zıttır. Arapların **الفَأْلِ** ve **الطِّيَرَةِ**’de mezhebi bir idi; Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, **الفَأْلَ**’i sabit kıldı ve onu güzel gördü; **الطِّيَرَةَ**’yi iptal etti ve ondan nehyetti. **الطِّيَرَةُ**, **اطَّيَّرْت** ve **تطَيَّرت**’tendir; **الطِّيَرة**’nin benzeri **الخِيَرَةُ**’dir. el-Cevherî: “Şeyden ve şey ile **تطَيَّرْت**; onun ismi **الطِّيَرَةُ**’dir; **الطاء**’ın kesri ve **الياء**’ın fethi ile; **العِنَبةِ** misali; **الياء** sükûnlu da kılınabilir; o, kötü uğurdan uğursuz sayılan şeydir.” Hadîste: onun **الفأَلَ**’i sevdiği ve **الطِّيَرَةَ**’yi kerih gördüğü (gelmiştir). İbnü’l-Esîr dedi: o, **تطَيَّر**’in masdarı olarak **طِيَرَةً** ve **تخَيَّر**’in masdarı olarak **خِيَرَةً**’dır. Dedi: masdarlardan bu şekilde, ikisinden başkası gelmemiştir. Dedi: onun aslı, söylendiği üzere, ceylanlardan, kuşlardan ve başkalarından sağdan gelenler ve soldan geçenler ile uğursuzluk çıkarmaktır.

Ve bu, onları maksatlarından alıkoyuyordu; böylece şeriat onu nefyetti ve iptal etti,

ondan nehyetti ve onun, bir fayda celbinde ve bir zararı def‘de hiçbir tesiri olmadığını haber verdi;

ve ondan (şu) hadis: Üç şey vardır ki onlardan hiç kimse selâmette olmaz: **الطِّيَرَةُ** ve **الحَسَدُ**:

ve **الظنُّ**; denildi: Peki ne yapalım? Dedi: Ne vakit **تَطَيَّرْتَ** isen, yürü; ve ne vakit **حَسَدْتَ**

isen, isteme; ve ne vakit **ظَنَنْتَ** isen, doğrulama. Ve Yüce’nin sözü: Dediler: **اطَّيّرْنا**

seninle ve seninle beraber olanla; aslı **تَطَيّرنا**’dır; böylece **التاء** **الطاء**’a idğam edildi

ve onunla başlangıç sahih olsun diye **الأَلفُ** getirildi. Ve hadiste: **الطِّيَرَةُ** şirktir ve

bizden hiç kimse yoktur ki… fakat Allah onu **بالتَّوَكُّل** ile giderir; İbnü’l-Esîr dedi: Hadis böylece

kesik olarak geldi ve müstesnayı zikretmedi; yani ancak ona

**التَّطيُّرُ** arız olabilir ve kalbine kerahat öne geçer; böylece kısaltma olarak ve

işitenin anlayışına dayanarak hazfetti; ve bu, onun diğer hadisi gibidir: Bizde yoktur ki ancak heves etti yahut dokundu, ancak Yahyâ

b. Zekeriyyâ; böylece müstesnayı izhar etti; ve denildi: Onun sözü “ve bizden yoktur ki ancak” İbn

Mes‘ûd’un sözündendir; onu hadise idrac etti; ve ancak **الطِّيَرَة**’yi şirkin bir parçası kıldı, çünkü onlar

**الطَّيْرَ**’in, onun gereğince amel ettikleri vakit, kendilerine bir fayda getirdiğine yahut kendilerinden bir zararı

def‘ ettiğine inanıyorlardı; sanki onu bu hususta Allah ile birlikte ortak kıldılar; ve onun sözü: fakat

Allah onu tevekkül ile giderir; manası: ona **التَّطيُّرِ**’ün arızası hatıra geldiği vakit Allah’a tevekkül etti

ve ona teslim oldu ve o hatır ile amel etmedi; Allah onu bağışladı ve onu

onunla muaheze etmedi. Ve hadiste: **أَباكَ وطِيراتِ الشَّباب**; yani onların sürçmeleri ve tökezlemeleri; **طِيرَة**’nin cem‘i.

Ve hızlı dönüşlü sert adama denilir: O, elbette **لَطَيُّورٌ**

**فَيُّورٌ**’dur. Ve **فرس مُطارٌ**: yürekçe sert, keskin.

Ve **التَّطايُر** ve **الاسْتِطارةُ**: dağılma. Ve **اسْتَطارَ الغُبارُ** havada yayıldığı vakit.

Ve **غُبار طيّار** ve **مُسْتَطِير**: yayılmış. Ve **صُبْحٌ مُسْتَطِير**:

parlak, yayılmış; ve bunun gibi şimşek, ak saç ve şer. Ve aziz tenzilde:

Ve onlar, şerri **مُسْتَطِيراً** olan bir günden korkarlar. Ve **اسْتَطارَ الفجرُ** ve başkası, ufukta nuru yayıldığı vakit;

o halde o **مُسْتَطِير**’dir; ve o, oruçluya yemeyi, içmeyi ve cimaı haram kılan, açık seçik doğru sabahdır;

ve onunla fecr namazı helâl olur; ve o, Allah azze ve celle’nin aziz kitabında zikrettiği beyaz ipliktir; ama fecr

**المستطيل** (lam ile) ise, kurt kuyruğuna benzetilen ince olandır; ve o, siyah ipliktir ve oruçluya hiçbir şeyi haram kılmaz;

ve o, Araplar katında yalancı sabahtır. Ve secde ve namaz hadîsinde **الفجر المُسْتَطِير**’in zikri (vardır);

o, nuru yayılan ve ufukta enlemesine uzanan olandır; **المستطيل**’in hilâfına. Ve Benî Kurayza hadîsinde:

وهانَ على سَراةِ بني لُؤَيٍّ
حَرِيقٌ، بالبُوَيْرةِ، مُسْتَطِيرُ

yani yayılmış, dağılmış; sanki onun çevrelerinde uçmuştur. Ve adama, öfkesi kabardığı vakit denilir:

**ثارَ ثائِرُه** ve **طارَ طائِرُه** ve **فارَ فائِرُه**. Ve elbisede eskime ve şişede çatlak **اسْتطارَ** etti:

ikisinin parçalarında belirginleşti. Ve **اسْتَطارَت الزُّجاجةُ**: onda, başından sonuna kadar çatlama belirginleşti.

Ve **اسْتطارَ الحائطُ**: başından sonuna kadar çatladı; ve onda **الشَّقّ** **اسْتطارَ** etti: yükseldi. Ve denilir:

Falan, kılıcını **اسْتطارَ** etti; yani onu kınından süratle çekip çıkardı; ve (şu) beyit okundu:

إِذا اسْتُطِيرَتْ من جُفون الأَغْمادْ،
فَقَأْنَ بالصَّقْع يَرابِيعَ الصادْ

Ve duvardaki çatlak, onda yayıldığı vakit **اسْتطارَ** etti. Ve şimşek, göğün ufkunda yayıldığı vakit **اسْتطارَ** etti.

Denilir: Falan **اسْتُطِيرَ** olunur, **يُسْتَطارُ** olunur, **اسْتِطارةً**; o halde o, ürkütüldüğü vakit **مُسْتَطار**’dır; ve Antara dedi:

متى ما تَلْقَني، فَرْدَينِ، تَرْجُفْ
رَوانِفُ أَلْيَتَيكَ وتُسْتطارا

Ve at, koşuyu hızlandırdığı vakit **اسْتُطِير** olundu; o halde o **مُسْتَطارٌ**’dır; ve Adî’nin sözü:

كأَنَّ رَيِّقَه شُؤْبُوبُ غادِيةٍ،
لما تَقَفَّى رَقِيبَ النَّقْعِ مُسْطارا

denildi: **مُسْتَطاراً** kastetti de **التاء**’yı hazfetti; nitekim **اسْطَعْت** ve **اسْتَطَعْت** dediler.

Ve şey, **تَطايَرَ** etti: uzadı. Ve hadiste: Saçından **ما تَطايَرَ** olanı al; ve bir rivayette: başının saçından;

yani uzadı ve dağıldı. Ve şey **اسْتُطِير** olundu; yani uçuruldu; râciz dedi:

إِذا الغُبارُ المُسْتطارُ انْعَقّا

Ve **كلبٌ مُسْتَطِير**; nitekim “azgın erkek deve” denildiği gibi. Ve denilir: Dişi köpek **أَجْعَلَت** etti

ve **اسْتطارت** etti; erkek istediği vakit. Ve **بئر مَطارةٌ**: derinliği geniş; şair dedi:

كأَنّ حَفِيفَها، إِذ بَرّكوها،
هُوِيّ الرِّيحِ في جَفْرٍ مَطارِ

Ve erkek deve, develeri **طَيّر** etti: hepsini dölledi; ve denildi: ancak bu, döllemeyi acele ettirdiği vakittir;

ve o (dişi) da **طَيَّرَت**; **لَقَحاً** ve **لَقاحاً** (şeklinde) aynı; yani döllemeyi acele ettirdi; ve kulaklarıyla **طارَتْ** etti, döl aldığı vakit;

ve devenin karnında yük olduğu vakit, o **ضامِنٌ** ve **مِضْمان** ve **ضَوامِنُ** ve **مَضامِينُ**’dur; ve onun karnındaki (yavru) **ملقوحةٌ** ve **ملقوح**’tur;

ve (şu) beyit okundu:

طَيّرها تعَلُّقُ الإِلْقاح،
في الهَيْجِ، قبل كلَبِ الرِّياحِ

Ve **طارُوا سِراعاً**; yani gittiler. Ve **مَطارِ** ve **مُطارٌ**, ikisi de: yer; ve İbn Hamza **مُطاراً**’ı, **الميم**’in dammasıyla seçti; ve böylece okudu, şu beyti:

حتى إِذا كان على مُطار

Ve iki rivayet câizdir: **مَطارِ** ve **مُطار**; ve bunu **مطر**’da zikredeceğiz. Ve Ebû Hanîfe dedi:

**مُطار**; es-Serât ile Tâif arasında bir vadidir. Ve şaraptan **المُسْطارُ**: bazılarına göre onun aslı, Adî’nin sözünde **مُسْتَطار**’dır.

Ve bulut, göğü kapladığı vakit gökte **تَطايَرَ** etti. Ve **المُطَيَّرُ**: bürdelerin bir türü; ve el-Uceyr es-Selûlî’nin sözü:

إِذا ما مَشَتْ، نادى بما في ثِيابها،
ذَكِيٌّ الشَّذا، والمَنْدَليُّ المُطيَّرُ

Ebû Hanîfe dedi: Burada **المُطَيَّر** onun yapımından bir türdür. Ve İbn Cinnî, **المُطَيَّر**’in ud olduğuna gitti; böyle olursa, **المَنْدَليِّ**’den bedel olur;

çünkü **المندلي** de Hint ududur; ve denildi: o, **المُطَرَّى**’dan kalb edilmiştir; İbn Sîde dedi: Bana hoş gelmiyor; ve denildi:

**المُطَيَّر** yarılmış, kırılmış olandır; İbn Berrî dedi: **المَنْدَليّ**, Hind’de **مَنْدَل** adlı bir beldeye nisbetlidir; ud oradan getirilir; İbn Herme dedi:

أُحِبُّ الليلَ أَنّ خَيالَ سَلْمى،
إِذا نِمْنا، أَلمَّ بنا فَزارا
كأَنّ الرَّكْبَ، إِذ طَرَقَتْكَ، باتوا بمَنْدَلَ أَو بِقارِعَتَيْ قِمَارا

Ve **قِمار** da: Hind’de bir yerdir; ud oradan getirilir. Ve saç **طارَ** etti: uzadı; şairin sözü, İbnü’l-A‘râbî onu okuttu:

طِيرِي بِمِخْراقٍ أَشَمَّ كأَنه
سَلِيمُ رِماحٍ، لم تَنَلْه الزَّعانِفُ

**طِيرِي**; yani ona tutun. Ve **مِخْراق**: kadınların erişmediği kerim; yani **الزعانف** kadınları; yani asla aşağı bir kadınla evlenmedi.

**سَلِيم رِماح**; yani ona, yılan sokmuş gibi mızraklar isabet etmiştir. Ve **الطائرُ**: Cerîr b. Katâde’nin atıdır. Ve **ذو المَطارة**: bir dağdır.

Ve hadisteki sözü: Allah yolunda, atının dizginini tutan bir adam, onun sırtında **يَطِير** eder; yani onu cihadda koşturur; böylece ona uçmayı istiâre etti.

