# طير — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%8A%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: طير

الطَّيَرانُ: حركةُ ذي الجَناج في الهواء بِجَنَاحِهِ، طارَ الطائرُ يَطِيرُ طَيْراً وطَيراناً وطَيْرورة؛ عن اللحياني وكراع وابن قتيبة، وأَطارَه وطيَّره وطارَ بِه، يُعَدى بالهمزة وبالتضعيف وبحرف الجر. الصحاح: وأَطارَه غيرُه وطيَّره وطايَرَه بمعنى.
والطَّيرُ: معروف اسم لِجَماعةِ ما يَطِيرُ، مؤنث، والواحد طائِرٌ والأُنثى طائرةٌ، وهي قليلة؛ التهذيب: وقَلَّما يقولون طائرة للأُنثى؛ فاَّما قوله أَنشده الفارسي:
هُمُ أَنْشَبُوا صُمَّ القَنا في نُحورِهمْ،
وبِيضاً تقِيضُ البَيْضَ من حيثُ طائرُ
فإِنه عَنى بالطائرِ الدِّماغَ وذلك من حيثُ قيل له فرخٌ؛ قال: ونحنُ كَشَفْنا، عن مُعاوِيةَ، التي
هي الأُمُّ تَغْشَى كُلَّ فَرْخٍ مُنَقْنِق
عَنى بالفرْخ الدماغَ كما قلنا. وقوله مُْنَقْنِق إِقراطاً من القول: ومثله قولُ ابن مقبل:
كأَنَّ نَزْوَ فِراخِ الهَامِ، بَيْنهُمُ،
نَزْوُ القُلاتِ، زَهاها قالُ قالِينا
وأَرضٌ مَطَارةٌ: كَثيرةُ الطَّيْرِ. فأَما قوله تعالى: إِنِّي أَخْلُقُ لكم من الطِّينِ كهَيْئَةِ الطَّيْرِ فأَنْفُخُ فيه فيكون طائراً بإِذن الله؛ فإِن معناه أَخلُق خَلْقاً أَو جِرْماً؛ وقوله: فأَنفخ فيه، الهاء عائدة إِلى الطَّيْرِ، ولا يكون منصرفاً إِلى الهيئة لوجهين: أَحدهما أَن الهَيْةَ أُنثى والضمير مذكر، والآخر أَنَّ النَّفْخَ لا يقع في الهَيْئَةَ لأَنها نوْعٌ من أَنواع العَرَضِ، والعَرَضُ لا يُنْفَخُ فيه، وإِنما يقع النَّفْخُ في الجَوْهَر؛ قال: وجميع هذا قول الفارسي، قال: وقد يجوز أَن يكون الطائرُ اسماً للجَمْع كالجامل والباقر، وجمعُ الطائر أَطْيارٌ، وهو أَحدُ ما كُسِّرَ على ما يُكَسَّرُ عليه مثلُه؛ فأَما الطُّيُورُ فقد تكون جمعَ طائر كساجِدِ وسُجُودٍ، وقد تكون جَمْعَ طَيْرٍ الذي هو اسمٌ للجَمع، وزعم قطرب أَن الطَّيْرَ يقَعُ للواحد؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف ذلك إِلا أَن يَعْني به المصدرَ، وقرئ: فيكون طَيْراً بإِذْنِ الله، وقال ثعلب: الناسُ كلُّهم يقولون للواحد طائرٌ وأَبو عبيدة معَهم، ثم انْفَرد فأَجازَ أَن يقال طَيْر للواحد وجمعه على طُيُور، قال الأَزهري: وهو ثِقَةٌ. الجوهري: الطائرُ جمعُه طَيرٌ مثل صاحبٍ وصَحْبٍ وجمع الطَّيْر طُيُورٌ وأَطْيارٌ مثل فَرْخ وأَفْراخ. وفي الحديث: الرُّؤْيا لأَوَّلِ عابِرٍ وهي على رِجْلِ طائرٍ؛ قال: كلُّ حَرَكَةٍ من كلمة أَو جارٍ يَجْرِي، فهو طائرٌ مَجازاً، أَرادَ: على رِجْل قَدَرٍ جار، وقضاءٍ ماضٍ، من خيرٍ أَو شرٍّ، وهي لأَوَّلِ عابِرٍ يُعَبّرُها، أَي أَنها إِذا احْتَمَلَتْ تأْوِيلَين أَو أَكثر فعبّرها مَنْ يَعْرِفُ عَباراتها، وقَعَتْ على ما أَوّلَها وانْتَفَى عنها غيرُه من التأْويل؛ وفي رواية أُخرى: الرُّؤْيا على رِجْل طائرٍ ما لم تُعَبَّرْ أَي لا يستقِرُّ تأْوِيلُها حتى تُعَبِّر؛ يُرِيد أَنها سَرِيعةُ السقُوط إِذا عُبِّرت كما أَن الطيرَ لا يستَقِرُّ في أَكثر أَحوالِه، فكيف ما يكون على رِجْلِه؟ وفي حديث أَبي بكر والنسّابة: فمنكم شَيْبةُ الحمدِ مُطْعِم طَيْر السماءِ لأَنه لَمَّا نَحَرَ فِدَاءَ ابنهِ عبدِاللهِ أَبي سيِّدِنا رسول الله، «صلى الله عليه وسلم » مائةَ بعير فَرّقَها على رُؤُوس الجِبالِ فأَكَلَتْها الطيرُ. وفي حديث أَبي ذَرٍّ: تَرَكَنَا رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، وما طائر يَطِيرُ بِجَناحَيْه إِلاَّ عِنْدَنا منه عِلْمٌ، يعني أَنه استوفى بَيانَ الشَّرِيعةِ وما يُحتاج إِليه في الدِّين حتى لم يَبْقَ مُشْكِلٌ، فضَرَبَ ذلك مَثَلاً، وقيل: أَراد أَنه لم يَتْرك شيئاً إِلا بَيَّنه حتى بَيَّن لهم أَحكامَ الطَّيْرِ وما يَحِلّ منه وما يَحْرُم وكيف يُذْبَحُ، وما الذي يفْدِي منه المُحْرِمُ إِذا أَصابه، وأَشْباه ذلك، ولم يُرِدْ أَن في الطيرِ عِلْماً سِوى ذلك عَلَّمهم إِيّاه ورَخّصَ لهم أَن يَتَعاطَوا زَجْرَ الطَّيْرِ كما كان يفعله أَهلُ الجاهلية. وقوله عز وجل: ولا طائرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْه؛ قال ابن جني: هو من التطوع المُشَامِ للتوكيد لأَنه قد عُلِم أَن الطَّيَرانَ لا يكون إِلا بالجَناحَيْنِ، وقد يجوز أَن يكون قوله بِجناحَيْه مُفِيداً، وذلك أَنه قد قالوا:
طارُوا عَلاهُنَّ فَشُكْ عَلاها
وقال العنبري:
طارُوا إِليه زَرَافاتٍ ووُحْدانا
ومن أَبيات الكتاب:
وطِرْتُ بمُنْصُلي في يَعْمَلاتٍ
فاستعملوا الطَّيَرانَ في غير ذي الجناح. فقوله تعالى: ولا طائرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْه؛ على هذا مُفِيدٌ، أَي ليس الغرَضُ تَشْبِيهَه بالطائر ذي الجناحَيْنِ بل هو الطائرُ بِجَناحَيْه البَتَّةَ.
