# ظبا (ظ-ب-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A8%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D8%A8%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ظ - ب - ا
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A8%D8%A7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الظُّبَة: حدّ السيف والسِّنانِ والنِّصْل والخَنجر وما أَشْبه ذلك. وفي حديث قَيْلة: أَنها لمَّا خرجت إِلى النبي، صلى الله عليه وسلم، أَدركها عمُّ بناتِها قال فأَصابَتْ ظُبَةُ سيفِه طائفةً من قُرون رأْسه؛ ظُبَة السيف: حَدُّه، وهو ما يَلي طَرَف السيف، ومثله ذُبابه؛ قال الكميت:يَرَى الرَّاؤُونَ، بالشَّفَرات، مِنَّا
وَقُودَ أَبي حُباحِبَ والظُّبِينا
والجمع ظُباتٌ وظِبُونَ وظُبُونَ؛ قال ابن سيده: وإنما قضينا عليه بالواو لمكان الضمة لأَنها كأَنها دليل على الواو، مع أَن ما حذفت لامه واواً نحو أَب وأَخ وحَمٍ وهَنٍ وسَنَة وعِضَة فيمن قال سَنَوات وعِضَوات أَكثر مما حذفت لامُه ياءً، ولا يجوز أَن يكون المحذوف منها فاء ولا عيناً، أَما امتناع الفاء فلأَن الفاء لم يَطَّرِد حذفها إِلا في مصادر بنات الواو نحو عِدَة وزِنَة وحِدَة، وليست ظُبَة من ذلك، وأَوائل تلك المصادر مكسورة وأَول ظُبَةٍ مضموم، ولم يحذف فاء من فُعْلة إِلا في حرف شاذ لا نظير له وهو قولهم في الصِّلة صُلة، ولولا المعنى وأَنَّا قد وجدناهم يقولون صِلَة في معناها، وهي محذوفة الفاء من وَصَلْت، لما أَجَزْنا أَن تكون محذوفة الفاء، فقد بطل أَن تكون ظُبَة محذوفة الفاء، ولا تكون أَيضاً محذوفة العين لأَن ذلك لم يأْت إِلا في سه ومه، وهما حرفان نادران لا يقاس عليهما. وظُبَةُ السيف وظُبَةُ السَّهْم: طَرَفُه؛ قال بَشامة بن حرى النَّهْشلي:
إِذا الكُماةُ تَنَحَّوْا أَن يَنالهُم
حَدُّ الظُّبات، وصَلْناها بأَيدينا
وفي حديث علي، كرم الله وجهه: نافحوا بالظُّبَى؛ هي جمع ظُبة السيف، وهو طَرَفُه وحَدُّه. قال: وأَصل الظُّبَة ظُبَوٌ، بوزن صُرَد، فحذفت الواو وعوّض منها الهاء. وفي حديث البراء: فوضَعْتُ ظَبيبَ السيف في بطنه؛ قال الحربي: هكذا روي وإِنما هو ظُبَة السيف، وهو طَرَفه، وتجمع على الظُّبات والظُّبِين، وأَما الضَّبيب، بالضاد، فَسَيَلانُ الدم من الفم وغيره؛ وقال أَبو موسى: إنما هو بالصاد المهملة، وقد تقدم ذكره. ويقال لِحَدِّ السكين: الغِرار والظُّبَة والقُرْنَةُ، ولِجانِبِها الذي لا يقطع: الكَلُّ. والظُّبَة: جنس من المَزاد.
