# ظأر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A3%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D8%A3%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ظأر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A3%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: ظأر

ظ ر ( وايء )
ظرى ، ظأر : ( مستعملة ) .
ظرى : ثعلب عن ابن الأعرابي : الظَّارِي : العَاضُّ ، وظَرَى يَظري إذا جَرى وظَرِيَ إذا كاس يَظْرَى ، والظَّرَوْرَى الكَيِّسُ ، وظَرَى بَطْنُهُ يَظْرِي إذا لم يَتَمالَك لِيناً .
وقال أبو عمرو : وظَرَى إذا لانَ وظرَى إذا كَاسَ .
وقال شَمِرُ : اظْرَوْرَى بَطْنُه : إذا انتفخ .
وقرأت في ( نوادر الأعراب ) : الاظْرِيرَاءُ والاطْرِيرَاء البِطْنَةُ وهو مُظْرَوْرٍ مُطْرَوْرٍ وكذلك المُحْبَنْطِي والمُحْبَنظِي .
وقال أبو عبيد : اطْرَوْرَى بطنُه بالطاء .
ظأر : قال أبو الهيثم فيما قرأت بِخَطّه لأبي حاتم في باب البقر : قال الطَّائِفيُّون : إذا أرادت البقرةُ الفَحْلَ فهي ضَبِعة كالناقة ، وهي ظُؤْرَى ولا فِعْلَ للظُّؤْرَى .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الظُّؤْرَةُ الدابة والظُّؤْرَةُ المُرْضِعةُ .
قلت : قرأت في بعض الكتب : اسْتَظأرتْ الكَلْبَةُ بالظَّاءِ : أي أَجْعَلَتْ واسْتَحْرَمَتْ .
وقرأتُ لأبي الهيثم في كتاب البَقَر : الظُّؤْرَى من البَقَر وهي الضَّبِعةُ .
وروى لنا المنذرِيُّ في كتاب ( الفروق ) ، اسْتَظأرتْ الكَلْبَةُ بالظاء إذا هَاجت فهي مُستظئرة ، وأَنا واقف في هذا .
وقال الليث : الظِّئْر والجميع الظُّؤُورَة ، تقول هذا ظِئْرِي .
قال : والظِّئْرُ سواء للذكر والأنثى من الناس .
ويقال : ظَاءَرَتْ فُلانةُ بِوَزْنِ فَاعَلتْ إذا أَخَذَتْ وَلداً تُرضِعُه مُظاءرة ، ويقال لأب الولد لصُلْبه : هو مُظائرٌ لتلك المرأة ، ويقال : اظأَرْتُ لِوَلَدِي ظِئراً أي اتَّخَذْتُ ، وهو افْتَعلْت فأدغمت الظّاء في التَّاء ، تَاءِ الافتعال فحُولَتْ ظاءً لأن الظاء من فِخَام حروف الشَّجْر التي قَرُبَتْ مخارجُها من التَّاء فَضَمُّوا إليها حَرْفاً فَخْماً مِثْلَها ليكون أَيْسَرَ على اللسان لِتَبَايُن مَدْرَجَة الحروف الفِخام من مَدارج الحروف الخُفْتِ ، وكذلك تحوَّلتْ تلك التاء من الصَّاد والضَّاد طاء لأنهما من الحروف الفِخام .
وقال الليث : الظَّؤُور من النوق التي تعطِف على ولد غيرها أو على بَوَ تقول : ظِئِرت فأَظأرت بالظاء ، فهى ظَؤُورٌ ، ومَظْؤُور وَجمع الظُّؤُور ، أَظْآرٌ وأَظْؤُرٌ . وقال متمّم :
فما وَجْدُ أَظآرٍ ثلاثٍ روَائمٍ
رَأَيْنَ مَجَرّا مِن حُوارٍ ومَصْرعَا
وقال الآخر في الظُّؤَار :
