# طين (ط-ي-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%8A%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Döllenmiş yumurta

- Harfler: ط - ي - ن
- Kur'an'da: 12 geçiş · 12 ayet · 3 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [طِينٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/siga/%D8%B7%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8D.md) | فِعْلٍ | Döllenmiş yumurta; Çamur | 8 | 8 | [6:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/ayet/6:2.md) |
| [الطِّينِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%86%D9%90.md) | الْفِعْلِ | Çamur | 3 | 3 | [3:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/ayet/3:49.md) |
| [طِينًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/siga/%D8%B7%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8B%D8%A7.md) | فِعْلًا | Döllenmiş yumurta | 1 | 1 | [17:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/ayet/17:61.md) |

## Mücavir kökler — 76 mücavir (102 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 10 ortak ayet · G² 57 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
2. [برص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B5.md) — 2 ortak ayet · G² 25 · Ebres alacadır, cüzzam hastalığı demektir
3. [كمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 25 · Kataraktlı
4. [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · Biçim gibi
5. [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Körük demektir
6. [ذخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ambara koyarsınız
7. [لزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B2%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Zamktır
8. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · “Tayr” kuş demektir
9. [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Berr kara parçası demektir
10. [كهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ve yetişkin
11. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Akan deredir
12. [سلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ağ demektir
13. [صرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kente hakim yüksek yerdir
14. [هامان](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ve Haman
15. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
16. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kulak demektir
17. [أيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yed el veya kol demektir
18. [قدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cemaatlerin toplandığı yerde önderin durduğu yerdir
19. [وقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Onun yakıtı
20. [نجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · نجل أنجيل “Necar” ağacı veya bir şeyi parlatan alet demektir
21. [بدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Badiye çöl demektir
22. [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Avuç demektir
23. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
24. [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beşik demektir
25. [بلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Belas kıl keçesi demektir
26. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Oğullar
27. [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Menua’, çıkılması zor, ulaşılması zor yer demektir
28. [تور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır
29. [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Taş demektir
30. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dal demektir
31. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kepçe, kefe demektir
32. [مري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · مري Eskimiş elbise
33. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
34. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 4 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
35. [أدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Edim dibalı deri demektir
36. [عيسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İsa
37. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ateş demektir
38. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hayr : At sürüsü demektir
39. [مريم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Meryem
40. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
41. [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
42. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İcl havuz demektir
43. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
44. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyt ev demektir
45. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
46. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
47. [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
48. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
49. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ad verilen
50. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Firavun
51. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kelime
52. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Yavru” demektir
53. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sicim bağıdır
54. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ekel pas demektir
55. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
56. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
57. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Musa
58. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
59. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
60. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%8A%D9%86/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طين |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | İlletli (ecvef-yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ترب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8.md), [صلصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B5%D9%84.md), [حمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3.md), [سلسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Su ile toprağın birleşmesiyle oluşan yoğrulabilir, şekil verilebilir ve katılaşabilen balçık |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın yeryüzü kökenli biyokimyasal ve maddi yaratılış ham maddesi, pişirilerek inşa malzemesine dönüştürülen cisim |
| Çekirdek Özet 3 | Şekil alma kabiliyeti ile fıtrî potansiyelin (cibilliyet) ve mühürlenme özelliğinin ontolojik temeli |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan kirli çamur veya atık balçık olarak algılayıp biçim alma, fıtrî yoğrulma ve mühür taşıma vasfını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طي | Katlanma, bükülme, sarılma, esneme ve biçim değiştirme potansiyeli taşıyan akışkan veya esnek yapı; [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) kökünde arınmış ve lezzetli kıvama gelme, [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) kökünde hafifleyip esnek hareketle havada süzülme anlamlarında görülür | ن | Esneklik ve katlanma hareketine süreklilik, yerleşme, kıvam, yoğunluk ve şekil alma kararlılığı katarak suyu tutan yapışkan ve biçimlenebilir balçığa dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Suyu ve toprağı kendi bünyesinde toplayıp kuşatan, dış etkiyi içine hapsedip yoğuran sınır |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Dışarıdan uygulanan el emeği, yoğurma, şekil verme ve işleme kabiliyeti |
| ن | Filiz, balık, tohum; süreklilik, çoğalma, canlılık | Belli bir formda sabitlenme, şekli muhafaza etme, tohumu barındırma ve can taşıma kapasitesi |
| طين | Kuşatan ve yoğrulup şekil alan cevherin kalıcı bir forma kavuşması | Maddenin dışarıdan biçimlendirilmeye hazır, suyu ve tohumu tutarak canlılığa beşiklik eden kararlı kıvama erişmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Su ile toprağın karışıp birbirine yapışmasıyla meydana gelen cıvık veya koyu balçık; yapıları sıvamakta kullanılan harç ve mektupları güvenceye almak için basılan mühür kili |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Mülemmis bir beytinde sert taşların üzerinin kille ve kireçle sıvanıp sağlamlaştırılmasını بِطانٍ على صُمّ الصُّفي وبِكِلِّسِ ifadesiyle anarak kökün mimari harç anlamındaki kullanımını şahitlendirmiştir |
| Erken Arapça kullanım | İbn Kuteybe ve erken dilcilerce aktarılan kadim kullanımda طِنتُ الكتابَ ifadesi bir belgenin açılmasını önlemek üzere üzerine ıslak kil sürülüp damgalanması ve طانه الله على الخير ifadesi de insanın hayra meyyal bir fıtrat üzere yoğrulması anlamında yer alır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde طين kökü, batı ve güney Sami şubelerinde yoğunlaşan, ıslak toprak, balçık ve kili karşılayan ortak bir leksikal tabana işaret eder. Klasik İbranicede טיט (tit) biçiminde görülen ve çamur, sıva balçığı veya sokak çamuru anlamına gelen sözcük, fonetik olarak dental sesin sertleşmesi ve genizcil /n/ sesinin varyantlarıyla bu kökle semantik bir yakınlık gösterir. Aramice ve Süryanicede ܛܝܢܐ (ṭīnā) kelimesi doğrudan harç, balçık, çamur ve kerpiç kili anlamında yaygın biçimde kullanılmıştır; özellikle yapı işlerinde kullanılan harç ve çömlekçi kili bu kökle adlandırılmıştır. Arapçada kök, yalnızca fiziksel çamur manasıyla sınırlı kalmamış; ecvef yapının getirdiği esneklikle hem binayı ve çatıyı sıvamak (tayyene) hem de resmi vesikaları mühürlemek (tâne) eylemlerine genişlemiştir. Ayrıca Arap semantik gelişiminde insanın yaratılış hamurunu ve doğuştan getirdiği seciyeyi ifade eden «tînet» kavramı, Sami dillerindeki ortak harç ve şekil verilebilir malzeme algısının felsefi ve ahlaki bir kavrama evrilmesini sağlamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | طين fiil ve isim türevleri | Asli anlamı su ve toprağın kaynaşmasıdır; buradan sıva yapmak, çamurla mühür basmak ve insanın seciyesini yoğurmak türetilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ܛܝܢܐ (ṭīnā), İbranice טיט (ṭīt) | Süryanicede balçık, yapı harcı ve çömlekçi toprağı; İbranicede çamur ve sıva anlamında ortak Sami mirasıdır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yapı kili izleri | Eski Mısır dilinde çamur ve harç bildiren bazı köklerle kavramsal paralellikler bulunsa da doğrudan fonetik süreklilik belgelenememiştir | Muhtemel |

Kaynak: Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طين | Anlamlı | Çamur, balçık, sıva harcı | Su ve toprağın karışımıyla oluşan yoğrulabilir madde; mühür kili | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [طني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86%D9%8A.md) | Anlamlı | İç organ yapışıklığı, dalak hastalığı | Dalağın kaburgaya yapışması veya su içmekten karnın şişmesi durumu | Yapışma ve su tutma yönüyle semantik akrabadır; Kur'an'da geçmez |
| يطن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu dizilişte üçlü kök türetilmemiştir | Fonetik uyuşmazlık nedeniyle mühmeldir |
| ينط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu dizilişte üçlü kök türetilmemiştir | Fonetik uyuşmazlık nedeniyle mühmeldir |
| [نطي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D9%8A.md) | Anlamlı | Uzaklaşmak, yay germek | Bir nesneyi uzatmak, çekip germek veya uzağa fırlatmak | Hedef kökle doğrudan anlam bağı zayıftır; Kur'an'da geçmez |
| [نيط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D8%B7.md) | Anlamlı | Asmak, bağlamak, iliştirmek | Bir şeyi bir yere raptetmek; kalbi göğse bağlayan ana damar (neyât) | Raptetme ve mühürleme işlevine kavramsal olarak yaklaşır; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طين | Merkez | Su ve toprak bileşimi balçık | Islaklık, yoğrulabilirlik, biçimlendirilebilirlik ve fıtrî öz | İnsanın ilk ve işlenebilir maddi ham maddesi |
| [ترب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8.md) | Komşu | Kuru toprak, yeryüzü tozu | Su içermeyen, ufalanmış, kuru ve ayrışık zemin tozu | Şekil almaz; suyla birleşmeden önce veya çürüdükten sonraki haldir |
| [صلصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B5%D9%84.md) | Komşu | Kurumuş, çınlayan pişkin balçık | Suyunu kaybedip sertleşmiş, ses veren kuru çamur | طين aşamasından sonraki kuruma ve katılaşma evresidir |
| [حمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3.md) | Komşu | Kokuşmuş, rengi kararmış balçık | Beklemiş, fermantasyona uğramış, organik dönüşüm geçirmiş çamur | Maddenin kimyasal başkalaşım ve olgunlaşma evresini vurgular |
| [سلسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84.md) | Komşu | Süzülmüş öz, sülâle | Bir maddeden çekilip çıkarılan arı ve seçkin kısım | Çamurun içinden ayrıştırılan saf cevheri ifade eder |
| [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) | Zıt | Işık, letâfet, maddesizlik | Ağırlığı, yoğunluğu ve şekilsel kütlesi olmayan latif varlık boyutu | طين kökünün kesafetine ve maddi ağırlığına zıt latif ilkedir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طين | Çamur, balçık, kil | Islak toprak harcı, mühür kili ve insanın yaratılış maddesi | Kesin |
| Latince | Lutum, argilla | Balçık, çömlekçi kili | Lutum genel çamuru, argilla ise işlenebilir beyaz kili karşılar; yaratılış metaforunda argilla öne çıkar | Güçlü |
| İngilizce | Clay, mud, mire | Kil, balçık, çamur | Clay şekil verilebilirliği ve çömlekçilik potansiyelini, mud ise yalnızca ıslak toprağı karşılar | Kesin |
| Almanca | Ton, Lehm, Schlamm | Kil, balçık, çamur | Lehm ve Ton yoğrulabilir ve yapı malzemesi olan kili ifade ederek kökün Kur'an'daki nüansına tam uyar | Kesin |
| Fransızca | Argile, glaise, boue | Kil, balçık çamuru | Argile heykeltıraşlık ve yaratılış bağlamındaki biçimlenebilir maddeyi karşılar | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| طِينٍ | İnsanın biyolojik ve fiziki ilk maddesi | Hz. Âdem’in ve beşer türünün yaratılış başlangıcı; En'âm [6:2](https://lisan.digital/tr/ayet/6:2.md), Mü'minûn [23:12](https://lisan.digital/tr/ayet/23:12.md), Sâd [38:71](https://lisan.digital/tr/ayet/38:71.md) |
| طِينٍ لَازِبٍ | Yapışkan, birbirini tutan cıvık çamur | Yaratılışın ilk evresindeki bağlayıcı kıvam; Sâffât [37:11](https://lisan.digital/tr/ayet/37:11.md) |
| طِينًا | Varlık kütlesi ve ontolojik köken | İblis'in üstünlük iddiasında insanı küçümsemek için andığı madde; İsrâ [17:61](https://lisan.digital/tr/ayet/17:61.md), A'râf [7:12](https://lisan.digital/tr/ayet/7:12.md) |
| كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ مِنَ الطِّينِ | Şekillendirilebilir, suret verilebilir kütle | Hz. İsa’nın çamurdan kuş sureti yapıp can üflemesi mucizesi; Âl-i İmrân [3:49](https://lisan.digital/tr/ayet/3:49.md), Mâide [5:110](https://lisan.digital/tr/ayet/5:110.md) |
| حِجَارَةً مِنْ طِينٍ | Pişirilmiş, taşlaşmış azap maddesi | Lût kavminin üzerine yağdırılan sertleşmiş balçık taşları; Zâriyât [51:33](https://lisan.digital/tr/ayet/51:33.md) |
| فَأَوْقِدْ لِي يَا هَامَانُ عَلَى الطِّينِ | Tuğla ve kerpiç üretiminde inşa harcı | Firavun’un kule yaptırmak için ateşte pişirttiği yapı malzemesi; Kasas [28:38](https://lisan.digital/tr/ayet/28:38.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratılış ve ontoloji | İnsanın topraktan yaratılmasının ateşle (cin/şeytan) kıyası; maddenin üstünlük ölçüsü olup olamayacağı | Kesafet ve tevazu unsuru olarak cismani cevher |
| Fıkıh | Taharet ve necaset | Yollardaki çamurun (tînü'ş-şevâri') necis sayılıp sayılmayacağı ve kerpiçle teyemmüm imkânı | Arındırıcı veya bulaşıcı fiziksel madde |
| Tefsir | Ahsen-i takvîm ve hilkat | Çamurun aşamaları (türâb, tîn, hame-i mesnûn, salsâl) arasındaki kronolojik ve semantik mertebeler | Can taşımaya hazır hale gelen biyokimyasal dönüşüm merhalesi |
| Hadis | Fıtrat ve mühürleme | İnsanın yaratılış hamurunun niteliği ve tînet kavramı üzerinden kader ve cibilliyet rivayetleri | İlahi iradenin fıtrata vurduğu silinmez damga ve kabiliyet |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış hiyerarşisi | Ontolojik kök | Tevazu ve ubudiyet zemini | İnsana kibirlenmemesini, kökeninin basit bir çamur olduğunu hatırlatır | Kesin |
| İlmi | Maddenin halleri ve biyogenez | Organik zemin | Biyokimyasal matris | Yaşamın inorganik mineraller ile suyun birleştiği killi ortamda filizlenmesi | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve kibir eleştirisi | Fani kütle | Tiranlığın temelsizliği | Firavun'un kule inşa etme hırsı ve İblis'in ırkçı kibri çamur üzerinden hicvedilir | Güçlü |
| İktisadi | İmalat ve mimari | Temel sanayi girdisi | İnşa ve üretim kaynağı | Kerpiç, tuğla ve çömlek üretiminin en ucuz ve erişilebilir hammaddesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Polimerleşme ve koloidal süspansiyon | Koloid sistemlerde katı parçacıkların sıvı içinde asılı kalarak jel kıvamı kazanması, dış kuvvetle plastik deformasyona uğrayıp kuruyunca sertleşmesi fiziksel kille birebir örtüşür | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyalizasyon ve karakter inşası (plastisite) | İnsan zihninin ve kişiliğinin çocuklukta yoğrulabilir bir hamur (tînet) gibi olması, çevresel etkiyle biçimlenip zamanla katılaşarak kalıcı karaktere dönüşmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | طين kelimesini yalnızca üstü başı kirleten atık sokak çamuru veya değersiz bir tortu olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Suyun hayat verici gücüyle toprağın minerallerini birleştiren, ilahi nefayı kabul edebilecek en yüksek plastik ve biyolojik altyapıyı temsil etmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın maddesini bütünüyle bayağı ve aşağılık sayarak İblis'in «ben ondan üstünüm» yanılgısına düşmek; maddenin potansiyelini ve emaneti yüklenme kabiliyetini inkar etmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın ontolojik sınırlarını, varoluşsal başlangıcını ve kibre karşı tek panzehir olan fıtrî acziyetini en yalın biçimde ilan eden kavramsal mihverdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Âdem’in yaratılışı ve İblis ile yüzleşme sahnelerinde, Hz. İsa’nın peygamberlik mucizelerinde ve helak edilen kavimlere atılan taşlaşmış çamur tehdidinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendi kendine yeten, aşkın bir soy kütüğüne sahip olduğu vehmini yıkar; ontolojik kökenin maddiliğini kabul etmeyi kibirden arınmanın şartı kılar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Su ve toprağın yoğrularak şekil verilebilir plastik kıvama gelmiş hali olan balçık, harç ve mühür kili.
- Soyut anlam: İlahi iradenin ve dış tesirlerin biçimlendirmesine tam teslimiyet gösteren fıtrî hamur, şekillenebilirlik ve kabiliyet (cibilliyet).
- Sistematik karşılık: İnorganik elementlerin su vasıtasıyla organik canlılığa geçiş basamağı; kibir ile kulluk arasındaki ontolojik ayrım çizgisi.
- LaTeX modeli: $$M = f(S \cup T) \xrightarrow{\Phi} F \xrightarrow{\Delta} K$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$ su bileşenini, $T$ kuru toprak veya mineral tabanını temsil eder. Bunların birleşimi $S \cup T$ ve yoğrulma fonksiyonu $f$ sonucunda plastik balçık kütlesi $M$ meydana gelir. Bu kütle, dışsal biçimlendirici irade veya etki $\Phi$ vasıtasıyla belirli bir surete $F$ ulaşır. Zaman, kuruma veya fırınlanma süreci $\Delta$ ile nihai sert ve dayanıklı form olan $K$ durumuna erişir. Model, طين kökünün yoğrulma, şekil alma ve katılaşma döngüsünü sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (12 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%8A%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/ayet/3:49.md) — الطِّينِ

وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): O’nu İsrailoğullarına peygamber olarak gönderecek ve onlara şöyle diyecektir: Ben, size Rabbınızdan bir ayet getirdim. Ben, size çamurdan kuş gibi bir şey yapıp ona üfleyeceğim de Allah’ın izniyle, hemen kuş olacak. Anadan doğma körleri ve alacalıları iyi edeceğim. Allah’ın izniyle ölüleri dirilteceğim. Yediklerinizi ve evlerinizde sakladıklarınızı da size haber vereceğim. Eğer iman edenlerden iseniz; elbette bunda sizin için ayet vardır.

### [Maide 5:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/ayet/5:110.md) — الطِّينِ

إِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Hani Allah; Ey Meryem oğlu İsa; senin ve ananın üzerindeki nimetimi hatırla, demişti. Hani seni, Ruh’ül-Kudüs ile desteklemiştim. Beşikte iken de, yetişkin iken de insanlar la konuşuyordun. Hani sana; kitabı, hikmeti Tevrat’ı ve İncil’i öğretmiştim. Hani sen; Benim iznimle çamurdan kuş gibi bir şey yapıyordun da içine üflüyordun ve Benim iznimle kuş oluyordu. Hani sen; anadan doğma körü ve abraşı Benim iznimle iyi ediyordun. Hani; ölüleri Benim iznimle diriltiyordun. Ve hani, İsrailoğullarını senden çekmiştim, kendilerine apaçık ayetler getirdiğin zaman içlerinden küfredenler; bu apaçık bir büyüdür, demişti.

### [En'am 6:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/ayet/6:2.md) — طِينٍ

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضَى أَجَلًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ

Meal (IK): O’dur; sizi, bir çamurdan yaratan. Sonra da size bir ecel tayin eden. Bir de O’nun katında belli bir ecel vardır. Siz hala şüphe edip durursunuz.

### [Araf 7:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/ayet/7:12.md) — طِينٍ

قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ

Meal (IK): Buyurdu ki: Sana emretmişken secdeden seni alıkoyan nedir? Dedi ki: Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.

### [İsra 17:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/ayet/17:61.md) — طِينًا

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا

Meal (IK): Hani meleklere demiştik ki: Adem’e secde edin. Onlar secde etmilerdi. Sadece İblis müstesna. Ve demişti ki: Çamurdan yaratmış olduğuna mı secde edeceğim?

### [Müminun 23:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/ayet/23:12.md) — طِينٍ

وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, insanı; çamurdan, süzme bir özden yarattık.

### [Kasas 28:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/ayet/28:38.md) — الطِّينِ

وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَاأَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَاهَامَانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكَاذِبِينَ

Meal (IK): Firavun da dedi ki: Ey ileri gelenler; sizin, benden başka bir tanrınız olduğunu bilmiyorum. Ey Haman; haydi, benim için çamurun üzerinde ateş yak da, bana büyük bir kule yap. Çıkar da belki Musa’nın tanrısını görürüm. Doğrusu onu yalancılardan sanıyorum.

### [Secde 32:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/ayet/32:7.md) — طِينٍ

الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ

Meal (IK): Ki, yarattığı her şeyi güzel yaratan O’dur. İnsanı yaratmaya da çamurdan başlamıştır.

### [Saffat 37:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/ayet/37:11.md) — طِينٍ

فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمْ مَنْ خَلَقْنَا إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ

Meal (IK): Onlara sor; yaratış bakımından kendileri mi daha zordur, yoksa bizim yaratmış olduklarımız mı? Doğrusu Biz; onları cıvık bir çamurdan yarattık.

### [Sad 38:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/ayet/38:71.md) — طِينٍ

إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ

Meal (IK): Hani Rabbın meleklere demişti ki: Ben, çamurdan bir insan yaratacağım.

### [Sad 38:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/ayet/38:76.md) — طِينٍ

قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ

Meal (IK): Dedi ki: Ben ondan daha hayırlıyım. Beni ateşten yarattın, onu çamurdan yarattın.

### [Zariyat 51:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/ayet/51:33.md) — طِينٍ

لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ طِينٍ

Meal (IK): Ki; üzerlerine çamurdan taşlar yağdıralım.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء والنون و و ا ي ء معهما
ط ن و، ن ط و، و ط ن، ن و ط، ط ن ي، ط ي ن، ط ن أ مستعملات
طنو:

الطُّنُوُّ: الفُجور، يقال: طنا إليها، وقَوْم طُناةٌ: زناة، وقيل: ما طَنَوْتُ، وما طَنَيْتُ وما تطنّيت لكذا، أي: ما تَعَرَّضْتُ له، يعني: ما تَسَكَّعْتُ له، وما دنوت منه.
نطو:
الإنطاء: لغةٌ في الإعطاء.
والنَّطاةُ: حُمَّى تأخذ أهل خَيْبَر، وقيل: النَّطاةُ عينٌ بخبير تأخذ بحمّى شديدة.
وطن:
الوَطَنُ: مَوْطِنُ الإنسان ومَحَلُّهُ وأوطانُ الأغنام: مَرابضُها التي تأوي إليها، ويُقال: أَوْطَنَ فلانٌ أرضَ كذا، أي: اتّخذها مَحَلاًّ ومَسْكَناً يُقِيمُ بها، قال رؤبة:
حتّى رَأَى أَهْلُ العِراقِ أَنَّني
أَوْطَنْتُ أرضا لم تكُنْ من وَطني
والمَوْطِنُ: كلّ مكان قام به الإنسانُ لأمرٍ.
وواطنتُ فُلاناً على هذا الأَمْر، أي: جعلتما في أَنْفُسِكما أن تعملاه وتفعلاه، فإذا أردت: وافَقْتُهُ قلتَ: واطَأْتُهُ. وتقول: وَطَّنْتُ نفسي على الأَمْر فتَوَطَنَّتْ، أي: حملتها عليه فَذَلَّتْ، قال كثيّر:
وقلتُ لها يا عَزُّ: كلُّ مُصِـيبةٍ		إذا وُطِّنَتْ يَوْماً لها النَّفْسُ ذَلَّتِ
نوط:
النَّوْطُ: مصدر ناط ينوط نَوْطاً، تقول: نُطْتُ القِرْبةَ بنياطها نَوْطاً، أي: علّقتها.
والنَّوْط: علق شيء يُجْعل فيه تَمْر ونحوه، أُو ما كان يعلّق من محمل وغيره.
والمَنُوطُ: جرابٌ صغيرٌ يُجْعلُ فيه التَّمْر وما شاكله.
والنَّوْط: جُلَيْلةٌ صغيرةٌ تَسَعُ خمسين منّاً، أو أقلّ، وجَمْعُهُ نياطٌ تُسْتَخَفُّ لحَمْلِ الزّادِ إلى مكّة، أو إلى سَفَرٍ.
وناط عنّي فلانٌ، أي: تباعد.
وفلانٌ مَنُوطٌ بفُلانٍ إذا أَحَبَّهُ وتعلّق بحَبْله.
والنِّياطُ: عِرْقٌ غليظٌ قد عُلِّق به القَلْبُ من الوَتين، وجَمْعُه: أَنْوِطة، وإذا لم تُرِدْ به العَدَد جاز أن تقول للجميع: نُوط، لأنّ الياء في النِّياط في الأصل: واو. وإنّما قيل لبُعد المغازة: نياط، لأنّها مَنُوطةٌ بفلاة أخرى تتّصل بها لا تكادُ تَنْقطع.
قال الخيليل: المدّات الثلاث منوطات بالهمز، ولذلك قال بعضُ العَرَب في الوقوف: افعليء وافْعَلأ وافْعَلُؤ. فهمزوا الياء والألف والواو حين وقفوا. قال العجّاج:
وبلدة نياطُها نَطيّ
أي: بعيد، إنّما أراد: نيط، فقلت، كما قالوا قَوْس وقِسِيّ، وفي الحديث: أمّا أنا فآخذ في نيطي بعد الموت معناه: طريقُه بعيدٌ، وسَفَرُه بَعيِدٌ.
والتَّنَوُّطُ: طائرٌ مِثْلُ العُصْفُور، وفي لغة أخرى: تُنَوِّط على تُفَعِّل، وهذه نادرة.
طنى:
الطَّنَى: لُزُرقُ الرِّئةِ بالأَضْلاع، حتّى ربّما اسْوَدَّتْ وعَفِنَتْ، وأكْثَرُ ما يُصِيبُ ذلك الإبِل، قال:
من داءِ نَفْسي بَعْدَ ما طَنِيتُ
مِثْلَ طَنَى الإبْلِ وما ضَنِيتُ
طين:
الطِّينُ: معروف طِنْتُ الكِتابَ طَيْناً: خَتَمْتُهُ بطِينةٍ، وطَيَّنْتُ البَيْتَ تَطبيناً والطِّيانةُ: حِرْفةُ الطَّيّانِ.
والطّيّانُ في وَصْف الثَّوْر: الطّاوي البَطْنِ من الطَّوَى وهو الجُوع.
طنأ:
الطَّنْءُ في بَعْض الأَشْعار: اسمٌ للرَّمادِ الهامِدِ. والطِّنْءُ: الفُجور، ويُقالُ: قَوْمٌ طناةٌ زناة.

##### Türkçe

باب **الطاء** ve **النون** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ط ن و**، **ن ط و**، **و ط ن**، **ن و ط**، **ط ن ي**، **ط ي ن**، **ط ن أ** kullanımdadırlar.

**طنو**:

**الطُّنُوُّ**: fısk; denir ki: **طنا** ona; ve **قَوْم طُناةٌ**: zâniler; ve denildi: **ما طَنَوْتُ** ve **ما طَنَيْتُ** ve **ما تطنّيت** şu şeye, yani: ona maruz kalmadım; yani: onun için serserilik etmedim; ve ona yaklaşmadım.

**نطو**:
**الإنطاء**: **الإعطاء**’da bir dildir (lehçedir).
Ve **النَّطاةُ**: Hayber halkını tutan bir humma; ve denildi: **النَّطاةُ** Hayber’de bir pınardır; şiddetli bir humma ile tutar.

