# ظأب (ظ-أ-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A3%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D8%A3%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ظ - أ - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ظءب

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A3%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الظاء والباء و و ء ي معهما
و ظ ب، ظ ب ي، ظ أ ب، ظ ب أ، ب ظ و، ب ي ظ مستعملات
وظب:
وَظَبَ يظِبُ وُظوباً، وهو المُواظَبةُ على الشيء والمُداوَمَةُ والتَّعاهُدُ.
ويقال للرَّوْضِة إذا تُدووِلَتْ بالرَّعْي حتى لم يَبْقَ فيها كَلأٌ إِنّها لمَوْظوبةٌ أي مَوْطوءة أي مأكولٌ ما فيها، ولَشدّ ما وُظِبَتْ.
ووادٍ مَوْظوبٌ: معروف من الأودية، وكذلك العُشبُ والأرضُ، قال:
بكلِّ وادٍ جَديبِ الأرضِ موظوبِ
ظبي:
ظبْيةٌ، وثلاثُ أظبٍ وظِباء.
والظَّبْيُ اسم رَمْلٍ.
والظَّبْيَةُ: جَهازُ المرأة والناقة، يعني حَياءها.
والظُّبَةُ: حَدُّ السَّيْف في طَرَفه، والخِنجَر وشِبْهه، والجمع الظُّباة والظُّبَى والظُّبُون.
ويقال: هو من ظُبوة كنا أنّ بُرَة من بُرْوَة، ولو جُمعَ ظُبَوات في الشِّعر على قياس سَنَوات جاز، قال:
وقوم كرام أَنْكَحَتنـا بَـنـاتِـهـم		ظُباتُ السُّيوفِ والرِّماحُ المداعِسُ
ويقال: الظَّبية جِرابٌ صغير من مَسُكِ البَهْمِة من الغَنَم.
والظَّبْيةُ شِبْهُ العِجْلة والمَزادة.
وإذا خَرَج الدَّجّال تخرُج امرأةٌ قُدّامه تُسَمَّى ظَبْية، وهي تُنذِرُ المُسلمينْ.
ظأب:
ويقال: ظَأَبْتُ الرجل: شَتَمتُه وخَوَّفْتُه. والضَأْبُ: السِّلْفُ، ولم أسمعهم يصفون به إلاِّ الرجل، ويقال: ظأْم، والباءَ أجودُ، وإنْ يُجمَعُ فالظَّأْبون، ولم أسمَعْ مه فعلاً، وقد مَرَّ في باب التضعيف في لغة من يشدِّد الباءَ.
والظَّأْبُ: الجَلَبةُ، قال أوس:
له ظَأْبٌ كما صَخِبَ الغَريمُ.
ظبأ:
الظِّبَأُ: الظَّرْف الذي يُجْعَل فيه اللَّبَن.
والظِّبَأُ: سِمَةٌ عل الفَرَس.
والظِّبَأُ: وادٍ لهُذَيْل.
بظو:
قال الأغَلب:
خاظي البَضيع لحمُه خَظَا بَظَا
وبَطَا صِلةٌ لخَظَا.
وقال أبو الأسود لابن أخيه وقد أَعْرَسَ: كيف وَجَدْتَ أهلَكَ، قال خَظيت وبَظيت، قال: أما خَظيت فقد عَرَفْتهُ، فما بَظيت? قال: عَرَبيّةٌ لم تَبلُغْكَ، قال: يا ابنَ أخي لا خير في عربيّةٍ لَمْ تَبْلُغني
بيظ:
البَيْظُ، يقال: ماءُ الرجل، ولم أسمَعْ منه فعلاً، فإنْ جُمِعَ فقياسُه البُيُوظ والأَبياظ.

##### Türkçe

باب **الظاء** و**الباء** و**و** و**ء** و**ي** معهما
و **ظ ب**، **ظ ب ي**، **ظ أ ب**، **ظ ب أ**، **ب ظ و**، **ب ي ظ** مستعملات

**وظب**:
**وَظَبَ** **يظِبُ** **وُظوباً**، o, bir şeye **المُواظَبةُ** (devamlılık göstermek) ve **المُداوَمَةُ** (sürdürmek) ve **التَّعاهُدُ** (sık sık yoklamak/gözetmek)tir.
Ve **الرَّوْضِة** (çayır) için, otlatma ile elden ele dolaştırılıp içinde **كَلأٌ** (ot) kalmayıncaya kadar (böyle) yapıldığında denir ki: o mutlaka **لمَوْظوبةٌ**dur; yani **مَوْطوءة** (çiğnenmiş)tir; yani içindekinin yenmiş olduğudur; ve ne şiddetli (bir şekilde) **وُظِبَتْ** (üzerinde ısrarla otlatıldı).
Ve **وادٍ مَوْظوبٌ**: vadilerden bilinen (bir vadi)dir; aynı şekilde **العُشبُ** (ot) ve **الأرضُ** (yer/toprak) (için de). Dedi ki:
بكلِّ وادٍ جَديبِ الأرضِ موظوبِ