يُعَقِّلُهُن جَعْدَةُ مِن سُلَيْمٍ
بِئْسَ مُعَقِّلُ الذَّوْدِ الظُّؤَارِ
وقال الليث : ظَأَرَنِي فلان على أمرِ كذا وأَظأَرَني وظاءرني على فَاعَلَني أي عَطَفَني .
وقال أبو عبيد : من أمثالهم في الإعطاء من الخوفِ قولهم : الطَّعْنُ يَظأَرُ يقول : إذا خافك أنْ تَطعَنَه فَتقتلَه عَطَفَه ذلك عليك فجادَ بماله حينئذ للخوف .
وروي عن ابن عمر أنه اشترى ناقةً فرأى بها تَشْرِيم الظِّئَارِ فَردها ، والتَّشْريمُ التشقيق ، والظِّئَارُ أَنْ تُعْطَفَ الناقةُ على غيرِ ولدها ، وذلك أن تُدَسَّ دُرْجَةٌ من الخِرَق مجموعةً في رَحِمها ، وتُجَلَّلَ بِغَمَامَةٍ تَسْتُر رَأْسها ، وتترك كذلك حتى تَغُمَّها ، ثم تُنزَعَ الدُّرْجَةُ ويُدْنَى حُوارُ ناقةٍ أخرى منها ، وقد لُوِّثَ رأْسُه وجِلْدُه بما خَرَج مع الدُّرجة من أَذَى الرَّحم ، فَتظُنُّ أنها وَلَدَتْه إذا سافته فَتَدِرُّ عليه وترأَمُه ، وإذا دُسَّتْ الدُّرجة في رَحمِها ، ضُمَّ ما بين شُفْرَيْ حَيائها بِسَبْرٍ ، فأراد بالتَّشْريم ما تَخَرَّقَ من شُفْرَيْها .
وقال الأصمعي : عَدْوٌ ظَأْرٌ إذا كان مَعَه مِثلُه ، قال : وكلُّ شيءٍ مع شيءٍ مِثلِه فهو ظَأْرٌ .
وقال الأرقط يصف حُمُراً :
تَأْنِيفُهُن نَقْلٌ وأَفْرُ
والشَّدُّ تاراتٍ وعَدوٌ ظَأْرُ
التأنِيفُ : طَلَبُ أُنُفِ الكَلأ ، أراد : عِندها صَوْنٌ من العَدْو لَمْ تَبْذُلْه كلَّه .
وفي الحديث : ومن ظَأَرهُ الإسلامُ ، أي عطفه .
وفي حديث عمر : أنه كتب إلى هُنَيِّ ، وهو في نَعَم الصَّدَقَة : أنْ ظاوِرْ ، قال : وكنا نَجمع الناقتين والثلاثَ على الرُّبَع الواحد ، ثم نَحْدِرُها إليه .
قال شمر : المعروف في كلام العرب ظاءَر بالهمز وهي المظاءرة ، وهو أن تُعْطَفَ الناقةُ إذا مات ولدها أو ذُبح على وَلَد أخرى .
وقال الأصمعيّ : كانت العرب إذا أرادتْ أن تُغِيرَ ظاءَرتْ بِتَقدير فاعلتْ وذلك أنهم يُبقُون اللَّبنَ ليُسْقُوه الخيلَ ، قال : ومن أمثالهم : الطَّعنُ يَظْأَرُ أي يَعطِفُ على الصّلح ، وهذا أحسنُ من قول أبي عبيد الذي ذكرته قبل هذا .
وقال أبو الهيثم : ظَأَرتُ النَّاقَةَ أظأرُها ظأراً فهي مَظْؤورَةٌ إذا عَطَفْتَها على ولد غيرها .
قال الكميت :
ظأَرْتُهُم بِعَصاً وَيَا
عَجَباً لِمظؤورٍ وَظَائِرْ
قال : والظِّئرُ فِعْلٌ بمعنى مفعولٌ ، والظَّأْرُ مصدرٌ كالثِّنْيِ والثَّني فالثِّنْيُ اسم لِلْمَثْنِيِّ .
والثَّنْيُ فعلُ الثاني ، وكذلك القِطْفُ والقَطْفُ والحِمْلُ والحَمْلُ .
قال : ويقال لِلرُّكنِ من أركانِ القصر : ظِئْرٌ ، والدِّعامةُ تُبْنَى إلى جنب حَائِطٍ ليُدْعَمَ عليها ظِئْرٌ ، ويقال للظّئر : ظَؤُورٌ فَعُول بمعنى مفعول .