Ve Vâbısa hadîsinde: Osman öldürüldüğü vakit kalbim **مَطارَه**’ına **طارَ** etti; yani hevasının olduğu yöne meyletti ve ona bağlandı. Ve **المَطارُ**: uçuş yeri.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ط ي ر * * الطائرُ * جمعه * طَيْرٌ * كصاحب وصحب وجمع الطير * طُيُورٌ * و * أطْيارٌ * مثل فرخ وفروخ وأفراخ وقال قُطرب وأبو عبيدة * الطَّيْرُ * أيضا قد يقع على الواحد وقُرئ ﴿فيكون طيرا بإذن الله﴾ و * طائِرُ * الإنسان عمله الذي قُلِّده و * الطيْرُ * أيضا الاسم من * التَّطَيُّرِ * ومنه قولهم لا طير إلا طير الله كما يقال لا أمر إلا أمر الله وقال بن السكيت يقال * طائرُ * الله لا طائرك ولا تقل طير الله وأرض * مَطَارَةٌ * بالفتح كثيرة الطير ز وقولهم كأن على رءوسهم * الطَّيْرَ * إذا سكنوا من هيبة وأصله أن الغراب يقع على رأس البعير فيلقط منه الحلمة والحمنانة فلا يُحَرِّك البعير رأسه لئلا ينفر عنه الغراب و * طارَ * يطير * طَيْرُورةً * و * طَيَرَانا * و * أطَارَهُ * غيره و * طَيَّرَهُ * و * طايَرَهُ * بمعنى و * تَطايَر * الشيء تفرق وتطاير أيضا طال وفي الحديث ﴿خذ ما تطاير من شعرك﴾ و * اسْتَطار * الفجر وغيره انتشر و * اسْتُطِيرَ * الشيء طُيِّر و * تَطَيَّر * من الشيء وبالشيء والاسم * الطِّيَرَةُ * بوزن العنبة وهو ما يُتشاءم به من الفأل الرديء وفي الحديث ﴿أنه كان يحب الفأل ويكره الطِيرة﴾ وقوله تعالى ﴿قالوا اطَّيَّرنا بط﴾ أصله تطيرنا فأُدغم

##### Türkçe

* ط ي ر * * **الطائرُ** * çoğulu * **طَيْرٌ** *; **صاحب** ve **صحب** gibi; ve **الطير**’in çoğulu * **طُيُورٌ** * ve * **أطْيارٌ** *; **فرخ** ve **فروخ** ve **أفراخ** gibi. Kutrub ve Ebû Ubeyde dedi ki: * **الطَّيْرُ** * ayrıca tekil üzerine de vâki olabilir; ve ﴿**فيكون طيرا بإذن الله**﴾ okunmuştur. Ve * **طائِرُ** * insanın, kendisine yüklendiği amelidir. Ve * **الطيْرُ** * ayrıca * **التَّطَيُّرِ** *’den isimdir; ve ondan onların sözü: “Allah’ın kuşu dışında kuş yoktur”; “Allah’ın emri dışında emir yoktur” denildiği gibi. İbnü’s-Sikkît dedi ki: “**طائرُ** Allah (de); senin kuşun değil” denir; “Allah’ın kuşu” deme. Ve * **مَطَارَةٌ** * (fetha ile) bir yer: kuşu çok olan. Ve onların sözü: heybetten sükûn ettiklerinde “sanki başlarının üzerinde * **الطَّيْرَ** * var” (gibi). Aslı şudur: karga devenin başına konar; ondan meme ucunu ve **الحمنانة**’yı gagalar; deve, karga ondan ürküp kaçmasın diye başını oynatmaz. Ve * **طارَ** * uçar; * **طَيْرُورةً** * ve * **طَيَرَانا** * (uçuş). Ve başkası onu * **أطَارَهُ** * (uçurdu); ve * **طَيَّرَهُ** * ve * **طايَرَهُ** * aynı mânâda. Ve * **تَطايَر** * şey: dağıldı; ve “tolaştı/saçıldı” da; ayrıca uzadı. Ve hadiste: ﴿“Saçından saçılıp düşeni al”﴾ . Ve * **اسْتَطار** * fecr ve başkası: yayıldı. Ve * **اسْتُطِيرَ** * şey: uçuruldu. Ve * **تَطَيَّر** * şeyden ve şey ile (uğursuz saydı); ve isim * **الطِّيَرَةُ** * ( **العنبة** vezninde): kötü falden uğursuz sayılan şeydir. Ve hadiste: ﴿“O, falı severdi ve **الطِيرة**’yi kerih görürdü”﴾ . Ve O’nun sözü (yüce): ﴿**قالوا اطَّيَّرنا بط**﴾ ; aslı **تطيرنا** idi; sonra idğam edildi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الطيران، محركة: حركة ذي الجناح في الهواء بجناحيه، وفي بعض الأمهات بجناحه، كالطير مثل البيع، من باع يبيع والطيرورة، مثل الصيروة من صار يصير، وهذه عن اللحياني وكراع وابن قتيبة، طار يطير طيرا وطيرانا وطيرورة. وأطاره، وطيره، وطير به وطار به، يعدي بالهمزة وبالتضعيف، وبحرف الجر. في الصحاح: وأطاره غيره وطيره وطايره بمعنى. والطير معروف: اسم لجماعة ما يطير، مؤنث جمع طائر، كصاحب وصحب والأنثى طائرة، وهي قليلة، قاله الأزهري. وقيل: إن الطير أصله مصدر طار، أوصفة، فخفف من طير، كسيد، أو هو جمع حقيقة، وفيه نظر، أواسم جمع، وهو الأصح الأقرب إلى كلامهم، قاله الشيخنا. قلت: ويجوز أن يكون الطائر أيضا اسما للجمع كالجامل والباقر. وقد يقع على الواحد، كذا زعمه قطرب، قال ابن سيده: ولا أدري كيف ذلك إلا أن يعني به المصدر وقرئ:  فيكون طيرا بإذن الله  . وقال ثعلب: الناس كلهم يقولون للواحد  طائر، وأبو عبيدة معهم، ثم انفرد فأجاز أن يقال طير للواحد، وج أي جمعه على طيور قال وج أي جمعه على طيور قال الأزهري: وهو ثقة، وجمع الطائر أطيار، وهو أحد ما كسر على ما يكسر عليه مثله، ويجوز أن يكون الطيور جمع طائر كساجد وسجود. وقال الجوهري: الطائر: جمعه طير، مثل صاحب وصحب، وجمع الطير طيور وأطيار، مثل فرخ وأفراخ: ثم قوله: بجناحيه إما للتأكيد، لأنه قد علم أن الطيران لا يكون إلا بالجناحين، وإما أن يكون للتقييد، وذلك لأنهم قد يستعملون الطيران في غير ذي الجناح، كقول العنبري:
  طاروا إليه زرافات ووحدانا. ومن أبيات الكتاب:
  وطرت بمنصلي في يعملات. وتطاير الشيء: تفرق وذهب وطار، ومنه حديث عروة حتى تطايرت شئون رأسه  أي تفرقت فصارت قطعا، كاستطار وطار، شاهد الأول حديث ابن مسعود  فقدنا رسول الله صلى الله عليه وسلم فقلنا اغتيل أو استطير  أي ذهب به بسرعة، كأن الطير حملته أو اغتاله أحد، وشاهد الثاني حديث عائشة رضي الله عنها  سمعت من يقول إن الشؤم في الدار والمرأة، فطارت شقة منها في السماء وشقة في الأرض  أي كأنها تفرقت وتقطعت قطعا من شدة الغضب. تطاير الشيء: طال، ومنه الحديث  خذ ما تطاير من شعرك  وفي رواية  من شعر رأسك  أي طال وتفرق، كطار، يقالك طار الشعر، إذا طال، وكذ السنام، وهو مجاز، وأنشد الصاغاني لأبي النجم:
  وقد حملن الشحم كل محمل
  وطار جني السنام الأمـيل.

  ويروي وقام. تطاير السحاب في السماء، إا عمها وتفرق في نواحيها وانتشر من المجاز: هو ساكن الطائر، أي وقور لا حركة له حتى كأنه لو وقع عليه طائر لسكن ذلك الطائر، وذلك لأن الإنسان لو وقع عليه طائر فتحرك أدنى حركة لفر ذلك الطائر ولم يسكن، ومنه قول بعض الصحابة  إنا كنا مع النبي صلى الله عليه وسلم، وكأن الطير فوق رؤوسنا  ، أي كأن الطير وقعت قوق رؤوسنا، فنحن نسكن ولا نتحرك خشية من نفار ذلك الطير. كذا في اللسان.
 قلت: وكذا قولهم رزق فلان سكون الطائر، وخفض الجناح. وطيورهم سواكن، إذا كانوا قارين، وعكسه: شالت نعامتهم، كذا في الأساس. والطائر: الدماغ، أنشد الفارسي:
  هم أنشبوا صم القنا في نحورهموبيضا تقيض البيض من حيث طائر عني بالطائر الدماغ، وذلك من حيث قيل له فرخ، قال:
  ونحن كشفنا عن معاوية التـي                      هي الأم تغشى كل فرخ منقنق

  عني بالفرخ الدماغ، وقد تقدم. من المجاز: الطائر: ما تيمنت به، أو تشاء مت، وأصله في ذي الجناح، وقالوا للشيء يتطير به من الإنسان وغيره: طائر الله لا طائرك. قال ابن الأنباري: معناه فعل الله وحكمه لا فعلك وما تتخوفه. بالرفع والنصب. وجرى له الطائر بأمر كذا. وجاء في الشر، قال الله عز وجل  ألا إنما طائرهم عند الله، أي الشؤم الذي يلحقهم هو الذي وعدوا به في الآخرة لا ماينالهم في الدنيا. قال أبو عبيد: الطائر عند العرب: الحظ، وهو الذي تسميه العرب البخت، إنما قيل للحظ من الخير والشر طائر، لقال العرب: جرى له الطائر بكذا من الخير أو الشر، على طريق الفأل والطيرة، على مذهبهم في تسمية الشيء بما كان له سببا. قيل: الطائر: عمل الإنسان الذي قلده خيره وشره. قيل: رزقه، وقيل: شقاوته وسعادته، وبكل منها فسر قوله تعالى  وكل إنسان ألزمناه طائره في عنقه  . قال أبو منصور: والأصل في هذا كله أن الله تعالى لما خلق آدم علم قبل خلقه ذريته أنه يأمرهم بتوحيده وطاعته، وينهاهم عن معصيته وعلم المطيع منهم والعاصي الظالم لنفسه، فكتب ما عمله منهم أجمعين وقضى بسعادة من علمه مطيعا، وشقاوة من علمه عاصيا، فصار لكل من علمه ما هو صائر إليه عند حسابه، فذلك قوله عزوجل  وكل إنسان ألزمناه طائره في عنقه  . والطيرة، بكسر ففتح، والطيرة بسكون الياء، لغة في الذي قبله والطورة، مثل الأول، عن ابن دريد، وهو في بعض اللغات، كذا نقله الصاغاني: ما يتشاءم به من الفأل الرديء  ، وفي الحديث  أنه كان يحب الفأل ويكره الطيرة  وفي آخر  ثلاثة لا يسلم منها أحد: الطيرة والحسد والظن، قيل: فما تصنع? قال: إذا تطيرت فامض وإذا حسدت فلا تبغ، وإذا ظننت فلا تصحح  . وقد تطير به ومنه، وفي الصحاح: تطيرت من الشيء وبالشيء، والاسم منه الطيرة، مثال العنبة وقد تسكن الياء، انتهى. وقيل: اطير، معنهاه: تشاءم، وأصله تطير. وقيل للشؤم: طائر، وطير، وطيرة، لأن العرب كان من شأنها عيافة الطير وزجرها، والتطير ببارحها، ونعيق غرابها، وأخذها ذات اليسار إذا أثاروها، فسموا الشؤم طيرا وطائرا وطيرة، لتشاؤمهم بها، ثم أعلم الله عز وجل على لسان رسوله صل الله عليه وسلم أن طيرتهم بها باطلة، وقال  لاعدوي ولاطيرة ولا هامة. وكان النبي صلى الله عليه وسلم يتفاءل ولا يتطير، وأصل الفأل الكلمة الحسنة يسمعها عليل، فيتأول منها ما يدل على برئه، كأن سمع مناديا نادى رجلا اسمه سالم وهو عليل، فأوهمه سلامته من علته، وكذلك المضل يسمع رجلا يقول: يا واجد، فيجد ضالته، والطيرة مضادة للفأل، وكانت العرب فأثبت النبي صلى الله عليه وسلم الفأل واستحسنه، وأبطل الطيرة ونهى عنها. وقال ابن الأثير: هو مصدر. تطير طيرة، وتخير خيرة، لم يجئ من المصادر هكذا غيرهما، قال: أصله فيما يقال التطير بالسوانح والبوارح من الظباء والطير وغيرهما، وكان ذلك يصدهم عن مقاصدهم، فنفاه الشرع وأبطله، ونهى عنه، وأخبر أنه ليس له تأثير في جلب نفع، ولا دفع ضرر. وأرض مطارة، بالفتح: كثيرة الطير، وأطارت أرضنا. وبئر مطارة: واسعة الفم قال الشاعر.

  كأن حفيفها إذ بـركـوهـا                      هوى الريح في حفر مطار.

  يقال: هو طيور فيور، أي حديد سريع الفيئة. من المجاز: يقال: فرس مطار، وطيار، أي حديد الفؤاد ماض، كاد أن يستطار من شدة عدوه. والمستطير: الساطع المنتشر. يقال: صبح مستطير، أي ساطع منتشر. واستطار الغبار، إذا انتشر في الهواء، وغبار مستطير: منتشر، وفي حديث بني قريظة:
  وهان على سراة بني لؤي                      حريق بالبويرة مستطير. أي منتشر متفرق، كأنه طار في نواحيها. المستطير: الهائج من الكلاب ومن الإبل، يقال: أجعلت الكلبة. واستطارت، إذا أرادت الفحل، وخالفه الليث، فقال: يقال للفحل من الإبل: هائج، وللكلب مستطير. من المجاز: استطار الفجر وغيره، إذا انتشر في الأفق ضوءه فهو مستطير، وهو الصبح الصادق البين الذي يحرم على الصائم الأكل والشرب والجماع، وبه تحل صلاة الفجر، وهو الخيط الأبيض، وأما المستطيل، بلام، فهو المستدق الذي يشبه بذنب السرحان، وهو الخيط الأسود، ولا يحرم على الصائم شيئا. من المجاز: استطار السوق هكذا في النسخ، والصواب الشق، أي واستطار الشق، وعبر في الأساس بالصدع، أي في الحائط: ارتفع وظهر. استطار الحائط: انصدع من أوله إلى آخره، وهو مجاز. استطار السيف: سله وانتزعه من غمده مسرعا، قال رؤبة:
  إذا استطيرت من جفون الأغماد                      فقأن بالصقع يرابيع الـصـاد ويروى إذا استعيرت. استطارت الكلبة وأجعلت: أرادت الفحل، وقد تقدم قريبا. واستطير الشيء: طير، قال الراجز:
  إذا الغبار المستطار انعقا. استطير فلان يستطار استطارة، إذا عر، قال عنترة يخاطب عمارة بن زياد:
  متى ماتلقني فردين ترجف                      روانف أليتيك وتستطـارا استطير الفرس استطارة، إذا أسرع في الجري، هكذا في النسخ، والذي في اللسان والتكملة: أسرع الجري، فهو مستطار، وقول عدي
  كأن ريقه شـؤبـوب غـادية                      لما تقفى رقيب النقع مسطارا. أراد مستطارا، فحذف التاء، كما قالوا اسطعت واستطعت، وروى مصطارا بالصاد. والمطير، كمعظم: العود، قاله ابن جني، وأنشد ثعلب للعجير السلولي، أو للعديل بن الفرخ:
  إذا ما مشت نادى بما في ثيابها                      ذكي الشذى والمندلي المطير.