التهذيب: الظَّبْية شبه العِجْلة والمَزادة، وإِذا خرج الدجَّال تخرج قُدَّامه امرأَة تسمى ظَبْيَةَ، وهي تُنْذِر المسلمين به. والظَّبْية: الجِراب، وقيل: الجراب الصغير خاصة، وقيل: هو من جلد الظِّباء. وفي الحديث: أَنه أُهْدِي للنبي، صلى الله عليه وسلم، ظَبْية فيها خَرَزٌ فأَعطى الآهِلَ منها والعَزَبَ؛ الظبية: جِراب صغير عليه شعر، وقيل: شِبْه الخَريطة والكِيس. وفي حديث أَبي سعيد مولى أَبي أُسيد قال: التَقَطْتُ ظَبْيةً فيها أَلف ومائتا درهم وقُلْبانِ من ذهب أَي وَجَدْت، وتُصَغَّر فيقال ظُبَيَّة، وجمعها ظِباء؛ وقال عَدِيّ:
بَيْتِ جُلُوفٍ طَيِّبٍ ظِلُّهُ،
فيه ظِباءٌ ودَاواخِيلُ خُوصْ
وفي حديث زَمْزَم: قيل له أَحْفِرْ ظَبْية، قال: وما ظَبْيَةُ؟ قال: زَمْزَم؛ سميت به تشبيهاً بالظَّبية الخَريطة لجمعها ما فيها. الظَّبْيُ: الغزال، والجمع أَظْبٍ وظِباءٌ وظُبِيٌّ. قال الجوهري: أَظْبٍ أَفْعُلٌ، فأَبدلوا ضمة العين كسرة لتسلم الياء، وظُبِيٌّ على فُعُول مثل ثَدْيٍ وثُدِيّ، والأُنثى ظَبْية، والجمع ظَبَياتٌ وظِباء. وأَرض مَظْباةٌ: كثيرة الظِّباء. وأَظْبَتِ الأَرض: كثرَ ظِباؤها. ولك عندي مائةٌ سِنَّ الظَّبيِ أَي هنَّ ثُنْيان لأَن الظبي لا يزيد على الإِثْناء؛ قال:فجاءت كسِنِّ الظَّبْي، لم أَرَ مِثْلَها
بَوَاءَ قَتيل، أَو حَلُوبَة جائع
ومن أَمثالهم في صِحَّة الجسم: بفلان داء ظَبْيٍ؛ قال أَبو عمرو: معناه أَنه لا داء به، كما أَن الظَّبْيَ لا داء به؛ وأَنشد الأُموي: فلا تَجْهَمِينا، أُمَّ عَمْرٍو، فإِنما
بِنا داءُ ظَبْيٍ، لم تَخُنه عَوامِلُه
قال أَبو عبيد: قال الأُموي وداء الظَّبي أَنه إِذا أَراد أَن يَثِبَ مكث ساعة ثم وَثَب. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَمر الضحاك بن قيس أَن يأْتي قومه فقال إذا أَتَيْتَهم فارْبِضْ في دارهم ظَبْياً؛ وتأْويله أَنه بعثه إَلى قوم مشركين ليَتَبصَّر ما هم عليه ويتجسس أَخبارهم ويرجع إليه بخبرهم وأَمره أَن يكون منهم بحيث يراهم ويَتَبَيَّنُهُم ولا يستمكنون منه، فإِن أَرادوه بسوء أَو رابَه منهم رَيْبٌ تَهَيّأَ له الهَرَب وتَفَلَّتَ منهم، فيكون مثل الظَّبْي الذي لا يَرْبِض إِلا وهو متباعد متوحَش بالبلد القَفْر، ومتى ارتاب أَو أَحَسَّ بفَزَع نَفَر، ونصب ظَبْياً على التفسير لأَن الرُّبوض له، فلما حوّل فعله إِلى المخاطب خَرَج قوله ظبْياً مفسِّراً؛ وقال القتيبي: قال ابن الأَعرابي أَراد أَقِم في دارهم آمِناً لا تَبْرح كأَنك ظَبْيٌ في كِناسه قد أَمِن حيث لا يرى إنساً. ومن أَمثالهم: لأَتْرُكَنَّه تَرْكَ الظَّبْي ظِلَّه، وذلك أَن الظَّبْيَ إِذا تَرَك كِناسه لم يَعُد إِليه؛ يقال ذلك عند تأْكيد رفض الشيء، أَيَّ شيء كان. ومن دعائهم عند الشَّماتة: بهِ لا بِظَبْيٍ أَي جَعَلَ اللهُ تعالى ما أَصابه لازماً له؛ ومنه قول الفرزدق في زياد: أَقُولُ له لمَّا أَتانا نَعِيُّه:
به لا بِظَبْيٍ بالصَّرِيمةِ أَعْفَرَا
والظَّبْيُ: سِمَةٌ لبعض العرب؛ وإِياها أَراد عنترة بقوله: عَمْرَو بْنَ أَسْوَدَ فَازَبَّاءَ قاربةٍ ماءَ
الكُلابِ عليها الظَّبْيُ، مِعْناقِ
(* فا زبَّاء أي فم زباء.)