والتَّطايُرُ: التَّفَرُّقُ والذهابُ، ومنه حديث عائشة، رضي الله عنها: سَمِعَتْ مَنْ يَقُول إِن الشؤْم في الدار والمرأَةِ فطارَتْ شِقَّةٌ منها في السماء وشِقَّةٌ في الأَرض أَي كأَنها تفَرَّقَتْ وتقَطَّعَتْ قِطَعاً من شِدّة الغَضَبِ. وفي حديث عُرْوة: حتى تَطَايرتْ شُؤُون رَأْسه أَي تَفَرَّقَتْ فصارت قِطَعاً. وفي حديث ابن مسعود: فَقَدْنا رسولَ الله، صلى الله عليه وسلم، فقُلْنا اغْتِيلَ أَو اسْتُطِيرَ أَي ذُهِبَ به بسُرْعَةٍ كأَنَّ الطيرَ حَمَلَتْه أَو اغْتالَهُ أَحَدٌ. والاسْتِطارَةُ والتَّطايُرُ: التفرُّقُ والذهابُ. وفي حديث علي، كرّم الله تعالى وجهه: فأَطَرْتُ الحُلَّةَ بَيْنَ نِسَائي أَي فَرَّقْتُها بَيْنهن وقَسّمتها فيهن. قال ابن الأَثير: وقيل الهمزة أَصلية، وقد تقدم. وتطايَرَ الشيءُ: طارَ وتفرَّقَ.
ويقال للقوم إِذا كانوا هادئينَ ساكِنينَ: كأَنما على رؤوسهم الطَّيْرُ؛ وأَصله أَن الطَّيرَ لا يَقَع إِلا على شيء ساكن من المَوَاتِ فضُرِبَ مثَلاً للإِنسان ووَقارِه وسكُونِه. وقال الجوهري: كأَنَّ على رؤوسِهم الطَّيرَ، إِذا سَكَنُوا من هَيْبةٍ، وأَصله أَن الغُراب يقَعُ على رأْسِ البَعيرِ فيلتقط منه الحَلَمَةَ والحَمْنانة، فلا يُحَرِّكُ البعيرُ رأْسَه لئلاَّ يَنْفِر عنه الغُرابُ. ومن أَمثالهم في الخصْب وكثرةِ الخير قولهم: هو في شيء لا يَطِيرُ غُرَابُه. ويقال: أُطِيرَ الغُرابُ، فهو مُطارٌ؛ قال النابغة:
ولِرَهْطِ حَرَّابٍ وقِدٍّ سَوْرةٌ
في المَجْدِ، ليس غرابُها بمُطارِ
وفلان ساكنُ الطائِر أَي أَنه وَقُورٌ لا حركة له من وَقارِه، حتى كأَنه لو وَقَعَ عليه طائرٌ لَسَكَنَ ذلك الطائرُ، وذلك أَن الإِنسان لو وقع عليه طائرٌ فتحرك أَدْنى حركةٍ لفَرَّ ذلك الطائرُ ولم يسْكُن؛ ومنه قول بعض أَصحاب النبي، صلى الله عليه وسلم: إِنّا كنا مع النبي، صلى الله عليه وسلم، وكأَنَّ الطير فوقَ رؤوسِنا أَي كأَنَّ الطيرَ وقَعَتْ فوق رؤوسِنا فنحْن نَسْكُن ولا نتحرّك خَشْيةً من نِفارِ ذلك الطَّيْرِ. والطَّيْرُ: الاسمُ من التَّطَيّر، ومنه قولهم: لا طَيْرَ إِلاَّ طَيْرُ اللهِ، كما يقال: لا أَمْرَ إِلاَّ أَمْرُ الله؛ وأَنشد الأَصمعي، قال: أَنشدناه الأَحْمر:
تَعَلَّمْ أَنه لا طَيرَ إِلاَّ
على مُتَطيِّرٍ، وهو الثُّبورُ
بلى شَيءٌ يُوافِقُ بَعْضَ شيءٍ،
أَحايِيناً، وباطلُه كَثِيرُ
وفي صفة الصحابة، رضوان الله عليهم: كأَن على رؤوسهم الطَّيْرَ؛ وصَفَهم بالسُّكون والوقار وأَنهم لم يكن فيهم طَيْشٌ ولا خِفَّةٌ. وفي فلان طِيْرةٌ وطَيْرُورةٌ أَي خِفَّةٌ وطَيْشٌ؛ قال الكميت:
وحِلْمُك عِزٌّ، إِذا ما حَلُمْت،
وطَيْرتُك الصابُ والحَنْظَلُ
ومنه قولهم: ازجُرْ أَحْناءَ طَيْرِك أَي جوانبَ خِفّتِك وطَيْشِك. والطائرُ: ما تيمَّنْتَ به أَو تَشاءَمْت، وأَصله في ذي الجناح. وقالوا للشيء يُتَطَيَّرُ به من الإِنسان وغيرِه. طائرُ اللهِ لا طائرُك، فرَفَعُوه على إِرادة: هذا طائرُ الله، وفيه معنى الدعاء، وإِن شئت نَصَبْتَ أَيضاً؛ وقال ابن الأَنباري: معناه فِعْلُ اللهِ وحُكْمُه لا فِعْلُك وما تَتخوّفُه؛ وقال اللحياني: يقال طَيْرُ اللهِ لا طَيْرُك وطَيْرَ الله لا طَيرَك وطائرَ الله لا طائرَك وصباحَ اللهِ لا صَباحَك، قال: يقولون هذا كلَّه إِذا تَطَيَّرُوا من الإِنسانِ، النصبُ على معنى نُحِبّ طائرَ الله، وقيل بنصبهما على معنى أَسْأَلُ اللهَ طائرَ اللهِ لا طائِرَك؛ قال: والمصدرُ منه الطِّيَرَة؛ وجَرَى له الطائرُ بأَمرِ كذا؛ وجاء في الشر؛ قال الله عز وجل: أَلا إِنَّما طائرُهم عند الله؛ المعنى أَلا إِنَّما الشُّؤْم الذي يَلْحَقُهم هو الذي وُعِدُوا به في الآخرة لا ما يَنالُهم في الدُّنْيا، وقال بعضهم: طائرُهم حَظُّهم قال الأَعشى:
جَرَتْ لَهُمْ طَيرُ النُّحوسِ بأَشْأَم
وقال أَبو ذؤيب:
زَجَرْت لهم طَيْرَ الشمالِ، فإِن تَكُن
هَواكَ الذي تَهْوى، يُصِبْك اجْتِنابُها
وقد تَطَيَّر به، والاسم الطيَرَةُ والطِّيْرَةُ والطُّورةُ. وقال أَبو عبيد: الطائرُ عند العرب الحَظُّ، وهو الذي تسميه العرب البَخْتَ. وقال الفراء: الطائرُ معناه عندهم العمَلُ، وطائرُ الإِنسانِ عَمَلُه الذي قُلِّدَه، وقيل رِزْقُه، والطائرُ الحَظُّ من الخير والشر. وفي حديث أُمّ العَلاء الأَنصارية: اقْتَسَمْنا المهاجرين فطارَ لنا عثمانُ بن مَظْعُون أَي حَصَل نَصِيبنا منهم عثمانُ؛ ومنه حديث رُوَيْفِعٍ: إِنْ كان أَحَدُنا في زمان رسول الله، صلى الله عليه وسلم، لَيَطِير له النَّصْلُ وللآخَر القِدْح؛ معناه أَن الرجُلين كانا يَقْتَسِمانِ السَّهْمَ فيقع لأَحدهما نَصْلُه وللآخر قِدْحُه. وطائرُ الإِنسانِ: ما حصَلَ له في علْمِ الله مما قُدّرَ له. ومنه الحديث: بالمَيْمونِ طائِرُه؛ أَي بالمُبارَكِ حَظُّه؛ ويجوز أَن يكون أَصله من الطَّيْرِ السانحِ والبارِحِ. وقوله عز وجل: وكلَّ إِنْسانٍ أَلْزَمْناه طائرَه في عُنُقِه؛ قيل حَظُّه، وقيل عَمَلُه، وقال المفسرون: ما عَمِل من خير أَو شرّ أَلْزَمْناه عُنُقَه إِنْ خيراً فخيراً وإِن شرّاً فشرّاً، والمعنى فيما يَرَى أَهلُ النّظر: أَن لكل امرئ الخيرَ والشرَّ قد قَضاه الله فهو لازمٌ عُنُقَه، وإِنما قيل للحظِّ من الخير والشرّ طائرٌ لقول العرب: جَرَى له الطائرُ بكذا من الشر، على طريق