**وطن**:
**الوَطَنُ**: insanın yurdu ve yeri; ve koyunların **أوطانُ**’ı: kendisine sığındıkları ağıllarıdır; ve denilir: falan kimse **أَوْطَنَ** şu toprağı, yani: onu bir yer ve bir mesken edindi; orada ikamet eder. Rü’be dedi ki:
حتّى رَأَى أَهْلُ العِراقِ أَنَّني
أَوْطَنْتُ أرضا لم تكُنْ من وَطني
Ve **المَوْطِنُ**: insanın bir iş için durduğu her yer.
Ve falanla bu iş üzerine **واطنتُ**, yani: ikiniz de nefislerinizde onu yapmayı ve işlemeyi kararlaştırdınız; eğer “ona muvafakat ettim”i murat edersen: **واطَأْتُهُ** dersin. Ve dersin: nefsi şu iş üzerine **وَطَّنْتُ** da o da **فتَوَطَنَّتْ**, yani: onu ona yükledim de boyun eğdi. Kesîr dedi ki:
وقلتُ لها يا عَزُّ: كلُّ مُصِـيبةٍ		إذا وُطِّنَتْ يَوْماً لها النَّفْسُ ذَلَّتِ

**نوط**:
**النَّوْطُ**: **ناط ينوط نَوْطاً**’ın masdarı; dersin: kırbayı askı damarıyla **نُطْتُ** **نَوْطاً**, yani: onu astım.
Ve **النَّوْط**: içine hurma ve benzeri konulan bir asılı şey; yahut mahmil ve benzerinden asılan şey.
Ve **المَنُوطُ**: içine hurma ve benzeri konulan küçük bir torba.
Ve **النَّوْط**: elli menn’i, yahut daha azını alan küçük bir çuval; bunun çoğulu **نياط**’tır; azığı Mekke’ye yahut bir sefere taşımak için hafif tutulur.
Ve falan kimse benden **ناط**, yani: uzaklaştı.
Ve falan, falana **مَنُوطٌ**’tur; onu sevdiği ve ipine tutunduğu zaman.
Ve **النِّياطُ**: kalbin **الوتين**’den onunla asılı olduğu kalın bir damardır; bunun çoğulu: **أَنْوِطة**. Eğer onunla sayıyı murat etmezsen, hepsi için **نُوط** demen caiz olur; çünkü **النِّياط**’taki **الياء** aslında **واو**dur. Ancak, menzilin uzaklığı sebebiyle **نياط** denildi; çünkü o, neredeyse kopmayacak şekilde ona bitişen başka bir ıssızlığa bağlıdır.
El-Halîl dedi ki: üç uzatma (**المدّات الثلاث**) hemzeye bağlıdır; bu yüzden Araplardan bazıları vakıfta şöyle dedi: **افعليء** ve **وافْعَلأ** ve **وافْعَلُؤ**. Vakfettiklerinde **الياء**’yı ve **الألف**’i ve **الواو**’yu hemzelediler. El-Acçâc dedi ki:
وبلدة نياطُها نَطيّ
Yani: uzak; ancak **نيط**’u murat etti; ben de, onların **قَوْس** ve **قِسِيّ** dedikleri gibi söyledim. Ve hadiste: “أما أنا فآخذ في نيطي بعد الموت” mânâsı: onun yolu uzaktır ve seferi uzaktır.
Ve **التَّنَوُّطُ**: serçeye benzer bir kuştur; başka bir dilde: **تُنَوِّط** “**تُفَعِّل**” üzere; bu nadirdir.

**طنى**:
**الطَّنَى**: kaburgalarla akciğerin morarması; hatta bazen kararır ve kokar; bunun en çok isabet ettiği develedir. Dedi ki:
من داءِ نَفْسي بَعْدَ ما طَنِيتُ
مِثْلَ طَنَى الإبْلِ وما ضَنِيتُ

**طين**:
**الطِّينُ**: bilinen (çamur). **طِنْتُ** kitabı **طَيْناً**: onu bir çamur parçasıyla mühürledim. Ve evi **طَيَّنْتُ** **تَطبيناً**; ve **الطِّيانةُ**: **الطَّيّانِ**’ın mesleğidir.
Ve öküzün vasfında **الطّيّانُ**: **الطَّوَى**’dan, yani açlıktan, karnı içe çökmüş olan.

**طنأ**:
**الطَّنْءُ** bazı şiirlerde: sönmüş külün bir adıdır. Ve **الطِّنْءُ**: fısk; ve denilir: **قَوْمٌ طناةٌ** zâniler.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الطينُ معروف، والطينَةُ أخصُّ منه. وطَيَّنْتُ السَطح، وبعضهم ينكره ويقول: طِنْتُ السطح فهو مَطينٌ. وأنشد:
فأبْقَى باطِلي والجِدُّ منها		كدُكَّانِ الدَرابِنَةِ المَطينِ
والطينَةُ: الخِلْقَةُ والجِبِلَّة. يقال: فلانُ من الطينة الأولى. وطانَ فلان كتابَه: ختَمه بالطينِ. ابن السكيت: طانَهُ الله على الخيرِ وطامَهُ، أي جَبَله عليه. وأنشد:
ألا تلكَ نفسٌ طينَ فيها حَياؤُها
ويومٌ طانٌ ومكانٌ طانٌ. وأرضٌ طانةٌ: كثيرة الطينِ.

##### Türkçe

**الطينُ** bilinen (şey)dir; **الطينَةُ** ise ondan daha özeldir. **وطَيَّنْتُ** **السَطح**: satıhı çamurla sıvadım; bazıları bunu inkâr eder ve der ki: **طِنْتُ** **السطح**; o da **مَطينٌ**dur. Ve şu beyit okunmuştur:
فأبْقَى باطِلي والجِدُّ منها		كدُكَّانِ الدَرابِنَةِ **المَطينِ**

**والطينَةُ**: **الخِلْقَةُ** ve **الجِبِلَّة** (yaratılış ve tabiat). Denir ki: falan kimse **من الطينة الأولى** (ilk hamurdan/ilk yaratılıştan)dır. Ve falan kimse kitabını **طانَ** etti: onu **بالطينِ** (çamurla) mühürledi. İbnü’s-Sikkît: Allah onu hayır üzere **طانَهُ** ve **طامَهُ**; yani onu bunun üzerine yoğurdu. Ve şu beyit okunmuştur:
ألا تلكَ نفسٌ **طينَ** فيها حَياؤُها

Ve **يومٌ طانٌ** ve **مكانٌ طانٌ**: çamurlu gün ve çamurlu yer. Ve **أرضٌ طانةٌ**: çamuru çok (olan).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط ن ( وايء )
طين ، طنى ، وطن ، نوط ، نيط ، نطا ، طون ، نأط .
طين : قال الليث : الطِّين معروف ، يقال : طِنْتُ الكتابَ طَيْناً جَعَلْتُ عليه طِيناً لأخْتِمه به ، وقال الله جلّ وعزّ : ( قَالَ أَءَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا ) ( الإسراء : 61 ) .
قال أبو إسحاق : نَصَب طيناً على الحال ، أي خلقْتهُ في حال طِينيَّتِهِ .
قال الليث : ويقال طَيَّنْتُ البيتَ والسَّطح ، والطِّيانَة حِرْفَة الطَّيَّان ، وأما الطيّان من الطَوَى ، وهو الجوع فليس من هذا ، والطِّينةُ ، قِطعة من الطِّين يُختَم بها الصَّكّ ونحوُه .
أبو عبيد عن الأحمر : طانَه اللَّهُ على الخَيْر وطامَه يَعني جَبَلَه ، وهو يطِينُه ، وأَنشدَ :
أَلا تِلكَ نفسٌ طِينَ مِنْها حَياؤُها
ويقال : لقد طانَنِي اللَّهُ على غير طِينتك .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : طانَ فلانٌ وطَام إذا حَسُنَ عَملُه . يقال : ما أحسنَ ما طَامَه وطَانه . اللّحياني : يَوْم طانٌ ذو طِين .
طنى : قال الليث : الطنَى لزُوق الرِّئة بالأضلاع حتى ربما عَفِنتْ واسودّت وأكثرُ ما يُصيبُ الإبل ، وبعيرٌ طَنٍ ، وقال رؤبة :
مِن داءِ نَفْسِي بعدما طَنيتُ
مِثلَ طَنَى الإبلِ وما ضَنِيتُ
أي بَعْدَ ما ضَنِيت ، أبو عبيد : الطنَى لُزوق الطِحَال بالجَنْب .
وقال الحارث بن مُصرف :
أَكْويه إمَّا أَرادَ الكَيَّ مُعْترِضاً
كيَّ المُطَنِّي من النَّحْرِ الطَّنَى الطَّحِلاَ
قال : المُطنِّي : الّذي يُطَنِّي البعيرَ إذا طَنَى .
قلت : الطنَى يكون في الطِّحال كما قال أبو عبيد ورَواه عن الأصمعي .
وقال اللحيانيّ : رجُلٌ طَنٍ ، وهو الّذي يُحَمّ غِبّاً فيعظُمُ طِحَالُه ، وقد طَنِيَ طَنى .
قال : وبعضُهم يهمِز فيقول : طَنِىء يطنأ طَنَأً فهو طَنيءٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابيْ : أطْنَى الرجلُ إذا مال إلى الطَّنَى وهو الرِّيبَةُ والتُّهْمَةُ ، أَطْنَى إذا مال إلى الطّنّى وهو البِساط فنام عليه كَسَلاً . قال : أَطْنَى إذا مال إلى الطَّنَى ، وهو المنزل ، وأَطنَى إذا مال إلى الطَّنَى فشَرِبه وهو الماء يَبْقَى أسفلَ الحَوض ، وأَطْنَى إذا أَخَذَه الطَّنَى وهو لُزوق الرّئة بالجَنْب .
وقال ابن الأعرابيّ أيضاً : الطَنْءُ الرِّيبة والطِّنْءُ : الأرض البَيْضاء ، والطِّنءُ الروضة ، وهي بقيّة الماء في الحَوْض .