والظَّبْية: الحَيَاء من المرأَة وكلِّ ذي حافِرٍ. وقال الليث: والظَّبْيَة جَهاز المرأَة والناقة، يعني حَيَاءَها؛ قال ابن سيده: وبعضهم يجعل الظَّبْية للكَلْبة؛ وخَصَّ ابن الأَعرابي به الأَتانَ والشاةَ والبَقَرةَ. والظَّبْيةُ من الفَرس: مَشَقُّها وهو مَسْلَكُ الجرْدان فيها. الأَصمعي: يقال لكلِّ ذات خُفٍّ أَو ظِلْفٍ الحَيَاءُ، ولكلِّ ذات حافرٍ الظَّبْية؛ وللسباع كلّها الثَّفْر.
والظَّبْيُ: اسم رجل. وظَبْيٌ: اسمُ موضع، وقيل: هو كَثِيبُ رَمْل، وقيل: هو وادٍ، وقيل: هو اسم رَمْلة؛ وبه فُسِّر قولُ امرئ القيس: وتَعْطُو برَخْصٍ غيرِ شَثْنٍ كأَنه
أَسارِيعُ ظَبْيٍ، أَو مَسَاويكُ إِسْحِل
ابن الأَنباري: ظُباء اسم كثيب بعينه؛ وأَنشد:
وكَفّ كَعُوَّاذِ النَّقا لا يَضيرُها،
إِذا أُبْرِزَتْ، أَن لا يكونَ خِضابُ
(* قوله« كعوّاذ النقا إلخ» هكذا
في الاصول التي بأيدينا، ولا شاهد فيه على هذه الرواية، ولعله روي: كعوّاذ الظبا.)
وعُوَّاذ النَّقا: دوابُّ تشبه العَظَاء، واحدتها عائذة تَلْزم الرملَ لا تَبْرَحُه، وقال في موضع آخر: الظُّباءُ وادٍ بِتهامة. والظَّبية: مُنْعَرَج الوادي، والجمع ظِبَاء، وكذلك الظُّبَة، وجمعها ظُباءٌ، وهو من الجمع العزيز؛ وقد روي بيت أَبي ذؤيب بالوجهين:
عَرَفْتُ الديارَ لأُمّ الرَّهيـ
ـنِ بينَ الظُّباء فَوَادِي عُشَرْ
قال: الظُّباء جمع ظُبَة لمُنْعَرج الوادي، وجعل ظُبَاءً مثل رُخالٍ وظُؤارٍ من الجمع الذي جاء على فُعال، وأَنكر أَن يكون أَصلَه ظُبًى ثم مَدَّه للضرورة؛ وقال ابن سيده: قال ابن جني ينبغي أَن تكون الهمزةُ في الظُّباءِ بدلاً من ياءٍ ولا تكون أَصلاً، أَمّا ما يدفع كونَها أَصلاً فلأَنهم قد قالوا في واحِدِها ظُبَة، وهي مُنْعَرَج الوادي، واللامُ إِنما تُحْذَف إِذا كانت حرفَ علَّة، ولو جَهِلْنا قولَهم في الواحد منها ظُبَة، لحكمنا بأَنها من الواو اتِّباعاً لما وَصَّى به أَبو الحسن من أَن اللاَّم المحذوفة إِذا جُهِلَت حُكم بأَنها واوٌ، حَمْلاً على الأَكثر، لكنَّ أَبا عبيدة وأَبا عمرو الشيباني روياه بين الظِّباء، بكسر الظاء وذكرا أَن الواحد ظَبْية، فإذا ظهرت الياء لاماً في ظبية وجب القَطْع بها ولم يَسُغ العدولُ عنها، وينبغي أَن يكون الظُّباء المضموم الظاء أَحدَ ما جاء من الجُمُوع على فُعال، وذلك نحو رُخال وظُؤَارٍ وعُراق وثُناء وأُناسٍ وتُؤَامٍ ورُباب، فإن قلت: فلعله أَراد ظُبًى جمع ظُبَة ثم مدّ ضرورة؟قيل: هذا لو صح القصر، فأَما ولم يثبت القصرُ من جهة فلا وجه لذلك لتركك القياسَ إِلى الضرورة من غير ضرورة، وقيل: الظِّباءُ في شعر أَبي ذؤيب هذا وادٍ بعينه. وظَبْيةُ: موضعٌ؛ قال قيس بن ذريح:
فغَيْقَةُ فالأَخْيافُ، أَخْيافُ ظَبْيةٍ،
بها من لُبَيْنى مَخْرَفٌ ومَرابِعُ
وعِرْقُ الظُّبْية، بضم الظاء: موضع على ثلاثة أَميال من الرَّوْحاء به مسجدُ سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم. وفي حديث عمرو بن حزم: من ذي المروة إِلى الظَّبْية؛ وهو موضع في ديار جُهينة أَقْطعه النبي، صلى الله عليه وسلم، عَوْسَجَة الجُهَني.