الفَأْلِ والطِّيَرَةِ على مذهبهم في تسمية الشيء بما كان له سبباً، فخاطَبَهُم اللهُ بما يستعملون وأَعْلَمَهم أَن ذلك الأَمرَ الذي يُسَمّونه بالطائر يَلْزَمُه؛ وقرئ طائرَه وطَيْرَه، والمعنى فيهما قيل: عملُه خيرُه وشرُّه، وقيل: شَقاؤه وسَعادتُه؛ قال أَبو منصور: والأَصل في هذا كله أَن الله تبارك وتعالى لما خَلَقَ آدمَ عَلِم قبْل خَلْقِه ذُرِّيَّتَه أَنه يأْمرهم بتوحيده وطاعتِه وينهاهم عن معْصيته، وعَلِم المُطِيعَ منهم والعاصيَ الظالمَ لِنفْسه، فكتَبَ ما علِمَه منهم أَجمعين وقضى بسعادة من عَلِمَه مُطِيعاً، وشَقاوةِ من عَلِمَه عاصياً، فصار لكلِّ مَنْ عَلِمه ما هو صائرٌ إِليه عند حِسَابِه، فذلك قولُه عز وجل: وكلَّ إِنسان أَلْزَمْناه طائرَه؛ أَي ما طار له بَدْأً في عِلْم الله من الخير والشر وعِلْمُ الشَّهادةِ عند كَوْنِهم يُوافقُ علْمَ الغيب، والحجةُ تَلْزَمهُم بالذي يعملون، وهو غيرُ مُخالف لما عَلِمَه اللهُ منهم قبل كَوْنِهم. والعرب تقول: أَطَرْتُ المال وطَيَّرْتُه بينَ القومِ فطارَ لكلٍّ منهم سَهْمُه أَي صارَ له وخرج لَدَيْه سَهْمُه؛ ومنه قول لبيد يذكرُ ميراثَ أَخيه بين ورَثَتِه وحِيازةَ كل ذي سهمٍ منه سَهْمَه:
تَطيرُ عَدائِد الأَشْراكِ شَفْعاً
ووَتْراً، والزَّعامةُ لِلْغُلام
والأَشْرَاكُ: الأَنْصباءُ، واحدُها شِرْكٌ. وقوله شفعاً ووتراً أَي قُسِم لهم للذكر مثلُ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ، وخَلَصَت الرِّياسةُ والسِّلاحُ للذكور من أَولاده.
وقوله عز وجل في قصة ثمود وتَشاؤُمهم بِنَبِيّهم المبعوث إِليهم صالحٍ، عليه السلام: قالوا اطَّيَّرنا بك وبِمَنْ معك، قال طائركم عند الله؛ معناه ما أَصابَكم من خير وشر فمن الله، وقيل: معنى قولهم اطَّيَّرْنا تَشَاءَمْنا، وهو في الأَصل تَطَيَّرنا، فأَجابَهم الله تعالى فقال: طائرُكُم مَعَكم؛ أَي شُؤْمُكم معَكم، وهو كُفْرُهم، وقيل للشُؤْم طائرٌ وطَيْرٌ وطِيَرَة لأَن العرب كان من شأْنها عِيافةُ الطَّيْرِ وزَجْرُها، والتَّطَيُّرُ بِبَارِحها ونَعِيقِ غُرابِها وأَخْذِها ذَاتَ اليَسارِ إِذا أَثارُوها، فسمّوا الشُّؤْمَ طَيْراً وطائراً وطِيرَةً لتشَاؤُمهم بها، ثم أَعْلَم الله جل ثناؤه على لسان رسوله، صلى الله عليه وسلم أَن طِيَرَتَهم بها باطِلَةٌ. وقال: لا عَدْوَى ولا طِيَرَةَ ولا هامةَ؛ وكان النبي، صلى الله عليه وسلم، يَتفاءَلُ ولا يَتَطَيَّرُ، وأَصْلُ الفَأْلِ الكلمةُ الحسَنةُ يَسْمعُها عَلِيلٌ فَيَتأَوَّلُ منها ما يَدُلّ على بُرْئِه كأَن سَمِع منادياً نادى رجلاً اسمه سالم، وهو عَليل، فأَوْهَمَه سلامَتَه من عِلّته، وكذلك المُضِلّ يَسْمع رجلاً يقول يا واجدُ فيَجِدُ ضالّته؛ والطِّيَرَةُ مُضادّةٌ للفَأْلِ، وكانت العربُ مَذهبُها في الفَأْلِ والطِّيَرَةِ واحدٌ فأَثبت النبي، صلى الله عليه وسلم، الفَأْلَ واسْتَحْسَنه وأَبْطَلَ الطِّيَرَةَ ونَهَى عنها. والطِّيَرَةُ من اطَّيَّرْت وتطَيَّرت، ومثل الطِّيَرة الخِيَرَةُ. الجوهري تطَيَّرْت من الشيء وبالشيء، والاسم منه الطِّيَرَةُ، بكسر الطاء وفتح الياء، مثال العِنَبةِ، وقد تُسَكَّنُ الياءُ، وهو ما يُتَشاءمُ به من الفَأْل الردِيء. وفي الحديث: أَنه كان يُحِبُّ الفأَلَ ويَكْرَهُ الطِّيَرَةَ؛ قال ابن الأَثير: وهو مصدرُ تطَيَّر طِيَرَةً وتخَيَّر خِيَرَةً، قال: ولم يجئ من المصادر هكذا غيرهما، قال: وأَصله فيما يقال التطَيُّرُ بالسوانح والبوارِح من الظبَاءِ والطَّيْرِ وغيرهما، وكان ذلك يَصُدُّهم عن مقاصِدِهم فنَفاه الشْرعُ وأَبْطَلَه ونهى عنه وأَخْبَر أَنه ليس له تأْثيرٌ في جَلْب نَفْع ولا دَفْع ضَرَرٍ؛ ومنه الحديث: ثلاثة لا يَسْلَم منها أَحَدٌ: الطِّيَرَةُ والحَسَدُ: والظنُّ، قيل: فما نصْنعُ؟ قال: إِذا تَطَيَّرْتَ فامْضِ، وإِذا حَسَدْتَ فلا تَبْغِ، وإِذا ظَنَنْتَ فلا تُصَحِّحْ. وقوله تعالى: قالوا اطَّيّرْنا بِك وبِمَنْ معَك؛ أَصله تَطَيّرنا فأُدْغمَتِ التاء في الطاء واجْتُلِبَت الأَلفُ لِيصحَّ الابتداءُ بها. وفي الحديث: الطِّيَرَةُ شِرْكٌ وما مِنّا إِلاَّ... ولكن اللهَ يُذْهِبُه بالتَّوَكُّل؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء الحديث مقطوعاً ولم يذكر المستثنى أَي إِلا قد يَعْتَرِيه التَّطيُّرُ ويَسْبِقُ إِلى قَلْبه الكراهةُ، فحذف اختصاراً واعتماداً على فهم السامع؛ وهذا كحديثه الآخر: ما فينا إِلا مَنْ هَمَّ أَوْ لَمَّ إِلا يحيى بن زكَرِيّا، فأَظْهَر المستثنى، وقيل: إِن قولَه وما منّا إِلا من قول ابن مسعود أَدْرَجَه في الحديث، وإِنما جَعَل الطِّيَرَة من الشِّرك لأَنهم كانوا يعتقدون أَن الطَّيْرَ تجْلُب لهم نفعاً أَو تدفع عنهم ضرَراً إِذا عَمِلُوا بِمُوجَبه، فكأَنهم أَشركوه مع الله في ذلك، وقولُه: ولكن الله يُذْهبُه بالتوكل معناه أَنه إِذا خَطَرَ له عارضُ التَّطيُّرِ فتوكل على الله وسلم إِليه ولم يعمل بذلك الخاطرِ غفَره الله له ولم يُؤاخِذْه به. وفي الحديث: أَباكَ وطِيراتِ الشَّباب؛ أَي زلاَّتهم وعَثَراتهِم؛ جمع طِيرَة. ويقال للرجل الحَدِيد السريع الفَيْئَةِ: إِنه لَطَيُّورٌ فَيُّورٌ. وفرس مُطارٌ: حديدُ الفُؤاد ماضٍ.