  فإذا كان كذلك كان المطير بدلا من المندلي، لأن المندلي العود الهندي أيضا، وقيل المطير ضرب من صنعته، قاله أبو حنفة. المطير: هو المطري منه مقلوب، قال ابن سيده: ولا يعجبني قال ثعلب: هو المشقوق المكسور منه، وبع فسر البيت السابق. المطير وفي التكملة: المطيرة: ضرب من البرود والانطيار: الانشقاق والانصداع وفي المثل: يقال للرجل: طار طائره، وثار ثائره، وفارفائره إذا غضب. والمطيرة، كمدينة: د، قرب سر من رأى. وطيرة بالكسر: ة، بدمشق، منها الحسن بن علي الطيري، روى عن أبي الجهم أحمد بن طلاب المشغراني، كذا في التبصير، وعنه محمد بن حمزة التميمي الثقفي طير، بلا هاء: ع، كانت فيه وقعة. وطيري، كضيزي:ة، بأصفهان، وهو طيراني، على غير قياس، منها: أبو بكر محمد بن عبيد الله الأنصاري، والخطيب أبو محمد عبد الله بن محمد الماسح الأصبهاني، تلا عليه الهذلي ومحمد بن عبد الله شيخ لإسماعيل التميمي، وعبد العزيز ابن أحمد، وأبو محمد أحمد بن محمد بن علي، الطيرانيون المحدثون. وأطار المال وطيره بين القوم: قسمه، فطار لكل منهم سهمه، أي صار له، وخرج له به سهمه، ومنه قول لبيد يذكر ميراث أخيه بين ورثته، وحيازة كل ذي سهم منه سهمه:
  تطير عدائد الأشتراك شفعا                      ووترا والزعامة للغـلام. والأشتراك: الأنصباء. وفي حديث علي رضي الله عنه:  فأطرت الحلة بين نسائي  ، أي فرقتها بينهن وقسمتها فيهن، قال ابن الأثير: وقيل: الهمزة أصليه، وقد تقدم. والطائر: فرس قتادة بن جرير. ابن إساف السدوسي. والطيار: فرس أبي ريسان الخولاني، ثم الشهابي، وله يقول:
  لقـد فـضـل الـــطـــيار فـــي الـــخـــيل أنـــه                      يكـــر إذا خـــاســـت خـــيول ويحـــمــــــل
  ويمضي على المران والعضب مقدماويحمي ويحميه الشهابي من عل. كذا قرأت في كتاب ابن الكلبي. وطير الفحل الإبل: ألقحها كلها، وقيل: إنما ذلك إذا أعجلت اللقح، وقد طيرت هي لقحا ولقاحا كذلك، إذا عجلت باللقاح وأنشد:
  طيرها تعلق الإلقاح.
  في الهيج قبل كلب الرياح. من المجاز فيه طيرة، بفتح فسكون، وطيرورة، مثل صيرورة، أي خفة وطيش، قال الكميت:
  وحلمك عـز إذا مـا حـلـم                      ت وطيرتك الصاب والحنظل

  ومنه قولهم: ازجر أحناء طيرك، أي جوانب خفتك وطيشك، في صفة الصحابة رضوان الله عليهم:  كأن على رؤوسهم الطير أي ساكنون هيبة  ، وصفهم بالسكون والوقار، وأنهم لم يكن فيهم خفة وطيش، ويقال للقوم إذا كانوا هادئين ساكنين: كأنما على رؤوسهم الطير، وأصله أن الطير لا يقع إلا على شيء ساكن من الموات، فضرب مثلا للإنسان ووقاره وسكونه. وقال الجوهري: أصله أن الغراب يقع على رأس البعير، فيلقط منه الحلمة والحمنانة، أي القراد، فلا يتحرك البعير، أي لا يحرك رأسه لئلا ينفر عنه الغراب. ومما يستدرك عليه:  الرؤيا على رجل طار مالم تعبر  كما في الحديث، أي لا يستقر تأويلها حتى تعبر، يريد أنها سريعة السقوط إذا عبرت. ومطعم طير السماء: لقب شيبة الحمد، نحر مائة بعير فرقها على رؤوس الجبال، فأكلتها الطير. ومن أمثالهم في الخصب وكثرة الخير، قولهم: هم في شيء لا يطير غرابه  . ويقال أطير الغراب، فهو مطار قال النابغة:
  ولرهط حراب وقـد سـورة                      في المجد ليس غرابها بمطار والطير: الاسم من التطير، ومنه قولهم: لا طير إلا طير الله، كما يقال: لا أمر إلا أمر الله، وأنشد الأصمعي، قال: أنشدناه الأحمر:
  تعـلـم أنـه لا طــير إلا                      على متطير وهو الثبـور.
  بلى شيء يوافق بعض شيء                      أحايينا وباطـلـه كـثـير والطير: الحظ، وطار لنا: حصل نصيبنا منه. والطير: الشؤم. وفي الحديث:  إياك وطيرات الشباب، أي زلاتهم، جمع طيرة. وغبار طيار: منتشر. واستطار البلي في الثوب، والصدع في الزجاجة: تبين في أجزائهما. واستطارت الزجاجة: تبين فيها الانصداع من أولها إلى آخرها. واستطار الشر: انتشر. واستطار البرق: انتشر في أفق السماء. وطارت الإبل بآذانها، وفي التكملة: بأذنابها، إذا لقحت. وطاروا سراعا: ذهبوا. ومطار، ومطار بالضم والفتح: موضعان، واختار ابن حمزة ضم الميم، وهكذا أنشد:
  حتى إذا كان على مطار. والروايتان صحيحتان، وسيذكر في مطر. وقال أبو حنيفة: مطار: واد مابين السراة والطائف. والمسطار من الخمر: أصله مستطار، في قول بعضهم، وأنشد ابن الأعرابي:
  طيري بمخراق أشم كأنـه                      سليم رماح لم تنله الزعانف فسره فقال :طيري، أي اعلقي به. وذو المطارة، جبل. وفي الحديث:  رجل ممسك بعنان فرسه في سبيل الله يطير على متنه  .
 أي يجريه في الجهاد، فاستعار له الطيران. وفي حديث وابصة:  فلما قتل عثمان طار قلبي مطاره  أي مال إلى جهة يهواها، وتعلق بها. والمطار: موضع الطيران. وإذا دعيت الشاة قيل: طير طير، وهذه عن الصاغاني. والطيار: لقب جعفر بن أبي طالب. والطيار بن الذيال: في نسب نبيشة الهذلي الصحابي. وأبو الفرج محمد بن محمد بن أحمد بن الطيري القصيري الضرير، سمع ابن البطر، وتوفي في الأربعين وخمسمائة. وإسماعيل بن الطير المقري بحلب، قرأ عليه الهذلي. والطائر: ماء لكعب بن كلاب.

##### Türkçe

**الطيران**: (ismi mastar), **محركة**: kanat sahibinin havada iki kanadıyla hareketi; ve bazı “ümmehât”ta (ana lugatlarda) tek kanadıyla; **كالطير** (kuş gibi), **مثل البيع** (satış gibi): **من باع يبيع** (satmak–satar); ve **الطيرورة**: **مثل الصيروة** (dönüşme gibi): **من صار يصير** (olmak–olur); ve bu, **عن اللحياني وكراع وابن قتيبة**’dendir: **طار يطير طيرا وطيرانا وطيرورة**. Ve **أطاره** ve **وطيره** ve **وطير به** ve **وطار به**; hemze ile, şeddeli kılma ile ve cer harfiyle geçişli kılınır. **في الصحاح**: “**وأطاره** başkası ve **وطيره** ve **وطايره** anlamca (aynıdır).” Ve **الطير** mâlûmdur: uçan şeylerin topluluğuna isimdir; **طائر**’ın müennes cem‘idir; **كصاحب وصحب** (sahip–sahb gibi). Dişisi **طائرة**’dır; ve o azdır; bunu **الأزهري** söyledi. Ve denildi ki: **الطير**’in aslı **طار**’ın mastarıdır; yahut sıfattır; sonra **طير**’den hafifletildi; **كسيد** (seyyid gibi); yahut hakikaten cem‘dir; bunda nazar vardır; yahut cem‘ ismidir; ve bu, onların sözlerine en sahih en yakın olandır; bunu şeyhimiz söyledi. Dedim: **الطائر**’ın da **كالجامل والباقر** (deve-sürücüsü ve sığır-sürücüsü gibi) cem‘e isim olması caizdir. Ve tekile de vâki olur; bunu **قطرب** böyle zannetmiştir. **ابن سيده** dedi: “Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; ancak onunla mastarı kasteder.” Ve okundu: **فيكون طيرا بإذن الله**. **ثعلب** dedi: “İnsanların hepsi tekile **طائر** der; **أبو عبيدة** de onlarla beraberdir; sonra ayrılıp tekile **طير** denmesini caiz gördü.” Ve **وج أي**: “Onun cem‘ini **طيور** üzerine cem‘ledi” dedi; “**وج أي**: onun cem‘ini **طيور** üzerine cem‘ledi” dedi. **الأزهري** dedi: “O güvenilirdir.” Ve **الطائر**’ın cem‘i **أطيار**’dır; ve o, benzerinin kırıldığı üzere kırılan şeylerden biridir. Ve **الطيور**’un, **ساجد وسجود** (secde eden–secûd gibi) **طائر**’ın cem‘i olması caizdir. **الجوهري** dedi: **الطائر**: onun cem‘i **طير**’dir; **مثل صاحب وصحب**; ve **الطير**’in cem‘i **طيور** ve **أطيار**’dır; **مثل فرخ وأفراخ**. Sonra onun “**بجناحيه**” sözü ya te’kîd içindir; çünkü uçmanın ancak iki kanatla olduğu bilinmiştir; yahut takyîd içindir; çünkü onlar uçmayı kanat sahibi olmayan hakkında da kullanırlar; **كقول العنبري**:

**طاروا إليه زرافات ووحدانا.**

Ve kitabın beyitlerinden:

**وطرت بمنصلي في يعملات.**

Ve **تطاير الشيء**: dağıldı ve gitti ve uçtu. Ondan **حديث عروة**: “**حتى تطايرت شئون رأسه**” yani dağıldı, parçalara ayrıldı; **كاستطار وطار** gibi. Birincinin şahidi **حديث ابن مسعود**: “**فقدنا رسول الله صلى الله عليه وسلم فقلنا اغتيل أو استطير**” yani süratle götürüldü; sanki kuş onu taşıdı yahut biri onu öldürdü. İkincinin şahidi **حديث عائشة رضي الله عنها**: “**سمعت من يقول إن الشؤم في الدار والمرأة، فطارت شقة منها في السماء وشقة في الأرض**” yani sanki şiddetli öfkeden dağıldı ve parça parça kesildi.

**تطاير الشيء**: uzadı. Ondan hadis: “**خذ ما تطاير من شعرك**”; ve bir rivayette: “**من شعر رأسك**”; yani uzadı ve dağıldı; **كطار** gibi. Denir ki: **طار الشعر**: uzadığı zaman; ve aynı şekilde hörgüç; bu mecazdır. **الصاغاني** **أبي النجم**’den okuttu:

**وقد حملن الشحم كل محمل
وطار جني السنام الأمـيل.**

Ve “**وقام**” diye de rivayet edilir. **تطاير السحاب في السماء**: onu kapladığı ve çevrelerinde dağılıp yayıldığı zaman; mecazdandır. “O, **ساكن الطائر**’dır” denir; yani vakur, onda hareket yoktur; hatta sanki üzerine bir kuş konsa o kuş da sakinleşir. Çünkü insanın üzerine bir kuş konsa, en küçük bir hareketle o kuş kaçar ve sakin durmaz. Ondan bazı sahabenin sözü: “**إنا كنا مع النبي صلى الله عليه وسلم، وكأن الطير فوق رؤوسنا**”; yani sanki kuşlar başlarımızın üstüne konmuştu; biz de o kuşun ürkmesinden korkarak sakin durur, hareket etmezdik. **كذا في اللسان**.

Dedim: Aynı şekilde onların “Falanca **سكون الطائر** ve **خفض الجناح** ile rızıklandırıldı” sözleri de böyledir. Ve “Onların kuşları sakindir” denir; yerleşik oldukları zaman. Bunun zıddı: “**شالت نعامتهم**”; **كذا في الأساس**.

Ve **الطائر**: beyin. **الفارسي** okudu:

**هم أنشبوا صم القنا في نحورهموبيضا تقيض البيض من حيث طائر**

**عني بالطائر الدماغ**: **الطائر** ile beyni kastetti; bu, ona **فرخ** denmesi cihetindendir. Dedi ki:

**ونحن كشفنا عن معاوية التـي                      هي الأم تغشى كل فرخ منقنق**

**عني بالفرخ الدماغ**: **الفرخ** ile beyni kastetti; ve bu daha önce geçti. Mecazdandır: **الطائر**: kendisiyle uğur saydığın yahut uğursuz saydığın şey; aslı kanat sahibindedir. Ve insandan ve başkasından kendisiyle uğursuzluk çıkarılan şeye: **طائر الله لا طائرك** dediler. **ابن الأنباري** dedi: manası: Allah’ın fiili ve hükmü; senin fiilin ve korktuğun şey değil. Ref‘ ile ve nasb ile. Ve “Falancaya şu işte **الطائر** yürüdü” denir. Ve şerde geldi. Allah عز وجل dedi: **ألا إنما طائرهم عند الله**; yani onlara ilişen uğursuzluk, ahirette kendilerine vaad edilen şeydir; dünyada kendilerine erişen değil. **أبو عبيد** dedi: Araplar yanında **الطائر**: nasiptir; Arapların **البخت** diye adlandırdığı şeydir. Hayır ve şerden nasbe **طائر** denmesi ancak şundandır: Araplar “Falancaya hayırdan yahut şerden şu ile **الطائر** yürüdü” derlerdi; uğur ve uğursuzluk yolu üzere; onların, sebebi olan şeyle şeyi adlandırma mezhebi üzere. Denildi ki: **الطائر**: insanın ameli; hayrı ve şerri ona takılmıştır. Denildi ki: rızkıdır. Denildi ki: bedbahtlığı ve saadetidir. Bunların her biriyle şu sözü tefsir ettiler: **وكل إنسان ألزمناه طائره في عنقه**. **أبو منصور** dedi: Bunun hepsinde asıl şudur: Allah تعالى Âdem’i yaratınca, zürriyetini yaratmadan önce bildi ki onlara tevhidini ve itaatini emredecek, masiyetini yasaklayacak; onlardan itaat edeni ve kendine zulmeden âsiyi bildi; onların hepsinin amelini yazdı; itaatkâr olduğunu bildiği kimsenin saadetine, âsi olduğunu bildiği kimsenin bedbahtlığına hükmetti; böylece her birine, hesabı sırasında varacağı şey bilindi; işte bu, Allah عز وجل’nin sözü: **وكل إنسان ألزمناه طائره في عنقه**.