والظُّبْية: اسم موضع ذكره ابن هشام في السيرة.
وظَبْيا: اسم رجل، بفتح الظاء.

##### Türkçe

**الظُّبَة**: kılıcın, mızrak ucunun, **النِّصْل**’in, hançerin ve buna benzer şeylerin keskin ağzı. **قَيْلة** hadîsinde: onun, Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) çıktığında, kızlarının amcası ona yetişti; dedi ki: onun kılıcının **ظُبَة**’si başının boynuzlarından bir taifeye isabet etti; **ظُبَة السيف**: onun keskin ağzıdır; o, kılıcın ucuna bitişik olandır; bunun benzeri onun **ذُباب**’ıdır; **الكميت** dedi ki:
Bizden, bıçaklarla, görenler görür:
**أَبي حُباحِبَ**’in yakıtını ve **الظُّبِينا**’yı
Çoğulu **ظُباتٌ** ve **ظِبُونَ** ve **ظُبُونَ**’dur; İbn Sîde dedi ki: Biz ona ancak vâv ile hükmettik, dammenin yeri sebebiyle; çünkü o sanki vâv üzerine bir delil gibidir; bununla beraber lâm’ı vâv olarak hazfedilmiş olan, **أَب** ve **أَخ** ve **حَمٍ** ve **هَنٍ** ve **سَنَة** ve **عِضَة** gibi—**سَنَوات** ve **عِضَوات** diyen kimseye göre—lâm’ı yâ olarak hazfedilmiş olandan daha çoktur; ve ondan hazfedilenin fâ olması da ayn olması da câiz değildir; fânın imtinâı ise, fânın hazfinin ancak vâv kızlarının masdarlarında, **عِدَة** ve **زِنَة** ve **حِدَة** gibi, düzenli olması sebebiyledir; **ظُبَة** bunlardan değildir; ve o masdarların evvelleri meksûrdur, **ظُبَة**’nin evveli ise madmûmdur; ve **فُعْلة**’den bir fâ ancak benzeri olmayan şâz bir harfte hazfedilmiştir; o da onların **الصِّلة** hakkında **صُلة** demeleridir; ve eğer mânâ olmasaydı ve onların onun mânâsında **صِلَة** dediklerini bulmasaydık—ki o, **وَصَلْت**’tan fâsı hazfedilmiş olandır—fâsı hazfedilmiş olmasına cevaz vermezdik; böylece **ظُبَة**’nin fâsı hazfedilmiş olması bâtıl oldu; ve o, ayn’ı hazfedilmiş de olmaz; çünkü bu ancak **سه** ve **مه**’de gelmiştir; ikisi de kıyas edilmeyen iki nâdir harftir.