**ظبي**:
**ظبْيةٌ**; ve üç **أظبٍ** ve **ظِباء**.
Ve **الظَّبْيُ** bir kumun adıdır.
Ve **الظَّبْيَةُ**: kadının ve dişi devenin **جَهازُ**u; yani onun **حَياء**ı (avret yeri).
Ve **الظُّبَةُ**: kılıcın ucundaki **حَدُّ** (keskin ağız); ve hançer ve benzeri; çoğulu **الظُّباة** ve **الظُّبَى** ve **الظُّبُون**dur.
Ve denir: o, **ظُبوة**dendir; nitekim **بُرَة** (kelimesi) **بُرْوَة**dendir. Ve eğer şiirde **سَنَوات** kıyasına göre **ظُبَوات** olarak çoğul yapılırsa caiz olur. Dedi ki:
وقوم كرام أَنْكَحَتنـا بَـنـاتِـهـم		ظُباتُ السُّيوفِ والرِّماحُ المداعِسُ
Ve denir: **الظَّبية** koyundan **البَهْمِة**nin **مَسُك**ünden (derisinden) küçük bir **جِراب**dır (tuluktur).
Ve **الظَّبْيةُ** **العِجْلة**ye ve **المَزادة**ye benzer (bir şey)dir.
Ve **الدَّجّال** çıktığında, önünde **ظَبْية** diye adlandırılan bir kadın çıkar; o, Müslümanları uyarır.

**ظأب**:
Ve denir: **ظَأَبْتُ** adamı: ona sövdüm ve onu korkuttum. Ve **الضَأْبُ**: **السِّلْفُ** (kayın hısımı); onların bununla ancak erkeği nitelediklerini işitmedim. Ve denir: **ظأْم**; **الباء** daha iyidir. Ve eğer çoğul yapılırsa **الظَّأْبون**dur. Ve ondan bir fiil işitmedim; ve **الباب** (bahis) **التضعيف** (şeddeli yapma) kısmında, **الباء**yı şeddeli yapan kimsenin dilinde (bu) geçmiştir.
Ve **الظَّأْبُ**: **الجَلَبةُ** (gürültü/bağrışma). Evs dedi ki:
له ظَأْبٌ كما صَخِبَ الغَريمُ.

**ظبأ**:
**الظِّبَأُ**: içine süt konulan **الظَّرْف** (kap/kılıf).
Ve **الظِّبَأُ**: atta bir **سِمَةٌ** (dağ/nişan).
Ve **الظِّبَأُ**: **هُذَيْل**e ait bir vadidir.

**بظو**:
**الأغَلب** dedi ki:
خاظي البَضيع لحمُه خَظَا بَظَا
Ve **بَطَا**, **خَظَا** için bir **صِلةٌ**dir (ek/bağlayıcıdır).
Ve **أبو الأسود**, evlenmiş olan yeğenine dedi ki: Ehlini nasıl buldun? O dedi: **خَظيت** ve **بَظيت**. Dedi ki: **خَظيت**e gelince, onu tanıdım; peki **بَظيت** nedir? Dedi: sana ulaşmamış bir Arapçadır. Dedi ki: Ey yeğenim, bana ulaşmamış bir Arapçada hayır yoktur.

**بيظ**:
**البَيْظُ**: denir ki: erkeğin suyu (menisi). Ondan bir fiil işitmedim. Eğer çoğul yapılırsa kıyası **البُيُوظ** ve **الأَبياظ**dır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A3%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أبو زيد الظأْبُ مهموز: سِلْفُ الرجل تقول: هو ظأْبه وظأْمه. وقد ظائَبني مُظاءَبة وظاءمني مُظاءمة، إذا تزوجُتَ أنت امرأةً وتزوَّج هو أختها. والظَأْبُ أيضاً: الصوت والجلَبة. قال الشاعر يصف تَيساً:
يَصوعُ عُنوقَها أَحْوى زَنـيم		له ظأْبٌ كما صَخِبَ الغريمُ