أبو عُبيد عن الأُمَويّ : الطِّنءُ : المنزِل . وقال شِمر : الطَّنْءُ الرِّيبة والتهمة . وأنشد الفرّاء :
كان على ذي الطِّنْءِ عَيْناً بَصِيرة
وفي النوادر : الطِّنْءُ شيءٌ يُتَّخَذ لصَيد السِّباع مثل الزُّبْية .
وقال الليث : الطّنْء في بعض الشعْر اسمٌ للرّماد الهامد ، والطِّنْء : الفُجور ، قال : ويقال : قوم طُنَاةٌ زُناةٌ . وأخبرَني المنذريُّ عن أبي الهيْثم أنّه يُقال : لدَغَتْهُ حيّة فأطنَتْهُ إذا لم تَقتُله ، وهي حيَّةٌ لا تُطْنِىءُ أي لا تُخطِىء . والإطناء مِثل الإشواء .
سلمة عن الفرّاء : الأطناءُ الأهواءُ ، والأطناء : العَطيَّات .
أبو تراب عن شمِر : طَنَأْتُ طُنُوءاً وزَنَأْتُ إذا استحْيَيْتُ . قال : وقاله الأصمعيّ ، ولم يَعْرِفه أبو سعيد . أبو زيد ، يقال : رُمِيَ فلانٌ في طِنْئِه وفي نَيْطِه ، وذلك إذا رُمِيَ في جَنازَتِه ومعناه إذا مات .
وطن : قال الليث : الوَطنُ مَوْطِن الإنسان ومَحَلُّه قال : وأَوْطانُ الغَنَم مَرابِضُها التي تأْوِي إليها . ويقال : أَوْطَن فلانٌ أرضَ كذا وكذا ، أي اتَّخَذَها مَحَلاًّ ومَسْكناً يقيم فيها ، قال رؤبة :
حتى رأى أهلُ العراقِ أنَّني
أوطنْتُ أرضاً لم تكن من وَطَني
وأمّا الوَطَن فكلّ مكان قام به الإنسان لأمرٍ فهوَ مَوْطن له ، كقولك : إذا أتيتَ فوقفتَ في تلك المواطنِ فادْعُ اللَّهَ لي ولإخواني ، وتقول : واطَنْتُ فلاناً على هذا الأمر إذا جعلْتُما في أَنْفُسِكُما أن تَفْعَلاه ، فإذا أردتَ معنَى وافَقْتَهُ قلتَ : وأَطَأْته ، وتقول : وَطَّنْتُ نفسي على أمرٍ
فتوطَّنَتْ ، أي حَمْلتُها فذَلَّتْ ، وقال كُثَيّر :
وقلتُ لها يا عَزُّ كلُّ مصيبَةٍ
إذا وُطِّنتْ يوماً لها النفسُ ذَلّتِ
أبو نصر عن الأصمعيّ : هو المَيْدَان والمِيطان بفتح الميم من الأوَّل وكسرِها من الثاني : وَرَوَى عَمرو عن أبيه أنه قال : هي المَياطِين والمَيادِين .
نوط نيط : قال الليث : النَّوْط مصدرُ ناط يَنُوط نَوْطاً ، تقول : نُطْتُ القِرْبةَ بنِياطها نَوْطاً .
أبو عُبيد : النَّوْطُ : الجُلّةُ الصغيرة فيها التَّمر ، رواه عن أبي عَمرو ، وسمعتُ البَحْرانِيِّينَ يُسمُّون الجِلالَ الصِّغار المكنوزة بالتمر التي تُعلَّق بعُراها من أَقْتاب الحَمولة نِياطاً ، واحدُها نَوْط .
وفي الحديث : ( أنّ وَفْدَ عبد القيس قَدِموا على رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فأَهدَوا له نَوْطاً من تَعْضُوضِ هَجَرَ ) ، أي أهْدَوا له جُلَّةً صغيرة من تَمْر التَّعْضُوض ، وهو من أسرَى تُمْرَان هَجَرَ أَسْود جَعْدَ لَحيم عَذْب الطَّعم شديد الحلاوة . وقال الليث : النِّياط عِرْقٌ غَلِيظٌ قد عُلِّق به القَلْب من الوَتِين وجمعُه أَنْوِطَة فإذا لم تُرِد العَدَدَ جاز أن تقول : للجمع : نوطٌ لأنّ الياء التي في النِّيَاط واوٌ في الأصل ، وإنما قيل لبُعْدِ الفَلاة : نِيَاط لأنّها مَنُوطةٌ بفَلاةٍ أخرى تَتَّصِل بها .
وقال رؤبة :
وبلدةٍ بَعيدةِ النِّياطِ
ويقال : انتاطَتْ المغازي أي بَعُدَتْ ، من النَّوط ، وانْتَطَتْ جائزٌ على الْقَلْبِ . قال رؤبة :
وبلدةٍ نِياطُها نَطِيُّ
أراد نَيِّطٌ فقلب ، كما قالوا : في جمع قَوْسٍ قِسِيّ .
وقال الخليل : المدّاتُ الثلاثُ مَنُوطات بالهمز ، ولذلك قال بعضُ العرب في الوقوف : أفْعَلِىءْ وأَفْعَلَأْ وأفْعَلؤْ فهَمَزوا الألفَ والياء والواو حِينَ وَقفوا .
أبو عبيد عن أبي عمرو : التَّنَوُّطُ طَيرٌ واحدتُها تَنَوُّطة ، ويقال : تُنَوِّط ، واحدتها تُنَوِّطةٌ .
قال الأصمعيّ : وإنَّما سُمِّيَ تنَوّطاً لأنَّه يُدَلِّي خُيوطاً من شجرةٍ ثم يُفرخُ فيها .
وقال أبو زيد : نحو ذلك .
شَمِر عن ابنَ الأعرابي : بئر نَيِّط إذا حُفِرَتْ فأتَى الماءَ من جانبٍ منها فسال إلى قَعْرِها ، ولم تَعِنْ من قعرها بشيء ، وأنشد فقال :
لا تَسْتَقِي دِلاؤُها من نَيِّطِ
ولا بَعيدٍ قَعْرُها مَخْرَوِّطِ
وقال أبو الهَيْثَم : النَّيِّط : المَوْت ، والنَّيِّط : العَيْن في البئر قبل أن تصلَ إلى القَعْر .
وقال أبو عبيد : بعيرٌ مَنُوطٌ ، وقد نِيطَ : لونه نَوْطةٌ إذا كان في حَلْقِه وَرَم ، ورجل
مَنُوطٌ بالقوم : ليس من مُصاصِهِمْ وقال حسّان :
وأنت مَنُوط نِيطَ من آلِ هاشمٍ
كما نِيطَ خَلْفَ الراكبِ القَدَح الفَرْدُ
أبو عبيد عن أبي زيد والأمويّ : النَّيْط الموت ، قال : وقال الأصمعيّ : يقال للبعير إذا وَرِمَ نَحْرُه وأرفاغُه قد نِيطَ : له نَوْطةٌ ، قال ابن أحمر :
ولا عِلْمَ لي ما نَوْطَةٌ مُستكنَّةٌ
ولا أيُّ مَن فارقت أَسْقِي سِقائيا
قال : ويقال : رَماه الله بالنَّيْط ، وهو الموت .
قلت : إذا خُفِّف فهو مِثلَ الهَيْن والهَيِّن واللَّيْن واللَّيِّن ، ورُوِي عن عليّ أنه قال لمعاوية : إنه ما بَقِيَ من بني هاشم نافخُ ضَرْمَةٍ إلا طُعِنَ في نَيْطه ، معناه ما بقيَ منهم أحد وأنهم ماتوا كلهم .
شَمِر عن ابن شُمَيل : النَّوْطةُ ليست بوادٍ ضَخْم ولا بتَلْعةٍ هي بينهما .
وقال ابن الأعرابي : النَّوْطةُ : المكان فيه شجرٌ في وسطه وطَرَفَاهُ لا شجرَ فيها ، وهو مُرتفِع عن السَّيْل .
وقال أعرابي وصف غيثاً : أصابنا مَطرُ جَوْد ، وإنَّا لَبِنَوْطَةٍ فجاء بِجارِّ الضَّبُع .
نطا : قال الليث وغيرُه : الإنطاء لغةٌ في الإعطاء .
وفي الحديث : إنَّ مالَ اللَّهِ مَسْؤُولٌ ومُنْطًى ، أي مُعْطًى .
ورَوَى سَلمة عن الفرّاء : الأنطَاء : العَطِيَّات .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : رَوَى الشَّعْبِيُّ أن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) قال لرجل : أنِطه كذا وكذا ، أي أَعْطِه .
قال : وقال زيد بن ثابت : كنتُ مع النّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) وهو يُملي عليَّ كِتاباً ، وأنا أستَفْهِمه ، فاستأذن رجلٌ عليه ، فقال لي : أنْطُ أي اسكُت . قال ابن الأعرابيّ : فقد شَرَّف النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) هذه اللُّغة وهي حميريَّة .
قال : وقال المفضَّل : وزَجْرٌ للعَرَب تَقُولُ للبعير تسكيناً له إذا نَفَر : أنْطُ ، فيسكُن .
قال : وهو أيضاً إشْلاء الكَلْب .
وقال الليث : النَّطاةُ حُمَّى تأخذ أَهْلَ خَيْبَر .
قلتُ : هذا غَلَط ، ونَطاةُ عَيْنُ ماء بخَيْبَر تَسقِي نَخِيلَ بعضِ قُراها وهي فيما زعموا وَبِيئَةٌ ، وقد ذكَرَها الشاعر فقال يذكر محموماً :
كأنَّ نَطاةَ خَيبرَ زَوَّدتْهُ
بَكُورَ الوِرْدِ رَيِّثَةَ القُلُوع
فظنّ الليث ، أنّها اسم للحمَّى ، وإنما نَطاةُ اسمُ عَيْن بخيبر . ومنه قول كثير :
حُزِيَتْ لي بحَزْم فَيدَةً تُحْدَى
كاليهودي من نطاةَ الرِّقالِ
أبو عبيد عن الكسائي : تَناطيْتُ الرِّجال ولاَ تُناطِ الرِّجال ، أي لا تَمرَّس بهم ولا تُشارَّهم .
ومنه قولُ لبيد يَمدَح قومَه :
وهمُ العشيرةُ إنْ تَناطَى حاسِدٌ
أي همْ عَشيرتي التي أفتخر بهم إن تمرّسَ بي عدوّ يَحسُدني .
عَمرو عن أبيه : النَّطْوَة : الشفْرة البعيدة . ويقال : نَطَتِ المرأةُ غَزْلَها أي شَدَّتْه تَنْطُوه نَطْواً ، وهي ناطيَةٌ ، والغَزْلُ مَنْطُوٌ ونَطِيٌّ ، أَي مُسَدًّى ، والنّاطِي : الْمُسَدِّي .
قال الراجز :
ذَكَّرْتُ سَلمَى عَهْدَهُ فَشوَّقَا
وهُنَّ يَذْرَعْنَ الرّقاقَ السَّمْلَقا
ذَرْعَ النَّوَاطِي السُّحُل المدَقَّقا
طون : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الطَّونةُ كثرة الماء .
نأَط : وقال ابن بُزُرْجَ : نأَطَ بالحِمْل نأْطاً إذا زَفَر به ، ونَئِيطاً .