Ve **الطيرة**: kesre sonra fetha ile; ve **الطيرة** (yâ sakin): bundan öncekinin lügatidir. Ve **الطورة**: birincisi gibi; **عن ابن دريد**; ve bazı lügatlerdedir; **كذا نقله الصاغاني**: kötü uğurdan uğursuz sayılan şey. Ve hadiste: “**أنه كان يحب الفأل ويكره الطيرة**.” Ve diğerinde: “**ثلاثة لا يسلم منها أحد: الطيرة والحسد والظن**.” Denildi ki: “Ne yaparsın?” Dedi: “**إذا تطيرت فامض وإذا حسدت فلا تبغ، وإذا ظننت فلا تصحح**.” Ve onunla ve ondan **تطير** etti. Ve **في الصحاح**: “**تطيرت من الشيء وبالشيء**; onun ismi **الطيرة**’dır; **مثال العنبة**; ve yâ sakin kılınabilir.” Bitti. Ve denildi ki: **اطير**: manası: uğursuz saydı; aslı **تطير**’dir. Ve uğursuzluğa **طائر** ve **طير** ve **طيرة** denildi; çünkü Arapların âdeti kuşların izini sürmek, onları ürkütmek, sağdan geçenleriyle uğursuzluk çıkarmak, kargasının ötüşüyle (uğursuzluk çıkarmak) ve onları kaldırdıklarında sola yönelmelerini almak idi; böylece uğursuzluğu **طيرا** ve **طائرا** ve **طيرة** diye adlandırdılar; onlarla uğursuzluk çıkardıkları için. Sonra Allah عز وجل, رسولü صلى الله عليه وسلم’in diliyle onların bununla uğursuzluklarının bâtıl olduğunu bildirdi ve dedi: **لاعدوي ولاطيرة ولا هامة**. Ve Nebî صلى الله عليه وسلم uğur sayar, uğursuz saymazdı. Ve **الفأل**’in aslı: hastanın işittiği güzel kelimedir; ondan, iyileşmesine delalet edeni te’vil eder; sanki adı **سالم** olan bir adama seslenen bir çağırıcı işittiği hâlde o hasta idi; bu, ona hastalığından selametini vehmettirdi. Aynı şekilde yolunu kaybeden, birinin “**يا واجد**” dediğini işitir; kaybettiğini bulur. Ve **الطيرة** **الفأل**’e zıttır. Araplar (böyleydi); Nebî صلى الله عليه وسلم **الفأل**’i sabit kıldı ve onu güzel gördü; **الطيرة**’yi iptal etti ve ondan nehyetti. **ابن الأثير** dedi: O mastardır: **تطير طيرة** ve **تخير خيرة**; mastarlardan böyle (kalıpta) bunlardan başkası gelmemiştir. Dedi: Aslı, ceylanların ve kuşların ve başkalarının sağdan gelenleri ve soldan gelenleriyle uğursuzluk çıkarmak hakkındadır; bu, onları maksatlarından alıkoyardı; şeriat onu nefyetti ve iptal etti; ondan nehyetti; fayda celbinde ve zarar def‘inde onun etkisi olmadığını haber verdi.

Ve **أرض مطارة** (fetha ile): kuşu çok olan. Ve “Toprağımız **أطارت**” (kuşlandı). Ve **بئر مطارة**: ağzı geniş kuyu. Şair dedi:

**كأن حفيفها إذ بـركـوهـا                      هوى الريح في حفر مطار.**

Denir ki: “O, **طيور فيور**’dur”; yani keskin, çabuk dönüşlü. Mecazdandır: “**فرس مطار** ve **طيار**” denir; yani yürekli, atılgan; koşusunun şiddetinden neredeyse uçurulacak gibi. Ve **المستطير**: parlayan, yayılan. Denir ki: **صبح مستطير**; yani parlayan, yayılan. Ve **استطار الغبار**: havada yayıldığı zaman. Ve **غبار مستطير**: yayılmış. Ve **حديث بني قريظة**’de:

**وهان على سراة بني لؤي                      حريق بالبويرة مستطير.**

Yani yayılmış, dağılmış; sanki çevrelerinde uçtu. **المستطير**: köpeklerden ve develerden azgın olan. Denir ki: “Dişi köpek **أجعلت**.” Ve “**استطارت**”: erkek istediği zaman. **الليث** ona muhalefet etti; dedi ki: Develerin erkeğine “azgın” denir; köpeğe **مستطير**. Mecazdandır: **استطار الفجر** ve başkası: ufukta ışığı yayıldığı zaman; o **مستطير**’dir. Ve o, oruçluya yeme, içme ve cinsel ilişkiyi haram kılan; onunla sabah namazının helal olduğu; açık seçik doğru sabah olan **الصبح الصادق**’tır; o, **الخيط الأبيض**’dir. Ama **المستطيل** (lâm ile) ise, kurdun kuyruğuna benzeyen ince olanıdır; o, **الخيط الأسود**’dur; oruçluya hiçbir şeyi haram kılmaz. Mecazdandır: **استطار السوق**; nüshalarda böyledir; doğrusu **الشق**’tır; yani **واستطار الشق**. Ve **الأساس**’ta **بالصدع** ile ifade etti; yani duvarda: yükseldi ve göründü. **استطار الحائط**: başından sonuna kadar yarıldı; bu mecazdır. **استطار السيف**: onu kınından hızlıca çekti ve çıkardı. **رؤبة** dedi:

**إذا استطيرت من جفون الأغماد                      فقأن بالصقع يرابيع الـصـاد**

Ve “**إذا استعيرت**” diye de rivayet edilir. **استطارت الكلبة وأجعلت**: erkek istedi; az önce geçti. Ve **استطير الشيء**: uçtu. **الراجز** dedi:

**إذا الغبار المستطار انعقا.**

**استطير فلان يستطار استطارة**: kudurduğu zaman. **عنترة** **عمارة بن زياد**’a hitap ederek dedi:

**متى ماتلقني فردين ترجف                      روانف أليتيك وتستطـارا**

**استطير الفرس استطارة**: koşuda hızlandığı zaman; nüshalarda böyledir. **اللسان** ve **التكملة**’de olan: “koşuyu hızlandırdı; o hâlde o **مستطار**’dır.” Ve **عدي**’nin sözü:

**كأن ريقه شـؤبـوب غـادية                      لما تقفى رقيب النقع مسطارا.**

**مستطارا**’yı kastetti; **اسطعت** ve **استطعت** dedikleri gibi, tâ’yı hazfetti. Ve **مصطارا** (sâd ile) diye rivayet edildi. Ve **المطير** ( **كمعظم** vezninde): değnek; bunu **ابن جني** söyledi. Ve **ثعلب** **العجير السلولي**’den yahut **للعديل بن الفرخ**’tan okuttu:

**إذا ما مشت نادى بما في ثيابها                      ذكي الشذى والمندلي المطير.**

Böyle olunca **المطير**, **المندلي**’nin yerine bedel olur; çünkü **المندلي** aynı zamanda Hint **العود**’udur. Ve denildi ki: **المطير** onun yapımından bir türdür; bunu Ebû Hanîfe söyledi. **المطير**: ondan **المطري**’dir, ters çevrilmiş; İbn Sîde dedi ki: Bana hoş gelmiyor. Sa‘leb dedi ki: Ondan yarılmış kırılmış olandır; ve önceki beyti onunla tefsir etti. **المطير**; ve **التكملة**’de: **المطيرة**: **البرود**’dan bir türdür. Ve **الانطيار**: yarılma ve çatlama. Ve meselde: erkeğe denir: **طار طائره** ve **ثار ثائره** ve **فارفائره**; öfkelendiği zaman. Ve **المطيرة**, **كمدينة**: bir yer adıdır; **سر من رأى** yakınında. Ve **طيرة** kesre ile: bir yer adıdır; Dımaşk’ta; ondan **الحسن بن علي الطيري**; **أبي الجهم أحمد بن طلاب المشغراني**’den rivayet etti; **التبصير**’de böyle. Ve ondan **محمد بن حمزة التميمي الثقفي**. **طير**, **بلا هاء**: bir yer adıdır; onda bir vak‘a oldu. Ve **طيري**, **كضيزي**: bir yer adıdır; İsfahan’da; ve o **طيراني**’dir, القياس dışı olarak; ondan: **أبو بكر محمد بن عبيد الله الأنصاري** ve hatîb **أبو محمد عبد الله بن محمد الماسح الأصبهاني**; ona **الهذلي** okudu; ve **محمد بن عبد الله** İsmâ‘îl et-Temîmî’ye şeyhtir; ve **عبد العزيز ابن أحمد**; ve **أبو محمد أحمد بن محمد بن علي**; muhaddisler olan **الطيرانيون**.

Ve **أطار** malı ve onu kavim arasında **طيره**: onu paylaştırdı; böylece her biri için payı uçtu; yani ona oldu ve onunla payı çıktı. Ondan, Lebîd’in, kardeşinin mirasını vârisleri arasında ve her pay sahibinin ondan payını elde edişini anarak sözü:

تطير عدائد الأشتراك شفعا
ووترا والزعامة للغـلام.

Ve **الأشتراك**: hisselerdir. Ve Ali رضى الله عنه hadîsinde: “**فأطرت الحلة بين نسائي**”, yani onu aralarında ayırdım ve onlara taksim ettim. İbnü’l-Esîr dedi ki: Ve denildi ki: hemze aslîdir; ve geçmişti. Ve **الطائر**: **قتادة بن جرير. ابن إساف السدوسي**’nin atıdır. Ve **الطيار**: **أبي ريسان الخولاني**’nin, sonra **الشهابي**’nin atıdır; ve ona dair der ki:

لقـد فـضـل الـــطـــيار فـــي الـــخـــيل أنـــه
يكـــر إذا خـــاســـت خـــيول ويحـــمــــــل

ويمضي على المران والعضب مقدماويحمي ويحميه الشهابي من عل.

İbnü’l-Kelbî’nin kitabında böyle okudum. Ve **طير** damızlık devenin develeri: hepsini dölledi; ve denildi ki: bu ancak döllemeyi acele ettirdiği zaman olur. Ve o (dişi) **طيرت** oldu, **لقحا** ve **لقاحا** olarak da; döllemeyi acele ettirdiği zaman. Ve şu şiir okundu:

طيرها تعلق الإلقاح.
في الهيج قبل كلب الرياح.

Mecazdan: onda **طيرة**, fetha sonra sükûn ile, ve **طيرورة**, **صيرورة** gibi; yani hafiflik ve taşkınlık. Kümeyt dedi ki:

وحلمك عـز إذا مـا حـلـم
ت وطيرتك الصاب والحنظل

Ve ondan onların sözü: **ازجر أحناء طيرك**, yani hafifliğinin ve taşkınlığının yanları. Sahâbenin رضوان الله عليهم sıfatında: “**كأن على رؤوسهم الطير أي ساكنون هيبة**”; onları sükûn ve vakar ile vasfetti; ve onlarda hafiflik ve taşkınlık yoktu. Ve kavim için, sakin durgun olduklarında, denir: sanki başlarının üzerinde kuş var. Aslı: kuş ancak ölü yerlerden sakin bir şey üzerine konar; böylece insan ve onun vakarı ve sükûnu için mesel vuruldu. Cevherî dedi ki: Aslı, karganın devenin başına konmasıdır; ondan **الحلمة** ve **الحمنانة**’yı, yani keneyi toplar; deve hareket etmez; yani başını oynatmaz ki karga ondan ürkmesin.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerden: “**الرؤيا على رجل طار مالم تعبر**” hadîste olduğu gibi; yani tabir edilinceye kadar onun te’vili yerleşmez; tabir edildiğinde hızlı düşüşlü olduğunu ister. Ve **مطعم طير السماء**: Şeybetü’l-hamd’ın lakabıdır; yüz deve kesti, onları dağların başlarına dağıttı; kuşlar yedi. Ve onların, bolluk ve hayrın çokluğu hakkında darb-ı mesellerinden, sözleri: “Onlar, kargası uçmayan bir şeydedir.” Ve denir: **أطير الغراب**, o halde o **مطار**’dır. Nâbiga dedi ki:

ولرهط حراب وقـد سـورة
في المجد ليس غرابها بمطار

Ve **الطير**: **التطير**’den isimdir; ondan onların sözü: “**لا طير إلا طير الله**”, “Allah’ın emrinden başka emir yoktur” denildiği gibi. Asma‘î inşâd etti; dedi ki: bize **الأحمر** inşâd etti:

تعـلـم أنـه لا طــير إلا
على متطير وهو الثبـور.

بلى شيء يوافق بعض شيء
أحايينا وباطـلـه كـثـير

Ve **الطير**: talihtir; ve “bize **طار**”: ondan nasibimiz elde oldu. Ve **الطير**: uğursuzluktur. Ve hadîste: “**إياك وطيرات الشباب**”, yani onların sürçmeleri; **طيرة**’nin cem‘i. Ve **غبار طيار**: yayılmıştır. Ve **استطار** eskime elbisede, ve çatlak şişede: ikisinin parçalarında belirdi. Ve şişe **استطارت**: onda çatlamanın başından sonuna kadar belirmesidir. Ve şer **استطار**: yayıldı. Ve şimşek **استطار**: göğün ufkunda yayıldı. Ve develer kulaklarıyla **طارت**; ve **التكملة**’de: kuyruklarıyla; döl aldıkları zaman. Ve “hızlıca **طاروا**”: gittiler. Ve **مطار**, ve **مطار** (mîm’in dammesi ve fethası ile): iki yerdir; İbn Hamza mîm’in dammesini seçti; ve böyle inşâd etti:

حتى إذا كان على مطار.