##### Türkçe

أبو زيد: **الظأْبُ** hemzelidir: erkeğin kayınbiraderi; şöyle dersin: o, onun **ظأْبُه**’udur ve **ظأْمُه**’udur. Ve bana **مُظاءَبة** olarak **ظائَبني** yaptı ve bana **مُظاءمة** olarak **ظاءمني** yaptı; sen bir kadınla evlendiğinde ve o da onun kız kardeşiyle evlendiğinde. Ve **الظَأْبُ** ayrıca: ses ve gürültüdür. Şair, bir tekeyi vasfederek dedi ki:
عُنوقَها’yı sürer; esmer, **زَنـيم**;		onda bir **ظأْبٌ** vardır; tıpkı alacaklının gürültü çıkarması gibi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A3%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ظ ب ( وايء )
ظأب ، ظبي ، بظا ، بيظ ، وظب .
( ظأب ) : أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي : ظأبَ إذا جَلَّب ، وظأب إذا تَزَوَّجَ ، وظَأَب أيضاً إذا ظَلَم ، وقال اللحياني : ظَاءَ بني فلانٌ وظاء مَنِي إذا تزوجتَ أنتَ وهو أُخْتين ، والظأْبُ والظَّأْم سِلْفُ الرجلِ ، وقال أبو زيد : فلان ظَأْبُ فلانٍ ، أي سِلفه ، والظَّأْمُ مثله ، وثلاثة أَظْؤُبٍ ، وحُكِي عن ابن الدُّقَيْش في جمعه ظُؤوبٌ ، وقال الأصمعي : يقال سمعت
ظَأْبَ تَيْسِ فلانٍ وظأم تَيْسِه وهو صِياحُه في هِبابِه ، وأنشد لأوس بن حَجَر :
يَصُوعُ عُنُوقَها أَحْوَى زَنِيمٌ
له ظَأْبٌ كما صَخِبَ الغَرِيمُ
أبو عبيد عن الأصمعي : الظأْمُ الكلامُ والجَلَبَةُ .
يصوع : يسوق ويجمع ، وعنوق جمع عَناق للأنثى من ولد المعز ، والزنيم الذي له زنمتان في حلقه .
ظبي : الأنثى من الظِّبَاء ظَبْية ، والذكر ظَبْيٌ ، أبو عبيد عن الأصمعي : يقال لكل ذَاتِ خُفّ أَو ظِلْف : الحَيَاءُ ، ولِكل ذاتِ حافرٍ : الظبْيَةُ ، قال : وللسباع كلها : الثَّفْرُ ، قال : وقال الفرَّاء : يقال لِلكلبة ظَبْيَةٌ ، وشَقْحَةٌ ، ولِذوات الحافر ظبْيَةٌ ، وفي الحديث أنه أُهْدِيَ للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) ظبْيَةٌ فيها خَرَزٌ فأَعْطَى الأهل منها والعَرَبَ ، والظبْيَةُ شِبْهُ الْخَرِيطَةِ والكِيس ، وتُصغَّر فيقال : ظُبَيَّةٌ ، وجمعها ظِبَاء ، وقال عَديّ :
بَيْتِ جُلُوفٍ طَيِّبٍ ظِلُّهُ
فِيهِ ظِباءٌ ودَواخِيلُ خُوصْ
وفي حديث قَيْلَة : أنها لمّا خرجتْ إلى النبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) أَدْرَكَها عَمُّ بناتِها ، قالت : فأصابتْ ظُبَةُ سَيْفِه طائفةً من قرون رَأْسِه ، قال أبو عبيد : ظُبَةُ السَّيف حَدُّهُ وجمعها ظُبَاتٌ وظُبُون وهو طرف السيف ، ومثله ذُبَابُه ، وقال الكميت :
يرى الراؤون بالشَّفَراتِ منها
وَقُودَ أبي حُباحِبَ والظُّبِينَا
وقال الليث : الظَّبْيَةُ جَهَاز المرأة والنَّاقة ، يعنِي حَيَاءها ، والظبْيَةُ شِبهُ العِجْلة والمَزَادَة ، قال : وإذا خَرَجَ ، تَخْرُجُ امرأة قُدامَة تُسمى ظَبْيَةَ ، وهي تُنْذِرُ المسلمين .
وقال الأصمعيّ : يقال لحدّ السكين الغِرارُ والظُّبَةُ والقُرْنةُ ، ولجانبها الآخر الذي لا يقطع الكَلُّ ، وظَبْيٌ اسم رَمْلَةٍ في قوله :
أَساريعُ ظَبْيٍ أو مَساوِيكُ إسْحِلِ
ابن الأنباري : ظَبيٌ اسم كثيب بعينه ، قال : وأَساريعه دوابُّ فيه تشبه العَظَاءَةَ وأنشد :
وكَفٍ كعُواذ النَّقا لا يضيرها
إذا أُبرِزَتْ ألاَّ يكونَ خِضابُ
وعُواذ النقا دوابُّ تشبه العظاءة واحدتها عائذة تلزم الرملَ ولا تبرحه ، ويقال : بفلانٍ داء ظَبْيٍ قال أبو عمرو : معناه أنهُ لا دَاءَ به كما أنَّ الظبيَ لا دَاءَ بهِ وأنشد الأمويّ :
فَلاَ تَجْهَمِينَا أمَّ عَمْروٍ فإنَّما
بِنا دَاءُ ظبْيٍ لَمْ تَخنْه عَوَامِلُه
قال أبو عبيد : قال الأموي : دَاءُ الظَّبْيِ أنهُ إذا أراد أن يَثِبَ مَكَثَ ساعةً ثم وَثَب ، وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أمَر الضحّاكَ بنَ قيس أن يأتيَ قَومَه ، فقال : ( إذا أتيتَهم فارْبِضْ في دارهم ظَبْياً ) وتأويله ، أنه بعثه
إلى قوم مُشركين ليتبصَّر ما هم عليه ، ويرجع إليه بِخبرهم ، وأمره أن يكون منهم ، بحيث يَتَبيَّنُهم ولا يستمكنونَ منه ، فإن رَابَه منهم رَيْبٌ تَفَلَّتَ منهم ، فيكون مثلَ الظبْي لا يَرْبِضُ إلا وهو مُتَوَحِّشٌ بالبلد القَفْر ، ومَتَى أَحَسَّ بفزعٍ نَفَر ، ونُصِبتْ ظَبياً على التفسير لأن الرُّبوض له ، فلما حُوِّلَ فِعْلُه إلى المخاطب خَرَج قولُه ظبياً مُفَسِّراً ، قال القُتَيْبي : قال ابن الأعرابي : أراد أقِمْ في دارهم آمناً لا تبرح كأنك ظَبيٌ في كناسة قد أَمِن حيت لا يرى إنْساً ، ويقال : أرضٌ مَظبَأةٌ كثيرة الظِّباء ، والظبْيُ سِمَةٌ لبعض العَربِ وإيَّاها أراد عنترة في قوله :
عَمْرَو بنَ أسودَ زَبَّاءَ قارِيةٍ
مَاءُ الكُلابِ عليها الظبْيُ مِعْنَاقُ
ومن أمثالهم : لأَتْرُكَنَّه تَرَكَ الظبي ظِلَّه ، وذلك أن الظبي إذا تَركَ كِناسَه لم يعُد إليه ، يقال ذلك عند تأكيد رَفْضِ الشيء أيَّ شيءٍ كان .
بظا : ثعلب عن ابن الأعرابي : البُظاء اللَّحَماتُ المتراكباتُ .
أبو عبيد عن الفراء : خظا لَحْمُه وبَظا وكَظا بغير همز إذا اكتنز ، يَخْظُو ويَبْظو ويَكْظو ، شمر يقال : بَظا لحمه يَبْظو بَظْواً .
وأنشد غيره للأغلب :
خَاظِي البَضيعِ لَحْمُهُ خظا بَظا
قال : جَعلَ بَظا صِلةً لخظا كقولهم : تَبّاً تَلْباً قال : وهو توكيد لما قبله .
باظ : ثعلب عن ابن الأعرابي : باظَ الرَّجُل يَبِيظُ بَيْظاً ، وباظ يَبُوظ بَوْظاً إذا قرَّرَ أرون أبي عُمير في المَهْبل .
وقال الليث : البَيْظ ماءُ الرجل .
قلت : أراد ابن الأعرابي بالأُرُون المَنِيَّ ، وأبي عُمَيْرٍ الذَّكَرَ وبالمَهْبِل قَرارَ الرّحِم .
وقال ابن الأعرابي : باظ الرجُل إذا سَمِن جِسْمُه بعد هُزال أيضاً .
وظب : قال الليث : وَظبَ فلان يَظِبُ وُظوباً وهو المواظبة على الشيء والمداوَمةُ ، ويقال للروضة إذا أُلِحَّ عليها في الرَّعْي : قد وُظِبَتْ فهي مَوْظوبَةٌ ، ووادٍ مَوْظوبٌ .
وقال اللحياني : يُقال فلانٌ مُوَاكِظٌ على كذا وكذا وواكِظٌ ومُواظِبٌ ووَاظِبٌ ومُواكِبٌ ووَاكِبٌ بمعنى مُثَابِر .
وقال سلامة بن جَنْدل يصف وادياً :
شِيبِ المبارِكِ مَدْرُوسٍ مَدافِعُه
هَابِي المراغِ قليلِ الوَدْق مَوْظُوبِ
أراد شِيبٍ مَبارِكه ولِذَلك جَمَع ، وقال ابن السكيت في قوله مَوظُوبٌ : قد وُظِبَ عليه حتى أُكِلَ ما فيه ، وقوله : هَابِي المَراغِ أي مُنْتَفِخِ التُّرابِ لا يَتَمَرَّغُ به بعيرٌ ، قد تُرِكَ لِخَوْفِه ، وقوله : مَدروسٍ مدافعه أي قَدْ
دُقَّ وَوُطِىءَ ، وأُكِل نَبْتُه ، ومَدَافِعُه أوْدِيَتُه ، شِيبُ المبَارِك قد ابْيَضَّتْ من الجُدُوبَة ، ويقال : فلانٌ يَظِبُ على الشيءِ ويواظِبُ عليه .
وقال ابن السكيت : مَوْظَبٌ بفتح الظاء اسمُ موضِع ، وقال خداش :
كَذَبْتُ عَليكُمْ أوْعِدُوني وَعلِّلُوا
بِيَ الأرضَ والأقوامَ قِرْدَانَ مَوْظَبَا
أراد يا قِرْدَانَ مَوْظَبا ، وهذا نادر وقياسه مَوْظِبٌ .