##### Türkçe

ط ن ( **وايء** )
**طين** ، **طنى** ، **وطن** ، **نوط** ، **نيط** ، **نطا** ، **طون** ، **نأط** .
**طين** : Leys dedi: **الطِّين** bilinen (şey)dir; “**طِنْتُ** kitabı **طَيْناً**” denir: üzerine, onunla mühürlemek için **طِين** yaptım. Ve Allah, aziz ve celil, dedi: “( **قَالَ أَءَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا** )” (İsrâ: 61).
Ebû İshâk dedi: **طيناً**’ı hâl üzere nasb etti; yani: onu, onun **طِينيَّتِهِ** hâlinde yarattım.
Leys dedi: “Evi ve damı **طَيَّنْتُ**” de denir; **الطِّيانَة** ise **الطَّيَّان**’ın mesleğidir. Ama **الطيّان** (kelimesi) **الطَوَى**’dan, o da açlıktır; bu (bab)dan değildir. **الطِّينةُ**: senet ve benzeri onunla mühürlenen **الطِّين**’den bir parçadır.
Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: “Allah onu hayır üzere **طانَه** ve **طامَه**” yani onu yoğurdu; o, onu **يطِينُه**. Ve şu beyti okudu:
أَلا تِلكَ نفسٌ طِينَ مِنْها حَياؤُها
Ve denir: “Allah beni, senin **طِينتك**’nden başka bir şey üzere **طانَنِي**.”
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Falan **طانَ** ve **طَام** ettiğinde, ameli güzel olur. Denir: “Onu **طَامَه** ve **طَانه** ne güzel!” el-Lihyânî: **يَوْم طانٌ ذو طِين**.
**طنى** : Leys dedi: **الطنَى** akciğerin kaburgalara yapışmasıdır; hatta belki çürür ve kararır; en çok develere isabet eder. Ve **بعيرٌ طَنٍ**. Rü’be dedi:
مِن داءِ نَفْسِي بعدما طَنيتُ
مِثلَ طَنَى الإبلِ وما ضَنِيتُ
Yani: “**ضَنِيت**’ten sonra.” Ebû Ubeyd: **الطنَى** dalağın böğreğe yapışmasıdır.
Hâris b. Musarrif dedi:
أَكْويه إمَّا أَرادَ الكَيَّ مُعْترِضاً
كيَّ المُطَنِّي من النَّحْرِ الطَّنَى الطَّحِلاَ
Dedi ki: **المُطنِّي**: deve **طَنَى** olduğunda deveyi **يُطَنِّي** eden (kimsedir).
Dedim: **الطنَى** Ebû Ubeyd’in dediği gibi dalakta olur; onu Asma‘î’den rivayet etti.
el-Lihyânî dedi: **رجُلٌ طَنٍ**: o, gün aşırı ateşlenir de dalağı büyür; ve **طَنِيَ طَنى**.
Dedi: Bazıları hemzeler de “**طَنِىء** **يطنأ** **طَنَأً**; o, **طَنيءٌ**” der.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أطْنَى** ettiğinde **الطَّنَى**’ya meyleder; o da **الرِّيبَةُ** ve **التُّهْمَةُ**’dir. **أَطْنَى**: **الطّنّى**’ya meylettiğinde; o da **البِساط**’tır; tembellikten onun üzerine uyudu. Dedi: **أَطْنَى**: **الطَّنَى**’ya meylettiğinde; o da konaktır. Ve **أَطنَى**: **الطَّنَى**’ya meylettiğinde; onu içti; o, havuzun dibinde kalan sudur. Ve **أَطْنَى**: onu **الطَّنَى** aldığında; o da akciğerin böğreğe yapışmasıdır.
İbnü’l-A‘râbî ayrıca dedi: **الطَنْءُ** şüphedir; **الطِّنْءُ**: beyaz topraktır; **الطِّنءُ** çayırdır; o da havuzdaki suyun kalıntısıdır.
Ebû Ubeyd, el-Ümevî’den: **الطِّنءُ**: konaktır. Şimr dedi: **الطَّنْءُ** şüphe ve ithamdır. Ferrâ’nın şu beyti okudu:
كان على ذي الطِّنْءِ عَيْناً بَصِيرة
Nevâdir’de: **الطِّنْءُ** yırtıcıları avlamak için **الزُّبْية** gibi yapılan bir şeydir.
Leys dedi: **الطّنْء** bazı şiirde sönmüş külün adıdır; **الطِّنْء**: fucûrdur. Dedi: “**قوم طُنَاةٌ زُناةٌ**” denir. Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: “Bir yılan onu soktu da onu **أطنَتْهُ**” denir; onu öldürmediğinde. Ve o, “**حيَّةٌ لا تُطْنِىءُ**” yani şaşırmayan (yılan)dır. **الإطناء** **الإشواء** gibidir.
Seleme, Ferrâ’dan: **الأطناءُ** heveslerdir; **الأطناء**: bağışlardır.
Ebû Turâb, Şimr’den: “**طَنَأْتُ** **طُنُوءاً** ve **زَنَأْتُ**” utandığımda. Dedi: Asma‘î bunu söyledi; Ebû Sa‘îd onu bilmedi. Ebû Zeyd: “Falan, **طِنْئِه**’nde ve **نَيْطِه**’nde atıldı” denir; bu, cenazesinde atıldığında; manası: öldüğünde.
**وطن** : Leys dedi: **الوَطنُ** insanın yurdu ve yeridir. Dedi: Koyunların **أَوْطانُ**’ı, sığındıkları yataklarıdır. Ve denir: Falan, şu şu toprağı **أَوْطَن** etti; yani onu, içinde ikamet ettiği bir yer ve mesken edindi. Rü’be dedi:
حتى رأى أهلُ العراقِ أنَّني
أوطنْتُ أرضاً لم تكن من وَطَني
Ama **الوَطَن**: insanın bir iş için durduğu her yer, onun için bir **مَوْطن**’dir; senin sözün gibi: “Gelip de o **المواطنِ**’de durduğunda, benim ve kardeşlerim için Allah’a dua et.” Ve “Falanla bu iş üzerine **واطَنْتُ**” dersin; ikinizin de nefislerinizde onu yapmayı kararlaştırmanız (demektir). Eğer “ona muvafakat ettim” manasını istersen: “**وأَطَأْته**” dersin. Ve “Nefsimi bir iş üzerine **وَطَّنْتُ**” dersin;
o da **فتوطَّنَتْ**; yani onu yükledim de boyun eğdi. Kuseyyir dedi:
وقلتُ لها يا عَزُّ كلُّ مصيبَةٍ
إذا وُطِّنتْ يوماً لها النفسُ ذَلّتِ
Ebû Nasr, Asma‘î’den: O, **المَيْدَان** ve **المِيطان**’dır; birincide mîm’in fethiyle, ikincide kesriyle. Ve Amr, babasından rivayet etti: o dedi ki: onlar **المَياطِين** ve **المَيادِين**’dir.
**نوط نيط** : Leys dedi: **النَّوْط** “**ناط** **يَنُوط** **نَوْطاً**”ın masdarıdır. Dersin: “Kırbayı, onun **نِياط**’ıyla **نَوْطاً** **نُطْتُ**.”
Ebû Ubeyd: **النَّوْط**: içinde hurma bulunan küçük çuvaldır; onu Ebû Amr’dan rivayet etti. Ve Bahreynlileri, hurmayla doldurulmuş, askı halkalarından yük semerlerinin **أَقْتاب**’ından asılan küçük çuvallara **نِياطاً** derken işittim; onun teki **نَوْط**tur.
Hadiste: “(Abdülkays heyeti Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) geldi; ona Hecer’in **تَعْضُوضِ**’undan bir **نَوْطاً** hediye ettiler)” yani ona **تَعْضُوض** hurmasından küçük bir çuval hediye ettiler; o, Hecer’in en iyi iki hurmasından biridir: siyah, kıvırcık, etli; tadı tatlı, şekerliği şiddetlidir. Leys dedi: **النِّياط**: kalbin **الوتين**’den onunla asıldığı kalın bir damardır; çoğulu **أَنْوِطَة**’dir. Eğer sayıyı kastetmezsen, çoğul için “**نوطٌ**” demen caizdir; çünkü **النِّيَاط**’taki yâ, aslında vâvdır. Ve uzak çöl için “**نِيَاط**” denmiştir; çünkü o, kendisine bitişen başka bir çölle **مَنُوطةٌ** (asılı/bağlı)dır.
Rü’be dedi:
وبلدةٍ بَعيدةِ النِّياطِ
Ve denir: **انتاطَتْ** seferler; yani uzaklaştı; **النَّوط**’tan. Ve **انْتَطَتْ** kalb (harflerin yer değiştirmesi) üzere caizdir. Rü’be dedi:
وبلدةٍ نِياطُها نَطِيُّ
**نَيِّطٌ** istemişti de kalb etti; tıpkı “**قَوْسٍ**”un cem‘inde “**قِسِيّ**” dedikleri gibi.
Halîl dedi: Üç med, hemzeye **مَنُوطات**tır; bu yüzden bazı Araplar vakıfta “**أفْعَلِىءْ** ve **أَفْعَلَأْ** ve **أفْعَلؤْ**” derler; durdukları zaman elif’i, yâ’yı ve vâv’ı hemzelediler.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **التَّنَوُّطُ** bir kuştur; teki **تَنَوُّطة**’dır. Ve denir: **تُنَوِّط**; teki **تُنَوِّطةٌ**.
Asma‘î dedi: Ona ancak **تنَوّطاً** adı verilmiştir; çünkü bir ağaçtan iplikler sarkıtır, sonra onun içinde yavrular.
Ebû Zeyd dedi: bunun gibidir.
Şimr, İbnü’l-A‘râbî’den: **بئر نَيِّط**: kazıldığında su, yanlarından birinden gelir de dibine akar; dibinden bir şeyle yardım etmez. Şu beyti okudu:
لا تَسْتَقِي دِلاؤُها من نَيِّطِ
ولا بَعيدٍ قَعْرُها مَخْرَوِّطِ
Ebû’l-Heysem dedi: **النَّيِّط**: ölümdür. Ve **النَّيِّط**: kuyu dibine ulaşmadan önce kuyudaki pınardır.
Ebû Ubeyd dedi: **بعيرٌ مَنُوطٌ**; ve **نِيطَ**: rengi **نَوْطةٌ** (benek)tir; boğazında şişlik olduğunda. Ve bir adam
**مَنُوطٌ** kavme: onların özünden değildir. Hassân dedi:
وأنت مَنُوط نِيطَ من آلِ هاشمٍ
كما نِيطَ خَلْفَ الراكبِ القَدَح الفَرْدُ
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd ve el-Ümevî’den: **النَّيْط** ölümdür. Dedi: Asma‘î dedi ki: Devenin boğazı ve koltuk altları şiştiğinde “**قد نِيطَ**: onun için bir **نَوْطةٌ** vardır” denir. İbn Ahmer dedi:
ولا عِلْمَ لي ما نَوْطَةٌ مُستكنَّةٌ
ولا أيُّ مَن فارقت أَسْقِي سِقائيا
Dedi: “Allah onu **النَّيْط** ile vurdu” denir; o da ölümdür.
Dedim: Eğer hafifletilirse, **الهَيْن** ve **الهَيِّن** ile, **اللَّيْن** ve **اللَّيِّن** gibidir. Ali’den rivayet edildi: Muâviye’ye dedi ki: “Beni Hâşim’den, ateş üfleyen kimse kalmadı ki **نَيْطه**’nda mızraklanmış olmasın”; manası: onlardan hiç kimse kalmadı ve hepsi öldü.
Şimr, İbn Şümeyl’den: **النَّوْطةُ** ne büyük bir vadi ne de bir dere yatağıdır; ikisinin arasındadır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **النَّوْطةُ**: ortasında ağaç olan, iki tarafında ağaç olmayan yerdir; selden yüksektir.
Bir bedevî yağmuru vasfederek dedi: Bize bol yağmur isabet etti; biz de elbette bir **بِنَوْطَةٍ**’dayız; derken sırtlanı sürükleyen (sel) ile geldi.
**نطا** : Leys ve başkası dedi: **الإنطاء** **الإعطاء**’da bir lehçedir.
Hadiste: “Allah’ın malı sorumludur ve **مُنْطًى**” yani **مُعْطًى**.
Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti: **الأنطَاء**: bağışlardır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: Şa‘bî rivayet etti: Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) bir adama dedi: “Ona şunu şunu **أنِطه**”; yani ona ver.
Dedi: Zeyd b. Sâbit dedi ki: Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) ile beraberdim; bana bir yazı dikte ediyordu, ben de ona anlamak için soruyordum. Bir adam onun yanına girmek için izin istedi; bana dedi ki: “**أنْطُ**” yani sus. İbnü’l-A‘râbî dedi: Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) bu dili şereflendirmiştir; o, Himyerîcedir.
Dedi: Mufaddal dedi: Arapların bir azarlaması (vardır); deve ürküp sıçradığında onu sakinleştirmek için ona “**أنْطُ**” derler; o da sakinleşir.
Dedi: O, aynı zamanda köpeği kışkırtmadır.
Leys dedi: **النَّطاةُ** Hayber halkını tutan bir hummadır.
Dedim: Bu yanlıştır; **نَطاةُ** Hayber’de bir su gözüdür; köylerinin bazısının hurmalıklarını sular; onların iddiasına göre vebalıdır. Şair onu zikretti; hummalıyı anarak dedi:
كأنَّ نَطاةَ خَيبرَ زَوَّدتْهُ
بَكُورَ الوِرْدِ رَيِّثَةَ القُلُوع
Böylece Leys, onun hummanın adı olduğunu sandı; hâlbuki **نَطاةُ** Hayber’de bir gözün adıdır. Ondandır, Kesîr’in sözü:
حُزِيَتْ لي بحَزْم فَيدَةً تُحْدَى
كاليهودي من نطاةَ الرِّقالِ
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: “Adamlarla **تَناطيْتُ**; adamlarla **تُناطِ** etme”; yani onlarla uğraşıp durma ve onlarla çekişme.
Ondan, Lebîd’in kavmini övdüğü sözü:
وهمُ العشيرةُ إنْ تَناطَى حاسِدٌ
Yani: Bana haset eden bir düşman benimle uğraşıp durursa, onlar benim övündüğüm aşiretimdir.
Amr, babasından: **النَّطْوَة**: uzak bıçaktır. Ve denir: Kadın ipliğini **نَطَتِ**; yani onu gerdi; onu **تَنْطُوه** **نَطْواً**; o, **ناطيَةٌ**’dir. İplik **مَنْطُوٌ** ve **نَطِيٌّ**’dir; yani çözgülenmiş. **النّاطِي**: çözgüleyen (kimsedir).
Recez söyleyen dedi:
ذَكَّرْتُ سَلمَى عَهْدَهُ فَشوَّقَا
وهُنَّ يَذْرَعْنَ الرّقاقَ السَّمْلَقا
ذَرْعَ النَّوَاطِي السُّحُل المدَقَّقا
**طون** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الطَّونةُ** suyun çokluğudur.
**نأَط** : İbn Büzurc dedi: Yükle **نأَطَ** eder; **نأْطاً**: onunla inlediğinde; ve **نَئِيطاً**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء والياء وما يثلثهما)
(طيب) الطاء والياء والباء أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على خلافِ الخَبيث. من ذلك الطيِّب: ضدّ الخبيث. يقال سبيّ طِيبَةٌ، أي طيِّبٌ. والاستطابة: الاستنجاء؛ لأنَّ الرجل يطيِّب نفسَه مما عليه من الخُبث بالاستنجاء. ونهى رسول الله * صلى الله عليه وآله أن يَستَطِيب الرَّجُل بيمينه. والأطيبانِ: الأكل والنِّكاح. وطَيْبَة([1]) مدينة الرسول صلى الله عليه وآله. ويقال: هذا طعام مَطْيَبةٌ للنَّفْس. والطَّيِّب:الحلال، والطَّاب: الطِّيب: قال:
مُقابَلَ الأعراقِ في الطَّابِ الطَّابْ *** بين أبي العاص وآلِ الخطّابْ([2])

(طيخ) الطاء والياء والخاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تلطّخٍ بغير جميل. قالوا طاخَ يَطِيخُ وتَطيَّخ، إذا تلطَّخ بالقبيح. وقالوا: الطِّيخ: الخِفَّة، وهو بمعنى الطَّيش، قال الحارث:
[فاتركوا الطَّيْخ والتَّعدّي وإمَّا *** تتعاشَوا ففي التَّعاشِي الدَّاءُ([3])](طير) الطاء والياء والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خِفّة الشَّيءِ في الهواءِ. ثمَّ يستعار ذلك في غيرِهِ وفي كلِّ سُرعة. من ذلك الطَّير: جمع طائر، سمِّيَ ذلك لما قُلناه. يقال طارَ يَطير طَيَراناً. ثمَّ يقال لكلِّ مَنْ خفَّ: قد طار. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "خيرُ النَّاسِ رجلٌ مُمْسِكٌ بِعِنان فرسِهِ في سبيل الله، كلَّما سمِعَ هَيْعَةً طار إليها". وقال:
* فَطِرْنَا إليهم بالقنابل والقَنَا *
ويقال مِنْ هذا: تَطَايَرَ الشَّيءُ : تفرَّق. واستطار الفجر: انتشر. وكذلك كلُّ منتشِر. قال الله تعالى: ﴿يَخَافُونَ يَوْمَاً كانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيراً﴾ [الدهر 7]. فأمَّا قولهم: تطيَّر من الشيء، فاشتقاقه من الطَّيرِ كالغراب وما أشبهه. ومن الباب: طائر الإنسانِ، وهو عمَلُهُ. وبئر مُطارَةٌ، إذا كانت واسعة الفم. قال:
* هُوِيُّ الرِّيح في جَفْرٍ مُطارِ([4]) *
ومن الباب : الطَّيْرة: الغضَب، وسمِّي كذا لأنَّه يُستطَار له الإنسان. ومن الباب قولهم: خذ ما تطَايَرَ من شعر رأسك، أي طال. قال:
* وطارَ جِنّيُّ السَّنَامِ الأَطْوَلِ([5]) *
(طيس)  الطاء والياء والسين كلمةٌ واحدة. قال:
* عددتُ قومِي كعَديدِ الطَّيْسِ([6]) *
أراد به العدد الكثير.
(طيش) الطاء والياء والشين كلمةٌ واحدة، وهي الطَّيْش والخِفَّة. وطاشَ السَّهم من هذا، إذا لم يُصِبْ، كأنَّه خَفَّ وطاشَ وطار.
(طين) الطاء والياء والنون كلمةٌ واحدة، وهي الطِّين، وهو معروف. ويقال طيَّنْت البيتَ، وطِنت الكتابَ. ويقال طانَه الله تعالى على الخَيْر، أي جَبَله. وكأَنَّ معناه، والله أعلم، من طِنت الكتاب، أي ختمته؛ كأنَّه طبعه على الخير وختم أمرَهُ بهِ.
---------------------ـــ
([1]) يقال أيضاً طيبة، بتشديد الياء، وطابة، والمطيبة، بتشديد الياء المفتوحة.
([2]) الرجز لكثير بن كثير النوفلي، يمدح به عمر بن عبد العزيز. وقبله:
* يا عمر بن عمر بن الخطاب *.
    وذاك أن أم عمر بن عبد العزيز، هي أم عاصم بنت عاصم بن عمر بن الخطاب، وأبوه عبد العزيز بن مروان بن الحكم بن أبي العاص.
([3]) موضع البيت بياض في الأصل، وأنشد في المجمل الكلمتين الأوليين من البيت.
([4]) صدره في المجمل واللسان (طير): * كأن حفيفها إذ بركوها *.
([5]) لأبي النجم، كما في المجمل، وهو من أم الرَّجز، مجلة المجمع العلمي بدمشق 1347. والرواية فيها وفي الحيوان (6: 185): "وقام جنى السنام الأميل".
([6]) لرؤبة بن العجاج في ملحقات ديوانه 175 واللسان (طيس). وبعده:
* إذا ذهب  القوم الكرام ليسي  *.

