# طير — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: طير

باب الطاء والراء و و ا ي ء معهما
ط ر و، ط و ر، و ط ر، و ر ط، ط ي ر، ر ي ط، ط ر أ، أ ط ر، ر ط ا مستعملات
طرو:
الطَّراوة: مصدر الشّيء الطريّ طَرِيَ يَطْرَى طَراوةً وطَراءَةً. وقلّما يُستَعمل، لأنّه ليس بحادث. وأَطْرَى فلانٌ فلاناً: مَدَحَهُ باحسن ما يَقْدِر عليه.
والمُطَرّاةُ: ضَرْبٌ من الطِّيب ويقال: عُودٌ مُطَرّى.
والطَّرا: يُكَثَّرُ به العَدَد، يُقال: هم أكْثرُ من الطَّرا والثَّرى. ويقال: الطّرا في هذه الكلمة: كلّ شيء من الخَلْق لا يُحْصَى عدده وأصنافه. وفي أَحَد القَوْلَيْن: كلُّ شَيْءٍ على وَجْهِ الأَرْض، ممّا ليس من جِبِلَّة الأَرْض من التُّراب والحَصَى ونحوه فهو الطَّرا.
والأُطريةُ: طعامٌ يَتَّخِذُه أهلُ الشّام لَيْس له واحدٌ، وبَعْضُهم يكسِرُ الأَلِفَ فيقول: إِطْرية مثل زِبنِية.
طور:
الطُّورُ: جَبَلٌ مَعرُوفٌ. رجلٌ طُوريُّ وطُورانيّ.
والطَّوْر: التّارةُ، يقال طَوْراً بَعْدَ طَوْر، أي: تارةً بعد تارةٍ. والنّاسُ أطوارٌ، أي: أَصْنافٌ، على حالاتٍ شَتَّى، قال:
والمَرْءُ يُخْلَقُ طَوْراً بعد أَطْوارِ