##### Türkçe

ظ ب ( **وايء** )
**ظأب** ، **ظبي** ، **بظا** ، **بيظ** ، **وظب** .
( **ظأب** ) : Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **ظأبَ**; **جَلَّب** ettiği zaman, ve **ظأب**; **تَزَوَّجَ** ettiği zaman, ve **ظَأَب** da; **ظَلَم** ettiği zaman. Lihyânî dedi: **ظَاءَ** Benî Fülân, ve **ظاء مَنِي**; sen evlendiğin zaman ve o da (evlendiği zaman), (siz) iki kız kardeş (ile evlenmişsinizdir). Ve **الظأْبُ** ve **الظَّأْم** erkeğin **سِلْف**’idir. Ebû Zeyd dedi: Fülân, fülânın **ظَأْبُ**’udur; yani onun **سِلف**’idir; ve **الظَّأْمُ** onun gibidir. Ve üç **أَظْؤُبٍ**. İbnü’d-Duḳayş’ten, onun cem‘inde **ظُؤوبٌ** diye hikâye edildi. Asmaʿî dedi: Denilir: “Fülânın tekesinin **ظَأْبَ**’ını işittim ve onun tekesinin **ظأم**’ını”; o, onun **صِياح**’ıdır, onun **هِباب**’ında. Evs b. Ḥacer’e ait olarak inşâd etti:
يَصُوعُ عُنُوقَها أَحْوَى زَنِيمٌ
له ظَأْبٌ كما صَخِبَ الغَرِيمُ
Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: **الظأْمُ** **الكلامُ** ve **الجَلَبَةُ**’dir.
**يصوع**: sürer ve toplar. Ve **عنوق**; **عَناق**’ın cem‘idir; (o) keçi yavrusunun dişisi içindir. Ve **الزنيم**; boğazında iki **زنمة**’si olan (dır).