İki rivayet de sahihtir; ve **مطر** maddesinde zikredilecek. Ebû Hanîfe dedi ki: **مطار**: **السراة** ile **الطائف** arasındaki bir vadidir. Ve şaraptan **المسطار**: aslı **مستطار**’dır, bazılarının sözüne göre. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

طيري بمخراق أشم كأنـه
سليم رماح لم تنله الزعانف

Onu tefsir etti ve dedi ki: **طيري**, yani ona asıl. Ve **ذو المطارة**: bir dağdır. Ve hadîste: “Allah yolunda, atının dizginini tutan bir adam; sırtı üzerinde **يطير**.” Yani onu cihadda koşturur; ona uçmayı استعارة yaptı. Ve Vâbısa hadîsinde: “Osman öldürülünce kalbim onun **مطاره**’sını uçurdu”; yani heves ettiği bir yöne meyletti ve ona bağlandı. Ve **المطار**: uçuş yeridir. Ve koyun çağrıldığında denir: **طير طير**; bu, Sâgânî’dendir. Ve **الطيار**: Ca‘fer b. Ebî Tâlib’in lakabıdır. Ve **الطيار بن الذيال**: sahâbî Hüzeli Nebîşe’nin nesebinde. Ve **أبو الفرج محمد بن محمد بن أحمد بن الطيري القصيري الضرير**; İbnü’l-Batr’ı dinledi; ve beş yüz kırk yılında vefat etti. Ve Halep’te **إسماعيل بن الطير** el-mukrî; Hüzeli ona okudu. Ve **الطائر**: Ka‘b b. Kilâb’a ait bir sudur.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

طَارَ
1 طَارَ ذ , aor. يَطِيرُ, (S, Msb,) inf. n. طَيَرَانٌ (S, A, Msb, K) and طَيْرُورَةٌ (Lh, S, K, &c.) and طَيْرٌ, (K,) He (a winged creature) moved in the air by means of his wings; flew; (A, K;) moved in the air as a beast does upon the ground. (Msb.) ― -b2- It is also said of other things than those which have wings; as in the saying of El- 'Amberee (Kureyt Ibn-Uneyf, Ham p. 3):
طَارُوا اـِلَيْهِ زَرَافَاتٍ وَوُحْدَانَا
[They fly to it in companies and one by one]; (TA;) i. e. they hasten to it: for طِرْتُ اـِلَى كَذَا means (assumed tropical:) I hastened to such a thing: and طِرْتُ بِكَذَا (assumed tropical:) I outstripped, or became foremost, with such a thing. (Ham p. 6.) And طار عَلَى مَتْنِ فَرَسِهِ (tropical:) He fled upon the back of his horse. (TA, from a trad.) And طار القَوْمُ (assumed tropical:) The people took fright and ran away quickly. (Msb.) And طَارُوا سِرَاعًا (assumed tropical:) They went away quickly. (TA.) ― -b3- [One says also, طار عُقْلُهُ (assumed tropical:) His reason fled. And طار فُؤَادُهُ (tropical:) His courage (lit. his heart) fled away: see also 10: and see شَعَاعٌ. (Both are phrases of frequent occurrence.)] ― -b4- And طار طَائرُهُ: see طَائِرٌ. ― -b5- [And see an ex. voce شِقَّةٌ.] ― -b6- طار قَلْبِى مَطَارَهُ means (assumed tropical:) My heart inclined towards that which it loved, and clung to it. (TA, from a trad.) And طِيرِى بِهِ, addressed to a woman, is expl. by IAar as meaning (assumed tropical:) Love thou, or become attached, to him. (TA.) ― -b7- طارت عَيْنُهُ (S and K in art. خلج) (assumed tropical:) His eye throbbed. (PS and TK in that art.) ― -b8- طار لَهُ صِيتٌ فِى النَّاسِ (tropical:) [He became famous among the people; lit. means fame among the people became, or came to be, (صَارَ,) his]. (A.) [And in like manner one says,] طار لَهُ مِنْ نَصِيبِهِ كَذَا (tropical:) Such a thing became his, or came to him, of his lot, or portion; syn. صَارَ, and حَصَلَ. (Mgh.) And طار لَنَا (tropical:) It came to our lot, or portion. (TA.) And طار لِكُلٍّ مِنْهُمْ سَهْمُهُ (tropical:) The share of each came to him. (TA.) ― -b9- See also 6, in two places. -A2- طَارَ بِهِ is also syn. with طَيَّرَهُ, q. v. (TA.) ― -b2- [Hence the metaphorical phrase طَارَتْ بِهَا العَرَبُ expl. voce عَرَبَةٌ.] ― -b3- طارت الاـِبِلُ بِآذَانِهَا, (TA,) or بِأَذْنَابِهَا, (O, TA,) thus [correctly] in the TS, (TA,) [like شَالَتْ بِأَذْنَابِهَا,] means (assumed tropical:) The she-camels conceived. (O, TA.)

طيّرهُ
2 طيّرهُ ذ , (S, A, Msb, K,) and طيّر بِهِ, (K,) and ↓ اطارهُ, (S, A, Msb, K,) and ↓ طايرهُ, (S, K,) and بِهِ ↓ طَارَ, (TA,) He made him to fly. (A, Msb, K.) [See also 10.] ― -b2- طَيَّرَ العَصَافِيرَ عَنِ الزَّرْعِ He made the sparrows to fly away, [scared them, or dispersed them,] from the seedproduce. (A.) ― -b3- هُمْ فِى شَىْءٍ لَا يُطَيَّرُ غُرَابُهُ [They are in that whereof the crow is not made to fly away, because of its abundance]: a prov. alluding to a state of plenty. (S, TA.) [See also غُرَابٌ.] One says also أُطِيرَ الغُرَابُ [The crow was made to fly away]. (S.) [See مُطَارٌ.] ― -b4- طيّر فُؤَادَهُ (tropical:) [He, or it, made his courage (lit. his heart) to fly away]. (S in art. فز, &c.) ― -b5- طيّر المَالَ بَيْنَ القَوْمِ, and ↓ اطارهُ, He divided the property into lots, or shares, among the people: (O, K, * TA:) أَطَرْتُ, signifying I divided into lots, or shares, occurs in a trad.; but some say that the أ is a radical letter. (IAth, TA.) ― -b6- طيّر الفَحْلُ الاـِبِلَ means (assumed tropical:) The stallion made all the she-camels to conceive: (K, TA:) or, to conceive quickly. (TA.) And طَيَّرَتْ هِىَ [or طُيِّرَتْ?] They conceived quickly. (TA.)

3 طَاْيَرَ see 2, first sentence.

4 أَطْيَرَ see 2, in two places. -A2- اطارت أَرْضُنَا Our land abounded, or became abundant, in birds. (TA.)

تطيّر مِنْهُ
5 تطيّر مِنْهُ ذ , (S, A, Msb, K,) and بِهِ, (S, K,) sometimes changed to اِطَّيَّرَ, (S, A, Msb,) as in the Kur xxvii. 48, the ت being incorporated into the ط, and this requiring a conjunctive ا that the word may begin with it [and not with a quiescent letter], (S,) inf. n. [or rather quasi-inf. n.] طِيَرَةٌ, the only instance of the kind except خِيَرَةٌ, which is the same in relation to تَخَيَّرَ, (IAth,) He augured evil from it; regarded it as an evil omen. (S, Msb, K.) The Arabs, when they desired to set about an affair, passed by the places where birds lay upon the ground, and roused them, in order to learn thence whether they should proceed or refrain: but the law forbade this. (Msb.) They augured evil from the croaking of the crow, and from the birds' going towards the left; and in like manner, from the motions of gazelles. (TA.) تَفَآءَلَ signifies the contr. of تطيّر. (TA.)

تطاير
6 تطاير ذ (assumed tropical:) It became scattered, or dispersed; (S, K, TA;) flew away or about; went away; became reduced to fragments; (TA;) as also ↓ استطار, (K, TA,) and ↓ طَارَ. (TA.) ― -b2- (tropical:) It became long, or tall; (S, K;) as also ↓ طَارَ, (Sgh, K,) which is said of hair, (TA,) as is also the former, (S, TA,) and of a camel's hump. (Sgh, TA.) It is said in a trad., خُذْ مَا تَطَايَرَ مِنْ شَعَرِكَ (S, TA) [Clip thou] what has become long and dishevelled [of thy hair]. (TA.) ― -b3- تطاير السَّحَابُ فِى السَّمَآءِ (assumed tropical:) The clouds became spread throughout the sky. (K, TA.) [See also 10.]

انطار
7 انطار ذ It became split, slit, or cracked. (K, TA.) [See also 10, latter part.]

استطار
10 استطار ذ [He made a thing to fly. See also 2. ― -b2- Hence,] (assumed tropical:) He drew forth a sword quickly from its scabbard. (K, * TA.) ― -b3- اُسْتُطِيرَ (assumed tropical:) It (for ex., dust, S) was made to fly. (S, K.) You say, كَادَ يُسْتَطَارُ مِنْ شِدَّةِ عَدْوِهِ (tropical:) [He was almost made to fly by reason of the vehemence of his running]. (A.) And اُسْتُطِيرَ فُؤَادُهُ مِنَ الفَزَعِ (tropical:) [His courage (lit. his heart) was made to fly away by reason of fright]. (A.) ― -b4- (assumed tropical:) He was taken away quickly, as though the birds carried him away. (TA.) ― -b5- (assumed tropical:) He hastened, or was quick, in running; (K;) he ran quickly; (O, L;) said of a horse. (O, L, K.) [A signification of the pass. form; as though meaning he was made to fly.] ― -b6- (assumed tropical:) He was [flurried, or] frightened. (O, K.) [As though meaning originally he was made to fly by reason of fright.] -A2- استطار (tropical:) It (the dawn) spread; (S, A, Msb, K;) its light spread in the horizon: (TA:) [see مُسْتَطِيرٌ:] and the verb is used in the same sense in relation to other things: (S:) said of lightning, it spread in the horizon: and of dust, it spread in the air: and of evil, it spread. (TA.) See also 6. ― -b2- (tropical:) It (a crack in a wall) appeared and spread. (A. [See also استطال.]) It (a slit, or crack, for السُّوقُ in the K is a mistake for الشَّقُّ, or, accord. to the L, a crack in a wall, TA) rose, (K,) and appeared. (TA.) (assumed tropical:) It (a crack in a glass vessel, and wear in a garment,) became apparent in the parts thereof. (TA.) ― -b3- (tropical:) It (a wall) cracked (K, TA) from the beginning thereof to the end. (TA.) (assumed tropical:) It (a glass vessel) showed a crack in it from beginning to end. (TA.) [See also 7.] -A3- استطارت said of a bitch, She desired the male. (O, K.)

طَيْرٌ
طَيْرٌ ذ : see طَائِرٌ, in seven places: ― -b2- and see also طَيْرَةٌ, in two places. -A2- طَيْرُ طَيْرُ, (O,) or طَيْرِ طَيْرِ, (TA,) is a cry by which a sheep or goat is called. (O, TA.)

طَيْرَةٌ
طَيْرَةٌ ذ and ↓ طَيْرُورَةٌ (S, K) and ↓ طَيْرٌ (S) (tropical:) Levity; inconstancy. (S, K, TA.) You say, فِى فُلَانٍ طَيْرَةٌ and ↓ طَيْرُورَةٌ, (tropical:) In such a one is levity, or inconstancy. (S.) And ↓ اُزْجُرْ أَحْنَآءَ طَيْرِكَ (tropical:) [alluding to the original signification of طَيْرٌ, namely, “ birds, ”] means جَوَانِبَ خِفَّتِكَ وَطَيْشِكَ [agreeing with an explanation of the same saying voce حِنْوٌ, q. v.]. (S.) ― -b2- Also طَيْرَةٌ (assumed tropical:) A slip; a stumble: hence the trad., اـِيَّاكَ وَطَيْرَاتِ الشَّبَابِ (assumed tropical:) Beware thou of the slips and stumbles of youth. (TA.)

طِيْرَةٌ
طِيْرَةٌ ذ and طِيَرَةٌ and طِوَرَةٌ; see طَائِرٌ; the second, in four places.

طَيْرُورَةٌ
طَيْرُورَةٌ ذ : see طَيْرَةٌ, in two places.

طَيَّارٌ
طَيَّارٌ ذ (tropical:) A sharp, spirited, vigorous, horse, (K, TA,) that is almost made to fly by reason of the vehemence of his running; (TA;) as also ↓ مُطَارٌ. (K, TA. [The latter word in the CK written مَطار; but said in the TA to be with damm, and so written in a copy of the A.]) [See also طَيُّورٌ.] ― -b2- See also مُسْتَطِيرٌ. -A2- Also A company of men. (O.) -A3- As applied to A balance, it is not of the language of the Arabs: (O:) [i. e., it is post-classical:] it means an assay-balance (مِيزَانٌ and مَعْيَارٌ) for gold; so called because of the form of a bird, or because of its lightness: or the balance for dirhems [or moneys] that is known among them [who use it] by the appellation of the قارسطون [meaning the χαριστίων of Archimedes, (as is observed in a note in p. 178 of vol. ii. of the sec. ed. of Har,) i. e. the hydrostatic balance]: or, accord. to El-Fenjedeehee, the tongue (لِسَات) of the balance. (Har pp. 549-50.)

هُوَ طَيُّورٌ فَيُّورٌ
هُوَ طَيُّورٌ فَيُّورٌ ذ (assumed tropical:) He is sharp, and quick in returning [to a good state], or recovering [from his anger]. (K.) [See also طَيَّارٌ.]