ـ

##### Türkçe

(باب **الطاء** و**الياء** وما يثلثهما)
(**طيب**) **الطاء** ve**الياء** ve**الباء** tek bir sahih asıldır; **الخبيث**’in zıddına delâlet eder. Bundan **الطيِّب**: **الخبيث**’in zıddıdır. Denir: سبيّ **طِيبَةٌ**, yani **طيِّبٌ**. Ve **الاستطابة**: **الاستنجاء**’dır; çünkü kişi **الاستنجاء** ile üzerinde bulunan **الخُبث**’ten nefsini **يطيِّب** eder. Ve Resûlullah * صلى الله عليه وآله, erkeğin sağ eliyle **يَستَطِيب** etmesini yasakladı. Ve **الأطيبانِ**: yeme ve nikâhtır. Ve **طَيْبَة**([1]) Resûl’ün şehridir صلى الله عليه وآله. Ve denir: bu yemek nefis için **مَطْيَبةٌ**’dir. Ve **الطَّيِّب**: helâldir; ve **الطَّاب**: **الطِّيب**’dir. Dedi ki:
مُقابَلَ الأعراقِ في **الطَّابِ** **الطَّابْ** *** بين أبي العاص وآلِ الخطّابْ([2])

(**طيخ**) **الطاء** ve**الياء** ve**الخاء** sahih bir asıldır; güzel olmayan bir şeyle bulaşmaya delâlet eder. Dediler: **طاخَ** **يَطِيخُ** ve**تَطيَّخ**; çirkin olanla bulaştığı zaman. Ve dediler: **الطِّيخ**: hafifliktir; ve o, **الطَّيش** mânâsındadır. **الحارث** dedi:
[فاتركوا **الطَّيْخ** والتَّعدّي وإمَّا *** تتعاشَوا ففي التَّعاشِي الدَّاءُ([3])](**طير**) **الطاء** ve**الياء** ve**الراء** tek bir asıldır; şeyin havada hafifliğine delâlet eder. Sonra bu, başkasında ve her süratte ödünç alınır. Bundan **الطَّير**: **طائر**’in cem‘idir; dediğimiz şey sebebiyle böyle adlandırıldı. Denir: **طارَ** **يَطير** **طَيَراناً**. Sonra hafif olan her kimse için denir: “**قد طار**”. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "İnsanların hayırlısı, Allah yolunda atının dizginini tutan bir adamdır; her ne zaman bir **هَيْعَةً** işitse ona doğru **طار**." Ve dedi:
* فَطِرْنَا إليهم بالقنابل والقَنَا *
Ve bundan denir: **تَطَايَرَ** şey: dağıldı. Ve **استطار** fecr: yayıldı. Ve aynı şekilde her yayılan. Allah تعالى dedi: ﴿يَخَافُونَ يَوْمَاً كانَ شَرُّهُ **مُسْتَطِيراً**﴾ [الدهر 7]. Amma onların “şeyden **تطيَّر** etti” sözlerine gelince, onun اشتقاقı **الطَّير**’dendir; **الغراب** ve benzeri gibi. Ve babdandır: insanın **طائر**’i; o, onun amelidir. Ve **بئر مُطارَةٌ**, ağzı geniş olduğu zaman. Dedi ki:
* هُوِيُّ الرِّيح في جَفْرٍ مُطارِ([4]) *
Ve babdandır: **الطَّيْرة**: öfkedir; böyle adlandırıldı, çünkü insan onun için **يُستطَار** edilir. Ve babdandır onların sözü: “başının saçından **ما تطَايَرَ** olanı al”, yani uzadı. Dedi ki:
* وطارَ جِنّيُّ السَّنَامِ الأَطْوَلِ([5]) *
(**طيس**)  **الطاء** ve**الياء** ve**السين** tek bir kelimedir. Dedi ki:
* عددتُ قومِي كعَديدِ **الطَّيْسِ**([6]) *
Bununla çok sayıyı kastetti.
(**طيش**) **الطاء** ve**الياء** ve**الشين** tek bir kelimedir; o da **الطَّيْش** ve hafifliktir. Ve ok bundan **طاشَ**, isabet etmediği zaman; sanki hafifledi ve **طاشَ** ve **طار**.
(**طين**) **الطاء** ve**الياء** ve**النون** tek bir kelimedir; o da **الطِّين**’dir ve o bilinir. Ve denir: evi **طيَّنْت**; ve kitabı **طِنت**. Ve denir: Allah تعالى onu hayır üzere **طانَه**, yani onu yoğurdu. Ve sanki mânâsı—Allah daha iyi bilir—“kitabı **طِنت**”ten, yani onu mühürledim; sanki onu hayır üzere damgaladı ve işini onunla mühürledi.
---------------------ـــ
([1]) Ayrıca **طيبة** denir; **الياء**’ı şeddeli olarak; ve **طابة**; ve **المطيبة**; açık şeddeli **الياء** ile.
([2]) Recez, **كثير بن كثير النوفلي**’nindir; onunla **عمر بن عبد العزيز**’i över. Ondan önce:
* يا عمر بن عمر بن الخطاب *.
    Ve bu, **عمر بن عبد العزيز**’in annesinin, **أم عاصم** bint **عاصم** b. **عمر بن الخطاب** olması; babasının da **عبد العزيز بن مروان بن الحكم بن أبي العاص** olması sebebiyledir.
([3]) Beytin yeri asılda boşluktur; ve **المجمل**’de beytin ilk iki kelimesi inşad edilmiştir.
([4]) Sadrı **المجمل** ve **اللسان** (**طير**)’dedir: * كأن حفيفها إذ بركوها *.
([5]) **أبي النجم**’indir; **المجمل**’de olduğu gibi; ve o, **أم الرَّجز**’dendir; **مجلة المجمع العلمي بدمشق** 1347. Ve rivayet onda ve **الحيوان** (6: 185)’te: "وقام جنى السنام الأميل".
([6]) **رؤبة بن العجاج**’ındır; divanının eklerinde 175 ve **اللسان** (**طيس**). Ondan sonra:
* إذا ذهب  القوم الكرام ليسي  *.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الطين: التراب والماء المختلط، وقد يسمى بذلك وإن زال عنه قوة الماء قال تعالى: ﴿من طين لازب﴾ [الصافات/11]، يقال: طنت كذا، وطينته. قال تعالى: ﴿خلقتني من نار وخلقته من طين﴾ [ص/76]، وقوله تعالى: ﴿فأوقد لي يا هامان على الطين﴾ [القصص/38].

##### Türkçe

- **الطين**: Toprak ve karışmış su; suyun kuvveti ondan gitse bile bununla adlandırılabilir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**من طين لازب**﴾ [الصافات/11]. Denilir: **طنت** şöyle-böyle, ve **طينته**. Yüce Allah dedi ki: ﴿**خلقتني من نار وخلقته من طين**﴾ [ص/76] ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**فأوقد لي يا هامان على الطين**﴾ [القصص/38].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ط ي ن
طينت البيت‏.‏
ورجل طيان‏:‏ ماهر في طيانته‏.‏
وطنت الكتاب‏:‏ جعلت عليه طينة الختم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ طانه الله على الخير‏:‏ جبله عليه وكل إنسان على ما طانه الله وله طينة طيبة‏:‏ جبلّة وخليقة ولو تركت وطينتك

##### Türkçe

ط ي ن
Evi **طينت**: (onu) çamurla sıvadım.
Ve **رجل طيان**: **طيانته**’sinde mahir (olan).
Ve kitabı **وطنت**: üzerine mühür çamurunu, yani **طينة الختم**’i yaptım.
Ve mecazdan: Allah onu hayır üzerine **طانه**: onu bunun üzerine yoğurdu; ve her insan, Allah’ın onu ne üzerine **طانه** ise onun üzerinedir; ve onun **طينة طيبة**’si vardır: yoğruluş ve yaratılış; ve eğer bırakılmış olsaydın, ve senin **وطينتك**…

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الطِّينُ: معروف الوَحَلُ، واحدته طِينةٌ، وهو من الجواهر الموصوف بها؛ حكى سيبويه عن العرب: ممرت بصحيفةٍ طينٍ خاتَمُها، جعله صفة لأَنه في معنى الفعل، كأَنه قال لَيّنٍ خاتمها، والطان لغة فيه؛ قال المُتَلمِّس:
بِطانٍ على صُمّ الصُّفي وبِكِلِّسِ
ويروى:
يُطانُ بآجُرٍّ عليه ويُكْلَسُ
ويوم طانٌ: كثير الطين، وموضع طانٌ كذلك، يصلح أَن يكون فاعلاً ذهبت عينه وأَن يكون فَعَلاً. الجوهري: يوم طانٌ ومكان طانٌ وأَرض طانَةٌ كثيرة الطين. وفي التنزيل العزيز: أَأَسْجُدُ لمن خَلقْتَ طِيناً؛ قال أَبو إسحق: نصب طِيناً على الحال أَي خلقته في حال طينته. والطِّينة: قطعة من الطين يختم بها الصَّكُّ ونحوه. وطِنْتُ الكتابَ طَيْناً: جعلتُ عليه طِيناً لأَخْتِمَه به. وطانَ الكتابَ طَيْناً وطيَّنه: ختمه بالطين، هذا هو المعروف. وقال يعقوب: وسمعت من يقول أَطِنِ الكتابَ أَي اختمه، وطِينَتُه خاتمه الذي يُطَيَّن به. وطانَ الحائطَ والبيتَ والسطحَ طَيْناً وطَيَّنه: طلاه بالطين. الجوهري: طَيَّنْتُ السطحَ، وبعضهم ينكره ويقول: طِنْتُ السطحَ، فهو مَطِينٌ؛ وأَنشد للمُثَقّب العبْدي:
فأَبْقَى باطِلي والجِدُّ منها
كدُكَّانِ الدَّرابِنةِ المَطِينِ.
والطَّيَّانُ: صانع الطين، وحرفته الطِّيانةُ، وأَما الطَّيّانُ من الطَّوَى وهو الجوع فليس من هذا، وهو مذكور في موضعه. والطِّينة: الخِلْقة والجِبِلَّة. يقال: فلان من الطِّينة الأُولى. وطانَهُ اللهُ على الخير وطامَهُ أَي جَبَله عليه، وهو يَطِينُه؛ قال:
أَلا تلك نفْسٌ طِينَ فيها حَياؤُها
ويروى طيم؛ كذا أَنشده ابن سيده والجوهري وغيرهما. قال ابن بري: صواب إِنشاده إلى تلك بإِلى الجارَّة، قال: والشعر يدل على ذلك؛ وأَنشد الأَحمر: لئن كانت الدُّنْيا له قد تزَيَّنَتْ
على الأَرضِ، حتى ضاقَ عنها فَضاؤُها
لقد كانَ حُرّاً يَسْتَحي أَن تَضُمَّه،
إلى تلك، نَفْسٌ طِينَ فيها حَياؤُها.
يريد أَن الحياء من جِبِلَّتها وسَجِيَّتِها. وفي الحديث: ما من نفْسٍ مَنْفُوسةٍ تَمُوتُ فيها مِثْقالُ نملة من خير إلاَّ طِينَ عليه يوم القيامة طَيْناً أَي جُبِلَ عليه. يقال طانَه الله على طِينَتِه أَي خَلَقه على جِبِلَّتِه. وطِينةُ الرجل: خِلْقَتُه وأَصله، وطَيْناً مصدر من طانَ، ويروى طِيمَ عليه، بالميم، وهو بمعناه. ويقال لقد طانَني اللهُ على غير طِينَتِك. ابن الأَعرابي: طانَ فلانٌ وطامَ إذا حَسُنَ عَمَلُه. ويقال: ما أَحسَنَ ما طامَهُ وطانَه. وإِنه ليَابِس الطِّينةِ إذا لم يكن وَطِيئاً سَهْلاً. وذكر الجوهري هنا فِلَسْطِين، بكسر الفاء: بلد. قال ابن بري: فِلَسْطِين حقه أَن يذكر في فصل الفاء من حرف الطاء لقولهم فِلَسْطُون.

##### Türkçe

**الطِّينُ**: bilinen **الوَحَلُ** (çamur); onun bir teki **طِينةٌ**’dir; o, kendisiyle nitelenen cevherlerdendir; Sîbeveyh Araplardan hikâye etti: “**ممرت بصحيفةٍ طينٍ خاتَمُها**”, onu sıfat yaptı; çünkü fiil mânâsındadır; sanki “mührü yumuşak” demiş gibi; ve **الطان** onda bir dildir; **المُتَلمِّس** dedi:

بِطانٍ على صُمّ الصُّفي وبِكِلِّسِ

Ve şöyle rivayet olunur:

يُطانُ بآجُرٍّ عليه ويُكْلَسُ

Ve **يوم طانٌ**: çamuru çok; ve **موضع طانٌ** da böyledir; gözü gitmiş bir fâil olmasına da, **فَعَلاً** olmasına da elverişlidir. el-Cevherî: **يوم طانٌ** ve **مكان طانٌ** ve **أَرض طانَةٌ** çamuru çoktur. Ve tenzîl-i azîzde: “**أَأَسْجُدُ لمن خَلقْتَ طِيناً**”; Ebû İshâk dedi: **طِيناً**’ı hâl üzere nasb etti; yani onu, çamuru hâlinde yarattın. Ve **الطِّينة**: senet ve benzeri onunla mühürlenen çamurdan bir parçadır. Ve **طِنْتُ الكتابَ طَيْناً**: onun üzerine, onunla mühürlemek için çamur koydum. Ve **طانَ الكتابَ طَيْناً** ve **طيَّنه**: onu çamurla mühürledi; bilinen budur. Ya‘kūb dedi: “**أَطِنِ الكتابَ**” diyen kimseyi işittim; yani onu mühürle; ve **وطِينَتُه**: onun, kendisiyle çamurlanan mührüdür. Ve **طانَ الحائطَ والبيتَ والسطحَ طَيْناً** ve **طَيَّنه**: onu çamurla sıvadı. el-Cevherî: **طَيَّنْتُ السطحَ**; ve bazısı onu inkâr eder ve “**طِنْتُ السطحَ**” der; o hâlde o **مَطِينٌ**’dir; ve **المُثَقّب العبْدي**’den okudu:

فأَبْقَى باطِلي والجِدُّ منها
كدُكَّانِ الدَّرابِنةِ المَطِينِ.