**ظبي** : **الظِّبَاء**’dan dişi: **ظَبْية**; erkek: **ظَبْيٌ**. Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: Denilir: her **ذَاتِ خُفّ** yahut **ظِلْف** için: **الحَيَاءُ**; ve her **ذَاتِ حافرٍ** için: **الظبْيَةُ**. Dedi: ve yırtıcıların hepsi için: **الثَّفْرُ**. Dedi: ve Ferrâ dedi: köpek dişisine **ظَبْيَةٌ** denilir, ve **شَقْحَةٌ**; ve **ذَوات الحافر** için **ظبْيَةٌ** (denilir). Ve hadiste: Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) içinde **خَرَزٌ** bulunan bir **ظبْيَةٌ** hediye edildi; o da ondan ehle ve Arap’a verdi. Ve **الظبْيَةُ** **الْخَرِيطَةِ** ve **الكِيس**’e benzer (dir). Küçültülür de **ظُبَيَّةٌ** denilir. Onun cem‘i **ظِبَاء**’dır. ʿAdî dedi:
بَيْتِ جُلُوفٍ طَيِّبٍ ظِلُّهُ
فِيهِ ظِباءٌ ودَواخِيلُ خُوصْ
Ve Ḳayle hadîsinde: o, Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) çıktığı zaman, kızlarının amcası ona yetişti. Dedi: Onun kılıcının **ظُبَةُ**’si, onun başının boynuzlarından bir taifeye isabet etti. Ebû ʿUbeyd dedi: Kılıcın **ظُبَةُ**’si onun **حَدّ**’ıdır; onun cem‘i **ظُبَاتٌ** ve **ظُبُون**’dur; ve o, kılıcın ucu (dur). Ve onun benzeri: onun **ذُبَابُ**’ı. Kumeyt dedi:
يرى الراؤون بالشَّفَراتِ منها
وَقُودَ أبي حُباحِبَ والظُّبِينَا
Leys dedi: **الظَّبْيَةُ** kadının ve dişi devenin **جَهَاز**’ıdır; yani onun **حَيَاء**’ı. Ve **الظبْيَةُ** **العِجْلة** ve **المَزَادَة**’ye benzer (dir). Dedi: Ve o çıktığı zaman, Ḳudâme’nin bir kadını önden çıkar; ona **ظَبْيَةَ** denilir; o, Müslümanları uyarır.
Asmaʿî dedi: Bıçağın keskin kenarına **الغِرارُ** ve **الظُّبَةُ** ve **القُرْنةُ** denilir; ve onun kesmeyen öte yanına **الكَلُّ** (denilir). Ve **ظَبْيٌ** şu sözünde bir kum tepeciğinin adıdır:
أَساريعُ ظَبْيٍ أو مَساوِيكُ إسْحِلِ
İbnü’l-Enbârî: **ظَبيٌ** belirli bir kumulun adıdır. Dedi: ve onun **أَساريعه**’i, içinde **العَظَاءَةَ**’ye benzeyen canlılardır. Ve inşâd etti:
وكَفٍ كعُواذ النَّقا لا يضيرها
إذا أُبرِزَتْ ألاَّ يكونَ خِضابُ
Ve **عُواذ النقا**; **العظاءة**’ye benzeyen canlılardır; onun bir teki **عائذة**’dir; kuma yapışır ve ondan ayrılmaz. Ve denilir: Fülânda **داء ظَبْيٍ** vardır. Ebû ʿAmr dedi: Onun manası: onda hastalık yoktur; tıpkı **الظبيَ**’de hastalık olmadığı gibi. Ümeyyî inşâd etti:
فَلاَ تَجْهَمِينَا أمَّ عَمْروٍ فإنَّما
بِنا دَاءُ ظبْيٍ لَمْ تَخنْه عَوَامِلُه
Ebû ʿUbeyd dedi: Ümeyyî dedi: **دَاءُ الظَّبْيِ**; o, sıçramak istediği zaman bir süre durur, sonra sıçrar. Ve hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) Ḍaḥḥâk b. Ḳays’a kavmine gelmesini emrettiği (vardır); dedi ki: “(Onlara geldiğin zaman, onların evinde **ظَبْياً** olarak **فارْبِضْ** et.)” Onun te’vîli: onu, müşrik bir kavme, onların üzerinde bulundukları şeyi görüp anlaması ve ona haberleriyle dönmesi için gönderdi; ve ona, onlardan olacak şekilde olmasını emretti; öyle ki onları seçip ayırt etsin, onlar da ona güç yetiremesinler. Eğer onlardan bir **رَيْبٌ** onu kuşkulandırırsa, onlardan sıyrılıp kurtulur; böylece, ancak ıssız beldede ürkek olan **الظبْي** gibi olur; o, ancak ürkek iken **يَرْبِضُ** eder; ne zaman bir korku hissederse ürker. Ve **ظَبياً** tefsir üzere nasbedildi; çünkü **الرُّبوض** ona aittir; onun fiili muhataba çevrilince, onun sözü **ظبياً** açıklayıcı olarak çıktı. Ḳuteybî dedi: İbnü’l-Aʿrâbî dedi: “Onların evinde güven içinde ikamet et, ayrılma; sanki sen, insan görmediği için emniyete ermiş bir **كناسة**’de bir **ظَبيٌ** gibisin” demek istedi. Ve denilir: **أرضٌ مَظبَأةٌ**; **الظِّباء**’ı çok olan (dır). Ve **الظبْيُ** bazı Araplar için bir **سِمَةٌ**’dir; ʿAntere şu sözünde onu kastetmiştir:
عَمْرَو بنَ أسودَ زَبَّاءَ قارِيةٍ
مَاءُ الكُلابِ عليها الظبْيُ مِعْنَاقُ
Ve onların darb-ı mesellerinden: “Onu, **الظبي**’nin gölgesini terk ettiği gibi mutlaka terk edeceğim.” Bu, **الظبي**’nin, **كِناس**’ını terk ettiği zaman ona geri dönmemesidir. Bu, herhangi bir şeyin reddini pekiştirme sırasında söylenir.