والتَّطايُر والاسْتِطارةُ: التفرُّق. واسْتَطارَ الغُبارُ إِذا انْتَشر في الهواء. وغُبار طيّار ومُسْتَطِير: مُنْتَشر. وصُبْحٌ مُسْتَطِير. ساطِعٌ منتشر، وكذلك البَرْق والشَّيْب والشرُّ. وفي التنزيل العزيز: ويَخافُون يوماً كان شَرُّه مُسْتَطِيراً. واسْتَطارَ الفجرُ وغيره إِذا انتشر في الأُفُق ضَوءَهُ، فهو مُسْتَطِير، وهو الصُّبْح الصادق البيّنُ الذي يُحَرِّم على الصائم الأَكلَ والشربَ والجماعَ، وبه تحلّ صلاة الفجر، وهو الخيط الأَبيض الذي ذكره الله عز وجل في كتابه العزيز، وأَما الفجر المستطيل، باللام، فهو المُسْتَدقّ الذي يُشَبَّه بذَنب السِّرْحان، وهو الخيط الأَسود ولا يُحَرِّم على الصائم شيئاً، وهو الصبح الكاذب عند العرب. وفي حديث السجود والصلاة ذكرُ الفجر المُسْتَطِير، هو الذي انتشر ضوءه واعْتَرض في الأُفُقِ خلاف المستطيل؛ وفي حديث بني قريظة: وهانَ على سَراةِ بني لُؤَيٍّ
حَرِيقٌ، بالبُوَيْرةِ، مُسْتَطِيرُ
أَي منتشر متفرّق كأَنه طارَ في نواحيها. ويقال للرجل إِذا ثارَ غضبُه: ثارَ ثائِرُه وطارَ طائِرُه وفارَ فائِرُه. وقد اسْتطارَ البِلى في الثوب والصَّدْعُ في الزُّجاجة: تَبَيّن في أَجزائهما. واسْتَطارَت الزُّجاجةُ: تبيّن فيها الانصداعُ من أَوّلها إِلى آخرها. واسْتطارَ الحائطُ: انْصدَع من أَوله إِلى آخره؛ واسْتطارَ فيه الشَّقّ: ارتفع. ويقال: اسْتطارَ فلانٌ سَيْفَه إذا انْتَزَعه من غِمْدِه مُسْرعاً؛ وأَنشد: إِذا اسْتُطِيرَتْ من جُفون الأَغْمادْ،
فَقَأْنَ بالصَّقْع يَرابِيعَ الصادْ
واسْتطارَ الصَّدْعُ في الحائط إِذا انتشر فيه. واسْتطارَ البَرْقُ إِذا انتشر في أُفُقِ السماء. يقال: اسْتُطِيرَ فلانٌ يُسْتَطارُ اسْتِطارةً، فهو مُسْتَطار إِذا ذُغِرَ؛ وقال عنترة:
متى ما تَلْقَني، فَرْدَينِ، تَرْجُفْ
رَوانِفُ أَلْيَتَيكَ وتُسْتطارا
واسْتُطِير الفرسُ، فهو مُسْتَطارٌ إِذا أَسْرَع الجَرْيَ؛ وقول عدي: كأَنَّ رَيِّقَه شُؤْبُوبُ غادِيةٍ،
لما تَقَفَّى رَقِيبَ النَّقْعِ مُسْطارا
قيل: أَراد مُسْتَطاراً فحذف التاء، كما قالوا اسْطَعْت واسْتَطَعْت. وتَطايَرَ الشيءُ: طال. وفي الحديث: خُذْ ما تَطايَرَ من شَعرِك؛ وفي رواية: من شَعرِ رأْسِك؛ أَي طال وتفرق. واسْتُطِير الشيءُ أَي طُيِّر؛ قال الراجز:
إِذا الغُبارُ المُسْتطارُ انْعَقّا
وكلبٌ مُسْتَطِير كما يقال فَحْلٌ هائِجٌ. ويقال أَجْعَلَت الكلبةُ واسْتطارت إِذا أَرادت الفحلَ. وبئر مَطارةٌ: واسعةُ الغَمِ؛ قال الشاعر:كأَنّ حَفِيفَها، إِذ بَرّكوها،
هُوِيّ الرِّيحِ في جَفْرٍ مَطارِ
وطَيّر الفحلُ الإِبلَ: أَلْقَحها كلَّها، وقيل: إِنما ذلك إِذا أَعْجَلت اللَّقَحَ؛ وقد طَيَّرَت هي لَقَحاً ولَقاحاً كذلك أَي عَجِلت باللِّقاح، وقد طارَتْ بآذانها إِذا لَقِحَتْ، وإِذا كان في بطن الناقة حَمْل، فهي ضامِنٌ ومِضْمان وضَوامِنُ ومَضامِينُ، والذي في بطنها ملقوحةٌ وملقوح؛ وأَنشد:
طَيّرها تعَلُّقُ الإِلْقاح،
في الهَيْجِ، قبل كلَبِ الرِّياحِ
وطارُوا سِراعاً أَي ذهبوا. ومَطارِ ومُطارٌ، كلاهما: موضع؛ واختار ابن حمزة مُطاراً، بضم الميم، وهكذا أَنشد، هذا البيت:
حتى إِذا كان على مُطار
والروايتان جائزتان مَطارِ ومُطار، وسنذكر ذلك في مطر. وقال أَبو حنيفة: مُطار واد فيما بين السَّراة وبين الطائف. والمُسْطارُ من الخمر: أَصله مُسْتَطار في قول بعضهم. وتَطايَرَ السحابُ في السماء إِذا عَمّها. والمُطَيَّرُ: ضَرْبٌ من البُرود؛ وقول العُجَير السلولي: إِذا ما مَشَتْ، نادى بما في ثِيابها،
ذَكِيٌّ الشَّذا، والمَنْدَليُّ المُطيَّرُ
قال أَبو حنيفة: المُطَيَّر هنا ضربٌ من صنعته، وذهب ابن جني إِلى أَن المُطَيَّر العود، فإِذا كان كذلك كان بدلاً من المَنْدليِّ لأَن المندلي العُود الهندي أَيضاً، وقيل: هو مقلوب عن المُطَرَّى؛ قال ابن سيده: ولا يُعْجِبني؛ وقيل: المُطَيَّر المشقَّق المكسَّر، قال ابن بري: المَنْدَليّ منسوب إِلى مَنْدَل بلد بالهند يجلب منه العود؛ قال ابن هَرْمَة:أُحِبُّ الليلَ أَنّ خَيالَ سَلْمى،
إِذا نِمْنا، أَلمَّ بنا فَزارا
كأَنّ الرَّكْبَ، إِذ طَرَقَتْكَ، باتوا بمَنْدَلَ أَو بِقارِعَتَيْ قِمَارا
وقِمار أَيضاً: موضع بالهند يجلب منه العُود. وطارَ الشعر: طالَ؛ وقول الشاعر أَنشده ابن الأَعرابي:
طِيرِي بِمِخْراقٍ أَشَمَّ كأَنه
سَلِيمُ رِماحٍ، لم تَنَلْه الزَّعانِفُ
طِيرِي أَي اعْلَقي به. ومِخْراق: كريم لم تنله الزعانف أَي النساء الزعانف، أَي لم يَتزوّج لئيمةً قط. سَلِيم رِماح أَي قد أَصابته رماحٌ مثل سَلِيم الحيّة. والطائرُ: فرس قتادة بن جرير. وذو المَطارة: جبل. وقوله في الحديث: رجل مُمْسِكٌ بَعِنانِ فَرسه في سبيل الله يَطِير على مَتْنِه؛ أَي يُجْرِيه في الجهاد فاستعار له الطَيرانَ.
وفي حديث وابِصَة: فلما قُتل عثمان طارَ قَلْبي مَطارَه أَي مال إِلى جهة يَهواها وتعلّق بها. والمَطارُ: موضع الطيَرانِ.