Ve **الطَّيَّانُ**: çamur yapan; sanatı **الطِّيانةُ**’dır; ama **الطَّيّانُ** (açlık olan **الطَّوَى**’dan) bu babdan değildir; o, yerinde zikredilmiştir. Ve **الطِّينة**: yaratılış ve tabiat. Denir: “falanca **من الطِّينة الأُولى**.” Ve “Allah onu hayır üzerine **طانَهُ** ve **طامَهُ**”; yani onu onun üzerine yoğurdu; ve o, onu **يَطِينُه**; dedi ki:

أَلا تلك نفْسٌ طِينَ فيها حَياؤُها

Ve **طيم** diye rivayet olunur; İbn Sîde ve el-Cevherî ve başkaları onu böyle inşâd etti. İbn Berrî dedi: onun inşâdının doğrusu, cer edatı olan **إِلى** ile “**إِلى تلك**”tır; dedi: şiir buna delâlet eder; ve el-Ahmer okudu:

لئن كانت الدُّنْيا له قد تزَيَّنَتْ
على الأَرضِ، حتى ضاقَ عنها فَضاؤُها
لقد كانَ حُرّاً يَسْتَحي أَن تَضُمَّه،
إلى تلك، نَفْسٌ طِينَ فيها حَياؤُها.

İster ki: hayâ, onun tabiatından ve seciyesindendir. Ve hadiste: nefes alan hiçbir nefis yoktur ki onda hayırdan bir karıncanın ağırlığı kadar bir şeyle ölsün de, kıyamet günü onun üzerine **طِينَ** edilmesin; yani onun üzerine yoğrulmuş olsun. Denir: “Allah onu **طانَه** onun **طِينَتِه** üzerine”; yani onu tabiatı üzerine yarattı. Ve **طِينةُ الرجل**: onun yaratılışı ve aslıdır; ve **طَيْناً** **طانَ**’dan masdardır; ve “**طِيمَ عليه**” diye, **الميم** ile rivayet olunur; o da onun mânâsındadır. Ve denir: “Allah beni senin **طِينَتِك**’ten başka bir şey üzerine **طانَني**.” İbnü’l-A‘râbî: falanca **طانَ** ve **طامَ**; amelinin güzel olduğu vakit. Ve denir: “Onu **طامَهُ** ve **طانَهُ** ne güzel yaptı.” Ve o, yumuşak kolay olmadığında **يَابِس الطِّينةِ**’dir. Ve el-Cevherî burada **فِلَسْطِين**’i, **الفاء**’nın kesresiyle zikretti: bir belde. İbn Berrî dedi: **فِلَسْطِين**’in hakkı, **الطاء** harfinin faslında **الفاء** faslında zikredilmesidir; onların “**فِلَسْطُون**” demeleri sebebiyle.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ط ي ن * * الطِّينُ * الوحل و * الطِّينةُ * أخص منه و * طَيَّنَ * السطح * تَطْيينا * وبعضهم يُنكره ويقول * طانَةُ * من باب باع فهو * مَطِينٌ * و * الطِّينَةُ * الخلقة والجبلة و * طَانَ * كتابه ختمه بالطين من باب باع فهو * مَطينٌ * أيضا و * فِلسْطينُ * بكسر الفاء بلد

##### Türkçe

* ط ي ن * * **الطِّينُ** * çamur ve * **الطِّينةُ** * ondan daha özeldir ve * **طَيَّنَ** * yüzeyi * **تَطْيينا** * (diye) çamurladı; bazıları onu inkâr eder ve “* **طانَةُ** *” der; **باع** babındandır; o hâlde o * **مَطِينٌ** *dur. Ve * **الطِّينَةُ** * yaratılış ve tabiat (demek)tir. Ve * **طَانَ** * kitabını: onu çamurla mühürledi; **باع** babındandır; o da * **مَطينٌ** *dur. Ve * **فِلسْطينُ** * (fâ’nın kesresiyle) bir beldedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( *!الطِّينُ بالكسْرِ م ) مَعْروفٌ ، يَخْتَلِفُ باخْتِلافِ طَبَقاتِ ا لأَرضِ ، وأَجْودُه الحرُّ النَّقي الخالِصُ بعْدَ رسوبِ الماءِ وأَجْود ذلِكَ طِينُ مِصْرَ ، وله مَزِيد خصُوصِيّة في دَفْعِ الطَّاعُون والوَبَاء وفَسَادِ المِياهِ إذ أُلْقي فيها ، والمأْخُوذُ مِن مِقياسِ النِّيْل ، مجرَّبٌ لذلِكَ .
*!والطِّينُ أَنواعٌ : منها المَخُتومُ والدّقوقيُّ والطّيطليُّ والشَّامُوسيُّ والأَرْمنيُّ والخُرَاسانيُّ .
( و ) *!الطِّينَةُ ، ( بهاءٍ : القِطْعَةُ منه ) يُخْتَم بها الصكُّ ونحوُهُ .
( و ) *!الطِّينةُ : ( د قُرْبَ دِمْياطَ ) ، منه : عبدُ الّلهِ بنُ الهَيْثمِ *!الطِّينيُّ عن ابنِ خالِدٍ ؛ وأَبو الحَسَنِ عليُّ بنُ مَنْصورٍ الطِّينيُّ رَوَى عنه أَبو مطر الإِسْكَنْدرِيّ .
( و ) مِن المجازِ : ( الطِّينَةُ : الجِبِلَّةُ والخِلْقَةُ ) . يقالُ : هو مِن الطِّينَةِ الأُوْلى .
( *!وطَانَ : حَسَّنَ عَمَلَ *!الطِّينِ ) ، هكذا في النُّسخِ والصَّوابُ *!طَانَ

الرَّجلُ وطَامَ إذا حَسَّنَ عَمَلَهُ ، كما هو نَصّ ابنِ الأعْرابيّ .
( و ) *!طَانَ ( كِتابَهُ : خَتَمَهُ به .
( *!وتَطَيَّنَ ) الرَّجُلُ : ( تَلَطَّخَ به ؛ و ) *!الِطّيانَةُ ، ( ككِتابَةٍ : صَنْعَتُه ) على القِياسِ .
( و ) قالَ الجَوْهرِيُّ : طَيَّنْتُ السَّطْح ، وبعضُهم يُنْكرُه ويقولُ : *!طَيَّنْتُ السَّطْح .
و ( *!طَيَّنَ السَّطْحَ فهو *!مَطِينٌ ، كأَميرٍ ) ، وأَنْشَدَ للمُثَقّب العَبْديّ :
فأَبْقَى باطِلي والجِدُّ منها كدُكَّانِ الدَّرابنِةِ *!المَطِينِ ( ومَكانٌ *!طانٌ : كثيرُهُ ) ، وكذلِكَ يومٌ طانٌ ، كما في الصِّحاحِ .
( *!ومُطَيِّنٌ ، كمُحَدِّثٍ ) ، صَوابُه كمُعَظَّمٍ كما حَقَّقَه الحافِظُ ، ( لَقَبُ محمدِ بنِ عبدِ اللهاِ ) بنِ سُلَيمان ( الحافِظِ ) الحَضْرميِّ ، وقد ذَكَرَه المصنِّفُ في حَضْرَمَ اسْتِطراداً . وأَمَّا كمُحَدِّثٍ فهو عبدُ اللهاِ بنُ محمدٍ *!المُطَيِّن شيخٌ لابنِ منْدَه لُقِّبَ به ( لوَلَعِه به صَغِيراً .
( وفِلَسْطينُ ) ، بالكسْرِ ، ( في الطَّاءِ ) ، ذَكَرَه الجَوْهرِي هنا فاعْتَرَضَه ابنُ بَرِّي وقالَ : حَقُّه أَن يُذْكَرَ في فصْلِ الفاءِ مِن حَرْف الطَّاءِ لقوْلِهم فِلَسْطُون .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الطَّانُ : لُغَةٌ في الطِّين .
وأَرْضٌ *!طانَةٌ : كثيرَةُ الطِّينِ .
*!وطانَةُ : قَرْيتانِ بِمصْرَ إحْدَاهُما بالغَرْبية ، والثانية مِن أَعْمالِ قوص .
*!وطَيَّنَ الكِتابَ : خَتَمَه بالطِّيْن .
قالَ : وسَمِعْتُ مَنْ يقولُ : *!أَطِنِ الكِتابَ أَي اخْتِمْه .
*!والطَّيَّانُ صانِعُ الطِّيْن ؛ وأَمَّا مِن الطَّوَى ، وهو الجُوعُ ، فليسَ مِن هذا .
*!وطانَهُ الّلهُ على الخَيْرِ وطامَهُ : أَي جَبَلَه عليه ؛ وأَنْشَدَ الأَحْمر :

لقد كانَ حُرَّاً يَسْتَحِي أن تَضُمَّهإ لى تِلك نَفْسٌ *!طِينَ فيها حَياؤُها يُريدُ أنَّ الحياءَ مِن جِبِلَّتِها وسَجِيَّتِها .
وإنَّه ليَابِس *!الطِّينَة إذا لم يكنْ وَطِيئاً سَهْلاً .
و أَبو الفَضْلِ محمدُ بنُ محمدِ بنِ محمدِ بنِ أَبي الطّينِ الوَاسِطيُّ *!الطِّينيُّ نُسِبَ إلى جَدِّه ، رَوَى عنه أَحمدُ بنُ عليَ البَدْرِيُّ .
ودَيرُ الطِّين : هو دَيرُ مرجنا : قَرْيةٌ قُرْبَ مِصْرَ شرقيها على النِّيلِ المُبارَكِ ، وبها الآثارُ الشَّرِيفَة .
ومَوْضِعٌ آخَرُ قبالَةَ سملوط مُطِلٌّ على النِّيلِ ، وله سَلالَم مَنْحوتَة في الجَبَلِ
2 ( فصل الظاء ) مع النون ) 2

##### Türkçe

: ( **الطِّينُ** kesre ile, م ) bilinen(şey)dir; yerin tabakalarının farklılığıyla farklılaşır; onun en iyisi, suyun çökmesinden sonra saf, arı, katı(olan)dır; bunun en iyisi Mısır’ın **طِينُ**’idir; onda, içine atıldığı zaman, taun ve vebayı ve suların bozulmasını defetmede daha fazla bir hususiyet vardır; Nil ölçüsünden alınan(ı) bunun için tecrübe edilmiştir.

**والطِّينُ** türlerdir: ondan **المَخُتومُ** ve **الدّقوقيُّ** ve **الطّيطليُّ** ve **الشَّامُوسيُّ** ve **الأَرْمنيُّ** ve **الخُرَاسانيُّ**.

( ve ) **الطِّينَةُ** , (هاء ile: ondan parça) onunla senet ve benzeri mühürlenir.

( ve ) **الطِّينةُ**: (د قُرْبَ دِمْياطَ), ondan: İbn Hâlid’den **الطِّينيُّ** el-Heysem oğlu Abdullah; ve Ebu’l-Hasen Ali b. Mansur **الطِّينيُّ**, ondan Ebu Matar el-İskenderî rivayet etti.

( ve ) mecazdan: ( **الطِّينَةُ** : **الجِبِلَّةُ** ve **الخِلْقَةُ** ). Denir: o, **الطِّينَةِ الأُوْلى**’dandır.

( **وطَانَ** : **الطِّينِ** işini güzelleştirdi ), nüshalarda böyle(geçer); doğrusu **طَانَ**

adam(ın) ve **طَامَ**’dır; işini güzelleştirdiği zaman; İbnü’l-A‘râbî’nin nassı olduğu üzere.

( ve ) **طَانَ** (kitabını: onunla mühürledi.

( **وتَطَيَّنَ** ) adam: (onunla kirlendi/bulaştı; ve ) **الِطّيانَةُ** , (ككِتابَةٍ: onun sanatı) kıyasa göre.

( ve ) el-Cevherî dedi: satıhı **طَيَّنْتُ**; bazısı onu inkâr eder ve der ki: satıhı **طَيَّنْتُ**.

ve ( satıhı **طَيَّنَ**; o hâlde o **مَطِينٌ**’dir, كأَميرٍ ), ve el-Müsekkab el-‘Abdî’ye ait olarak inşad etti:
فأَبْقَى باطِلي والجِدُّ منها كدُكَّانِ الدَّرابنِةِ **المَطِينِ**
( ve bir mekân **طانٌ**: onun(=tinin) çoğu(olan)dır ); ve كذلك bir gün **طانٌ**; sıhah’ta olduğu gibi.

( **ومُطَيِّنٌ** , كمُحَدِّثٍ ), doğrusu كمُعَظَّمٍ’dir; hâfızın tahkik ettiği üzere; (Muhammed b. Abdullah’ın lakabı) b. Süleyman (hâfız) el-Hadramî; musannif onu Hadram’da istitrad olarak zikretti. أما كمُحَدِّثٍ ise o, Abdullah b. Muhammed **المُطَيِّن**’dir; İbn Mende’ye şeyh(olan); onunla lakaplandı (küçükken ona düşkünlüğünden dolayı).

( ve **فِلَسْطينُ** ), kesre ile, ( **الطَّاءِ**’da ), el-Cevherî onu burada zikretti; İbn Berrî ona itiraz etti ve dedi: hakkı, **حَرْف الطَّاءِ**’dan **الفاءِ** faslında zikredilmesidir; onların **فِلَسْطُون** demelerinden dolayı.

Ona istidrâk olunanlardandır:
**الطَّانُ**: **الطِّين**’de bir lugattır.
Ve bir yer **طانَةٌ**: tinin çok(olduğu).
Ve **وطانَةُ**: Mısır’da iki köy; birisi Garbiyye’de, ikincisi Kûs a‘mâlindendir.
Ve kitabı **وطَيَّنَ**: onu tin ile mühürledi.
Dedi: ve **أَطِنِ الكِتابَ** diyen kimseyi işittim; yani onu mühürle.
Ve **الطَّيَّانُ** tinin sanatkârıdır; أما **الطَّوَى**’dan, o da açlıktır, ise bu(=bab)dan değildir.
Ve Allah onu hayır üzere **وطانَهُ** ve **وطامَهُ**: yani onu onun üzerine yoğurdu/yarattı; ve el-Ahmer inşad etti:

لقد كانَ حُرَّاً يَسْتَحِي أن تَضُمَّهإ لى تِلك نَفْسٌ **طِينَ** فيها حَياؤُها
yani hayânın onun **جِبِلَّتِها**’sından ve **سَجِيَّتِها**’sından olduğunu ister.