**بظا** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **البُظاء**; üst üste binmiş et parçalarıdır.
Ebû ʿUbeyd, Ferrâ’dan: **خظا** onun eti ve **بظا** ve **كَظا** (hemzesiz) biriktiği zaman; **يَخْظُو** ve **يَبْظو** ve **يَكْظو**. Şemmer: denilir: **بَظا** onun eti, **يَبْظو** **بَظْواً**.
Ve başkası Aġleb’e ait olarak inşâd etti:
خَاظِي البَضيعِ لَحْمُهُ خظا بَظا
Dedi: **بَظا**’yı **خظا** için bir sıla kıldı; onların “**تَبّاً تَلْباً**” demeleri gibi. Dedi: ve o, kendisinden öncekine bir te’kîddir.

**باظ** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **باظَ** adam, **يَبِيظُ** **بَيْظاً**; ve **باظ** **يَبُوظ** **بَوْظاً**; Ebû ʿUmeyr’in **أرون**’unu **المَهْبل**’de yerleştirdiği zaman.
Leys dedi: **البَيْظ** erkeğin suyudur.
Dedim: İbnü’l-Aʿrâbî **الأُرُون** ile **المَنِيَّ**’yi, ve **أبي عُمَيْرٍ** ile **الذَّكَرَ**’i, ve **المَهْبِل** ile rahmin kararını kastetti.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Adam **باظ** (olur); zayıflıktan sonra da bedeninin semirdiği zaman.

**وظب** : Leys dedi: Fülân **وَظبَ**; **يَظِبُ** **وُظوباً**; ve o, bir şey üzerine **المواظبة** ve **المداوَمةُ**’dır. Ve çayıra, otlatmada üzerine ısrar edildiği zaman: “**وُظِبَتْ**” denilir; o hâlde o **مَوْظوبَةٌ**’dir; ve **وادٍ مَوْظوبٌ**.
Lihyânî dedi: Denilir: Fülân, şu ve şu üzerine **مُوَاكِظٌ** ve **واكِظٌ** ve **مُواظِبٌ** ve **وَاظِبٌ** ve **مُواكِبٌ** ve **وَاكِبٌ**; **مُثَابِر** manasında.
Selâme b. Cendel bir vadiyi vasfederek dedi:
شِيبِ المبارِكِ مَدْرُوسٍ مَدافِعُه
هَابِي المراغِ قليلِ الوَدْق مَوْظُوبِ
**شِيبٍ**’in **مَبارِك**’lerini kastetti; bunun için cem‘ etti. İbnü’s-Sikkît, onun **مَوظُوبٌ** sözünde dedi: Üzerine **وُظِبَ** edildi; içindekinin yenmesine kadar. Ve onun sözü: **هَابِي المَراغِ**; yani toprağı şişkin; onunla bir deve yuvarlanmaz; korkusundan terk edilmiştir. Ve onun sözü: **مَدروسٍ مدافعه**; yani dövülmüş ve çiğnenmiş, bitkisi yenmiştir. Ve **مَدَافِعُه** onun vadileridir. **شِيبُ المبَارِك** kuraklıktan beyazlamıştır. Ve denilir: Fülân, şey üzerine **يَظِبُ** eder ve onun üzerine **يواظِبُ** eder.
İbnü’s-Sikkît dedi: **مَوْظَبٌ** (ظاء’nın fethiyle) bir yer adıdır. Ḫudâş dedi:
كَذَبْتُ عَليكُمْ أوْعِدُوني وَعلِّلُوا
بِيَ الأرضَ والأقوامَ قِرْدَانَ مَوْظَبَا
“Ey **قِرْدَانَ مَوْظَبا**”yı kastetti. Ve bu nadirdir; onun kıyası **مَوْظِبٌ**’dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A3%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الظاء والهمزة وما يثلثهما)
(ظأر) الظاء والهمزة والراء أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على العطف والدنُوّ. من ذلك الظِّئر. وإِنّما * سمِّيت بذلك لعَطْفها على من تُربيِّه. وأظَّأَرت لولدي ظِئْرا، كما مرَّ في اظَّلم بالظَّاء. والظُّؤُور من النُّوق: التي تعطف على البَوّ. وظأَرَنِي فلانٌ على كذا، أي عطَفَني. والظَّؤَار تُوصَفُ به الأثافيّ، كأنَّها متعطِّفة على الرَّماد([1]). والظِّئار: أن تُعالَج النَّاقة بالغِمامةِ في أنفها لكي تَظْأَر. وقولهم: "الطَّعْن يَظْأَر([2])"، أي يَعطِف على الصُّلح. ويقال ظِئر وظُؤَار، وهو من الجمع الذي جاءَ على فُعال، وهو نادر.
(ظأب) الظاء والهمزة والباء كلمتان متباينتان: إحداهما  الظّأب، وهو سِلْف الرَّجُل. والأُخرى الكلام والجَلَبَة([3]). قال:
يَصُوعُ عُنوقَها أَحوَى زنيمٌ *** له ظَأْبٌ كما صَخِبَ الغَريمُ ([4])(ظأم) الظاء والهمزة والميم من الكلام وَالجَلبَة، وهو إبدال. فالظَّأْم والظأب بمعنىً. والله أعلم.
---------------------
([1]) من شواهده قوله:
سفعاً ظؤاراً حول أورق جاثم *** لعب الرياح بتربه أحوالا
 ([2]) ويروى أيضاً : "الطعن يظئره". ويقال ظأره، وأظأره.
([3]) زاد في المجمل: "ولا أدري أمهموز هو أم لا".
([4]) البيت للمعلى بن جمال العبدي، كما في اللسان (صوع، ظأب)، ويروى لأوس بن حجر. انظر
ديوانه 25.