### Türkçe

**الطَّيَرانُ**: havada kanatlı olanın, kendi kanadıyla hareketidir; **طارَ**: **الطائرُ** **يَطِيرُ** **طَيْراً** ve **طَيراناً** ve **طَيْرورة**; el-Lihyânî, Kurâ‘ ve İbn Kuteybe’den; ve **أَطارَه** ve **طيَّره** ve **طارَ بِه**; hemze ile, teşdîd ile ve cer harfiyle geçişli kılınır.

**الصحاح**: ve başkası onu **أَطارَه** ve **طيَّره** ve **طايَرَه**; anlamca.

Ve **الطَّيرُ**: bilinen (şey); uçan şeyin topluluğu için bir isimdir; müennestir; tekili **طائِرٌ**.

Ve dişisi **طائرةٌ**; ve o azdır; **التهذيب**: ve dişi için **طائرة** demeleri pek azdır; şu hâlde onun sözü ki el-Fârisî’nin inşâd ettiği:

Onlar, sağır mızrakları boğazlarına sapladılar,
ve beyazlar (vardır ki) yumurtayı, **طائرُ**’ın bulunduğu yerden çatlatır.

Çünkü o, **بالطائرِ** ile beyni kastetti; bu da ona “yavru” denildiği yerden (dolayıdır); dedi ki:

Ve biz, Muâviye’den, o (şeyi) açığa çıkardık ki
o annedir; her ötüşen yavruyu örter.

**بالفرْخ** ile beyni kastetti, dediğimiz gibi. Ve onun **مُْنَقْنِق** sözü, sözden bir eksiltmedir.

Ve bunun benzeri, İbn Mukbil’in sözüdür:

Sanki kafataslarının yavrularının sıçrayışı, aralarında,
su birikintilerinin sıçrayışı (gibidir); onu “dedi dedi” yükseltti.

Ve **أَرضٌ مَطَارةٌ**: kuşu çok olan (yer). Şu hâlde Yüce Allah’ın sözü: “Şüphesiz ben sizin için çamurdan **الطِّينِ** **كهَيْئَةِ الطَّيْرِ** (kuş sûreti gibi) yaratıyorum; sonra ona üflüyorum da Allah’ın izniyle **طائراً** olur”; bunun anlamı: bir yaratma yahut bir cisim yaratırım; ve onun sözü: “sonra ona üflüyorum”; **الهاء** zamiri **الطَّيْرِ**’e döner; ve iki sebepten dolayı sûrete dönük olmaz: birincisi, **الهَيْةَ** müennestir, zamir müzekkerdir; ikincisi, üfleme **الهَيْئَةَ**’de vuku bulmaz; çünkü o, arazın türlerinden bir türdür; ve arazın içine üflenmez; ancak üfleme cevherde vuku bulur; dedi ki: bütün bunlar el-Fârisî’nin sözüdür. Dedi ki: ve **الطائرُ**’ın, **الجامل** ve **الباقر** gibi, cem‘ için bir isim olması da câizdir. Ve **الطائر**’ın çoğulu **أَطْيارٌ**’dır; o, benzeri ne üzerine kırılıyorsa onun üzerine kırılan şeylerden biridir. Şu hâlde **الطُّيُورُ**: **ساجِد** ve **سُجُودٍ** gibi, **طائر**’ın çoğulu olabilir; ve **طَيْرٍ**’in—ki o cem‘ için bir isimdir—çoğulu da olabilir. Kutrub, **الطَّيْرَ**’in tekil için vâki olduğunu iddia etti; İbn Sîde dedi ki: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; ancak masdarı kastetmesi müstesna. Ve “Allah’ın izniyle **طَيْراً** olur” diye de okunmuştur. Sa‘leb dedi ki: insanların hepsi tekile **طائرٌ** der; Ebû Ubeyde de onlarla beraberdir; sonra ayrıldı da tekil için **طَيْر** denmesini câiz gördü ve onun çoğulunu **طُيُور** üzerine cem‘ etti. el-Ezherî dedi ki: o güvenilirdir. el-Cevherî: **الطائرُ**’ın çoğulu **طَيرٌ**’dir; **صاحبٍ** ve **صَحْبٍ** gibi; ve **الطَّيْر**’in çoğulu **طُيُورٌ** ve **أَطْيارٌ**’dır; **فَرْخ** ve **أَفْراخ** gibi.

Ve hadiste: “**الرُّؤْيا** ilk tâbir edene aittir ve o, bir kuşun ayağı üzerindedir”; dedi ki: bir kelimeden her hareket yahut akan bir akıcı, mecazen **طائرٌ**’dır; muradı: yürüyen bir kaderin ayağı üzerindedir ve geçmiş bir hükmün; hayırdan yahut şerden; ve o, onu tâbir eden ilk tâbir edene aittir; yani o, iki yahut daha çok te’vîli taşıdığı zaman, ibarelerini bilen kimse onu tâbir ederse, onu te’vîl ettiği şey üzere vuku bulur ve ondan başka te’vîl ondan düşer. Ve başka bir rivayette: “**الرُّؤْيا** tâbir edilmedikçe bir kuşun ayağı üzerindedir”; yani tâbiri yerleşmez, tâbir edinceye kadar; murad eder ki, tâbir edilince düşmesi süratlidir; nitekim kuş, hâllerinin çoğunda yerleşmez; hele ayağı üzerinde nasıl olsun? Ebû Bekir ve neseb âlimi hadîsinde: “Sizden, göğün kuşunu doyuran **شَيْبةُ الحمدِ** vardır”; çünkü o, oğlunun fidyesi olarak—Resûlümüzün efendisi Resûlullah, “Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun”—yüz deve kestiğinde, onları dağ başlarına dağıttı da kuşlar onları yedi. Ebû Zer hadîsinde: “Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, bizi bıraktı; iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki, bizde ondan bir bilgi olmasın”; yani şeriatın beyanını ve dinde ihtiyaç duyulanı tamamladı; öyle ki müşkil kalmadı; bununla bir misal vurdu. Ve denildi ki: muradı, hiçbir şeyi bırakmadı, onu beyan etti; hatta onlara kuşların hükümlerini, ondan helâl olanı ve haram olanı, nasıl boğazlanacağını, ihramlı kimsenin ona isabet ederse ondan ne fidye vereceğini ve bunun benzerlerini beyan etti; ve kuşta bunun dışında bir ilim bulunduğunu kastetmedi; onu onlara öğretti; ve câhiliye ehlinin yaptığı gibi **زَجْرَ الطَّيْرِ** ile uğraşmalarına ruhsat verdi. Ve Yüce Allah’ın sözü: “iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur”; İbn Cinnî dedi ki: bu, te’kîd için, kendiliğinden gelen bir eklemedendir; çünkü uçmanın ancak iki kanatla olduğu bilinmiştir. Ve onun sözü **بِجناحَيْه** faydalı da olabilir; çünkü onlar şöyle demişlerdir:

Onlar onların üzerine uçtular; onun üzerine sapla!

Ve el-‘Anberî dedi ki:

Ona, bölük bölük ve tek tek uçtular.

Ve Kitap’tan beyitlerdendir:

Ben, mızrağımla, koşan develer içinde uçtum.

Böylece kanatlı olmayan hakkında da uçmayı kullandılar. Şu hâlde Yüce Allah’ın sözü: “iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur”; bu üzere faydalıdır; yani maksat, onu iki kanatlı kuşa benzetmek değildir; bilakis o, bizzat iki kanadıyla kuştur.

Ve **التَّطايُرُ**: dağılmak ve gitmektir; ondan, Âişe hadîsi—Allah ondan razı olsun—: “evde ve kadında uğursuzluk vardır diyen kimseyi işitti de, ondan bir parça göğe ve bir parça yere uçtu”; yani sanki şiddetli öfkeden parçalanıp dağılmış ve parça parça kesilmiş gibi. Ve Urve hadîsinde: “başının dikişleri uçuştu”; yani dağıldı da parça parça oldu. Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Resûlullah’ı, صلى الله عليه وسلم, kaybettik; dedik ki: öldürüldü yahut **اسْتُطِيرَ**”; yani süratle götürüldü; sanki kuşlar onu taşıdı yahut birisi onu öldürdü. Ve **الاسْتِطارَةُ** ve **التَّطايُرُ**: dağılmak ve gitmektir. Ali hadîsinde—Allah Teâlâ yüzünü keremli kılsın—: “hullayı kadınlarım arasında **فأَطَرْتُ**”; yani onu aralarında dağıttım ve aralarında paylaştırdım. İbnü’l-Esîr dedi ki: ve denildi ki hemze aslîdir; ve geçti. Ve **تطايَرَ الشيءُ**: uçtu ve dağıldı.