**ظُبَةُ السيف** ve **ظُبَةُ السَّهْم**: onun ucudur; **بَشامة بن حرى النَّهْشلي** dedi ki:
Eğer yiğitler, kendilerine erişmesin diye uzaklaşırlarsa,
**الظُّبات**’ın keskin ağzı; biz onu ellerimizle ulaştırdık
Ali (Allah yüzünü keremli kılsın) hadîsinde: **نافحوا بالظُّبَى**; o, **ظُبة السيف**’in çoğuludur; o da onun ucu ve keskin ağzıdır. Dedi ki: **الظُّبَة**’nin aslı **ظُبَوٌ**’dur, **صُرَد** vezninde; sonra vâv hazfedildi ve onun yerine hâ ile bedel verildi. **البراء** hadîsinde: “Kılıcın **ظَبيب**’ini onun karnına koydum”; **الحربي** dedi ki: Böyle rivayet edildi; hâlbuki o ancak **ظُبَة السيف**’tir; o da onun ucudur; ve **الظُّبات** ve **الظُّبِين** üzere cem‘ olunur; **الضَّبيب** ise—**الضاد** ile—ağızdan ve başkasından kanın akmasıdır; Ebû Mûsâ dedi ki: O ancak **الصاد** **المهملة** iledir; ve onun zikri geçmişti. Ve bıçağın keskin ağzına: **الغِرار** ve **الظُّبَة** ve **القُرْنَةُ** denir; kesmeyen yanına ise: **الكَلُّ**. Ve **الظُّبَة**: **المَزاد**’dan bir cinstir.

**التهذيب**: **الظَّبْية** **العِجْلة** ve **المَزادة**’ye benzer; ve **الدجَّال** çıktığında, onun önünde **ظَبْيَةَ** diye adlandırılan bir kadın çıkar; o, Müslümanları onunla uyarır. Ve **الظَّبْية**: **الجِراب**’dır; ve denildi ki: özellikle küçük **الجراب**; ve denildi ki: o, **الظِّباء** derisindendir. Hadîste: Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) içinde boncuk bulunan bir **ظَبْية** hediye edildi; o da ondan **الآهِلَ**’e ve **العَزَبَ**’e verdi; **الظبية**: üzerinde kıl bulunan küçük bir **جِراب**; ve denildi ki: **الخَريطة** ve **الكِيس** benzeri. Ebû Saîd, Ebû Useyd’in mevlâsı hadîsinde dedi ki: “İçinde bin iki yüz dirhem ve altından iki **قُلْبانِ** bulunan bir **ظَبْيةً** topladım”; yani buldum; ve küçültülür de **ظُبَيَّة** denir; çoğulu **ظِباء**’dır; **عَدِيّ** dedi ki:
**جُلُوفٍ**’un evi; gölgesi hoş,
İçinde **ظِباءٌ** ve **دَاواخِيلُ** **خُوصْ**
**زَمْزَم** hadîsinde: Ona “Bir **ظَبْية** kaz” denildi; dedi ki: “**ظَبْيَةُ** nedir?” dedi: “**زَمْزَم**”; ona, içindekini toplaması sebebiyle, **الظَّبية** **الخَريطة**’ya benzetilerek bu ad verildi.

**الظَّبْيُ**: ceylan; çoğulu **أَظْبٍ** ve **ظِباءٌ** ve **ظُبِيٌّ**. Cevherî dedi ki: **أَظْبٍ** **أَفْعُلٌ**’dür; sonra yâ sağlam kalsın diye ayn’ın dammesini kesreye çevirdiler; ve **ظُبِيٌّ** **فُعُول** üzeredir; **ثَدْيٍ** ve **ثُدِيّ** gibi; dişisi **ظَبْية**’dir; çoğulu **ظَبَياتٌ** ve **ظِباء**. Ve **أَرض مَظْباةٌ**: **الظِّباء**’ı çok olan. Ve **أَظْبَتِ الأَرض**: onun **ظِباؤها** çoğaldı. Ve bende senin için “yüz **سِنَّ الظَّبيِ**” vardır; yani onlar ikişer yaşlıdır; çünkü **الظبي** **الإِثْناء**’dan fazla olmaz; dedi ki:
**سِنِّ الظَّبْي** gibi geldi; ben onun benzerini görmedim:
Bir öldürülmüşün diyeti, yahut açın sağmalığı
Onların darb-ı mesellerinden, bedenin sıhhatinde: “Falandadır **داء ظَبْيٍ**”; Ebû Amr dedi ki: mânâsı, onda hastalık yoktur; tıpkı **الظَّبْيَ**’de hastalık olmadığı gibi; **الأُموي** şu beyti okudu:
Öyleyse bize çatma, ey Amr’ın anası; çünkü ancak
Bizde **داءُ ظَبْيٍ** vardır; onu âmilleri aldatmadı