### Türkçe

ظ ر ( **وايء** )
**ظرى** ، **ظأر** : (kullanılan).

**ظرى** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الظَّارِي**: ısıran; ve **ظَرَى يَظري**: koştuğu zaman; ve **ظَرِيَ**: kurnaz olduğu zaman, **يَظْرَى**; ve **الظَّرَوْرَى**: kurnaz olan; ve **ظَرَى بَطْنُهُ يَظْرِي**: yumuşaklıkla kendini tutamadığı zaman.

Ebû ‘Amr dedi: ve **ظَرَى**: yumuşadığı zaman; ve **ظرَى**: kurnaz olduğu zaman.

Şemir dedi: **اظْرَوْرَى بَطْنُه**: şiştiği zaman.

( **نوادر الأعراب** )’da okudum: **الاظْرِيرَاءُ** ve **الاطْرِيرَاء**: karın tokluğu; ve o, **مُظْرَوْرٍ مُطْرَوْرٍ**dür; ve كذلك **المُحْبَنْطِي** ve **المُحْبَنظِي**.

Ebû ‘Ubeyd dedi: **اطْرَوْرَى بطنُه** طاء ile.

**ظأر** : Ebû’l-Heysem dedi; Ebû Hâtim’in, sığır bahsinde, kendi hattıyla yazdığını okuduğumda: Tâifli olanlar dedi: inek boğayı istediği zaman, deve gibi **ضَبِعة**dır; ve o **ظُؤْرَى**dır; ve **الظُّؤْرَى** için fiil yoktur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الظُّؤْرَةُ**: binek hayvanı; ve **الظُّؤْرَةُ**: emziren.

Dedim: bazı kitaplarda okudum: **اسْتَظأرتْ الكَلْبَةُ بالظَّاءِ**: yani yaptı; ve **اسْتَحْرَمَتْ**.

Ebû’l-Heysem’in sığır kitabında okudum: sığırlardan **الظُّؤْرَى**; ve o **الضَّبِعةُ**dır.

Münzirî bize ( **الفروق** ) kitabında rivayet etti: **اسْتَظأرتْ الكَلْبَةُ بالظاء**: kızıştığı zaman; o halde o **مُستظئرة**dir; ve ben bunda duruyorum.

Leys dedi: **الظِّئْر** ve hepsi **الظُّؤُورَة**; dersin: bu benim **ظِئْرِي**’mdir.

Dedi: ve **الظِّئْرُ** insanlardan erkek ve dişi için eşittir.

Ve denilir: **ظَاءَرَتْ فُلانةُ بِوَزْنِ فَاعَلتْ**: emzirdiği bir çocuk aldığı zaman, **مُظاءرة** olarak; ve çocuğun öz babasına denilir: o, o kadın için **مُظائرٌ**dir; ve denilir: **اظأَرْتُ لِوَلَدِي ظِئراً**: yani edindim; ve o **افْتَعلْت**tir; sonra **الظّاء**’ı **التَّاء**’da idgam ettim; **تَاءِ الافتعال**; böylece **ظاء**ya çevrildi; çünkü **الظاء** **حروف الشَّجْر**’in kalın olanlarındandır; mahreçleri **التَّاء**’a yaklaştı; böylece ona onun gibi kalın bir harf eklediler ki, dil üzerine daha kolay olsun; kalın harflerin çıkış yerlerinin, hafif harflerin çıkış yerlerinden ayrılığı sebebiyle; ve كذلك o **التاء**, **الصَّاد** ve **الضَّاد**’dan **طاء**ya dönüştü; çünkü ikisi kalın harflerdendir.

Leys dedi: **الظَّؤُور**: develerden, kendi yavrusu olmayan bir yavruya yahut **بَوَ** üzerine şefkat gösteren; dersin: **ظِئِرت**; sonra **فَأَظأرت بالظاء**; o halde o **ظَؤُورٌ**dur; ve **مَظْؤُور**; ve **الظُّؤُور**’un çoğulu: **أَظْآرٌ** ve **أَظْؤُرٌ**. Mütemmim dedi:
فما وَجْدُ **أَظآرٍ** ثلاثٍ روَائمٍ
رَأَيْنَ مَجَرّا مِن حُوارٍ ومَصْرعَا

Ve diğeri **الظُّؤَار** hakkında dedi:
يُعَقِّلُهُن جَعْدَةُ مِن سُلَيْمٍ
بِئْسَ مُعَقِّلُ الذَّوْدِ **الظُّؤَارِ**

Leys dedi: falan kimse beni şu iş üzerine **ظَأَرَنِي**; ve beni **أَظأَرَني**; ve beni **ظاءرني** **فَاعَلَني** üzere; yani bana şefkat gösterdi.