Ve kavim için, sakin ve durgun olduklarında, şöyle denir: “sanki başlarının üzerinde **الطَّيْرُ** vardır”; ve aslı, kuşun ancak ölülerden olan sakin bir şey üzerine konmasıdır; böylece insanın vakarına ve sükûnetine misal vuruldu. el-Cevherî dedi ki: “sanki başlarının üzerinde **الطَّيرَ** vardır”; heybetten sakin olduklarında; ve aslı, karganın devenin başına konup ondan kene ve küçük keneyi toplamasıdır; deve, kargayı ürkütüp kaçırmamak için başını oynatmaz. Ve onların, bolluk ve hayrın çokluğu hakkında darb-ı mesellerinden, sözleri: “o, kargasının uçmadığı bir şeydedir.” Ve denir: “karga uçuruldu”; o hâlde o **مُطارٌ**’dır; Nâbiga dedi ki:

Harrâb ve Kıdd topluluğunun bir şiddeti vardır
şerefte; kargası uçurulmuş değildir.

Ve falan, **ساكنُ الطائِر**’dır; yani o vakarlıdır; vakarından hareketi yoktur; hatta sanki üzerine bir kuş konsa, o kuş da sakinleşir; bu, insanın üzerine bir kuş konsa, en küçük bir hareketle o kuşun ürküp kaçacağı ve sakin durmayacağı içindir. Ondan, Nebî’nin, صلى الله عليه وسلم, ashabından bazısının sözü: “Biz Nebî ile, صلى الله عليه وسلم, beraberdik; sanki başlarımızın üstünde kuşlar vardı”; yani sanki kuşlar başlarımızın üstüne konmuştu da biz, o kuşların ürküp kaçmasından korkarak sakin duruyor ve hareket etmiyorduk.

Ve **الطَّيْرُ**: **التَّطَيّر**’den olan isimdir,

Bundan onların şu sözü (vardır): **لا طَيْرَ إِلاَّ طَيْرُ اللهِ**; nitekim şöyle denir: **لا أَمْرَ إِلاَّ أَمْرُ الله**. Ve el-Asmaʿî inşad etti, dedi ki: Bize onu **الأَحْمر** inşad etti:

Öğren ki **لا طَيرَ إِلاَّ**
bir **مُتَطيِّرٍ** üzerinedir; o da helâktir.
Evet, bir şey bazı şeye uygun düşer,
bazen; fakat bâtılı çoktur.

Sahâbenin sıfatında, Allah onlardan razı olsun: sanki başlarının üzerinde **الطَّيْرَ** (vardı); onları sükûn ve vakar ile vasfetti ve onlarda ne **طَيْشٌ** ne de hafiflik olmadığını (söyledi). Ve falanda **طِيْرةٌ** ve **طَيْرُورةٌ** vardır; yani hafiflik ve **طَيْشٌ**. el-Kumeyt dedi:

Senin hilm’in izzettir, ne zaman hilm edersen,
senin **طَيْرتُك** ise sabır otu ve hanzaldır.

Bundan onların şu sözü (vardır): **ازجُرْ أَحْناءَ طَيْرِك**; yani hafifliğinin ve **طَيْشِك**’in yanları. Ve **الطائرُ**: kendisiyle uğur saydığın yahut uğursuz saydığın şeydir; aslı kanatlı olanda (kuşta)dır. Ve insandan ve başkasından kendisiyle uğursuzluk çıkarılan şeye (de) dediler: **طائرُ اللهِ لا طائرُك**; onu “bu, Allah’ın kuşudur” iradesi üzerine merfû yaptılar; onda dua manası vardır; istersen nasb da edersin. İbnü’l-Enbârî dedi: manası Allah’ın fiili ve hükmüdür; senin fiilin ve korktuğun şey değildir. el-Lihyânî dedi: **طَيْرُ اللهِ لا طَيْرُك** ve **طَيْرَ الله لا طَيرَك** ve **طائرَ الله لا طائرَك** ve **صباحَ اللهِ لا صَباحَك** denir. Dedi ki: bunu bütünüyle, insandan uğursuzluk çıkardıkları zaman söylerler; nasb, “Allah’ın kuşunu severiz” manası üzerinedir; ikisinin nasbıyla “Allah’tan, Allah’ın kuşunu (isterim), senin kuşunu değil” manası da söylenmiştir. Dedi ki: bunun masdarı **الطِّيَرَة**’dir. Ve “ona kuş, şu iş ile yürüdü” (denir); ve şerde geldi. Allah azze ve celle dedi: **أَلا إِنَّما طائرُهم عند الله**; mana: dikkat edin, onlara ilişen uğursuzluk ancak âhirette kendilerine vaad olunan şeydir; dünyada kendilerine erişen şey değildir. Bazıları dedi: onların **طائرُهم**’u onların nasibidir. el-Aʿşâ dedi:

Onlara uğursuzluk kuşları en uğursuz olarak yürüdü.

Ebû Züeyb dedi:

Onlar için kuzeyin kuşunu ürküttüm; eğer
senin hevan, sevdiğin heva ise, onun kaçınması sana isabet eder.

Ve onunla uğursuzluk çıkarıldı; isim **الطيَرَةُ** ve **الطِّيْرَةُ** ve **الطُّورةُ**’dur. Ebû Ubeyd dedi: Araplar katında **الطائرُ** nasiptir; Arapların **البَخْتَ** diye adlandırdığı şeydir. el-Ferrâ dedi: **الطائرُ**’un manası onların yanında ameldir; insanın **طائرُ**’u, kendisine takılan amelidir; rızkıdır da denilmiştir; ve **الطائرُ** hayır ve şerden nasiptir. Ümmü’l-Alâ el-Ensâriyye hadîsinde: “Muhâcirleri paylaştık da bize Osman b. Mazʿûn düştü”; yani onlardan payımız Osman oldu. Bundan Rüveyfiʿ hadîsi: “Resûlullah’ın zamanında bizden biri için ok ucu düşerdi, diğeri için ok gövdesi”; manası: iki adam oku paylaşıyorlardı da birine ucu, diğerine gövdesi düşüyordu. İnsanın **طائرُ**’u: Allah’ın ilminde, kendisi için takdir edilmiş olandan kendisine hâsıl olandır. Bundan hadîs: “mübarek olanla onun **طائِرُه** (vardır)”; yani mübarek olanla onun nasibi (vardır). Ve aslının **الطَّيْرِ**’den, sağdan gelen ve soldan geçen (kuştan) olması caizdir. Ve azze ve celle’nin sözü: **وكلَّ إِنْسانٍ أَلْزَمْناه طائرَه في عُنُقِه**; “nasibi” denilmiştir, “ameli” denilmiştir. Müfessirler dedi: hayır yahut şerden ne amel ettiyse onu boynuna bağladık; eğer hayır ise hayır, eğer şer ise şer. Mana, nazar ehlinin gördüğü üzere: her kişi için hayır ve şer Allah’ın hükmettiği şeydir; o, boynuna lâzımdır. Hayır ve şerden nasibe **طائرٌ** denmesi, Arapların “ona kuş, şerden şu şey ile yürüdü” sözünden dolayıdır; onların şey’i, kendisine sebep olan şeyle adlandırma mezhebi üzere, uğur ve **الطِّيَرَةِ** yolu ile. Böylece Allah onları kullandıkları şeyle muhatap kıldı ve onlara, **بالطائر** diye adlandırdıkları o işin ona lâzım olduğunu bildirdi. **طائرَه** ve **طَيْرَه** diye de okunmuştur; ikisinde mana denilmiştir: onun ameli, hayrı ve şerri; ve denilmiştir: bedbahtlığı ve saadeti. Ebû Mansûr dedi: bunun hepsinde asıl şudur: Allah tebâreke ve teâlâ Âdem’i yarattığında, onu yaratmadan önce zürriyetini bildi; onlara tevhidini ve itaatini emredeceğini, onları masiyetinden nehyedeceğini bildi; onlardan itaat edeni ve isyan edeni, nefsine zulmeden (kimseyi) bildi; onlardan bildiğini hepsini yazdı; itaatkâr bildiği kimsenin saadetine, isyankâr bildiği kimsenin şekâvetine hükmetti. Böylece bildiği her bir kimse için, hesabı sırasında varacağı şey (önceden) oldu. İşte bu, azze ve celle’nin sözü: **وكلَّ إِنسان أَلْزَمْناه طائرَه**; yani Allah’ın ilminde başlangıçta ona uçurulan hayır ve şerden (olan şey). Ve onların var oluşu sırasında şehadet ilmi, gayb ilmine uygun düşer; hüccet, işledikleri şeyle onlara lâzım olur; bu, Allah’ın onları var olmadan önce bildiğine muhalif değildir. Araplar der ki: “malı **أَطَرْتُ** ve onu kavim arasında **طَيَّرْتُ**; böylece her birine payı uçtu”; yani ona oldu ve onun yanında payı çıktı. Bundan Lebîd’in, kardeşinin mirasını vârisleri arasında anması ve her pay sahibinin ondan payını elde etmesi hakkında sözü:

Ortakların sayıları çift olarak uçar,
ve tek olarak; reislik ise oğlanadır.