والطَّوار: ما كان على حَذْو الشَّيء أو بحِذائه. يقال: هذه الدّارُ على طَوارِ هذه الدّار، أي: حائِطُها مُتَّصِل بحائطها على نَسَقٍ واحد. ونقول: معه حَبلٌ بطَوار هذا الحائط، أي: بطُوله. وطار فلان يَطُورُ طَوراً، أي: كَأَنَّه يَحُومُ حَوالَيه ويَدْنُو منه.
وطر:
الوَطَرُ: كلُّ حاجةٍ كان لصاحبها فيها همّة فهي وَطَرُهُ. ولم أسْمَعْ لها فِعْلا أكثر من قَوْلهم: قَضَيتُ وَطَري، أي: حاجتي، وجمعُ الوَطَرِ: أَوْطارٌ.
ورط:
الوِراطُ: الخديعةُ في الغَنَم، وهو أنْ يَجْمَعَ بين مُتَفَرِّقٍ أو يُفَرِّقَ بين مُجْتَمعٍ.
والوَرْطةُ: بليّةٌ يَقَعُ فيها الإنسانُ أَوْرَطُهُ يُورِطُهُ إيراطاً.
طير:
الطَّيْر: اسمٌ جامِعٌ مؤنث. الواحد: طائر، وقلّما يقال للأنثى: طائرة.
والطِّيَرةُ: مصدرُ قولك: اطَّيَّرْتُ، أي تَطَيَّرْتُ، والطِّيرةُ لغة، ولَمْ اسمع في مَصادِر افتعل على فِعله غير الطِّيرة والخِيرة، كقولك: اخْتَرْتُهُ خِيرةً، نادرتان.
ويجمع الطَّير على أطيار جمع الجمع.
وطائر الإنسانِ: عمله الذّي قُلِّده في قوله تعالى: "وكلُّ إنسانٍ أَلزَمْناهُ طائِرَهُ في عُنُقِهِ". والطّائر: من الزّجْر في التَّشؤُم والتّسَعُّد. وزجر فلانٌ الطَّير فقال: كذا وكذا، أو صنع كذا وكذا، جامع لكلّ ما يَسْنَحُ لك من الطّير وغيره.
والطَّيَرانُ: مصدر طار يَطيرُ.
والتَّطايُرُ: التَّفَرُّقُ والذَّهابُ، وقول الله تبارك اسْمُهُ: "قالوا:اطَّيَّرْنا بك وبمن معك"، أي: هرّبناهم وأنجيناهم.
والمُطَيَّرُ من البرود والثّياب: ما صُوِّر فيه صُوَر الطُّيُور نَسْجاً وغيره.
ويُقال: فَجْرٌ مُستطير، إذا انتشر ضوؤه في الأفق. وغبارٌ مُستَطار إذا انتشر في الهواء.
هذا كلامُ العَرَب، وقيل: يجوز: أَنْ يُقالَ: غبارٌ مُسْتَطير، يعني: منتصب، وفي الحديث: "إذا رأيتم الفَجْرَ المُستَطيل فكُلُوا ولا تُصَلُّوا، وإذا رأيتُمُ الفَجْرَ المُسْتَطِير فلا تَأْكُلُوا وصَلُّوا"، يعني بالمُسْتَطير: المعترض في الأفق. ويُقالُ: كَلبٌ مُسْتَطيرٌ، كا يقال للفَحل: هائج.
وفرسٌ مُسْتَطار، أي: حَديدُ الفُؤادِ، ماضٍ طيّار.
ريط:
الرَّيطةُ: مُلاءةٌ لَيْسَتْ بلِفْقَيْن: كلها نَسْجٌ واحدٌ، وجَمعُها: رِياط.
طرأ:
طرأ فُلانٌ علينا يَطْرَأُ طُرُوءاً، أي: خرج علينا مُفاجَأَة من مكانٍ بعيد، ومن اشْتُقَّ الطُّرْآنيُّ. وطَرَآنْ: جَبَلٌ فيه حَمامٌ كَثِيرٌ، إليه يُنْسَبُ الحَمامُ الطُّرْآنّي، والعامَّةُ تُسَمِّيها: الطُّورانيّة غَلَطاً.
أطر:
الأَطْرُ: عَوْجُكَ الشَّيْءَ تَقْبِضُ على أَحَد طَرَفَيْهِ ثمّ تأطِرُه فيتأطَّرُ، قال العجّاج:
نَضْرِبُ بالسَّيف إذا الرُّمحُ انأَطَرْ
وأَطَرْتُ الشَّيء: عَطَفْته، وكلُّ شيءٍ عَطَفته فقد أَطَرْته أَطْرأ.
والأُطْرَةُ: عَقَبةٌ تُلْوَى على ريش السَّهْم، وفي كلّ مَوْضع يُشَدُّ فهو: أُطرة، بعد ألاّ يكونَ جِلازاً.
والإطار إطارُ الدُّفِّ، وإطارُ المُنخُل، وإطارُ الفم وهو الحيد الشاخص ما بين مِقَصّ الشّارب وطَرَفِ الشَّفَة المحيط بالفم، وإطارُ البَيْت: كالمِنطَقة حَوْل البيت والإطار قُضبان الكَرْم، يَلْوَى للتّعريش، وكلّ شيء محيط بالشَّيء فهو إطار له، والتَّأطُّر: لزوم المرأة لبيتها حتى لاتبرح، قال:
تأطَّرْنَ حتّى قلتُ لَسْنَ بوارحـاً		وذُبْنَ كما ذابَ السَّديفُ المُسَرْهَدُ
رطا:
الأرطاة: شجرةٌ تُسمّيها العجم سنجد، والجميعُ: الأرطى.

### Türkçe

باب **الطاء** ve **الراء** ve **و** **ا** **ي** **ء** ile birlikte

**ط ر و**، **ط و ر**، **و ط ر**، **و ر ط**، **ط ي ر**، **ر ي ط**، **ط ر أ**، **أ ط ر**، **ر ط ا** kullanımdadırlar.

**طرو**:
**الطَّراوة**: yumuşak olan şeyin mastarıdır; **طَرِيَ يَطْرَى طَراوةً وطَراءَةً**. Ve nadiren kullanılır; çünkü o, sonradan meydana gelmiş değildir. Ve falan kimse falan kimseyi **أَطْرَى** etti: onu, gücünün yettiği en güzel şeyle övdü.
Ve **المُطَرّاةُ**: güzel kokudan bir türdür; ve denilir: **عُودٌ مُطَرّى**.
Ve **الطَّرا**: onunla sayı çok gösterilir; denilir: onlar **الطَّرا** ve **الثَّرى**’dan daha çokturlar. Ve denilir: bu kelimede **الطّرا**: yaratılıştan, sayısı ve türleri sayılıp dökülemeyen her şeydir. Ve iki sözden birinde: yeryüzünün yüzü üzerinde olan her şey; toprağın tabiatından olan toprak, çakıl ve benzeri şeylerden olmayan şey, işte o **الطَّرا**dır.
Ve **الأُطريةُ**: Şam ehlinin yaptığı bir yemektir; onun tekili yoktur. Ve onların bazısı **الأَلِفَ**’i kesreler de **إِطْرية** der; **زِبنِية** gibi.

**طور**:
**الطُّورُ**: bilinen bir dağdır. **رجلٌ طُوريُّ** ve **طُورانيّ**.
Ve **الطَّوْر**: defadır; denilir: **طَوْراً بَعْدَ طَوْر**; yani: defadan sonra defa. Ve insanlar **أطوارٌ**dur; yani: türlü hâller üzere sınıflardır. Dedi ki:
والمَرْءُ يُخْلَقُ طَوْراً بعد أَطْوارِ

Ve **الطَّوار**: bir şeyin hizası üzere olan yahut onun karşısında olan şeydir. Denilir: bu ev, şu evin **طَوارِ**ı üzeredir; yani: onun duvarı, tek bir düzen üzere onun duvarına bitişiktir. Ve deriz: onunla, bu duvarın **طَوار**ı ile bir ip vardır; yani: onun boyu ile. Ve falan kimse **طار يَطُورُ طَوراً**: yani sanki onun çevresinde dolaşır ve ona yaklaşır.

**وطر**:
**الوَطَرُ**: sahibinin onda bir gayreti bulunan her ihtiyaçtır; işte o, onun **وَطَرُهُ**dur. Ve onun için, onların “**قَضَيتُ وَطَري**” sözünden daha çok bir fiil işitmedim; yani: ihtiyacımı. Ve **الوَطَر**’ın çoğulu: **أَوْطارٌ**.

**ورط**:
**الوِراطُ**: koyunda hiledir; o da, dağınık olanı bir araya toplaması yahut toplanmış olanı ayırmasıdır.
Ve **الوَرْطةُ**: insanın içine düştüğü bir beladır; onu **أَوْرَطُهُ يُورِطُهُ إيراطاً**.

**طير**:
**الطَّيْر**: dişil, toplu bir isimdir. Tekili: **طائر**; ve dişiye **طائرة** denilmesi nadirdir.
Ve **الطِّيَرةُ**: senin “**اطَّيَّرْتُ**” sözünün mastarıdır; yani **تَطَيَّرْتُ**. Ve **الطِّيرةُ** bir dildir (lehçedir). Ve **افتعل** babının mastarlarında, fiili üzerine **الطِّيرة** ve **الخِيرة**’dan başkasını işitmedim; senin “**اخْتَرْتُهُ خِيرةً**” sözün gibi; ikisi nadirdir.
Ve **الطَّير** **أطيار** üzerine, cem‘in cemi olarak toplanır.
Ve insanın **طائر**i: Yüce Allah’ın şu sözünde kendisine yüklendiği amelidir: “**وكلُّ إنسانٍ أَلزَمْناهُ طائِرَهُ في عُنُقِهِ**”. Ve **الطّائر**: uğursuzluk ve uğur saymada kuş ürkütmedendir. Ve falan kimse **زجر** etti, **الطَّير**i; sonra dedi: şöyle şöyle; yahut şöyle şöyle yaptı; kuştan ve başkasından sana uğrayıp gelen her şeyi toplayıcıdır.
Ve **الطَّيَرانُ**: **طار يَطيرُ**’in mastarıdır.
Ve **التَّطايُرُ**: dağılma ve gitmedir. Ve adı mübarek olan Allah’ın sözü: “**قالوا:اطَّيَّرْنا بك وبمن معك**”; yani: onları kaçırdık ve onları kurtardık.
Ve **المُطَيَّرُ**: bürdelerden ve elbiselerden, içinde kuş suretleri dokuma ve başkasıyla tasvir edilmiş olandır.
Ve denilir: **فَجْرٌ مُستطير**; onun ışığı ufukta yayıldığı zaman. Ve **غبارٌ مُستَطار**; havada yayıldığı zaman.
Bu, Arapların sözüdür. Ve denildi ki: caizdir: “**غبارٌ مُسْتَطير**” denilmesi; yani: dikilmiş (yükselmiş). Ve hadiste: “**إذا رأيتم الفَجْرَ المُستَطيل فكُلُوا ولا تُصَلُّوا، وإذا رأيتُمُ الفَجْرَ المُسْتَطِير فلا تَأْكُلُوا وصَلُّوا**”; **المُسْتَطير** ile kastediyor: ufukta enlemesine olan. Ve denilir: **كَلبٌ مُسْتَطيرٌ**; tıpkı aygıra “azgın” denildiği gibi.
Ve **فرسٌ مُسْتَطار**: yani yüreği sert, atılgan, uçucu.

**ريط**:
**الرَّيطةُ**: iki katlı olmayan bir örtüdür; tamamı tek bir dokumadır. Ve onun çoğulu: **رِياط**.

**طرأ**:
Falan kimse bize **طرأ يَطْرَأُ طُرُوءاً**: yani uzak bir yerden bize ansızın çıktı. Ve ondan **الطُّرْآنيُّ** türetilmiştir. Ve **طَرَآنْ**: içinde çok güvercin bulunan bir dağdır; güvercin **الطُّرْآنّي** ona nispet edilir. Ve avam ona, yanlış olarak, **الطُّورانيّة** adını verir.

**أطر**:
**الأَطْرُ**: bir şeyi eğmendir; onun iki ucundan birine tutunursun, sonra onu **تأطِرُه** edersin de **فيتأطَّرُ**. **العجّاج** dedi ki:
نَضْرِبُ بالسَّيف إذا الرُّمحُ انأَطَرْ
Ve “**أَطَرْتُ الشَّيء**”: onu büktüm. Ve her neyi büktüysen, onu **أَطَرْته أَطْرأ** etmişsindir.
Ve **الأُطْرَةُ**: okun tüyü üzerine bükülen bir bağdır. Ve her bağlanan yerde o, **أُطرة**dır; **جِلازاً** olmamak şartıyla.
Ve **الإطار**: def’in çerçevesi; ve eleğin çerçevesi; ve ağzın çerçevesi; o da bıyık makasının yeri ile ağzı kuşatan dudağın ucu arasındaki çıkık çıkıntıdır. Ve evin **إطار**ı: evin çevresinde kuşak gibi olandır. Ve **الإطار**: asmanın çubuklarıdır; çardak yapmak için bükülür. Ve bir şeyi kuşatan her şey, onun için bir **إطار**dır. Ve **التَّأطُّر**: kadının evine bağlı kalmasıdır; ta ki ayrılıp çıkmasın. Dedi ki:
تأطَّرْنَ حتّى قلتُ لَسْنَ بوارحـاً		وذُبْنَ كما ذابَ السَّديفُ المُسَرْهَدُ

**رطا**:
**الأرطاة**: Acemlerin **سنجد** diye adlandırdığı bir ağaçtır. Ve hepsi: **الأرطى**.