ـ

##### Türkçe

(ظاء ile hemze ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)
(**ظأر**) **الظاء** ve **الهمزة** ve **الراء** tek bir sahih asıldır; şefkat ve yakınlaşmaya delâlet eder. Bundan **الظِّئر** vardır. Ancak, onu terbiye ettiğine şefkatinden dolayı bununla adlandırılmıştır. Ve oğlum için bir **ظِئْر** **أظَّأَرت** ettim; **الظَّاء** ile **اظَّلم**’de geçtiği gibi. Ve develerden **الظُّؤُور**: **البَوّ**’a şefkat edenlerdir. Ve falan kimse beni şuna **ظأَرَنِي** etti; yani beni şefkatle kendine çekti. Ve **الظَّؤَار** onunla **الأثافيّ** vasfedilir; sanki kül üzerine şefkatle eğilmişlerdir([1]). Ve **الظِّئار**: devenin burnunda bir **الغِمامةِ** ile muamele edilmesidir; ta ki **تَظْأَر** etsin. Ve onların sözü: "الطَّعْن يَظْأَر([2])"، yani sulha meyleder. Ve **ظِئر** ve **ظُؤَار** denilir; o, **فُعال** üzere gelmiş cem‘dendir ve o nadirdir.
(**ظأب**) **الظاء** ve **الهمزة** ve **الباء** birbirinden ayrı iki kelimedir: birincisi **الظّأب**; o, erkeğin **سِلْف**’idir. Diğeri söz ve gürültüdür([3]). Dedi ki:
يَصُوعُ عُنوقَها أَحوَى زنيمٌ *** له ظَأْبٌ كما صَخِبَ الغَريمُ ([4])(**ظأم**) **الظاء** ve **الهمزة** ve **الميم** söz ve gürültüdendir; o, ibdâldir. Şu hâlde **الظَّأْم** ve **الظأب** mânâca birdir. Allah daha iyi bilir.
---------------------
([1]) Şahitlerinden onun sözü:
سفعاً ظؤاراً حول أورق جاثم *** لعب الرياح بتربه أحوالا
 ([2]) Şöyle de rivayet olunur: "الطعن يظئره". Ve **ظأره** denilir, ve **أظأره**.
([3]) **المجمل**’de artırdı: "Bilmiyorum; hemzeli midir değil midir."
([4]) Beyit, **اللسان**’da (صوع، ظأب) geçtiği üzere, el-Muallâ b. Cemâl el-‘Abdî’nindir; Evs b. Hacer’e de rivayet olunur. Bak:
Dîvânı 25.

ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A3%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الظَّـأْبُ: الزَّجَلُ. والظَّـأْبُ والظَّـأْمُ، مهموزان: السِّلْفُ. تقول: هو ظَـأْبُه وظَـأْمُه؛ وقد ظاءَبه وظَاءَمَه، وتَظاءَبا، وتَظاءَما إِذا تزوّجت أَنت امرأَة، وتزوّج هو أُختها. اللحياني: ظاءَبني فُلانٌ مُظاءَبةً، وظاءَمَني إِذا تزوّجت أَنت امرأَة وتزوّج هو أُختها. وفلانٌ ظَـأْبُ فلانٍ أَي سلْفُه، وجمعه أَظْؤُبٌ. وحُكي عن أَبي الدُّقَيْشِ في جمعه ظُؤُوبٌ. والظَّـأْبُ: الكلامُ والجَلَبةُ والصَّوْتُ.ابن الأَعرابي: ظَـأَب إِذا جَلَّبَ، وظَـأَب إِذا تزوّج، وظَـأَب إِذا ظَلَم. والأَعْرَفُ أَن الظَّـأْب السِّلْفُ، مهموز، وأَن الصوتَ والجَلَبة وصِـياحَ التَّيْسِ، كل ذلك مهموز. الأَصمعي قال: سمعت ظَـأْبَ تَيْسِ فلانٍ وظَـأْمَ تيسِه، وهو صياحُه في هِـياجِه؛ وأَنشد لأَوْس بن حَجَرٍ:
يَصُوعُ عُنُوقَها أَحْوى زَنِـيمُ، *  له ظَـأْبٌ كما صَخِبَ الغَرِيمُ قال: وليس أَوْسُ بنُ حَجَر هذا هو التيميّ، لأَن هذا لم يجئ في شعره. قال ابن بري: هذا البيت للـمُعَلَّى بن جَمالٍ العَبْدي. يَصُوعُ أَي يَسُوقُ ويَجْمَعُ. وعُنُوق: جمع عَناقٍ، للأُنثى من وَلد الـمَعزِ. والأَحْوى: أَراد به تَيْساً أَسْوَدَ. والـحُوَّةُ: سوادٌ يَضْرِبُ إِلى حُمْرةٍ. والزَّنيم: الذي له زَنَمتانِ في حَلْقه.

##### Türkçe

**الظَّـأْبُ**: zecel. Ve **الظَّـأْبُ** ve **الظَّـأْمُ**, ikisi de hemzelidir: **السِّلْفُ**. Dersin ki: o, onun **ظَـأْبُه**’udur ve **ظَـأْمُه**’udur; ve muhakkak onu **ظَاءَبه** ve onu **ظَاءَمَه**; ve **تَظاءَبا**, ve **تَظاءَما**: sen bir kadınla evlendiğin ve o da onun kız kardeşiyle evlendiği zaman. el-Lihyânî: falan kimse beni **ظاءَبني** **مُظاءَبةً** (olarak), ve beni **ظاءَمَني**: sen bir kadınla evlendiğin ve o da onun kız kardeşiyle evlendiği zaman. Ve falan kimse, falan kimsenin **ظَـأْبُ**’udur; yani onun **سلْفُه**’udur; bunun çoğulu **أَظْؤُبٌ**’dur. Ve Ebû ed-Dukayş’ten, bunun çoğulunda **ظُؤُوبٌ** (şeklinde) hikâye edildi. Ve **الظَّـأْبُ**: söz, gürültü ve sestir. İbnü’l-A‘râbî: **ظَـأَب**: gürültü çıkardığı zaman; ve **ظَـأَب**: evlendiği zaman; ve **ظَـأَب**: zulmettiği zaman. Ve daha bilinen şudur ki **الظَّـأْب** **السِّلْفُ**’tur, hemzelidir; ve ses, gürültü ve tekenin bağırması; bütün bunlar hemzelidir. el-Asma‘î dedi: falan kimsenin tekesinin **ظَـأْبَ**’ını ve onun tekesinin **ظَـأْمَ**’ını işittim; ve o, onun kızgınlığındaki bağırmasıdır; ve Evs b. Hacer için inşad etti:

يَصُوعُ عُنُوقَها أَحْوى زَنِـيمُ، *  له ظَـأْبٌ كما صَخِبَ الغَرِيمُ

Dedi: ve bu Evs b. Hacer, et-Teymî olan değildir; çünkü bu, onun şiirinde gelmemiştir. İbn Berrî dedi: bu beyit, el-Mu‘allâ b. Cemâl el-‘Abdî’nindir. **يَصُوعُ** yani **يَسُوقُ** ve **يَجْمَعُ**. Ve **عُنُوق**: **عَناقٍ**’ın çoğuludur; keçi yavrusunun dişisi için. Ve **الأَحْوى**: onunla siyah bir teke kastetti. Ve **الـحُوَّةُ**: kızıllığa çalan bir siyahlıktır. Ve **الزَّنيم**: boğazında iki **زَنَمتانِ** bulunan kimsedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A3%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الظأب كالمنع: الزجل محركة. والصوت. والتزوج. والكلام، وهنا أثبته الجوهري ولم يذكره في المعتل، وسيأتي كلام ابن سيده هناك. والجلبة محركة، كلاهما عن ابن الأعرابي. وصياح التيس عند الهياج، وسيأتي في المعتل. الظأب والظأم مهموزان: سلف الرجل بالكسر ج أظؤب وظؤوب. وقد ظاءبه وظاءمه وتظاءبا وتظاءما. والمظاءبة: أن يتزوج إنسان امرأة، ويتزوج آخر أختها. ومما يستدرك عليه: ظأب إذا ظلم، نقله الصاغاني.

##### Türkçe

**الظأب** men‘ gibi: **الزجل** (harekeli). Ve ses. Ve evlenme. Ve söz; burada Cevherî onu tesbit etti ve onu **المعتل**’de zikretmedi; orada İbn Sîde’nin sözü gelecektir. Ve **الجلبة** (harekeli); ikisi de İbnü’l-A‘râbî’den. Ve kızgınlık anında tekenin bağırması; **المعتل**’de gelecektir. **الظأب** ve **الظأم** hemzelidir: adamın kayınbiraderi (kesre ile); çoğulu **أظؤب** ve **ظؤوب**. Ve onu **ظاءبه** ve **ظاءمه** yaptı; ve **تظاءبا** ve **تظاءما** yaptılar. Ve **المظاءبة**: bir insanın bir kadınla evlenmesi, bir başkasının da onun kız kardeşiyle evlenmesi. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **ظأب**; zulmettiği zaman, Sâğânî onu nakletti.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A3%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ظءب

ظَأَبَ
ظَأَبَ A ( n. ac. ظَأْب 1 ),
a.  Cried out, bleated.

b.  Married.

ظَاْءَبَ
ظَاْءَبَ III ,
a.  Married the sister of.

ظَأْب
ظَأْب [ 1 ] , ( pl. أَظْؤُب [ 16 ] ,  ظُؤُوْب [ 27 ] ),
a.  Brother-in-law.

b.  Clamour, noise.

c.  Oppression.

##### Türkçe

**ظَأَبَ**
**ظَأَبَ** A (isim mastar: **ظَأْب** [1]),
a. Bağırdı, meledi.

b. Evlendi.

**ظَاْءَبَ**
**ظَاْءَبَ** III,
a. (Birinin) kız kardeşiyle evlendi.

**ظَأْب**
**ظَأْب** [1], (çoğulu: **أَظْؤُب** [16], **ظُؤُوْب** [27]),
a. Kayınbirader.

b. Gürültü, ses.

c. Zulüm.