Ve **الأَشْرَاكُ**: paylardır; tekili **شِرْكٌ**’tir. “Çift ve tek” sözü: yani onlara, erkeğe iki dişinin payı gibi taksim edildi; reislik ve silah, oğullarından erkeklere mahsus kaldı.

Azze ve celle’nin, Semûd kıssasında ve kendilerine gönderilen nebîleri Sâlih aleyhisselâm ile uğursuzluk çıkarmalarında sözü: **قالوا اطَّيَّرنا بك وبِمَنْ معك، قال طائركم عند الله**; manası: size hayır ve şerden isabet eden şey Allah’tandır. Ve denilmiştir: onların **اطَّيَّرْنا** sözünün manası “uğursuz saydık”tır; asılda **تَطَيَّرنا**’dır. Böylece Allah teâlâ onlara cevap verdi de dedi: **طائرُكُم مَعَكم**; yani uğursuzluğunuz sizinle beraberdir; o da küfürleridir. Ve uğursuzluğa **طائرٌ** ve **طَيْرٌ** ve **طِيَرَة** denilmiştir; çünkü Arapların âdetinden kuş falı (**عِيافةُ الطَّيْرِ**) ve onu ürkütmek (**زَجْرُها**) vardı; onun soldan geçeniyle ve kargasının ötüşüyle uğursuzluk çıkarma ve onu kaldırdıklarında sola yöneleni alma (vardı). Böylece onunla uğursuzluk çıkarmalarından dolayı uğursuzluğu **طَيْراً** ve **طائراً** ve **طِيرَةً** diye adlandırdılar. Sonra Allah, cel senâuhu, Resûlünün diliyle, sallallahu aleyhi ve sellem, onların bununla **طِيَرَتَهم**’inin bâtıl olduğunu bildirdi. Ve dedi: **لا عَدْوَى ولا طِيَرَةَ ولا هامةَ**. Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, uğur umardı ve uğursuzluk çıkarmazdı. **الفَأْلِ**’in aslı, hastanın işittiği güzel kelimedir; ondan, iyileşmesine delâlet eden şeyi te’vil eder; sanki adı Sâlim olan bir adama seslenen bir çağırıcı işitti de, o hasta iken, ona hastalığından selâmetini vehmettirdi. Aynı şekilde yolunu kaybeden, bir adamın “ey bulan” dediğini işitir de kaybettiğini bulur. **الطِّيَرَةُ**, **الفَأْلِ**’e zıttır. Arapların **الفَأْلِ** ve **الطِّيَرَةِ**’de mezhebi bir idi; Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, **الفَأْلَ**’i sabit kıldı ve onu güzel gördü; **الطِّيَرَةَ**’yi iptal etti ve ondan nehyetti. **الطِّيَرَةُ**, **اطَّيَّرْت** ve **تطَيَّرت**’tendir; **الطِّيَرة**’nin benzeri **الخِيَرَةُ**’dir. el-Cevherî: “Şeyden ve şey ile **تطَيَّرْت**; onun ismi **الطِّيَرَةُ**’dir; **الطاء**’ın kesri ve **الياء**’ın fethi ile; **العِنَبةِ** misali; **الياء** sükûnlu da kılınabilir; o, kötü uğurdan uğursuz sayılan şeydir.” Hadîste: onun **الفأَلَ**’i sevdiği ve **الطِّيَرَةَ**’yi kerih gördüğü (gelmiştir). İbnü’l-Esîr dedi: o, **تطَيَّر**’in masdarı olarak **طِيَرَةً** ve **تخَيَّر**’in masdarı olarak **خِيَرَةً**’dır. Dedi: masdarlardan bu şekilde, ikisinden başkası gelmemiştir. Dedi: onun aslı, söylendiği üzere, ceylanlardan, kuşlardan ve başkalarından sağdan gelenler ve soldan geçenler ile uğursuzluk çıkarmaktır.

Ve bu, onları maksatlarından alıkoyuyordu; böylece şeriat onu nefyetti ve iptal etti,

ondan nehyetti ve onun, bir fayda celbinde ve bir zararı def‘de hiçbir tesiri olmadığını haber verdi;

ve ondan (şu) hadis: Üç şey vardır ki onlardan hiç kimse selâmette olmaz: **الطِّيَرَةُ** ve **الحَسَدُ**:

ve **الظنُّ**; denildi: Peki ne yapalım? Dedi: Ne vakit **تَطَيَّرْتَ** isen, yürü; ve ne vakit **حَسَدْتَ**

isen, isteme; ve ne vakit **ظَنَنْتَ** isen, doğrulama. Ve Yüce’nin sözü: Dediler: **اطَّيّرْنا**

seninle ve seninle beraber olanla; aslı **تَطَيّرنا**’dır; böylece **التاء** **الطاء**’a idğam edildi

ve onunla başlangıç sahih olsun diye **الأَلفُ** getirildi. Ve hadiste: **الطِّيَرَةُ** şirktir ve

bizden hiç kimse yoktur ki… fakat Allah onu **بالتَّوَكُّل** ile giderir; İbnü’l-Esîr dedi: Hadis böylece

kesik olarak geldi ve müstesnayı zikretmedi; yani ancak ona

**التَّطيُّرُ** arız olabilir ve kalbine kerahat öne geçer; böylece kısaltma olarak ve

işitenin anlayışına dayanarak hazfetti; ve bu, onun diğer hadisi gibidir: Bizde yoktur ki ancak heves etti yahut dokundu, ancak Yahyâ

b. Zekeriyyâ; böylece müstesnayı izhar etti; ve denildi: Onun sözü “ve bizden yoktur ki ancak” İbn

Mes‘ûd’un sözündendir; onu hadise idrac etti; ve ancak **الطِّيَرَة**’yi şirkin bir parçası kıldı, çünkü onlar

**الطَّيْرَ**’in, onun gereğince amel ettikleri vakit, kendilerine bir fayda getirdiğine yahut kendilerinden bir zararı

def‘ ettiğine inanıyorlardı; sanki onu bu hususta Allah ile birlikte ortak kıldılar; ve onun sözü: fakat

Allah onu tevekkül ile giderir; manası: ona **التَّطيُّرِ**’ün arızası hatıra geldiği vakit Allah’a tevekkül etti

ve ona teslim oldu ve o hatır ile amel etmedi; Allah onu bağışladı ve onu

onunla muaheze etmedi. Ve hadiste: **أَباكَ وطِيراتِ الشَّباب**; yani onların sürçmeleri ve tökezlemeleri; **طِيرَة**’nin cem‘i.

Ve hızlı dönüşlü sert adama denilir: O, elbette **لَطَيُّورٌ**

**فَيُّورٌ**’dur. Ve **فرس مُطارٌ**: yürekçe sert, keskin.

Ve **التَّطايُر** ve **الاسْتِطارةُ**: dağılma. Ve **اسْتَطارَ الغُبارُ** havada yayıldığı vakit.