طَائِرٌ
طَائِرٌ ذ A flying thing [whether bird or insect]: (Msb, * TA:) pl. ↓ طَيْرٌ, (S, Msb, K,) like as صَحْبٌ is pl. of صَاحِبٌ: (S, Msb:) or طَيْرٌ is originally an inf. n. of طَارَ: or an epithet contracted from طَيِّرٌ: (TA:) or a quasi-pl. n.; (Mgh, TA;) and this is the most correct opinion: (TA:) [but see, below, a reason for considering it originally an inf. n.:] and طَائِرٌ may also be quasi-pl. n., like جَامِلٌ and بَاقِرٌ: (TA:) ↓ طَيْرٌ is also sometimes used as a sing.; (Ktr, AO, S, Mgh, Msb, K;) as in the Kur iii. 43 [and v. 110], accord. to one reading: (S:) but ISd says, I know not how this is, unless it be meant to be [originally] an inf. n.: (TA:) [for an inf. n. used as an epithet is employed as sing. and pl.:] or طَائِرٌ, only, is used as a sing., (Th, IAmb, Msb,) by general consent; and AO once said so in common with others: (Th:) but ↓ طَيْرٌ has a collective, or pl., signification: (IAmb, Msb:) and is fem.: (Mgh:) or is more frequently fem. than masc.: (IAmb, Msb:) the pl. of طَيْرٌ is طُيُورٌ [a pl. of mult.] and أَطْيَارٌ [a pl. of pauc.]: (S, Msb, K:) or طُيُورٌ may be pl. of طَائِرٌ, like as سُجُودٌ is pl. of سَاجِدٌ: (TA:) طَائِرَةٌ is seldom applied to the female. (IAmb, Msb.) ― -b2- [الطَّائِر is a name of (assumed tropical:) The constellation Cygnus; also called الدَّجَاجَةُ.] ― -b3- هُوَ سَاكِنُ الطَّائِرِ means (tropical:) He is grave, staid, sedate, (K,) or motionless; so that if a bird alighted upon him, it would be still; for if a bird alight upon a man, and he move in the least, the bird flies away. (TA.) Of the same kind also is the saying, رُزِقَ فُلَانٌ سُكُونَ الطَّائِرِ وَخَفْضَ الجِنَاحِ (tropical:) [Such a one was endowed, or has been endowed, with gravity and gentleness]. (TA.) And طُيُورُهُمْ سَوَاكِنُ (tropical:) They are remaining fixed, settled, or at rest: and شَالَتْ نَعَامَتُهُمْ signifies the contrary. (A, TA.) And ↓ كَأَنَّ عَلَى رُؤُسِهِمُ الطَّيْرَ (tropical:) [As though birds were on their heads] is said of a people, meaning them to be motionless by reason of reverence: (S, K:) it was said of the Companions of Mohammad, describing them as quiet and grave [in his presence], without levity: and the origin of the saying is this: that birds alight only upon a thing that is still and inanimate: (TA:) or that the crow alights upon the head of the camel, and picks from it the ticks, (S, K,) and the young ones thereof, (S,) and the camel does not move (S, K) his head, (S,) lest the crow should take fright and fly away. (S, K.) In like manner, وَقَعَ طَائِرُهُ means (tropical:) He became grave, or sedate. (Meyd.) And طَائِرُهُ ↓ طَارَ (tropical:) He became light, or inconstant: (Meyd:) and he became angry; (O, K, TA;) like ثَارَ ثَائِرُهُ and فَارَ فَائِرُهُ: (TA:) or he hastened, and was light, or active, or agile. (Har p. 561.) ― -b4- And it is said in a trad., الرُّؤْيَا عَلَى رِجْلِ طَائِرٍ مَا لَمْ تُعَبَّرْ (O, TA) (assumed tropical:) A dream is unsettled as to its result, or final sequel, while it is not interpreted. (TA.) [The Arabs hold that the result of a dream is affected by its interpretation: wherefore it is added in this tradition, and said in others also, that the dreamer should not relate his dream, unless to a friend or to a person of understanding.] ― -b5- ↓ عَيَّثَتْ طَيْرُهُ see expl. in art. عيث. ― -b6- طَائِرٌ also signifies A thing from which one augurs either good or evil; an omen, a bodement, of good or of evil: (K:) and ↓ طِيَرَةٌ (S, K) and ↓ طِيرَةٌ (K) and ↓ طِوَرَةٌ (IDrd, Sgh, K, TA [in the CK, in this art., erroneously, طُورَةٌ, but in art. طور it is طِوَرَة,]) a thing from which one augurs evil; an evil omen or bodement; (S, K, &c.;) contr. of فَأْلٌ: (TA:) and طَائِرٌ signifies fortune, (A'Obeyd, K, TA,) whether good or evil: (TA:) and especially evil fortune; ill luck; as also ↓ طَيْرٌ and ↓ طِيَرَةٌ: for the Arabs used to augur evil from the croaking of the crow, and from birds going towards the left: [see 5:] (TA:) and ↓ طِيَرَةٌ is an inf. n. [or rather a quasi-inf. n.] of تَطَيَّرَ, [q. v.,] (IAth,) and signifies auguration of evil. (Msb.) The Arabs used to say, to a man or other thing from which they augured evil, (TA,) طَائِرُ اللّٰهِ لَا طَائِرُكَ, (ISk, S, IAmb,) and طائرَ اللّٰه لا طائرَك, meaning What God doth and decreeth, not what thou dost and causest to be feared: (IAmb:) accord. to ISk, one should not say اللّٰهِ ↓ طَيْرُ: (S:) but the Arabs are related to have said, also, لَا طَيْرَ اـِلَّا طَيْرُ اللّٰهِ [There is no evil fortune but that which is of God]; like as one says, لَا أَمْرَ اـِلَّا أَمْرُ اللّٰهِ. (As, S.) They also used to say, جَرَى لَهُ الطَّائِرُ بِأَمْرِ كَذَا [Fortune brought to him such an event]: and hence fortune, whether good or evil, is called طائر. (TA.) And it is said in the Kur [vii. 128], اـِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللّٰهِ, meaning Their evil fortune, which will overtake them, is only that which is threatened to befall them in the latter state, [with God,] and not that which befalls them in the present state of existence: (TA:) or the cause of their good and evil is only with God; i. e., it is his decree and will: or the cause of their evil fortune is only with God; i. e., it is their works, which are registered with Him. (Bd.) It is said in a trad., that Mohammad liked what is termed فَأْل, and disliked what is termed ↓ طِيَرَة: (S:) and in another, that he denied there being any such thing as the latter. (TA.) -A2- Also The means of subsistence; syn. رِزْقٌ. (K:) or misery: or happiness: every one of these three significations has been assigned to it in the Kur xvii. 14: in which, accord. to AM, it is meant that God has decreed to every man happiness or misery, according as He foresaw that he would be obedient or disobedient. (TA.) [See also what immediately follows.] -A3- Also The actions of a man which are [as it were] attached as a necklace to his neck. (S, Msb, K.) And this is [also said by some to be] its signification in the Kur xvii. 14. (Jel.) [The actions of a man are the cause of his happiness or misery.] -A4- الطَّائِرُ signifies also The brain. (AAF, L, K.)

أَطْيَرُ مِنْ عُقَابٍ
أَطْيَرُ مِنْ عُقَابٍ ذ [More swift of flight than an eagle] is a prov. said of an عقاب because it may be in the morning in El-' Irلk and in the evening in El- Yemen. (Meyd.)

مَطَارٌ
مَطَارٌ ذ [A place to or from which a bird or other thing flies: in the phrase طَارَ قَلْبِى مَطَارَهُ, (see 1,) it lit. signifies a place to which one would fly:] a place of flying. (TA.) ― -b2- أَرْضٌ مَطَارَةٌ [and ↓ مُطِيرَةٌ (see 4)] A land abounding with birds. (S, K.) -A2- حَفْرٌ مَطَارٌ, (O,) and بِئْرٌ مَطَارَةٌ, (O, K,) [A pit, or cavity, and a well,] wide in the mouth. (O, K.)

مُطَارٌ
مُطَارٌ ذ Made to fly away: En-Nلbighah says,
وَلِرَهْطِ حَرَّابٍ وَقَدٍّ سُورَةٌ
فِى المَجْدِ لَيْسَ غُرَابُهُ بِمُطَارِ
[And to the family of Harrلb and Kadd belongs an eminence in glory of which they fear not any diminution: lit., of which the crow is not made to fly away; the greatness of their glory being likened to abundant seed-produce, as has been shown above: see 2]: (S:) A 'Obeyd says that Harrلb and Kadd were two men of the BenooAsad. (TA in art. قد.) ― -b2- See also طَيَّارٌ.

مُطِيرَةٌ
مُطِيرَةٌ ذ : see مَطَارٌ.

مُطَيَّرٌ
مُطَيَّرٌ ذ A sort of [garment of the kind called] بُرْد (O, K) having upon it the forms of birds. (O.) -A2- And Aloes-wood: (K:) or a certain preparation thereof: (AHn, TA:) or such as is مُطَرًّى [i. e. mixed with some other odoriferous substance]; formed by transposition from the latter word; (O, K;) but this pleased not ISd: (TA:) or aloes-wood split and broken in pieces. (O, K. *)

مُسْتَطَارٌ
مُسْتَطَارٌ ذ [Made to fly. ― -b2- And hence,] (assumed tropical:) A horse that hastens, or is quick, in running: (K:) that runs quickly. (TS, L.) It is contracted by the poet 'Adee into مُسْطَار, or مُصْطَار. (TA.) And مُسْطَارٌ for مُسْتَطَارٌ is applied as an epithet to wine. (TA. [No ex. is there given to indicate the meaning.])

مُسْتَطِيرٌ
مُسْتَطِيرٌ ذ (tropical:) Spreading; applied to dust; as also ↓ طَيَّارٌ; (TA;) and to hoariness; and to evil: (L:) rising and spreading; (K;) whereof the light spreads in the horizon; applied to the true dawn, which renders it unlawful to the faster to eat or drink or indulge in other carnal pleasure, and on the appearance of which the prayer of daybreak may be performed, and which is termed الخِيْطُ الأَبْيَضُ: that to which the epithet مُسْتَطِيل is applied is [the false dawn,] that which is likened to the tail of the wolf (ذَنَبُ السِّرْحَانِ), and is termed الخِيْطُ الأَسْوَدُ; and this does not render anything unlawful to the faster. (TA.) ― -b2- Also A dog excited by lust; (Lth, O, K;) and so a camel; (K;) or the epithet applied in this sense to the latter is هَائِجٌ. (Lth, O, TA.)

##### Türkçe

**طَارَ**
1 **طَارَ** ذ , muz. **يَطِيرُ**, (S, Msb,) mast. **طَيَرَانٌ** (S, A, Msb, K) ve **طَيْرُورَةٌ** (Lh, S, K, &c.) ve **طَيْرٌ**, (K,) O (kanatlı bir yaratık) kanatları vasıtasıyla havada hareket etti; uçtu; (A, K;) bir hayvanın yerde hareket etmesi gibi havada hareket etti. (Msb.) ― -b2- Kanadı olanlardan başka şeyler hakkında da söylenir; Kureyt İbn-Uneyf’in (Ham s. 3) sözü gibi:
**طَارُوا اـِلَيْهِ زَرَافَاتٍ وَوُحْدَانَا**
[Ona bölük bölük ve teker teker uçarlar]; (TA;) yani ona koşarlar: çünkü **طِرْتُ اـِلَى كَذَا** (mecaz sayılan:) “böyle bir şeye koştum” demektir: ve **طِرْتُ بِكَذَا** (mecaz sayılan:) “böyle bir şeyle öne geçtim, yahut birinci oldum” demektir. (Ham s. 6.) Ve **طار عَلَى مَتْنِ فَرَسِهِ** (mecaz:) Atının sırtı üzerinde kaçtı. (TA, bir rivayetten.) Ve **طار القَوْمُ** (mecaz sayılan:) Kavim korkuya kapıldı ve çabucak kaçtı. (Msb.) Ve **طَارُوا سِرَاعًا** (mecaz sayılan:) Çabucak gidip uzaklaştılar. (TA.) ― -b3- [Şöyle de denir, **طار عُقْلُهُ** (mecaz sayılan:) Aklı kaçtı. Ve **طار فُؤَادُهُ** (mecaz:) Cesareti (lafzen kalbi) kaçıp gitti: ayrıca 10’a bak; ve **شَعَاعٌ**’a bak. (İkisi de çokça kullanılan ibarelerdir.)] ― -b4- Ve **طار طَائرُهُ**: **طَائِرٌ**’e bak. ― -b5- [Ve **شِقَّةٌ** maddesinde bir örneğe bak.] ― -b6- **طار قَلْبِى مَطَارَهُ** (mecaz sayılan:) Kalbim sevdiği şeye meyletti ve ona yapıştı, demektir. (TA, bir rivayetten.) Ve **طِيرِى بِهِ**, bir kadına hitaben, IAar tarafından (mecaz sayılan:) “Onu sev; yahut ona bağlan” diye açıklanır. (TA.) ― -b7- **طارت عَيْنُهُ** (S ve K, **خلج** maddesinde) (mecaz sayılan:) Gözü seğirdi. (PS ve TK, o maddede.) ― -b8- **طار لَهُ صِيتٌ فِى النَّاسِ** (mecaz:) [İnsanlar arasında meşhur oldu; lafzen, insanlar arasında şöhret onun oldu yahut onun haline geldi (**صَارَ**)]. (A.) [Ve aynı şekilde denir ki,] **طار لَهُ مِنْ نَصِيبِهِ كَذَا** (mecaz:) Hissesinden böyle bir şey onun oldu, yahut ona geldi; eşanlamlısı **صَارَ**, ve **حَصَلَ**. (Mgh.) Ve **طار لَنَا** (mecaz:) Bizim payımıza düştü. (TA.) Ve **طار لِكُلٍّ مِنْهُمْ سَهْمُهُ** (mecaz:) Her birinin payı ona geldi. (TA.) ― -b9- Ayrıca 6’ya bak, iki yerde. -A2- **طَارَ بِهِ** ayrıca **طَيَّرَهُ** ile eşanlamlıdır; bk. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı mecazî ibare **طَارَتْ بِهَا العَرَبُ** **عَرَبَةٌ** maddesinde açıklanmıştır.] ― -b3- **طارت الاـِبِلُ بِآذَانِهَا**, (TA,) yahut **بِأَذْنَابِهَا**, (O, TA,) TS’de [doğru olarak] böyle, (TA,) [**شَالَتْ بِأَذْنَابِهَا** gibi,] (mecaz sayılan:) Dişi develer gebe kaldı, demektir. (O, TA.)

**طيّرهُ**
2 **طيّرهُ** ذ , (S, A, Msb, K,) ve **طيّر بِهِ**, (K,) ve ↓ **اطارهُ**, (S, A, Msb, K,) ve ↓ **طايرهُ**, (S, K,) ve **بِهِ** ↓ **طَارَ**, (TA,) Onu uçurdu. (A, Msb, K.) [Ayrıca 10’a bak.] ― -b2- **طَيَّرَ العَصَافِيرَ عَنِ الزَّرْعِ** Serçeleri ekinden uçurdu, [yani onları korkutup dağıttı,] ekinden. (A.) ― -b3- **هُمْ فِى شَىْءٍ لَا يُطَيَّرُ غُرَابُهُ** [Onlar, bolluğundan dolayı kargası uçurulmayan bir şey içindedir]: bolluk hâline işaret eden bir darb-ı meseldir. (S, TA.) [Ayrıca **غُرَابٌ**’a bak.] Şöyle de denir: **أُطِيرَ الغُرَابُ** [Karga uçuruldu]. (S.) [**مُطَارٌ**’a bak.] ― -b4- **طيّر فُؤَادَهُ** (mecaz:) [Onun cesaretini (lafzen kalbini) uçurdu]. (S, **فز** maddesinde, &c.) ― -b5- **طيّر المَالَ بَيْنَ القَوْمِ**, ve ↓ **اطارهُ**, Malı kavim arasında kura yahut paylar hâlinde böldü: (O, K, * TA:) **أَطَرْتُ**, “kura yahut paylar hâlinde böldüm” anlamında, bir rivayette geçer; fakat bazıları **أ**’nın aslî harf olduğunu söyler. (IAth, TA.) ― -b6- **طيّر الفَحْلُ الاـِبِلَ** (mecaz sayılan:) Erkek deve bütün dişi develeri gebe bıraktı, demektir: (K, TA:) yahut çabucak gebe bıraktı. (TA.) Ve **طَيَّرَتْ هِىَ** [yahut **طُيِّرَتْ**?] Çabucak gebe kaldılar. (TA.)