Ebû Ubeyd dedi ki: Ümeyyî dedi ki: **داء الظَّبي** şudur: sıçramak istediğinde bir saat durur, sonra sıçrar. Hadîste: Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) **الضحاك بن قيس**’e, kavmine gelmesini emretti; dedi ki: “Onlara geldiğinde, onların evinde bir **ظَبْياً** olarak çömel”; onun te’vîli: onu, müşrik bir kavme, onların hâlini görüp anlaması ve haberlerini araştırması ve ona haberleriyle dönmesi için gönderdi; ve ona, onları görüp seçebileceği, fakat onların ona güç yetiremeyeceği bir yerde olmasını emretti; çünkü eğer ona kötülük isterlerse yahut onlardan bir şüphe onu kuşkulandırırsa, kaçışa hazırlanır ve onlardan sıyrılır; böylece, ancak ıssız beldede uzak ve ürkek olarak çömelip yatan **الظَّبْي** gibi olur; ne zaman kuşkulansa yahut bir korku sezse ürker ve kaçar; tefsir üzere **ظَبْياً**’yı nasb etti; çünkü çömelme ona aittir; fiilini muhataba çevirdiğinde, onun sözü **ظبْياً** açıklayıcı olarak çıktı; **القتيبي** dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Onların evinde güven içinde ikamet et; ayrılma; sanki sen, insan görmediği yerde emniyete ermiş, ininde bir **ظَبْيٌ** gibisin” demek istedi. Onların darb-ı mesellerinden: “Onu, **الظَّبْي**’in gölgesini terk edişi gibi mutlaka terk edeceğim”; bu, **الظَّبْي**’in, inini terk ettiğinde ona dönmemesi sebebiyledir; bu, herhangi bir şeyin reddini pekiştirme sırasında söylenir; her ne olursa olsun. Ve onların, şemâta sırasında dualarından: “**بهِ لا بِظَبْيٍ**”; yani Allah Teâlâ ona isabet edeni ona lâzım kılsın; bununla, Ferazdak’ın Ziyâd hakkında sözü:
Ona derim, bize onun ölüm haberi geldiğinde:
**به لا بِظَبْيٍ**; **بالصَّرِيمةِ** **أَعْفَرَا**
Ve **الظَّبْيُ**: bazı Araplar için bir **سِمَةٌ**’dir; Antara’nın şu sözünde kastettiği de odur:
**عَمْرَو بْنَ أَسْوَدَ فَازَبَّاءَ قاربةٍ ماءَ
الكُلابِ عليها الظَّبْيُ، مِعْناقِ**
(* **فا زبَّاء** yani **فم زباء**.)

Ve **الظَّبْية**: kadından ve her tırnaklıdan **الحَيَاء**. Leys dedi ki: **الظَّبْيَة** kadının ve devenin **جَهاز**’ıdır; yani onun **حَيَاء**’ıdır; İbn Sîde dedi ki: bazısı **الظَّبْية**’yi köpek için yapar; İbnü’l-A‘râbî onu **الأَتانَ** ve koyun ve sığır ile tahsis etti. Ve attan **الظَّبْيةُ**: onun **مَشَقُّها**’sıdır; o da onda **الجرْدان**’ın yolu olan **مَسْلَكُ**tur. Asma‘î: her deve-ayağı yahut çift tırnaklı için **الحَيَاءُ** denir; her tek tırnaklı için **الظَّبْية**; yırtıcıların hepsi için **الثَّفْر**.

Ve **الظَّبْيُ**: bir adam adıdır. Ve **ظَبْيٌ**: bir yer adıdır; ve denildi ki: o bir kum tepeciğidir; ve denildi ki: o bir vadidir; ve denildi ki: o bir kumluğun adıdır; bununla, İmru’ül-Kays’ın sözü tefsir edildi:
Ve yumuşak bir ayakla sıçrar; kalın parmaklı değil; sanki o
**ظَبْيٍ**’in **أَسارِيعُ**’i, yahut **إِسْحِل**’in misvaklarıdır
İbnü’l-Enbârî: **ظُباء** bizzat bir tepeciğin adıdır; ve şu beyti okudu:
Ve bir avuç; **النَّقا**’nın **عُوَّاذِ**’i gibi; ona zarar vermez,
Ortaya çıkarıldığında, boyanın olmaması
(* “**كعوّاذ النقا** …” sözü: elimizdeki asıllarda böyledir; bu rivayette ona dair bir şâhid yoktur; belki şöyle rivayet edildi: **كعوّاذ الظبا**.)
