# ظأر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A3%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D8%A3%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ظأر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A3%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ظأر

الظئر، بالكسر مهموزا: العاطفة على ولد غيرها، ونص المحكم على غير ولدها المرضعة له في، ونص المحكم: من الناس وغيرهم، كالإبل، للذكر والأنثى. ج: أظؤر، كأفلس، وأظآر، كأبيار، وظؤور، بالضم ممدودا، وظؤرة، بزيادة الهاء، كالفحولة والبعولة، وظؤار كرخال، وهذه من الجمع العزيز، وقأت بخط بعض المقيدين ما نصه:
  ما سمعنا كلمـا غـير ثـمـان                      هن جمع وهي في الوزن فعال
  فتـــؤام ودراب وفـــرار                      وعـراق وعـرام ورخــال
  وظؤار جمع ظـئر وبـسـاط                      جمع بسط هكذا فيمـا يقـال. وظؤرة كهمزة، وهو عند سيبويه اسم للجمع كفرهة لأن فعلا ليس مما يكسر على فعلة عنده. وقيل: جمع الظئر من الإبل ظؤار، ومن النساء ظؤورة. وناقة ظؤور: لازمة للفصيل أو البو، وقيل: معطوفة على غير ولدها. قد ظأرها عليه كمنع يظأرها ظأرا، بالفتح وظئارا ككتاب، أي عطفها. وأظأرها، وظاءرها من باب الإفعال والمفاعلة، فظأرت هي، أي عطفت على البو، يتعدى ولا يتعدى، كذلك اظاءرت، مشددا ممدودا، كذا هو في نسختنا، أواظأرت على افتعلت ولعه الصواب. وهي الظؤورة، بالضم ممدودا، وتفسير يعقوب لقول رؤبة:
  إن تميما لم يراضع مسبعا. بأنه لم يدفع إلى الظؤورة، يجوز أن تكون الظؤورة هنا مصدرا، وأن تكون جمع ظئر، كما قالوا الفحولة والبعولة. وبينهما مظاءرة، أي كل واحد منهما ظئر صاحبه. وظاءرت، المرأة، بوزن فاعلت: اتخذت ولدا ترضعه. واظأر لولده ظئرا على افتعل، أدغمت التاء في باب الافتعال، فحولت ظاء، لأن الظاء من فخام حروف الشجر التي قربت مخارجها من التاء، فضموا إليها حرفا فخما مثلها، ليكون أيسر على اللسان، لتباين مدرجة الحروف الفخام من مدارج الحروف الفخت أي اتخذها وفي بعض النسخ اضطأر بدل اظأر. وفي المحكم: وقالوا: الطعن: ظئار قوم، مشتق من الناقة يؤخذ عنها ولدها فتظأر عليه، إذا عطفوها عليه فتحبه وترأمه، أي يعطفهم على الصلح، يقول فأخفهم إخافة حتى يحبوك. قال أبو عبيد: من أمثالهم في الإعطاء من الخوف قولهم:  الطعن يظأر  ، أي يعطف على الصلح، يقول إذا خافك أن تطعنه فتقتله عطفه ذلك عليك، فجاد بماله للخوف حينئذ. وقول الجوهري: الطعن يظأره. سهو، والصواب يظأر، أي يعطف على الصلح. قلت: ومثله في كتاب الأبنية لابن القطاع. وقال البدر القرافي: غايته أنه صرح بالمفعول، ومثل ذلك لا يعد غلطا، لأنه مفهوم من المعنى، وهو جائز، كما في قوله تعالى  حتى توارت بالحجاب  أي الشمس، انتهى، ونقله شيخنا، وقال: قيل عليه: لا يخفى أنه يلزم تغير المثل، ولعله عد ذلك غلطا، فتأمل. قلت: إن كانت رواية الجوهري على ما أورد فلا سهو ولا غلط. انتهى. قلت: والذي في الصحاح: الطعن يظئره، من باب الإفعال، أي يعطفه على الصلح، والذي قاله أبو عبيد: الطعن يظأر، من باب منع، أي يعطف على الصلح، ولا يخفي أن معناهما واحد، بقي الكلام في نص المثل، فالجوهري ثقة فيما ينقل عن العرب، فلا يقال في حق مثله: إن ما قاله سهو أو غلط فتأمل يظهر لك. والظؤار، كغراب: الأثافي، وهو مجاز، شبهت بالإبل، لتعطفها حول الرماد، قال:
  سفعا ظؤارا حول أورق جاثم                      لعب الرياح بتربه أحـوالا.