3 **طَاْيَرَ**: 2’ye bak, ilk cümle.

4 **أَطْيَرَ**: 2’ye bak, iki yerde. -A2- **اطارت أَرْضُنَا** Arazimiz kuşça bol oldu, yahut kuşça bereketlendi. (TA.)

**تطيّر مِنْهُ**
5 **تطيّر مِنْهُ** ذ , (S, A, Msb, K,) ve **بِهِ**, (S, K,) bazen **اِطَّيَّرَ**’e çevrilir, (S, A, Msb,) Kur’ân xxvii. 48’de olduğu gibi; **ت**’nin **ط**’ya idğam edilmesiyle; ve bunun, kelimenin onunla başlaması için (sâkin bir harfle başlamasın diye) bir vasıl **ا**’sını gerektirmesiyle, (S,) mast. [yahut daha doğrusu mastar benzeri] **طِيَرَةٌ**, bu türden tek örnek; **تَخَيَّرَ** ile ilişkisi bakımından aynı olan **خِيَرَةٌ** dışında, (IAth,) Ondan uğursuzluk çıkardı; onu uğursuz alâmet saydı. (S, Msb, K.) Araplar, bir işe girişmek istediklerinde, yerde yatan kuşların bulunduğu yerlerden geçerler ve onları ürkütürlerdi; bundan, ilerleyip ilerlemeyeceklerini yahut vazgeçip vazgeçmeyeceklerini anlamak için: fakat şeriat bunu yasakladı. (Msb.) Karganın ötüşünden ve kuşların sola doğru gitmesinden uğursuzluk çıkarırlardı; aynı şekilde, ceylanların hareketlerinden de. (TA.) **تَفَآءَلَ**, **تطيّر**’in zıddını ifade eder. (TA.)

**تطاير**
6 **تطاير** ذ (mecaz sayılan:) Dağıldı, saçıldı; (S, K, TA;) uçuştu; uzaklaştı; parçacıklara ayrıldı; (TA;) bunun gibi ↓ **استطار**, (K, TA,) ve ↓ **طَارَ**. (TA.) ― -b2- (mecaz:) Uzadı, yahut boylandı; (S, K;) bunun gibi ↓ **طَارَ**, (Sgh, K,) saç hakkında söylenir, (TA,) önceki de böyledir, (S, TA,) ve devenin hörgücü hakkında da. (Sgh, TA.) Bir rivayette şöyle denmiştir: **خُذْ مَا تَطَايَرَ مِنْ شَعَرِكَ** (S, TA) [Saçından] uzayıp dağınık olanı al [kes]. (TA.) ― -b3- **تطاير السَّحَابُ فِى السَّمَآءِ** (mecaz sayılan:) Bulutlar gökte yayılıp dağıldı. (K, TA.) [Ayrıca 10’a bak.]

**انطار**
7 **انطار** ذ Yarılıp çatladı; yarık oldu. (K, TA.) [Ayrıca 10’a bak, son kısmı.]

**استطار**
10 **استطار** ذ [Bir şeyi uçurdu. Ayrıca 2’ye bak. ― -b2- Buradan,] (mecaz sayılan:) Kılıcı kınından çabucak çekti. (K, * TA.) ― -b3- **اُسْتُطِيرَ** (mecaz sayılan:) O (meselâ toz, S) uçuruldu. (S, K.) Şöyle dersin: **كَادَ يُسْتَطَارُ مِنْ شِدَّةِ عَدْوِهِ** (mecaz:) Koşmasının şiddetinden neredeyse uçurulacaktı. (A.) Ve **اُسْتُطِيرَ فُؤَادُهُ مِنَ الفَزَعِ** (mecaz:) Korkudan cesareti (lafzen kalbi) uçuruldu. (A.) ― -b4- (mecaz sayılan:) Kuşlar onu kapıp götürmüş gibi, çabucak götürüldü. (TA.) ― -b5- (mecaz sayılan:) Koşmada acele etti, yahut hızlı oldu; (K;) hızlı koştu; (O, L;) at hakkında söylenir. (O, L, K.) [Meçhul siganın bir anlamı; sanki “uçuruldu” demek gibi.] ― -b6- (mecaz sayılan:) O, [telaşlandı yahut] korktu. (O, K.) [Sanki aslen, korkudan uçuruldu demek gibi.] -A2- **استطار** (mecaz:) O (tan) yayıldı; (S, A, Msb, K;) ışığı ufukta yayıldı: (TA:) [**مُسْتَطِيرٌ**’e bak:] fiil, başka şeyler hakkında da aynı anlamda kullanılır: (S:) şimşek hakkında: ufukta yayıldı; ve toz hakkında: havada yayıldı; ve kötülük hakkında: yayıldı. (TA.) Ayrıca 6’ya bak. ― -b2- (mecaz:) O (duvardaki bir çatlak) belirdi ve yayıldı. (A. [Ayrıca **استطال**’a bak.]) O (K’daki **السُّوقُ** bir hatadır; **الشَّقُّ** yerine; yahut L’ye göre, duvardaki bir çatlak, TA) yükseldi, (K,) ve belirdi. (TA.) (mecaz sayılan:) O (cam kaptaki bir çatlak ve elbisedeki yıpranma) onun kısımlarında belirgin oldu. (TA.) ― -b3- (mecaz:) O (duvar) başından sonuna kadar çatladı. (K, TA) (TA.) (mecaz sayılan:) O (cam kap) başından sonuna kadar içinde bir çatlak gösterdi. (TA.) [Ayrıca 7’ye bak.] -A3- **استطارت** dişi köpek hakkında: Erkeği istedi. (O, K.)

**طَيْرٌ**
**طَيْرٌ** ذ : **طَائِرٌ**’e bak, yedi yerde: ― -b2- ve ayrıca **طَيْرَةٌ**’ye bak, iki yerde. -A2- **طَيْرُ طَيْرُ**, (O,) yahut **طَيْرِ طَيْرِ**, (TA,) koyun yahut keçinin çağrıldığı bir nidadır. (O, TA.)

**طَيْرَةٌ**
**طَيْرَةٌ** ذ ve ↓ **طَيْرُورَةٌ** (S, K) ve ↓ **طَيْرٌ** (S) (mecaz:) Hafiflik; kararsızlık. (S, K, TA.) Şöyle dersin: **فِى فُلَانٍ طَيْرَةٌ** ve ↓ **طَيْرُورَةٌ**, (mecaz:) Filânda hafiflik yahut kararsızlık vardır. (S.) Ve ↓ **اُزْجُرْ أَحْنَآءَ طَيْرِكَ** (mecaz:) [**طَيْرٌ**’ün aslî anlamı olan “kuşlar”a işaretle] **جَوَانِبَ خِفَّتِكَ وَطَيْشِكَ** demektir [**حِنْوٌ** maddesinde aynı sözün bir açıklamasıyla uyumlu olarak]. (S.) ― -b2- Ayrıca **طَيْرَةٌ** (mecaz sayılan:) Sürçme; tökezleme: buradan rivayet: **اـِيَّاكَ وَطَيْرَاتِ الشَّبَابِ** (mecaz sayılan:) Gençliğin sürçmelerinden ve tökezlemelerinden sakın. (TA.)

**طِيْرَةٌ**
**طِيْرَةٌ** ذ ve **طِيَرَةٌ** ve **طِوَرَةٌ**; **طَائِرٌ**’e bak; ikincisi, dört yerde.

**طَيْرُورَةٌ**
**طَيْرُورَةٌ** ذ : **طَيْرَةٌ**’ye bak, iki yerde.

**طَيَّارٌ**
**طَيَّارٌ** ذ (mecaz:) Keskin, atılgan, güçlü bir at, (K, TA,) koşmasının şiddetinden neredeyse uçurulacak olan; (TA;) bunun gibi ↓ **مُطَارٌ**. (K, TA. [CK’de bu kelime **مَطار** yazılmış; fakat TA’da damme ile olduğu söylenmiş ve A’nın bir nüshasında da öyle yazılmıştır.]) [Ayrıca **طَيُّورٌ**’a bak.] ― -b2- Ayrıca **مُسْتَطِيرٌ**’e bak. -A2- Ayrıca bir erkekler topluluğu. (O.) -A3- Teraziye nispetle: Arapların dilinden değildir: (O:) [yani, müteahhir:] altın için bir ayar terazisi (**مِيزَانٌ** ve **مَعْيَارٌ**); kuş biçiminde olduğundan yahut hafifliğinden dolayı böyle adlandırılmıştır: yahut dirhemler [yahut paralar] için onların arasında **القارسطون** adıyla bilinen terazi [Arşimed’in χαριστίων’u, (Hâr’ın ikinci baskısının ii. cildinin 178. sayfasındaki notta belirtildiği üzere), yani hidrostatik terazi]: yahut El-Fenjedeehee’ye göre, terazinin dili (**لِسَات**). (Har s. 549-50.)

**هُوَ طَيُّورٌ فَيُّورٌ**
**هُوَ طَيُّورٌ فَيُّورٌ** ذ (mecaz sayılan:) O keskindir ve [iyi hâle] dönmede çabuktur, yahut [öfkesinden] çabucak döner. (K.) [Ayrıca **طَيَّارٌ**’a bak.]

**طَائِرٌ**
**طَائِرٌ** ذ Uçan bir şey [kuş olsun böcek olsun]: (Msb, * TA:) çoğulu ↓ **طَيْرٌ**, (S, Msb, K,) tıpkı **صَحْبٌ**’ün **صَاحِبٌ**’in çoğulu olması gibi: (S, Msb:) yahut **طَيْرٌ** aslında **طَارَ**’ın mastarıdır: yahut **طَيِّرٌ**’den kısaltılmış bir sıfattır: (TA:) yahut cem‘ benzeri bir isimdir; (Mgh, TA;) ve bu en doğru görüştür: (TA:) [fakat aşağıda, onun aslında mastar sayılmasına dair bir gerekçe var:] ve **طَائِرٌ** ayrıca **جَامِلٌ** ve **بَاقِرٌ** gibi cem‘ benzeri isim de olabilir: (TA:) ↓ **طَيْرٌ** bazen tekil olarak da kullanılır; (Ktr, AO, S, Mgh, Msb, K;) Kur iii. 43 [ve v. 110]’da bir kıraate göre: (S:) fakat ISd der ki: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; meğer ki [aslında] mastar kastedilmiş olsun: (TA:) [çünkü sıfat olarak kullanılan mastar tekil ve çoğulda kullanılır:] yahut yalnız **طَائِرٌ** tekil olarak kullanılır, (Th, IAmb, Msb,) umumî ittifakla; ve AO bir defa başkalarıyla birlikte böyle demiştir: (Th:) fakat ↓ **طَيْرٌ** cem‘î yahut çoğul bir anlam taşır: (IAmb, Msb:) ve müennestir: (Mgh:) yahut müzekkerden daha çok müennestir: (IAmb, Msb:) **طَيْرٌ**’ün çoğulu **طُيُورٌ** [çokluk çoğulu] ve **أَطْيَارٌ** [azlık çoğulu]dur: (S, Msb, K:) yahut **طُيُورٌ**, **سُجُودٌ**’un **سَاجِدٌ**’in çoğulu olması gibi, **طَائِرٌ**’in çoğulu olabilir: (TA:) **طَائِرَةٌ** dişiye nadiren uygulanır. (IAmb, Msb.) ― -b2- [**الطَّائِر** (mecaz sayılan:) Kuğu burcunun adıdır; ayrıca **الدَّجَاجَةُ** diye adlandırılır.] ― -b3- **هُوَ سَاكِنُ الطَّائِرِ** (mecaz:) O vakurdur, ağırbaşlıdır, sakindir, (K,) yahut hareketsizdir; öyle ki bir kuş onun üzerine konsa, durgun olur; çünkü bir kuş bir insanın üzerine konduğunda, o en az bir hareket etse kuş uçar gider. (TA.) Aynı türden şu söz de vardır: **رُزِقَ فُلَانٌ سُكُونَ الطَّائِرِ وَخَفْضَ الجِنَاحِ** (mecaz:) Filân kimseye vakar ve yumuşaklık verilmiştir. (TA.) Ve **طُيُورُهُمْ سَوَاكِنُ** (mecaz:) Onlar yerleşik, sabit, yahut sükûnet üzeredir: ve **شَالَتْ نَعَامَتُهُمْ** bunun zıddını ifade eder. (A, TA.) Ve ↓ **كَأَنَّ عَلَى رُؤُسِهِمُ الطَّيْرَ** (mecaz:) [Sanki başlarının üzerinde kuşlar varmış gibi] bir kavim hakkında söylenir; onlardan maksat, saygıdan dolayı hareketsiz olmalarıdır: (S, K:) Muhammed’in ashabı hakkında, onun huzurunda hafiflik olmaksızın sakin ve vakur oluşlarını tasvir ederek söylenmiştir: ve sözün aslı şudur: kuşlar ancak sakin ve cansız bir şeyin üzerine konar: (TA:) yahut karga devenin başına konar ve ondan keneleri, (S, K,) ve onların yavrularını, (S,) gagalar; deve de başını (S, K) (S) oynatmaz; (S,) karga ürküp uçmasın diye. (S, K.) Aynı şekilde, **وَقَعَ طَائِرُهُ** (mecaz:) O vakurlaştı, yahut ağırbaşlı oldu. (Meyd.) Ve **طَائِرُهُ** ↓ **طَارَ** (mecaz:) O hafifledi, yahut kararsızlaştı: (Meyd:) ve öfkelendi; (O, K, TA;) **ثَارَ ثَائِرُهُ** ve **فَارَ فَائِرُهُ** gibi: (TA:) yahut acele etti ve hafif, yahut faal, yahut çevik oldu. (Har s. 561.) ― -b4- Ve bir rivayette şöyle denmiştir: **الرُّؤْيَا عَلَى رِجْلِ طَائِرٍ مَا لَمْ تُعَبَّرْ** (O, TA) (mecaz sayılan:) Rüya, tabir edilmedikçe, sonucuna yahut nihai akıbetine dair kararsızdır. (TA.) ― -b5- ↓ **عَيَّثَتْ طَيْرُهُ**: açıklaması için **عيث** maddesine bak. ― -b6- **طَائِرٌ** ayrıca, kendisinden hayır yahut şer çıkarılan bir şey; bir uğur yahut uğursuzluk alâmeti: (K:) ve ↓ **طِيَرَةٌ** (S, K) ve ↓ **طِيرَةٌ** (K) ve ↓ **طِوَرَةٌ** (IDrd, Sgh, K, TA [CK’de bu maddede yanlışlıkla **طُورَةٌ**; fakat **طور** maddesinde **طِوَرَة**’dir,]) kendisinden uğursuzluk çıkarılan bir şey; uğursuz alâmet; (S, K, &c.;) **فَأْلٌ**’ün zıddı: (TA:) ve **طَائِرٌ** talih demektir, (A'Obeyd, K, TA,) hayır olsun şer olsun: (TA:) ve özellikle kötü talih; uğursuzluk; bunun gibi ↓ **طَيْرٌ** ve ↓ **طِيَرَةٌ**: çünkü Araplar karganın ötüşünden ve kuşların sola doğru gitmesinden uğursuzluk çıkarırlardı: [5’e bak:] (TA:) ve ↓ **طِيَرَةٌ**, **تَطَيَّرَ**’in [yahut daha doğrusu mastar benzeri] mastarıdır, [bk.,] (IAth,) ve uğursuzluk çıkarma demektir. (Msb.) Araplar, uğursuzluk çıkardıkları bir adama yahut başka bir şeye, (TA,) **طَائِرُ اللّٰهِ لَا طَائِرُكَ**, (ISk, S, IAmb,) ve **طائرَ اللّٰه لا طائرَك**, derlerdi; yani: Allah’ın yaptığı ve hükmettiği, senin yaptığın ve korkulur kıldığın değil: (IAmb:) ISk’ye göre **طَيْرُ** ↓ **اللّٰهِ** denmemelidir: (S:) fakat Arapların ayrıca **لَا طَيْرَ اـِلَّا طَيْرُ اللّٰهِ** [Allah’ınkinden başka uğursuzluk yoktur] dedikleri rivayet edilmiştir; tıpkı **لَا أَمْرَ اـِلَّا أَمْرُ اللّٰهِ** denildiği gibi. (As, S.) Yine şöyle derlerdi: **جَرَى لَهُ الطَّائِرُ بِأَمْرِ كَذَا** [Talih ona böyle bir olayı getirdi]: buradan, hayır yahut şer talihine **طائر** denir. (TA.) Kur’ân’da [vii. 128] şöyle denmiştir: **اـِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللّٰهِ**, yani: Onlara erişecek uğursuzlukları, ancak âhirette onlara erişmesi vaat edilen şeydir, [Allah katında,] ve dünyada onlara erişen değildir: (TA:) yahut onların hayır ve şerinin sebebi ancak Allah katındadır; yani O’nun hükmü ve iradesidir: yahut onların uğursuzluklarının sebebi ancak Allah katındadır; yani O’nun yanında yazılı olan amelleridir. (Bd.) Bir rivayette, Muhammed’in **فَأْل** denileni sevdiği ve ↓ **طِيَرَة** denileni hoş görmediği söylenmiştir: (S:) bir diğerinde de, ikincisinin varlığını reddettiği. (TA.) -A2- Ayrıca geçim vasıtası; eşanlamlısı **رِزْقٌ**. (K:) yahut bedbahtlık: yahut saadet: bu üç anlamın her biri Kur xvii. 14’te ona verilmiştir: onda, AM’ye göre, Allah’ın her insana, itaatkâr mı isyankâr mı olacağını önceden bilmesine göre, saadet yahut bedbahtlık takdir ettiği kastedilmiştir. (TA.) [Ayrıca hemen ardından gelene bak.] -A3- Ayrıca bir insanın amelleri; sanki boynuna gerdanlık gibi bağlanmış olan. (S, Msb, K.) Ve bu, Kur xvii. 14’te de [bazılarına göre] onun anlamıdır. (Jel.) [İnsanın amelleri onun saadetinin yahut bedbahtlığının sebebidir.] -A4- **الطَّائِرُ** ayrıca beyin demektir. (AAF, L, K.)