Ebû ‘Ubeyd dedi: onların, korkudan dolayı vermede, darb-ı mesellerinden sözleri: **الطَّعْنُ يَظأَرُ**; der ki: eğer senden korkarsa ki onu mızraklayasın da öldüresin, bu onu sana karşı şefkate sevk eder; böylece o vakit korkudan malıyla cömertlik eder.

İbn ‘Umer’den rivayet olundu: bir deve satın aldı; onda **تَشْرِيم الظِّئَارِ** gördü; onu geri verdi; ve **التَّشْريمُ**: yarıp çatlatmadır; ve **الظِّئَارُ**: devenin kendi yavrusu olmayan bir yavruya şefkat göstermesidir; ve bu, onun rahmine, bezlerden toplanmış bir tomarın sokulmasıdır; ve başını örten bir örtü ile örtülmesidir; ve onu böyle bırakmasıdır, ta ki onu kederlendirsin; sonra tomarın çıkarılmasıdır; ve başka bir devenin yavrusunun ona yaklaştırılmasıdır; hâlbuki onun başı ve derisi, tomarla birlikte rahimden çıkan rahatsız edici şeyle kirletilmiştir; böylece onu kokladığı zaman onu doğurduğunu zanneder; böylece ona süt verir ve ona şefkat eder; ve tomar onun rahmine sokulduğu zaman, ferci dudaklarının arası bir bağ ile sıkılır; böylece **التَّشْريم** ile, dudaklarından yırtılan şeyi kastetti.

Asma‘î dedi: **عَدْوٌ ظَأْرٌ**: onunla birlikte onun gibisi olduğu zaman; dedi: her şey, onun gibi bir şeyle birlikte olursa o **ظَأْرٌ**dur.

Arkaṭ, yaban eşeklerini vasfederek dedi:
تَأْنِيفُهُن نَقْلٌ وأَفْرُ
والشَّدُّ تاراتٍ وعَدوٌ **ظَأْرُ**

**التأنِيفُ**: otun **أُنُفِ**’ünü aramaktır; kastetti: onda, koşudan bir sakınma vardır; onun hepsini ortaya koymadı.

Hadiste: **ومن ظَأَرهُ الإسلامُ**; yani ona şefkat gösterdi.

‘Umer’in hadisinde: Hüneyy’e yazdı; o, sadaka hayvanlarında idi: **أنْ ظاوِرْ**; dedi: ve biz iki ve üç deveyi bir **الرُّبَع** üzerine toplardık; sonra onu ona indirirdik.

Şemir dedi: Arapların sözünde bilinen, hemzeli **ظاءَر**’dır; ve o **المظاءرة**dir; ve o, devenin, yavrusu öldüğü yahut boğazlandığı zaman, başka bir yavruya şefkat ettirilmesidir.

Asma‘î dedi: Araplar, baskın yapmak istedikleri zaman, **ظاءَرتْ بِتَقدير فاعلتْ**; ve bu, onların sütü bırakmalarıdır ki onu atlara içirsinler; dedi: ve onların darb-ı mesellerinden: **الطَّعنُ يَظْأَرُ**; yani sulha şefkat eder; ve bu, bundan önce zikrettiğim Ebû ‘Ubeyd’in sözünden daha güzeldir.

Ebû’l-Heysem dedi: **ظَأَرتُ النَّاقَةَ أظأرُها ظأراً**; o halde o **مَظْؤورَةٌ**dur; eğer onu, kendi yavrusu olmayan bir yavruya şefkat ettirirsen.

Kumeyt dedi:
**ظأَرْتُهُم** بِعَصاً وَيَا
عَجَباً لِ**مظؤورٍ** وَ**ظَائِرْ**

Dedi: ve **الظِّئرُ** mânâca mef‘ûl olan bir fiildir; ve **الظَّأْرُ** bir masdardır; **الثِّنْيِ** ve **الثَّني** gibi; böylece **الثِّنْيُ**, iki katlanmış olanın ismidir.

Ve **الثَّنْيُ**, ikincinin fiilidir; ve كذلك **القِطْفُ** ve **القَطْفُ** ve **الحِمْلُ** ve **الحَمْلُ**.

Dedi: ve sarayın köşelerinden bir köşeye **ظِئْرٌ** denilir; ve dayanak, bir duvarın yanına, üzerine bir **ظِئْرٌ** dayandırılsın diye inşa edilir; ve **الظّئر**e **ظَؤُورٌ** denilir; **فَعُول** vezninde, mef‘ûl mânâsında.