  من المجاز ظاءرني على الأمر مظاءرة: راودني ولم يكن في بالي، أو أكرهني عليه وكنت أأباه، ويقال: ما ظاءرني عليه غيرك. والظئر، بالكسر: ركن للقصر الظئر، أيضا: الدعامة تبنى إلى جنب حائط، ليدعم عليها، وهي الظئرة، وقد تقدم في ط-ب-ر، أن الطبر ركن القصر، ونبهنا هنالك أنه تصحيف، وكأن المصنف تبع الصاغاني، فإنه ذكره المحلين من غير تنبيه، والصواب ذكره هنا، كما فعله ابن منظور وغيره. والظؤرى، مضموم مقصور: البقرة الضبعة، قال الأزهري: قرأت بخط أبي الهيثم لأبي حاتم في باب البقر: قال الطائفيون: إذا أرادت البقرة الفحل فهي ضبعة كالناقة، وهي ظؤرى، قال: ولا فعل للظؤرى. قال أبو منصور: قرأت في بعض الكتب: استظأرت الكلبة، بالظاء، أي أجعلت واستمرقت، وقال أيضا: وروى لنا المنذري في كتاب الفروق: استظأرت الكلبة: إذا هاجت فهي مستظئر. وأنا واقف في هذا. والظئار، بالكسر: أن تعالج الناقة بالغمامة في أنفها، كي تظأر على ولد غيرها، وذلك أن يسد أنفها وعيناها، وتدس درجة من الخرق مجموعة في رحمها، ويخلوه بخلالين، وتجلل بغمامة تستر رأسها وتترك كذلك حتى تغمها، وتظن أنها قد مخضت للولادة، ثم تنزع الدرجة من حيائها، ويدنو حوار ناقة أخرى منها قد لوثت رأسه وجلده بما خرج مع الدرجة من أذى الرحم، ثم يفتحون أنفها وعينيها، فإذا رأت الحوار وشمته ظنت أنها ولدته إذا شافته فتدر عليه وترأمه، وإذا دست الدرجة في رحمها ضم ما بين شفري حيائها بسير، ومنه ما روي عن ابن عمر: أنه اشترى ناقة فرأى فيها تشريم الظئار، فردها. أراد بالتشريم ما تخرق من شفريها،قال الشاعر:
  ولم تجعل لها درج الظئار. من المجاز قال الأصمعي: عدو ظأر، أي مثله معه، هكذا بفتح العين وسكون الدال على الصواب، وفي سائر النسخ عدو بضم الدال وتشديد الواو، وهو خطأ، ورأيته في التكملة أيضا بتشديد الواو ومما استدليت به على صحة ما ضبطته قول الأرقط يصف حمرا.

  والشد تارات وعدو ظأر. أراد عندها صون من العدولم تبذله كله. وقال الأصمعي أيضا: وكل شيء مع شيء مثله فهو ظأر. وقال الزمخشري: ظأر على عدوه: كر عليه. ومما يستدرك عليه: ناقة مظؤورة وظؤور: عطفت على غير ولدها، ويقال الأب الولد الصلبه: هو مظائر لتلك المرأة. ويقال: ظأرني فلان على أمر كذا، وأظأرني وظاءرني، على فعلني: عطفني. ويقال للظئر: ظؤور، فعول بمعنى مفعول، وفي حديث علي رضي الله عنه  أظأركم إلى الحق روأنتم تفرون منه  ، أي أعطفكم. والمظاءرة: الظئار، يقال: ظاءر قال شمر: هذا هو المعروف في كلام العرب، وجاء في حديث عمر  أنه كتب إلى هني، وهو في نعم الصدقة أن ظاور  . وعن ابن الأعرابي الظؤورة بالضم: الداية والظؤورة: الرضعة. مثل العمومة والخؤوله والأبوة والأمومة والذكورة.
 وأبو عثمان مسلم بن يسار الظئري: رضيع عبد الملك بن مروان، روى عن أبي هريرة في الاستشارة. كذا ذكره ابن نقطة، وزعم أنه رآه بخط أبي يعلى بن زوج الحرة في الجزء التاسع من حديث المخلص، قال الحافظ بن حجر: وهذا تصحيف والصواب الطنبذي، بضم الطاء وسكون النون وضم الموحدة وإعجام الذال، وهو الذي روى عن أبي هريرة في الاستشارة، وعنه بكر بن عمرو قال:

  وكأنه لما رأى ذكر الرضاعة قوي عنده صحة النسخة المصحفة. والله أعلم. وظئر: واد بالحجاز في أرض مزينة أو مصاقب لها، ذكره أبو عبيد. ومما يستدرك عليه:

### Türkçe

**الظئر**، kesre ile hemzeli: kendi çocuğu olmayan bir çocuğa şefkatli olan. **المحكم**’de, kendi çocuğu olmayan, ona süt emziren (dişi) hakkında nass etti; ve **المحكم** nass etti: insanlardan ve başkalarından, develer gibi, erkek ve dişi için. Çoğulu: **أظؤر**، **أفلس** gibi; ve **أظآر**، **أبيار** gibi; ve **ظؤور**, zamme ile, uzatılmış; ve **ظؤرة**, **الهاء**’nın artırılmasıyla, **الفحولة** ve **البعولة** gibi; ve **ظؤار** **رخال** gibi; ve bu, az bulunan çoğullardandır. Bazı kayıtlıların hattıyla, nassı şu olanı okudum:
  “Sekizden başka bir kelime işitmedik;
  onlar çoğuldur ve vezinde **فعال**’dır:
  **فتؤام** ve **دراب** ve **فرار**
  ve **عراق** ve **عرام** ve **رخال**
  ve **ظؤار** **ظـئر**’in çoğuludur; ve **بـسـاط**
  **بسط**’ın çoğuludur; denildiğine göre böyledir.” **وظؤرة** **همزة** gibi; ve o, Sîbeveyh’e göre, **فرهة** gibi cem‘ için bir isimdir; çünkü **فعلا** onun yanında **فعلة** üzerine kırılanlardan değildir. Ve denildi: develerden **الظئر**’in çoğulu **ظؤار**’dır; kadınlardan ise **ظؤورة**’dur. Ve **ناقة ظؤور**: sütten kesilmemiş deve yavrusuna yahut **البو**’ya bağlı olan; ve denildi: kendi çocuğu olmayan üzerine şefkatli olan. Onu onun üzerine şefkatli kıldı: **ظأرها عليه** **منع** gibi, **يظأرها** **ظأرا**; fetha ile; ve **ظئارا** **كتاب** gibi; yani onu şefkatli kıldı. Ve onu şefkatli kıldı: **أظأرها**; ve onunla karşılıklı yaptı: **وظاءرها**; **الإفعال** ve **المفاعلة** babından; böylece o (dişi) şefkatli oldu: **فظأرت هي**; yani **البو** üzerine şefkatli oldu; geçişli olur ve geçişsiz olur; aynı şekilde **اظاءرت**; şeddeli, uzatılmış; bizim nüshamızda böyledir; yahut **اواظأرت** **افتعلت** üzere; ve o, daha doğruya daha layıktır. Ve o, **الظؤورة**’dur; zamme ile, uzatılmış. Ve Ya‘kūb’un, Ru’be’nin sözü için tefsiri:
  “Şüphesiz Temîm, yırtıcı bir (çocuğu) emzirmedi.”
  (şu) ki: onu **الظؤورة**’ya vermedi. Burada **الظؤورة**’nun masdar olması caizdir; ve **ظئر**’in çoğulu olması da caizdir; nitekim **الفحولة** ve **البعولة** dediler. Ve ikisi arasında **مظاءرة** vardır; yani her biri, diğerinin **ظئر**’idir. Ve kadın, **ظاءرت**; vezinde **فاعلت**: emzireceği bir çocuk edindi. Ve çocuğu için bir **ظئر** edindi: **واظأر لولده ظئرا** **افتعل** üzere; **الافتعال** babında **التاء** idğam edildi; böylece **ظاء**’ya çevrildi; çünkü **الظاء** ağaç harflerinin kalın olanlarındandır; mahreçleri **التاء**’ya yaklaştı; bu yüzden ona onun gibi kalın bir harf kattılar; dil üzerine daha kolay olsun diye; kalın harflerin mahreçlerinin, ince harflerin mahreçlerinden ayrılığı sebebiyle; yani onu edindi. Bazı nüshalarda **اضطأر** vardır, **اظأر** yerine. Ve **المحكم**’de: Ve dediler: **الطعن**: **ظئار قوم**; deveden türetilmiştir; ondan yavrusu alınır da o onun üzerine **تظأر** eder; onu onun üzerine şefkatli kıldıkları zaman onu sever ve ona merhamet eder; yani onları sulh üzerine şefkatli kılar; der ki: onları bir korkutma ile korkut; ta ki seni sevsinler. Ebû Ubeyd dedi: onların, korkudan dolayı vermede darb-ı mesellerinden, sözleridir: **الطعن يظأر**; yani sulh üzerine şefkatli kılar; der ki: seni korkarsa, onu mızraklayıp öldüreceğinden, bu onu sana meylettirir; böylece o vakit korkudan malıyla cömert olur. Ve Cevherî’nin sözü: **الطعن يظأره**. bir sehivdir; doğrusu **يظأر**’dır; yani sulh üzerine şefkatli kılar. Dedim: İbnü’l-Kattâ‘ın **كتاب الأبنية**’sinde de bunun benzeri vardır. Bedr el-Karâfî dedi: onun nihayeti, mef‘ûlü açıkça söylemiş olmasıdır; bunun gibisi hata sayılmaz; çünkü mana’dan anlaşılır; ve caizdir; nitekim Yüce Allah’ın sözü: **حتى توارت بالحجاب**; yani güneş; bitti. Şeyhimiz onu nakletti ve dedi: ona karşı denildi: gizli değildir ki meselin değişmesi gerekir; belki de onu hata saydı; öyleyse düşün. Dedim: Eğer Cevherî’nin rivayeti, getirdiği üzere ise, ne sehiv vardır ne hata. Bitti. Dedim: **الصحاح**’ta olan: **الطعن يظئره**; **الإفعال** babından; yani onu sulh üzerine şefkatli kılar. Ebû Ubeyd’in dediği: **الطعن يظأر**; **منع** babından; yani sulh üzerine şefkatli kılar. Ve gizli değildir ki ikisinin manası birdir. Söz, meselin nassındadır; Cevherî, Araplardan naklettiğinde güvenilirdir; onun gibisi hakkında “sehiv yahut hata” denilmez; düşün, sana görünür. Ve **الظؤار**، **غراب** gibi: **الأثافي**; ve bu mecazdır; develere benzetildi; külün etrafında onlara şefkatle yönelmeleri sebebiyle. Dedi ki:
  “Kara lekeli **ظؤارا**’lar, çökmüş kül rengi birinin çevresinde;
  rüzgârlar onun toprağıyla hâller oynadı.”