**أَطْيَرُ مِنْ عُقَابٍ**
**أَطْيَرُ مِنْ عُقَابٍ** ذ [Kartaldan daha hızlı uçan] bir darb-ı meseldir; bir **عقاب** hakkında söylenir; çünkü sabah El-‘Irâk’ta olup akşam El-Yemen’de olabilir. (Meyd.)

**مَطَارٌ**
**مَطَارٌ** ذ [Bir kuşun yahut başka bir şeyin uçtuğu yahut uçup gittiği yer: **طَارَ قَلْبِى مَطَارَهُ** ibaresinde (1’e bak) lafzen, uçulacak yer demektir:] uçma yeri. (TA.) ― -b2- **أَرْضٌ مَطَارَةٌ** [ve ↓ **مُطِيرَةٌ** (4’e bak)] Kuşça bol bir arazi. (S, K.) -A2- **حَفْرٌ مَطَارٌ**, (O,) ve **بِئْرٌ مَطَارَةٌ**, (O, K,) [bir çukur yahut oyuk ve bir kuyu,] ağzı geniş. (O, K.)

**مُطَارٌ**
**مُطَارٌ** ذ Uçurulmuş: En-Nâbighah der ki,
وَلِرَهْطِ حَرَّابٍ وَقَدٍّ سُورَةٌ
فِى المَجْدِ لَيْسَ غُرَابُهُ بِمُطَارِ
[Ve Harrâb ve Kadd ailesine, şanda, eksilmesinden korkmadıkları bir yücelik vardır: lafzen, kargası uçurulmayan; şanlarının büyüklüğü, yukarıda gösterildiği üzere, bol ekine benzetilmiştir: 2’ye bak]: (S:) A ‘Obeyd der ki Harrâb ve Kadd, Benû-Esed’den iki adam idi. (TA, **قد** maddesinde.) ― -b2- Ayrıca **طَيَّارٌ**’a bak.

**مُطِيرَةٌ**
**مُطِيرَةٌ** ذ : **مَطَارٌ**’a bak.

**مُطَيَّرٌ**
**مُطَيَّرٌ** ذ Üzerinde kuş şekilleri bulunan bir çeşit **بُرْد** (O, K). (O.) -A2- Ve öd ağacı: (K:) yahut onun belirli bir hazırlanışı: (AHn, TA:) yahut **مُطَرًّى** olanı [yani başka bir güzel kokulu maddeyle karıştırılmış olan]; bu kelimeden takdim-te’hir yoluyla yapılmıştır; (O, K;) fakat bu ISd’yi memnun etmedi: (TA:) yahut parçalara ayrılıp kırılmış öd ağacı. (O, K. *)

**مُسْتَطَارٌ**
**مُسْتَطَارٌ** ذ [Uçurulmuş. ― -b2- Buradan,] (mecaz sayılan:) Koşmada acele eden yahut hızlı olan bir at: (K:) hızlı koşan. (TS, L.) Şair ‘Adee onu **مُسْطَار**, yahut **مُصْطَار**’a kısaltır. (TA.) Ve **مُسْطَارٌ**, **مُسْتَطَارٌ** yerine, şaraba sıfat olarak uygulanır. (TA. [Anlamı gösterecek bir örnek verilmemiştir.])

**مُسْتَطِيرٌ**
**مُسْتَطِيرٌ** ذ (mecaz:) Yayılan; toza uygulanır; bunun gibi ↓ **طَيَّارٌ**; (TA;) ve ağarmaya; ve kötülüğe: (L:) yükselen ve yayılan; (K;) ışığı ufukta yayılan; hakiki tan’a uygulanır; bu, oruçluya yemeyi içmeyi ve diğer şehevî zevkleri haram kılar; bunun görünmesiyle sabah namazı kılınabilir; ve buna **الخِيْطُ الأَبْيَضُ** denir: **مُسْتَطِيل** sıfatı verilen ise [yalancı tan]dır; kurdun kuyruğuna (**ذَنَبُ السِّرْحَانِ**) benzetilen; ve buna **الخِيْطُ الأَسْوَدُ** denir; bu, oruçluya hiçbir şeyi haram kılmaz. (TA.) ― -b2- Ayrıca şehvetle kışkırmış bir köpek; (Lth, O, K;) ve böyle bir deve; (K;) yahut bu anlamda deveye uygulanan sıfat **هَائِجٌ**’dir. (Lth, O, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَارَ
طَارَ ( y )  I ( n. ac. طَيْر 1 ,  طَيَرَاْن 36 ,  طَيْرُوْرَة ),
a.  Flew; flew away.

b.  [ Bi ], Brought quickly, flew, hurried with.

c.  [ Ila ], Flew, rushed towards.

d.  Became angry.

طَيَّرَ
طَيَّرَ II
a.  [ acc. or Bi ], Made to fly, let fly; scared; scattered.

طَاْيَرَ
طَاْيَرَ III
a.  [ acc. ],  see II .

أَطْيَرَ
أَطْيَرَ IV
a.  [ acc. ],  see II .

تَطَيَّرَ
تَطَيَّرَ V
a.  [ Min or Bi ], Augured evil from.

b.  [ coll. ], Was launched, started.

تَطَاْيَرَ
تَطَاْيَرَ VI ,
a.  Flew about, scattered, became dispersed.

b.  see VII .

اِنْطَيَرَ
اِنْطَيَرَ VII ,
a.  Was cracked, split; burst.

اِطْتَيَرَ
اِطْتَيَرَ VIII ( T ),
a.  see VI (a) .

اِسْتَطْيَرَ
اِسْتَطْيَرَ X ,
a.  see VI (a) & VII.

c.  Drew out quickly, flashed out, bared ( sword ).

d.  Made to fly, scattered.

e.  Was brisk ( market ).

طَيْر
طَيْر 1 ,  طَيْرَة 1t ,
a.  Frivolity, levity; fickleness, inconstancy.

طِيْرَة
طِيْرَة 2t ,  طِيَرَة 7t ,
a.  Augury.

b.  Bad omen.

طَاْيِر
طَاْيِر 21 , ( pl. طَيْر 1 ,  طُيُوْر 27 ,  أَطْيَاْر 38 ),
a.  Bird; fowl; carrier-pigeon.

b.  [ art. ], Cygnus ( constellation ).

c.  Omen.

d.  Staid, grave, sedate; reverential.

طَيَّاْر
طَيَّاْر 28 ,
a.  Flying; swift, fleet.

b.  Balance, scale; tongue of the balance.

طَيَّاْرَة
طَيَّاْرَة 28t
a.  [ coll. ], Kite ( plaything ).

b.  Ray ( fish ).

طَيَرَاْن
طَيَرَاْن 36 ,
a.  Flight.

b.  Arrowwood.

مُطَيَّر
مُطَيَّر [ N. P.
a.  II], A kind of garment.

مُطَار
مُطَار [ N. P.
a.  IV], Swift, fleet.

طَيْر
طَيْر
a.  [ coll. ],  see 21 (a) .

طَيْرُوْرَة
طَيْرُوْرَة
a.  see 1t .

طُيُوْرِيّ
طُيُوْرِيّ
a.  Seller of birds; poulterer.

##### Türkçe

**طَارَ**
**طَارَ** ( y ) I ( n. ac. **طَيْر** 1 , **طَيَرَاْن** 36 , **طَيْرُوْرَة** ),
a. Uçtu; uçup gitti.

b. [ Bi ], Çabucak getirdi, uçtu, onunla acele etti.

c. [ Ila ], Uçtu, ona doğru koştu.

d. Öfkelendi.

**طَيَّرَ**
**طَيَّرَ** II
a. [ acc. or Bi ], Uçurdu, salıverdi; korkuttu; dağıttı.

**طَاْيَرَ**
**طَاْيَرَ** III
a. [ acc. ], II’ye bak.

**أَطْيَرَ**
**أَطْيَرَ** IV
a. [ acc. ], II’ye bak.

**تَطَيَّرَ**
**تَطَيَّرَ** V
a. [ Min or Bi ], Ondan uğursuzluk falı çıkardı.

b. [ coll. ], Fırlatıldı, başlatıldı.

**تَطَاْيَرَ**
**تَطَاْيَرَ** VI ,
a. Etrafta uçuştu, dağıldı, dağınık hâle geldi.

b. VII’ye bak.

**اِنْطَيَرَ**
**اِنْطَيَرَ** VII ,
a. Çatladı, yarıldı; patladı.

**اِطْتَيَرَ**
**اِطْتَيَرَ** VIII ( T ),
a. VI (a)’ya bak.

**اِسْتَطْيَرَ**
**اِسْتَطْيَرَ** X ,
a. VI (a) ve VII’ye bak.

c. Çabucak çekip çıkardı, parlayıp çıktı, açığa çıkardı ( kılıç ).

d. Uçurdu, dağıttı.

e. Canlı idi ( pazar ).

**طَيْر**
**طَيْر** 1 , **طَيْرَة** 1t ,
a. Hafifmeşreplik, hafiflik; değişkenlik, kararsızlık.

**طِيْرَة**
**طِيْرَة** 2t , **طِيَرَة** 7t ,
a. Fal.

b. Kötü uğur.

**طَاْيِر**
**طَاْيِر** 21 , ( pl. **طَيْر** 1 , **طُيُوْر** 27 , **أَطْيَاْر** 38 ),
a. Kuş; kümes hayvanı; posta güvercini.

b. [ art. ], Kuğu ( takımyıldız ).

c. Uğur.

d. Ağırbaşlı, vakur, sakin; saygılı.

**طَيَّاْر**
**طَيَّاْر** 28 ,
a. Uçan; hızlı, çevik.

b. Terazi, tartı; terazinin dili.

**طَيَّاْرَة**
**طَيَّاْرَة** 28t
a. [ coll. ], Uçurtma ( oyuncak ).

b. Vatoz ( balık ).

**طَيَرَاْن**
**طَيَرَاْن** 36 ,
a. Uçuş.

b. Ok ağacı.

**مُطَيَّر**
**مُطَيَّر** [ N. P.
a. II], Bir çeşit giysi.

**مُطَار**
**مُطَار** [ N. P.
a. IV], Hızlı, çevik.

**طَيْر**
**طَيْر**
a. [ coll. ], 21 (a)’ya bak.

**طَيْرُوْرَة**
**طَيْرُوْرَة**
a. 1t’ye bak.

**طُيُوْرِيّ**
**طُيُوْرِيّ**
a. Kuş satıcısı; kümes hayvanı satıcısı.