Ve **غُبار طيّار** ve **مُسْتَطِير**: yayılmış. Ve **صُبْحٌ مُسْتَطِير**:

parlak, yayılmış; ve bunun gibi şimşek, ak saç ve şer. Ve aziz tenzilde:

Ve onlar, şerri **مُسْتَطِيراً** olan bir günden korkarlar. Ve **اسْتَطارَ الفجرُ** ve başkası, ufukta nuru yayıldığı vakit;

o halde o **مُسْتَطِير**’dir; ve o, oruçluya yemeyi, içmeyi ve cimaı haram kılan, açık seçik doğru sabahdır;

ve onunla fecr namazı helâl olur; ve o, Allah azze ve celle’nin aziz kitabında zikrettiği beyaz ipliktir; ama fecr

**المستطيل** (lam ile) ise, kurt kuyruğuna benzetilen ince olandır; ve o, siyah ipliktir ve oruçluya hiçbir şeyi haram kılmaz;

ve o, Araplar katında yalancı sabahtır. Ve secde ve namaz hadîsinde **الفجر المُسْتَطِير**’in zikri (vardır);

o, nuru yayılan ve ufukta enlemesine uzanan olandır; **المستطيل**’in hilâfına. Ve Benî Kurayza hadîsinde:

وهانَ على سَراةِ بني لُؤَيٍّ
حَرِيقٌ، بالبُوَيْرةِ، مُسْتَطِيرُ

yani yayılmış, dağılmış; sanki onun çevrelerinde uçmuştur. Ve adama, öfkesi kabardığı vakit denilir:

**ثارَ ثائِرُه** ve **طارَ طائِرُه** ve **فارَ فائِرُه**. Ve elbisede eskime ve şişede çatlak **اسْتطارَ** etti:

ikisinin parçalarında belirginleşti. Ve **اسْتَطارَت الزُّجاجةُ**: onda, başından sonuna kadar çatlama belirginleşti.

Ve **اسْتطارَ الحائطُ**: başından sonuna kadar çatladı; ve onda **الشَّقّ** **اسْتطارَ** etti: yükseldi. Ve denilir:

Falan, kılıcını **اسْتطارَ** etti; yani onu kınından süratle çekip çıkardı; ve (şu) beyit okundu:

إِذا اسْتُطِيرَتْ من جُفون الأَغْمادْ،
فَقَأْنَ بالصَّقْع يَرابِيعَ الصادْ

Ve duvardaki çatlak, onda yayıldığı vakit **اسْتطارَ** etti. Ve şimşek, göğün ufkunda yayıldığı vakit **اسْتطارَ** etti.

Denilir: Falan **اسْتُطِيرَ** olunur, **يُسْتَطارُ** olunur, **اسْتِطارةً**; o halde o, ürkütüldüğü vakit **مُسْتَطار**’dır; ve Antara dedi:

متى ما تَلْقَني، فَرْدَينِ، تَرْجُفْ
رَوانِفُ أَلْيَتَيكَ وتُسْتطارا

Ve at, koşuyu hızlandırdığı vakit **اسْتُطِير** olundu; o halde o **مُسْتَطارٌ**’dır; ve Adî’nin sözü:

كأَنَّ رَيِّقَه شُؤْبُوبُ غادِيةٍ،
لما تَقَفَّى رَقِيبَ النَّقْعِ مُسْطارا

denildi: **مُسْتَطاراً** kastetti de **التاء**’yı hazfetti; nitekim **اسْطَعْت** ve **اسْتَطَعْت** dediler.

Ve şey, **تَطايَرَ** etti: uzadı. Ve hadiste: Saçından **ما تَطايَرَ** olanı al; ve bir rivayette: başının saçından;

yani uzadı ve dağıldı. Ve şey **اسْتُطِير** olundu; yani uçuruldu; râciz dedi:

إِذا الغُبارُ المُسْتطارُ انْعَقّا

Ve **كلبٌ مُسْتَطِير**; nitekim “azgın erkek deve” denildiği gibi. Ve denilir: Dişi köpek **أَجْعَلَت** etti

ve **اسْتطارت** etti; erkek istediği vakit. Ve **بئر مَطارةٌ**: derinliği geniş; şair dedi:

كأَنّ حَفِيفَها، إِذ بَرّكوها،
هُوِيّ الرِّيحِ في جَفْرٍ مَطارِ

Ve erkek deve, develeri **طَيّر** etti: hepsini dölledi; ve denildi: ancak bu, döllemeyi acele ettirdiği vakittir;

ve o (dişi) da **طَيَّرَت**; **لَقَحاً** ve **لَقاحاً** (şeklinde) aynı; yani döllemeyi acele ettirdi; ve kulaklarıyla **طارَتْ** etti, döl aldığı vakit;

ve devenin karnında yük olduğu vakit, o **ضامِنٌ** ve **مِضْمان** ve **ضَوامِنُ** ve **مَضامِينُ**’dur; ve onun karnındaki (yavru) **ملقوحةٌ** ve **ملقوح**’tur;

ve (şu) beyit okundu:

طَيّرها تعَلُّقُ الإِلْقاح،
في الهَيْجِ، قبل كلَبِ الرِّياحِ

Ve **طارُوا سِراعاً**; yani gittiler. Ve **مَطارِ** ve **مُطارٌ**, ikisi de: yer; ve İbn Hamza **مُطاراً**’ı, **الميم**’in dammasıyla seçti; ve böylece okudu, şu beyti:

حتى إِذا كان على مُطار

Ve iki rivayet câizdir: **مَطارِ** ve **مُطار**; ve bunu **مطر**’da zikredeceğiz. Ve Ebû Hanîfe dedi:

**مُطار**; es-Serât ile Tâif arasında bir vadidir. Ve şaraptan **المُسْطارُ**: bazılarına göre onun aslı, Adî’nin sözünde **مُسْتَطار**’dır.

Ve bulut, göğü kapladığı vakit gökte **تَطايَرَ** etti. Ve **المُطَيَّرُ**: bürdelerin bir türü; ve el-Uceyr es-Selûlî’nin sözü:

إِذا ما مَشَتْ، نادى بما في ثِيابها،
ذَكِيٌّ الشَّذا، والمَنْدَليُّ المُطيَّرُ

Ebû Hanîfe dedi: Burada **المُطَيَّر** onun yapımından bir türdür. Ve İbn Cinnî, **المُطَيَّر**’in ud olduğuna gitti; böyle olursa, **المَنْدَليِّ**’den bedel olur;

çünkü **المندلي** de Hint ududur; ve denildi: o, **المُطَرَّى**’dan kalb edilmiştir; İbn Sîde dedi: Bana hoş gelmiyor; ve denildi:

**المُطَيَّر** yarılmış, kırılmış olandır; İbn Berrî dedi: **المَنْدَليّ**, Hind’de **مَنْدَل** adlı bir beldeye nisbetlidir; ud oradan getirilir; İbn Herme dedi:

أُحِبُّ الليلَ أَنّ خَيالَ سَلْمى،
إِذا نِمْنا، أَلمَّ بنا فَزارا
كأَنّ الرَّكْبَ، إِذ طَرَقَتْكَ، باتوا بمَنْدَلَ أَو بِقارِعَتَيْ قِمَارا

Ve **قِمار** da: Hind’de bir yerdir; ud oradan getirilir. Ve saç **طارَ** etti: uzadı; şairin sözü, İbnü’l-A‘râbî onu okuttu:

طِيرِي بِمِخْراقٍ أَشَمَّ كأَنه
سَلِيمُ رِماحٍ، لم تَنَلْه الزَّعانِفُ

**طِيرِي**; yani ona tutun. Ve **مِخْراق**: kadınların erişmediği kerim; yani **الزعانف** kadınları; yani asla aşağı bir kadınla evlenmedi.

**سَلِيم رِماح**; yani ona, yılan sokmuş gibi mızraklar isabet etmiştir. Ve **الطائرُ**: Cerîr b. Katâde’nin atıdır. Ve **ذو المَطارة**: bir dağdır.

Ve hadisteki sözü: Allah yolunda, atının dizginini tutan bir adam, onun sırtında **يَطِير** eder; yani onu cihadda koşturur; böylece ona uçmayı istiâre etti.

Ve Vâbısa hadîsinde: Osman öldürüldüğü vakit kalbim **مَطارَه**’ına **طارَ** etti; yani hevasının olduğu yöne meyletti ve ona bağlandı. Ve **المَطارُ**: uçuş yeri.