Mecazdandır: **ظاءرني على الأمر مظاءرة**: beni yokladı, benim aklımda değilken; yahut beni ona zorladı, ben de onu reddediyordum. Ve denilir: “Beni ona senin dışındakimse **ظاءرني** etmedi.” Ve **الظئر**، kesre ile: sarayın bir köşesi; **الظئر** ayrıca: bir duvarın yanına inşa edilen, üzerine dayanak olsun diye (yapılan) destek; o, **الظئرة**’dir. Daha önce **ط-ب-ر**’de geçti ki **الطبر** sarayın köşesidir; ve orada bunun tashîf olduğunu bildirdik; sanki musannif, Sâgānî’ye tâbi oldu; çünkü o, iki yerde de onu uyarı olmaksızın zikretti; doğrusu, İbn Manzûr ve başkalarının yaptığı gibi, onu burada zikretmektir. Ve **الظؤرى**: zamme ile, kısaltılmış: **البقرة الضبعة**. Ezherî dedi: Ebû’l-Heysem’in hattıyla, Ebû Hâtim’e ait, sığır babında okudum: Tâifîler dedi: inek erkeği istediği zaman, deve gibi **ضبعة**’dır; ve o, **ظؤرى**’dır. Dedi: **الظؤرى** için fiil yoktur. Ebû Mansûr dedi: bazı kitaplarda okudum: **استظأرت الكلبة**، **الظاء** ile; yani (kendini) gebe kıldı ve (sütü) çekti. Ve ayrıca dedi: Münzirî bize **كتاب الفروق**’ta rivayet etti: **استظأرت الكلبة**: kızıştığı zaman; o, **مستظئر**’dir. Ben bunda duruyorum. Ve **الظئار**، kesre ile: devenin burnuna **الغمامة** ile muamele etmendir; kendi çocuğu olmayanın üzerine şefkat etsin diye. Bu, onun burnunu ve gözlerini tıkamandır; ve bezlerden toplanmış bir **درجة**’yi rahmine sokmandır; ve onu iki **خلالين** ile boşaltmandır; ve başını örten bir **غمامة** ile örtmendir; ve onu, onu bürüyene kadar böyle bırakmandır; ve onun, doğum için sancılandığını zannetmesidir. Sonra **الدرجة**’yi onun ferçinden çıkarırsın; ve başka bir devenin yavrusu ona yaklaştırılır; başı ve derisi, **الدرجة** ile çıkan rahim eziyetinden çıkan şeyle bulaştırılmıştır. Sonra burnunu ve gözlerini açarlar; yavruyu gördüğünde ve kokladığında, onu doğurduğunu zanneder; onu gördüğünde ona süt verir ve ona merhamet eder. Ve **الدرجة** rahmine sokulduğunda, ferçinin iki dudağı arasını bir kayışla birleştirir. Bundan, İbn Ömer’den rivayet edilendir: bir deve satın aldı; onda **تشريم الظئار** gördü; onu geri verdi. **التشريم** ile, onun iki dudağından yırtılanı kastetti. Şair dedi ki:
  “Ve ona **درج الظئار** yapmadı.”