Ve o, yumuşak kolay olmazsa **الطِّينَة**’si kuru(dur).
Ve Ebu’l-Fazl Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ebî’t-**الطّين** el-Vâsıtî **الطِّينيُّ**, dedesine nisbet edildi; ondan Ahmed b. Ali el-Bedrî rivayet etti.
Ve Deyru’t-**الطِّين**: o, Deyru Mercenâ’dır: Mısır yakınında, doğusunda, mübarek Nil üzerinde bir köy; onda şerefli آثار vardır.
Ve Semlût karşısında, Nil’e nazır başka bir mevki; onda dağda oyulmuş merdivenler vardır.
2 ( **فصل الظاء** ) مع النون ) 2

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

طَانَهُ
1 طَانَهُ ذ , aor. يَطِينُ, (S, * Msb,) inf. n. طَيْنٌ; (Msb;) or ↓ طيّنهُ, (S, MA, K,) but some disapprove this, (S,) or this denotes intensiveness and muchness; (Msb;) He plastered it, or coated it, with طِين [i. e. clay, or mud], (S, * MA, Msb, K, *) namely, a roof, or flat housetop, (S, Msb, K,) and a house, or chamber, (Msb,) or a wall. (MA.) ― -b2- And the former, (S, K,) and ↓ the latter also, (TA,) He sealed it with طِين [i. e. clay], namely, a writing; (S, K, TA;) and so ↓ أَطَانَهُ. (TA in art. عنى.) ― -b3- And [hence,] طَانَهُ اللّٰهُ عَلَى الخَيْرِ (assumed tropical:) God created him with an adaptation, or a disposition, to that which is good; adapted him, or disposed him, by creation, or nature, thereto; (S, Msb;) as also طَامَهُ: so says ISk, and he cites as an ex.,
أَلَا تِلْكَ نَفْسٌ طِينَ فِيهَا حَيَاؤُهَا
(S) meaning [Verily that is a soul] of which the sense of shame is the natural quality. (TA.) ― -b4- And طان, said of a man, signifies also حَسَّنَ عَمَلَهُ [i. e. He made his work, or deed, good; he performed, or executed, his deed, or work, well]; as also طَامَ: thus expl. by IAar: in the K, the former is erroneously expl. as meaning حَسَّنَ عَمَلَ الطِّينِ. (TA.)

2 طَيَّنَ see the foregoing paragraph, in two places.

4 أَطْيَنَ see the first paragraph.

تطيّن
5 تطيّن ذ He (a man, TA) became defiled, or besmeared, with طِين [i. e. clay, earth, or mud]. (K, TA.)

يَوْمٌ طَانٌ
يَوْمٌ طَانٌ ذ , (S,) and مَكَانٌ طَانٌ, (S, K,) and أَرْضٌ طَانَةٌ, (S,) A day, and a place, and a land,] in which is much طِين [meaning mud]. (S, K.) -A2- See also what next follows.

طِينٌ
طِينٌ ذ a word of well-known meaning, (S, Msb, K, TA,) of which ↓ طَانٌ is a dial. var.; (TA;) Clay, earth, mould, soil, or mud: (MA, KL, &c.:) it differs in different layers, or strata, of the earth; the best is the pure, unmixed with sand, remaining after the subsiding of the waters; and the best of this is that of Egypt, which has a peculiar property of preventing plague, or pestilence, and the corruption of water into which it is thrown: it is of several sorts; among which are الطِّينُ المَخْتُومُ [Terra sigillata, or Lemnian earth], and الطِّينُ الأَرْمَنِىُّ [Armenian bole], &c.: (TA:) ↓ طِينَةٌ has a more particular signification, (S, Msb,) meaning a piece, or portion, thereof, (K, TA,) [as a piece of clay] with which a [writing of the kind termed] صَكّ and the like are sealed. (TA.) [Hence,] شَهْوَةُ الطِّينِ [The longing for clay; a sort of malacia]. (TA voce حُمَّاضٌ.) And اِبْنُ الطِّينِ Adam. (T in art. بنى.)

طِينَةٌ
طِينَةٌ ذ : see the next preceding paragraph. ― -b2- Also [(assumed tropical:) A material substance considered as that of which a thing having form consists. ― -b3- And hence,] (tropical:) The natural, or native, constitution or disposition. (S, Msb, K.) One says, هُوَ مِنَ الطِّينَةِ الأُولَى (tropical:) [app. meaning He is of the primitive kind of natural constitution or disposition]. (S, TA.) And اـِنَّهُ لَيَابِسُ الطِّينَةِ (tropical:) [Verily he is tough in respect of natural constitution or disposition;] meaning he is not easy [in disposition]. (TA.)

طِينِىٌّ
[ طِينِىٌّ ذ Of, or relating to, الطِّين i. e. clay &c.; clayey, earthy, &c. ― -b2- And (assumed tropical:) Of, or relating to الطِّينَة i. e. the natural, or native, constitution or disposition; natural, or native.]

طِيَانَةٌ
طِيَانَةٌ ذ The art of working in, or with, طِين [or clay &c.; and particularly the art of plastering with clay, or mud]. (K.)

طَيَّانٌ
طَيَّانٌ ذ A worker in, or with, طِين [or clay &c.; and particularly a plasterer with clay or mud]. (TA.) [طَيَّانُ, imperfectly decl., belongs to art. طوى.]

مَطِينٌ
مَطِينٌ ذ A roof, or flat house-top, [&c.,] plastered, or coated, with طِين [i. e. clay, or mud]. (S, K.)

##### Türkçe

**طَانَهُ**
1 **طَانَهُ** **ذ** , muzâri‘ **يَطِينُ**, (S, * Msb,) mastar ismi **طَيْنٌ**; (Msb;) yahut ↓ **طيّنهُ**, (S, MA, K,) fakat bazıları bunu hoş görmez, (S,) yahut bu, şiddetlendirmeyi ve çokluğu ifade eder; (Msb;) onu **طِين** ile [yani kil ile yahut çamur ile] sıvadı yahut kapladı, (S, * MA, Msb, K, *) yani bir damı yahut düz damı, (S, Msb, K,) ve bir evi yahut odayı, (Msb,) yahut bir duvarı. (MA.) ― -b2- Ve birincisi, (S, K,) ve ↓ ikincisi de, (TA,) onu **طِين** ile [yani kil ile] mühürledi; yani bir yazıyı; (S, K, TA;) ve böylece ↓ **أَطَانَهُ**. (TA, md. **عنى**’da.) ― -b3- Ve [bundan dolayı,] **طَانَهُ اللّٰهُ عَلَى الخَيْرِ** (mecaz kabul edilerek:) Allah onu hayra bir uyum ile yahut bir tabiat ile yarattı; onu yaratılışla yahut tabiatla ona uyumlu kıldı yahut ona meylettirdi; (S, Msb;) **طَامَهُ** da böyledir: İSk böyle der, ve örnek olarak şunu getirir,
أَلَا تِلْكَ نَفْسٌ طِينَ فِيهَا حَيَاؤُهَا
(S) yani [Şüphesiz o,] hayânın onda tabiî vasıf olduğu bir nefistir. (TA.) ― -b4- Ve **طان**, bir adam hakkında söylendiğinde, ayrıca **حَسَّنَ عَمَلَهُ** [yani işini yahut fiilini güzel yaptı; fiilini yahut işini iyi yaptı] mânâsına gelir; **طَامَ** da böyledir: IAar tarafından böyle açıklanmıştır: K’da birincisi yanlış olarak **حَسَّنَ عَمَلَ الطِّينِ** mânâsıyla açıklanmıştır. (TA.)

2 **طَيَّنَ**: yukarıdaki paragrafın iki yerinde bak.

4 **أَطْيَنَ**: birinci paragrafa bak.

**تطيّن**
5 **تطيّن** **ذ** O (bir adam, TA) **طِين** ile [yani kil ile, toprak ile yahut çamur ile] kirlendi yahut bulaştı. (K, TA.)

**يَوْمٌ طَانٌ**
**يَوْمٌ طَانٌ** **ذ** , (S,) ve **مَكَانٌ طَانٌ**, (S, K,) ve **أَرْضٌ طَانَةٌ**, (S,) [**طِين**’in çok olduğu (yani çamurun bulunduğu) bir gün, bir yer ve bir arazi]. (S, K.) -A2- Bundan sonra gelen şeye de bak.

**طِينٌ**
**طِينٌ** **ذ** iyi bilinen mânâlı bir kelimedir, (S, Msb, K, TA,) bunun ↓ **طَانٌ** bir lehçe varyantıdır; (TA;) Kil, toprak, balçık, zemin, yahut çamur: (MA, KL, vb.:) yerin farklı tabakalarında farklılık gösterir; en iyisi, suların çekilmesinden sonra kalan, kumla karışmamış saf olandır; bunun da en iyisi Mısır’ınkidir; onun, vebayı yahut salgını önleyen ve içine atıldığı suyun bozulmasını engelleyen özel bir özelliği vardır: onun birkaç türü vardır; bunlar arasında **الطِّينُ المَخْتُومُ** [mühürlü kil] ve **الطِّينُ الأَرْمَنِىُّ** [Ermeni kili], vb. vardır: (TA:) ↓ **طِينَةٌ** daha hususî bir mânâya sahiptir, (S, Msb,) yani ondan bir parça yahut bir miktar, (K, TA,) [bir kil parçası gibi] ki onunla **صَكّ** denilen türden bir [yazı] ve benzerleri mühürlenir. (TA.) [Bundan dolayı,] **شَهْوَةُ الطِّينِ** [kil iştahı; bir tür malazi]. (TA, **حُمَّاضٌ** maddesinde.) Ve **اِبْنُ الطِّينِ** Âdem’dir. (T, md. **بنى**’da.)

**طِينَةٌ**
**طِينَةٌ** **ذ** : bir önceki paragrafa bak. ― -b2- Ayrıca [(mecaz kabul edilerek:) sureti olan bir şeyin kendisinden meydana geldiği şey olarak düşünülen maddî cevher. ― -b3- Ve bundan dolayı,] (mecaz:) Tabiî yahut aslî yaratılış yahut huy. (S, Msb, K.) Şöyle denir: **هُوَ مِنَ الطِّينَةِ الأُولَى** (mecaz:) [görünüşe göre mânâsı: o, tabiî yaratılış yahut huy bakımından ilk/ilk türdendir]. (S, TA.) Ve **اـِنَّهُ لَيَابِسُ الطِّينَةِ** (mecaz:) [şüphesiz o, tabiî yaratılış yahut huy bakımından katıdır;] yani o, kolay [huylu] değildir. (TA.)

**طِينِىٌّ**
[ **طِينِىٌّ** **ذ** **الطِّين**’e, yani kile vb., ait; killi, topraklı, vb. ― -b2- Ve (mecaz kabul edilerek:) **الطِّينَة**’ye, yani tabiî yahut aslî yaratılışa yahut huya, ait; tabiî yahut aslî.]

**طِيَانَةٌ**
**طِيَانَةٌ** **ذ** **طِين** ile [yahut kil vb. ile; ve özellikle kil yahut çamur ile sıvama sanatı] çalışma sanatı. (K.)

**طَيَّانٌ**
**طَيَّانٌ** **ذ** **طِين** ile [yahut kil vb. ile; ve özellikle kil yahut çamur ile sıvayan] çalışan kimse. (TA.) [**طَيَّانُ**, gayr-i munsarif, md. **طوى**’ya aittir.]

**مَطِينٌ**
**مَطِينٌ** **ذ** **طِين** ile [yani kil ile yahut çamur ile] sıvanmış yahut kaplanmış bir dam yahut düz dam, [vb.]. (S, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَانَ
طَانَ ( y )  I ( n. ac. طَيْن 1 ),
a.  Plastered, coated; luted; marled; loricated.

b.  Stuck down, sealed ( letter ).

طَيَّنَ
طَيَّنَ II ,
a.  see I (a) .

أَطْيَنَ
أَطْيَنَ IV ,
a.  see I (b) .

تَطَيَّنَ
تَطَيَّنَ V ,
a.  Was plastered, coated with mud; was bespattered, bedaubed, muddy, clayey.

طَان
طَان [ 1A ],
a.  Muddy, miry, clayey.

طِيْن
طِيْن [ 2 ],
a.  Loam, clay; marl; mud, mire.

b.  Sealing-wax, bole.

طِيْنَة
طِيْنَة [ 2t ],
a.  see 2 (a) , ( b ).

c.  Handful, lump of clay &c.

d.  Nature, character, disposition.

طِيْنِيّ
طِيْنِيّ [ 2yi ],
a.  Clayey, earthy.

مَطِيْن
مَطِيْن [ 18 ],
a.  Plastered, coated with clay.

طَيَّان
طَيَّان [ 28 ],
a.  Worker in clay; plasterer.

##### Türkçe

**طَانَ**
**طَانَ** ( y ) I ( n. ac. **طَيْن** 1 ),
a. Sıvalandı, kaplandı; çamurla sıvandı; marnlandı; zırhla kaplandı.

b. Yapıştırılıp tutturuldu, mühürlendi (mektup).

**طَيَّنَ**
**طَيَّنَ** II ,
a. I (a)’ya bak.

**أَطْيَنَ**
**أَطْيَنَ** IV ,
a. I (b)’ye bak.

**تَطَيَّنَ**
**تَطَيَّنَ** V ,
a. Sıvalandı, çamurla kaplandı; çamura bulandı, sıvandı, çamurlu, killi oldu.

**طَان**
**طَان** [ 1A ],
a. Çamurlu, bataklıksı, killi.

**طِيْن**
**طِيْن** [ 2 ],
a. Tın, kil; marn; çamur, bataklık.

b. Mühür mumu, bol.

**طِيْنَة**
**طِيْنَة** [ 2t ],
a. 2 (a), (b)’ye bak.

c. Kil vb. bir avuç, bir yumru.

d. Tabiat, karakter, huy.

**طِيْنِيّ**
**طِيْنِيّ** [ 2yi ],
a. Killi, topraksı.

**مَطِيْن**
**مَطِيْن** [ 18 ],
a. Sıvalanmış, kille kaplanmış.

**طَيَّان**
**طَيَّان** [ 28 ],
a. Kil işçisi; sıvacı.