Ve **عُوَّاذ النَّقا**: **العَظَاء**’a benzeyen hayvanlardır; bir tanesi **عائذة**’dir; kumdan ayrılmaz, onu terk etmez; ve başka bir yerde dedi ki: **الظُّباءُ** Tihâme’de bir vadidir. Ve **الظَّبية**: vadinin kıvrımıdır; çoğulu **ظِبَاء**; ve aynı şekilde **الظُّبَة**; onun çoğulu **ظُباءٌ**’dır; bu, az bulunan çoğuldandır; Ebû Züeyb’in beyti iki vecihle rivayet edilmiştir:
Diyarları tanıdım, **أُمّ الرَّهيـ
ـنِ** için; **الظُّباء** arasında; sonra **وَادِي عُشَرْ**
Dedi ki: **الظُّباء** vadinin kıvrımı için **ظُبَة**’nin çoğuludur; ve **ظُبَاءً**’ı, **رُخالٍ** ve **ظُؤارٍ** gibi, **فُعال** üzere gelen çoğuldan kıldı; ve aslının **ظُبًى** olup sonra zaruret için uzatılmasını inkâr etti; İbn Sîde dedi ki: İbn Cinnî dedi ki: **الظُّباءِ**’daki hemze, bir yâ’dan bedel olmalıdır; aslî olmaz; onun aslî oluşunu defeden şey ise, onların onun birilinde **ظُبَة** demiş olmalarıdır; o, vadinin kıvrımıdır; lâm ancak illet harfi olduğunda hazfedilir; eğer onların birilinde **ظُبَة** dediklerini bilmeseydik, Ebû’l-Hasen’in, hazfedilmiş lâm bilinmezse onun vâv olduğuna hükmedilir—çoğa hamlen—diye vasiyet ettiği şeye uyarak, onun vâvdan olduğuna hükmederdik; lâkin Ebû Ubeyde ve Ebû Amr eş-Şeybânî onu **بين الظِّباء** diye, **الظاء**’ı kesreleyerek rivayet ettiler ve birilinin **ظَبْية** olduğunu zikrettiler; yâ, **ظبية**’de lâm olarak ortaya çıktığında, onunla kesin hüküm vacip oldu ve ondan sapmak câiz olmadı; ve **الظُّباء**—**الظاء**’ı dammeli—**فُعال** üzere gelen çoğullardan birisi olmalıdır; bu da **رُخال** ve **ظُؤَارٍ** ve **عُراق** ve **ثُناء** ve **أُناسٍ** ve **تُؤَامٍ** ve **رُباب** gibi; eğer dedin ki: belki **ظُبًى**’yı, **ظُبَة**’nin çoğulu olarak kastetti, sonra zaruret için uzattı? denildi ki: bu, kısaltma sahih olsaydı; fakat bir yönden kısaltma sabit olmayınca, kıyası zarurete, zaruret olmaksızın terk etmen için bir vech yoktur; ve denildi ki: Ebû Züeyb’in bu şiirindeki **الظِّباءُ** bizzat bir vadidir. Ve **ظَبْيةُ**: bir yerdir; Kays b. Zurayh dedi ki:
**غَيْقَةُ** sonra **الأَخْيافُ**; **أَخْيافُ ظَبْيةٍ**;
Orada **لُبَيْنى**’dan benim için bir **مَخْرَفٌ** ve **مَرابِعُ** vardır
Ve **عِرْقُ الظُّبْية**—**الظاء**’ın dammesiyle—**الرَّوْحاء**’dan üç mil uzaklıkta bir yerdir; orada Efendimiz Allah’ın Resûlü’nün (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) mescidi vardır. Amr b. Hazm hadîsinde: **ذي المروة**’den **الظَّبْية**’ye; o, Cüheyne diyarında bir yerdir; Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) onu **عَوْسَجَة الجُهَني**’ye iktâ etti.

Ve **الظُّبْية**: İbn Hişâm’ın sîrede zikrettiği bir yer adıdır.

Ve **ظَبْيا**: bir adam adıdır; **الظاء**’ın fethasıyla.