Mecazdandır: Asma‘î dedi: **عدو ظأر**; yani onunla beraber onun misli. Bu, doğru üzere, aynın fethası ve **الدال**’ın sükûnu iledir; diğer nüshaların hepsinde **الدال**’ın zammı ve **الواو**’nun teşdîdi iledir; o hatadır. Onu **التكملة**’de de **الواو**’nun teşdîdiyle gördüm. Benim ضبط ettiğimin sıhhatine delil getirdiğim şeylerden: el-Arkat’ın, yaban eşeklerini vasfederken sözü:

  “Ve çekiş, bazen; ve **عدو ظأر**.”

Onunla, onun yanında, kaçıştan bir pay kastetti; hepsini vermedi. Asma‘î ayrıca dedi: Her şey, onun misliyle beraber olursa, o **ظأر**’dır. Zemahşerî dedi: **ظأر على عدوه**: ona tekrar hücum etti. Ve onun üzerine istidrâk edilendir: **ناقة مظؤورة** ve **ظؤور**: kendi çocuğu olmayan üzerine şefkatli kılınmış. Ve denilir: baba, kendi sulbî çocuğu: o, o kadın için **مظائر**’dir. Ve denilir: “Falan, beni şu iş üzerine **ظأرني** etti; ve beni **أظأرني** etti ve beni **ظاءرني** etti”; **فعلني** üzere: beni meylettirdi. Ve **الظئر** için denilir: **ظؤور**; **فعول** vezninde, **مفعول** manasında. Ali (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: **أظأركم إلى الحق روأنتم تفرون منه**; yani sizi hakka meylettiririm. Ve **المظاءرة**: **الظئار**’dır; denilir: **ظاءر**. Şemr dedi: Bu, Arapların sözünde bilinen budur. Ömer’in hadîsinde geldi: sadaka develerinde iken Heni’ye yazdı ki: **ظاور**. İbnü’l-A‘râbî’den: **الظؤورة** zamme ile: ebe; ve **الظؤورة**: emzirme. **العمومة** ve **الخؤوله** ve **الأبوة** ve **الأمومة** ve **الذكورة** gibi.
 Ve Ebû Osman Müslim b. Yesâr **الظئري**: Abdülmelik b. Mervân’ın sütkardeşi; istişare hakkında Ebû Hureyre’den rivayet etti. İbn Nukta onu böyle zikretti; ve onun, onu, **المخلص**’in hadîsinin dokuzuncu cüzünde, Ebû Ya‘lâ b. Zevci’l-Hurra’nın hattıyla gördüğünü iddia etti. Hâfız İbn Hacer dedi: Bu bir tashîftir; doğrusu **الطنبذي**’dir; **الطاء**’ın zammı, **النون**’un sükûnu, **الموحدة**’nin zammı ve **الذال**’ın i‘câmı ile; istişare hakkında Ebû Hureyre’den rivayet eden odur; ondan da Bekr b. Amr (rivayet etti). Dedi ki:

  “Ve sanki, emzirmenin zikrini görünce, onda, tashîf edilmiş nüshanın sıhhati kuvvetli göründü.” Allah daha iyi bilir. Ve **ظئر**: Hicaz’da, Müzeyne toprağında yahut ona bitişik bir yerde bir vadidir; Ebû Ubeyd onu zikretti. Ve onun üzerine istidrâk edilendir:
