# ظبي (ظ-ب-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A8%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D8%A8%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ظ - ب - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ظبى

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A8%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الظاء والباء و و ء ي معهما
و ظ ب، ظ ب ي، ظ أ ب، ظ ب أ، ب ظ و، ب ي ظ مستعملات
وظب:
وَظَبَ يظِبُ وُظوباً، وهو المُواظَبةُ على الشيء والمُداوَمَةُ والتَّعاهُدُ.
ويقال للرَّوْضِة إذا تُدووِلَتْ بالرَّعْي حتى لم يَبْقَ فيها كَلأٌ إِنّها لمَوْظوبةٌ أي مَوْطوءة أي مأكولٌ ما فيها، ولَشدّ ما وُظِبَتْ.
ووادٍ مَوْظوبٌ: معروف من الأودية، وكذلك العُشبُ والأرضُ، قال:
بكلِّ وادٍ جَديبِ الأرضِ موظوبِ
ظبي:
ظبْيةٌ، وثلاثُ أظبٍ وظِباء.
والظَّبْيُ اسم رَمْلٍ.
والظَّبْيَةُ: جَهازُ المرأة والناقة، يعني حَياءها.
والظُّبَةُ: حَدُّ السَّيْف في طَرَفه، والخِنجَر وشِبْهه، والجمع الظُّباة والظُّبَى والظُّبُون.
ويقال: هو من ظُبوة كنا أنّ بُرَة من بُرْوَة، ولو جُمعَ ظُبَوات في الشِّعر على قياس سَنَوات جاز، قال:
وقوم كرام أَنْكَحَتنـا بَـنـاتِـهـم		ظُباتُ السُّيوفِ والرِّماحُ المداعِسُ
ويقال: الظَّبية جِرابٌ صغير من مَسُكِ البَهْمِة من الغَنَم.
والظَّبْيةُ شِبْهُ العِجْلة والمَزادة.
وإذا خَرَج الدَّجّال تخرُج امرأةٌ قُدّامه تُسَمَّى ظَبْية، وهي تُنذِرُ المُسلمينْ.
ظأب:
ويقال: ظَأَبْتُ الرجل: شَتَمتُه وخَوَّفْتُه. والضَأْبُ: السِّلْفُ، ولم أسمعهم يصفون به إلاِّ الرجل، ويقال: ظأْم، والباءَ أجودُ، وإنْ يُجمَعُ فالظَّأْبون، ولم أسمَعْ مه فعلاً، وقد مَرَّ في باب التضعيف في لغة من يشدِّد الباءَ.
والظَّأْبُ: الجَلَبةُ، قال أوس:
له ظَأْبٌ كما صَخِبَ الغَريمُ.
ظبأ:
الظِّبَأُ: الظَّرْف الذي يُجْعَل فيه اللَّبَن.
والظِّبَأُ: سِمَةٌ عل الفَرَس.
والظِّبَأُ: وادٍ لهُذَيْل.
بظو:
قال الأغَلب:
خاظي البَضيع لحمُه خَظَا بَظَا
وبَطَا صِلةٌ لخَظَا.
وقال أبو الأسود لابن أخيه وقد أَعْرَسَ: كيف وَجَدْتَ أهلَكَ، قال خَظيت وبَظيت، قال: أما خَظيت فقد عَرَفْتهُ، فما بَظيت? قال: عَرَبيّةٌ لم تَبلُغْكَ، قال: يا ابنَ أخي لا خير في عربيّةٍ لَمْ تَبْلُغني
بيظ:
البَيْظُ، يقال: ماءُ الرجل، ولم أسمَعْ منه فعلاً، فإنْ جُمِعَ فقياسُه البُيُوظ والأَبياظ.

##### Türkçe

باب **الظاء** و**الباء** و**و** و**ء** و**ي** معهما
ve **ظ ب**، **ظ ب ي**، **ظ أ ب**، **ظ ب أ**، **ب ظ و**، **ب ي ظ** kullanımdadırlar.

**وظب**:
**وَظَبَ** **يظِبُ** **وُظوباً**: o, bir şey üzerinde **المُواظَبةُ** (devamlılık göstermek) ve **المُداوَمَةُ** (sürdürmek) ve **التَّعاهُدُ** (gözetip yoklamak/tekrarlayıp kontrol etmek)tir.
Ve **الرَّوْضِة** (çayır) için, otlatma ile elden ele dolaştırılıp içinde **كَلأٌ** (ot) kalmayıncaya kadar (otlatılırsa) denilir: “Şüphesiz o **لمَوْظوبةٌ**” yani **مَوْطوءة** (çiğnenmiş) yani içindekinin yenmiş olmasıdır; ve ne şiddetli **وُظِبَتْ** (üzerinde devamlı otlatma yapılmıştır).
Ve **وادٍ مَوْظوبٌ**: vadilerden bilinen (meşhur) bir vadi; aynı şekilde **العُشبُ** (ot) ve **الأرضُ** (yer/toprak) da (böyledir). Dedi ki:
بكلِّ وادٍ جَديبِ الأرضِ موظوبِ

**ظبي**:
**ظبْيةٌ**; ve üç **أظبٍ** ve **ظِباء**.
Ve **الظَّبْيُ** kumun adıdır.
Ve **الظَّبْيَةُ**: kadının ve dişi devenin **جَهازُ**’ı; yani onun **حَياء**’ı (avret yeri).
Ve **الظُّبَةُ**: kılıcın ucundaki **حَدُّ** (keskin ağız), ve hançer ve benzeri; çoğulu **الظُّباة** ve **الظُّبَى** ve **الظُّبُون**.
Ve denilir: o, **ظُبوة**’dendir; tıpkı **بُرَة**’nin **بُرْوَة**’den olması gibi. Ve eğer şiirde **ظُبَوات** olarak, **سَنَوات** kıyasına göre çoğul yapılırsa caiz olur. Dedi ki:
وقوم كرام أَنْكَحَتنـا بَـنـاتِـهـم		ظُباتُ السُّيوفِ والرِّماحُ المداعِسُ
Ve denilir: **الظَّبية** koyundan **البَهْمِة**’nin **مَسُك**’ünden (derisinden) küçük bir **جِرابٌ** (tulum/torba)dır.
Ve **الظَّبْيةُ** **العِجْلة**’nin ve **المَزادة**’nin benzeridir.
Ve **الدَّجّال** çıktığında, önünde **ظَبْية** diye adlandırılan bir kadın çıkar; o, Müslümanları uyarır.

**ظأب**:
Ve denilir: **ظَأَبْتُ** adamı: ona sövdüm ve onu korkuttum. Ve **الضَأْبُ**: **السِّلْفُ** (kayınbirader); onları bununla ancak adamı nitelediklerini işitmedim. Ve denilir: **ظأْم**; **الباء** daha iyidir. Ve eğer çoğul yapılırsa **الظَّأْبون** (olur). Ve ondan bir fiil işitmedim; **الباب**’ın şeddeli söylendiği kimsenin dilinde, **باب التضعيف**’te geçmiştir.
Ve **الظَّأْبُ**: **الجَلَبةُ** (gürültü/bağrışma). Evs dedi ki:
له ظَأْبٌ كما صَخِبَ الغَريمُ.

**ظبأ**:
**الظِّبَأُ**: içine süt konulan **الظَّرْف** (kap/kılıf).
Ve **الظِّبَأُ**: atta bir **سِمَةٌ** (dağlama/nişan).
Ve **الظِّبَأُ**: Hüzeyl’e ait bir vadi.

**بظو**:
Ağleb dedi ki:
خاظي البَضيع لحمُه خَظَا بَظَا
Ve **بَطَا** **خَظَا** için bir **صِلةٌ**’dir (ek/ilave lafızdır).
Ve Ebû’l-Esved, evlenmiş olan yeğenine dedi: “Ehlini nasıl buldun?” O dedi: “**خَظيت** ve **بَظيت**.” O dedi: “**خَظيت**’i bilmişim; peki **بَظيت** nedir?” Dedi: “Sana ulaşmamış bir Arabîcedir.” Dedi: “Ey yeğenim, bana ulaşmamış bir Arabîcede hayır yoktur.”

**بيظ**:
**البَيْظُ**: denilir ki, erkeğin suyu (meni). Ondan bir fiil işitmedim; eğer çoğul yapılırsa kıyası **البُيُوظ** ve **الأَبياظ**’dır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A8%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: ظبى

الظَبْيُ معروف؛ وثلاثة أظْبٍ، والكثير ظِباءٌ وظِبيٌ، وظَبياتٌ. والظَبْيَةُ: فرج المرأة. وقال الأصمعي: هي لكلِّ ذات حافر. وقال الفراء: هي للكلبة.

##### Türkçe

**الظَبْيُ** bilinen (hayvan)dır; ve üçü **أظْبٍ**; çoğu **ظِباءٌ** ve **ظِبيٌ** ve **ظَبياتٌ**dur. Ve **الظَبْيَةُ**: kadının ferci. **الأصمعي** dedi: o, her toynaklı dişi için(dir). **الفراء** dedi: o, dişi köpek içindir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A8%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ظ ب ( وايء )
ظأب ، ظبي ، بظا ، بيظ ، وظب .
( ظأب ) : أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي : ظأبَ إذا جَلَّب ، وظأب إذا تَزَوَّجَ ، وظَأَب أيضاً إذا ظَلَم ، وقال اللحياني : ظَاءَ بني فلانٌ وظاء مَنِي إذا تزوجتَ أنتَ وهو أُخْتين ، والظأْبُ والظَّأْم سِلْفُ الرجلِ ، وقال أبو زيد : فلان ظَأْبُ فلانٍ ، أي سِلفه ، والظَّأْمُ مثله ، وثلاثة أَظْؤُبٍ ، وحُكِي عن ابن الدُّقَيْش في جمعه ظُؤوبٌ ، وقال الأصمعي : يقال سمعت
ظَأْبَ تَيْسِ فلانٍ وظأم تَيْسِه وهو صِياحُه في هِبابِه ، وأنشد لأوس بن حَجَر :
يَصُوعُ عُنُوقَها أَحْوَى زَنِيمٌ
له ظَأْبٌ كما صَخِبَ الغَرِيمُ
أبو عبيد عن الأصمعي : الظأْمُ الكلامُ والجَلَبَةُ .
يصوع : يسوق ويجمع ، وعنوق جمع عَناق للأنثى من ولد المعز ، والزنيم الذي له زنمتان في حلقه .
ظبي : الأنثى من الظِّبَاء ظَبْية ، والذكر ظَبْيٌ ، أبو عبيد عن الأصمعي : يقال لكل ذَاتِ خُفّ أَو ظِلْف : الحَيَاءُ ، ولِكل ذاتِ حافرٍ : الظبْيَةُ ، قال : وللسباع كلها : الثَّفْرُ ، قال : وقال الفرَّاء : يقال لِلكلبة ظَبْيَةٌ ، وشَقْحَةٌ ، ولِذوات الحافر ظبْيَةٌ ، وفي الحديث أنه أُهْدِيَ للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) ظبْيَةٌ فيها خَرَزٌ فأَعْطَى الأهل منها والعَرَبَ ، والظبْيَةُ شِبْهُ الْخَرِيطَةِ والكِيس ، وتُصغَّر فيقال : ظُبَيَّةٌ ، وجمعها ظِبَاء ، وقال عَديّ :
بَيْتِ جُلُوفٍ طَيِّبٍ ظِلُّهُ
فِيهِ ظِباءٌ ودَواخِيلُ خُوصْ
وفي حديث قَيْلَة : أنها لمّا خرجتْ إلى النبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) أَدْرَكَها عَمُّ بناتِها ، قالت : فأصابتْ ظُبَةُ سَيْفِه طائفةً من قرون رَأْسِه ، قال أبو عبيد : ظُبَةُ السَّيف حَدُّهُ وجمعها ظُبَاتٌ وظُبُون وهو طرف السيف ، ومثله ذُبَابُه ، وقال الكميت :
يرى الراؤون بالشَّفَراتِ منها
وَقُودَ أبي حُباحِبَ والظُّبِينَا
وقال الليث : الظَّبْيَةُ جَهَاز المرأة والنَّاقة ، يعنِي حَيَاءها ، والظبْيَةُ شِبهُ العِجْلة والمَزَادَة ، قال : وإذا خَرَجَ ، تَخْرُجُ امرأة قُدامَة تُسمى ظَبْيَةَ ، وهي تُنْذِرُ المسلمين .
وقال الأصمعيّ : يقال لحدّ السكين الغِرارُ والظُّبَةُ والقُرْنةُ ، ولجانبها الآخر الذي لا يقطع الكَلُّ ، وظَبْيٌ اسم رَمْلَةٍ في قوله :
أَساريعُ ظَبْيٍ أو مَساوِيكُ إسْحِلِ
ابن الأنباري : ظَبيٌ اسم كثيب بعينه ، قال : وأَساريعه دوابُّ فيه تشبه العَظَاءَةَ وأنشد :
وكَفٍ كعُواذ النَّقا لا يضيرها
إذا أُبرِزَتْ ألاَّ يكونَ خِضابُ
وعُواذ النقا دوابُّ تشبه العظاءة واحدتها عائذة تلزم الرملَ ولا تبرحه ، ويقال : بفلانٍ داء ظَبْيٍ قال أبو عمرو : معناه أنهُ لا دَاءَ به كما أنَّ الظبيَ لا دَاءَ بهِ وأنشد الأمويّ :
فَلاَ تَجْهَمِينَا أمَّ عَمْروٍ فإنَّما
بِنا دَاءُ ظبْيٍ لَمْ تَخنْه عَوَامِلُه
قال أبو عبيد : قال الأموي : دَاءُ الظَّبْيِ أنهُ إذا أراد أن يَثِبَ مَكَثَ ساعةً ثم وَثَب ، وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أمَر الضحّاكَ بنَ قيس أن يأتيَ قَومَه ، فقال : ( إذا أتيتَهم فارْبِضْ في دارهم ظَبْياً ) وتأويله ، أنه بعثه
إلى قوم مُشركين ليتبصَّر ما هم عليه ، ويرجع إليه بِخبرهم ، وأمره أن يكون منهم ، بحيث يَتَبيَّنُهم ولا يستمكنونَ منه ، فإن رَابَه منهم رَيْبٌ تَفَلَّتَ منهم ، فيكون مثلَ الظبْي لا يَرْبِضُ إلا وهو مُتَوَحِّشٌ بالبلد القَفْر ، ومَتَى أَحَسَّ بفزعٍ نَفَر ، ونُصِبتْ ظَبياً على التفسير لأن الرُّبوض له ، فلما حُوِّلَ فِعْلُه إلى المخاطب خَرَج قولُه ظبياً مُفَسِّراً ، قال القُتَيْبي : قال ابن الأعرابي : أراد أقِمْ في دارهم آمناً لا تبرح كأنك ظَبيٌ في كناسة قد أَمِن حيت لا يرى إنْساً ، ويقال : أرضٌ مَظبَأةٌ كثيرة الظِّباء ، والظبْيُ سِمَةٌ لبعض العَربِ وإيَّاها أراد عنترة في قوله :
عَمْرَو بنَ أسودَ زَبَّاءَ قارِيةٍ
مَاءُ الكُلابِ عليها الظبْيُ مِعْنَاقُ
ومن أمثالهم : لأَتْرُكَنَّه تَرَكَ الظبي ظِلَّه ، وذلك أن الظبي إذا تَركَ كِناسَه لم يعُد إليه ، يقال ذلك عند تأكيد رَفْضِ الشيء أيَّ شيءٍ كان .
بظا : ثعلب عن ابن الأعرابي : البُظاء اللَّحَماتُ المتراكباتُ .
أبو عبيد عن الفراء : خظا لَحْمُه وبَظا وكَظا بغير همز إذا اكتنز ، يَخْظُو ويَبْظو ويَكْظو ، شمر يقال : بَظا لحمه يَبْظو بَظْواً .
وأنشد غيره للأغلب :
خَاظِي البَضيعِ لَحْمُهُ خظا بَظا
قال : جَعلَ بَظا صِلةً لخظا كقولهم : تَبّاً تَلْباً قال : وهو توكيد لما قبله .
باظ : ثعلب عن ابن الأعرابي : باظَ الرَّجُل يَبِيظُ بَيْظاً ، وباظ يَبُوظ بَوْظاً إذا قرَّرَ أرون أبي عُمير في المَهْبل .
وقال الليث : البَيْظ ماءُ الرجل .
قلت : أراد ابن الأعرابي بالأُرُون المَنِيَّ ، وأبي عُمَيْرٍ الذَّكَرَ وبالمَهْبِل قَرارَ الرّحِم .
وقال ابن الأعرابي : باظ الرجُل إذا سَمِن جِسْمُه بعد هُزال أيضاً .
وظب : قال الليث : وَظبَ فلان يَظِبُ وُظوباً وهو المواظبة على الشيء والمداوَمةُ ، ويقال للروضة إذا أُلِحَّ عليها في الرَّعْي : قد وُظِبَتْ فهي مَوْظوبَةٌ ، ووادٍ مَوْظوبٌ .
وقال اللحياني : يُقال فلانٌ مُوَاكِظٌ على كذا وكذا وواكِظٌ ومُواظِبٌ ووَاظِبٌ ومُواكِبٌ ووَاكِبٌ بمعنى مُثَابِر .
وقال سلامة بن جَنْدل يصف وادياً :
شِيبِ المبارِكِ مَدْرُوسٍ مَدافِعُه
هَابِي المراغِ قليلِ الوَدْق مَوْظُوبِ
أراد شِيبٍ مَبارِكه ولِذَلك جَمَع ، وقال ابن السكيت في قوله مَوظُوبٌ : قد وُظِبَ عليه حتى أُكِلَ ما فيه ، وقوله : هَابِي المَراغِ أي مُنْتَفِخِ التُّرابِ لا يَتَمَرَّغُ به بعيرٌ ، قد تُرِكَ لِخَوْفِه ، وقوله : مَدروسٍ مدافعه أي قَدْ
دُقَّ وَوُطِىءَ ، وأُكِل نَبْتُه ، ومَدَافِعُه أوْدِيَتُه ، شِيبُ المبَارِك قد ابْيَضَّتْ من الجُدُوبَة ، ويقال : فلانٌ يَظِبُ على الشيءِ ويواظِبُ عليه .
وقال ابن السكيت : مَوْظَبٌ بفتح الظاء اسمُ موضِع ، وقال خداش :
كَذَبْتُ عَليكُمْ أوْعِدُوني وَعلِّلُوا
بِيَ الأرضَ والأقوامَ قِرْدَانَ مَوْظَبَا
أراد يا قِرْدَانَ مَوْظَبا ، وهذا نادر وقياسه مَوْظِبٌ .

##### Türkçe

ظ ب ( وايء )
**ظأب** , **ظبي** , **بظا** , **بيظ** , **وظب** .
( **ظأب** ) : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **ظأبَ**; **جَلَّب** ettiği zaman, **وظأب**; evlendiği zaman, **وظَأَب** da; zulmettiği zaman (denir). Lihyânî dedi ki: **ظَاءَ** Benî Fülân, ve **وظاء مَنِي**; sen evlendiğin zaman ve o (da) (evlendiği zaman), (siz) iki kız kardeş (ile evlenmiş) iken (denir). **الظأْبُ** ve **الظَّأْم** erkeğin **سِلْف**’idir. Ebû Zeyd dedi ki: “Fülân, fülânın **ظَأْبُ**’udur”, yani onun **سِلف**’idir; **الظَّأْمُ** da onun gibidir. Ve (çoğulu) üç **أَظْؤُبٍ** (gelir). İbnü’d-Duqayş’ten, onun cem‘inde **ظُؤوبٌ** (denildiği) hikâye edildi. Asma‘î dedi ki: “Fülânın tekesinin **ظَأْبَ**’ını ve tekesinin **ظأم**’unu işittim” denir; o, onun **صِياح**’ıdır, onun **هِباب**’ında. Evs b. Hacer’e ait olarak inşâd etti:
يَصُوعُ عُنُوقَها أَحْوَى زَنِيمٌ
له ظَأْبٌ كما صَخِبَ الغَرِيمُ
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **الظأْمُ** söz ve **الجَلَبَةُ**’dir.
**يصوع**: sevk eder ve toplar. **عنوق**; keçi yavrusunun dişisi için **عَناق**’ın cem‘idir. **الزنيم**; boğazında iki **زنمة**si olan (dır).

**ظبي** : **الظِّبَاء**’dan dişi: **ظَبْية**; erkek: **ظَبْيٌ**. Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: Her **ذَاتِ خُفّ** yahut **ظِلْف** için: **الحَيَاءُ** (denir); her **ذاتِ حافرٍ** için: **الظبْيَةُ** (denir). Dedi ki: yırtıcıların hepsi için: **الثَّفْرُ** (denir). Dedi ki: Ferrâ dedi: Köpek dişisine **ظَبْيَةٌ** ve **شَقْحَةٌ** denir; **ذوات الحافر** için (de) **ظبْيَةٌ** (denir). Hadiste: Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) içinde **خَرَزٌ** bulunan bir **ظبْيَةٌ** hediye edildi; ondan ehle ve Arap(lar)a verdi. **الظبْيَةُ**; **الْخَرِيطَةِ** ve **الكِيس**’e benzer (bir şey)dir; küçültülür de **ظُبَيَّةٌ** denir. Cem‘i **ظِبَاء**’dır. ‘Adî dedi ki:
بَيْتِ جُلُوفٍ طَيِّبٍ ظِلُّهُ
فِيهِ ظِباءٌ ودَواخِيلُ خُوصْ
Qayla hadîsinde: Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) çıktığı zaman, kızlarının amcası ona yetişti; dedi ki: “Onun başının boynuzlarından bir taifeye, kılıcının **ظُبَةُ**’si isabet etti.” Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Kılıcın **ظُبَةُ**’si onun **حَدُّ**’udur; cem‘i **ظُبَاتٌ** ve **ظُبُون**’dur; o, kılıcın ucu(dur). Onun misli **ذُبَابُه**’dur. Kumeyt dedi ki:
يرى الراؤون بالشَّفَراتِ منها
وَقُودَ أبي حُباحِبَ والظُّبِينَا
Leys dedi ki: **الظَّبْيَةُ** kadının ve dişi devenin **جَهَاز**’ıdır; yani onun **حَيَاء**’ı(nı) kastediyor. **الظبْيَةُ**; **العِجْلة** ve **المَزَادَة**’ye benzer (bir şey)dir. Dedi ki: O çıktığı zaman, önden **ظَبْيَةَ** diye adlandırılan bir kadın çıkar; o, Müslümanları uyarır.

Asma‘î dedi ki: Bıçağın keskin kenarına **الغِرارُ** ve **الظُّبَةُ** ve **القُرْنةُ** denir; kesmeyen öteki yanına **الكَلُّ** (denir). **وظَبْيٌ**; şu sözde bir kumluğun adıdır:
أَساريعُ ظَبْيٍ أو مَساوِيكُ إسْحِلِ
İbnü’l-Enbârî: **ظَبيٌ** belirli bir kum tepesinin adıdır. Dedi ki: Onun **أَساريعه**’i, içinde **العَظَاءَةَ**’ye benzeyen canlılardır. Ve inşâd etti:
وكَفٍ كعُواذ النَّقا لا يضيرها
إذا أُبرِزَتْ ألاَّ يكونَ خِضابُ
**وعُواذ النقا**; **العظاءة**’ye benzeyen canlılardır; onun bir tanesi **عائذة**’dir; kuma yapışır ve ondan ayrılmaz. Ve denir ki: “Fülânda **داء ظَبْيٍ** vardır.” Ebû ‘Amr dedi ki: Manası: onda hastalık yoktur; tıpkı **الظبيَ**’de hastalık olmadığı gibi. Ümeyyî inşâd etti:
فَلاَ تَجْهَمِينَا أمَّ عَمْروٍ فإنَّما
بِنا دَاءُ ظبْيٍ لَمْ تَخنْه عَوَامِلُه
Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Ümeyyî dedi: **دَاءُ الظَّبْيِ**; o sıçramak istediği zaman bir saat bekler, sonra sıçrar (olması)dır. Hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) Dahhâk b. Kays’a kavmine gelmesini emrettiği (vardır); dedi ki: “(Onlara geldiğin zaman, onların evinde **ظَبْياً** olarak **فارْبِضْ** et.)” Bunun te’vîli: Onu, müşrik bir kavme, onların üzerinde bulundukları şeyi araştırması ve ona haberleriyle dönmesi için gönderdi; ve ona, onlardan olacak şekilde olmasını emretti; öyle ki onları seçebilsin, onlar da ona güç yetiremesinler. Onlardan bir **رَيْبٌ** onu kuşkulandırırsa, onlardan sıyrılıp kurtulur; böylece, ancak ıssız beldede ürkek olan hâlde **يَرْبِضُ** eden **الظبْي** gibi olur; ne zaman bir korku hissetse ürker. **ظَبياً** tefsir üzere nasbedildi; çünkü **الرُّبوض** ona aittir; fiili muhataba çevrilince, onun sözü **ظبياً** açıklayıcı olarak çıktı. Kuteybî dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi: “Onların evinde emniyette ikamet et, ayrılma; sanki insan görmediği için emniyete ermiş bir süpürgelikte bir **ظَبيٌ** gibisin” demek istedi. Ve denir ki: **أرضٌ مَظبَأةٌ**; **الظِّباء**’ı çok (olan) (yerdir). **والظبْيُ**; Araplardan bazısının bir **سِمَةٌ**’sidir; ‘Antere şu sözünde onu kastetmiştir:
عَمْرَو بنَ أسودَ زَبَّاءَ قارِيةٍ
مَاءُ الكُلابِ عليها الظبْيُ مِعْنَاقُ
Onların mesellerinden: “Onu, **الظبي**’nin gölgesini terk etmesi gibi mutlaka terk edeceğim.” Bu, **الظبي**’nin, **كِناس**’ını terk ettiği zaman ona dönmemesi sebebiyledir. Bu, her ne olursa olsun bir şeyi reddetmeyi pekiştirme sırasında söylenir.

**بظا** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البُظاء**; üst üste binmiş et parçalarıdır.
Ebû ‘Ubeyd, Ferrâ’dan: **خظا** onun eti, ve **بَظا** ve **كَظا** (hemzesiz) şişmanlayıp dolduğu zaman (denir); **يَخْظُو** ve **يَبْظو** ve **يَكْظو**. Şemmer: “Eti **بَظا** etti; **يَبْظو**; **بَظْواً**” denir.
Ve başkası, Aglab’a ait olarak inşâd etti:
خَاظِي البَضيعِ لَحْمُهُ خظا بَظا
Dedi ki: **بَظا**’yı **خظا** için bir sıla kıldı; onların “**تَبّاً تَلْباً**” demeleri gibi. Dedi ki: O, kendisinden öncekine bir te’kîddir.

**باظ** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **باظَ** adam, **يَبِيظُ** **بَيْظاً**; ve **باظ** **يَبُوظ** **بَوْظاً**; Ebû ‘Umeyr’in **أرون**’unu **المَهْبل**’de yerleştirdiği zaman (denir).
Leys dedi ki: **البَيْظ** erkeğin suyudur.
Dedim ki: İbnü’l-A‘râbî, **الأُرُون** ile **المَنِيَّ**’yi; **أبي عُمَيْرٍ** ile **الذَّكَرَ**’i; **المَهْبِل** ile rahmin kararını kastetti.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **باظ** adam; zayıflıktan sonra da beden(i) semirdiği zaman (denir).

**وظب** : Leys dedi ki: **وَظبَ** fülân, **يَظِبُ** **وُظوباً**; o, bir şey üzerine **المواظبة** ve **المداوَمةُ**’dır. Ve denir ki: Bir çayırlığa, otlatmada üzerine ısrar edildiği zaman: “**قد وُظِبَتْ**”; o hâlde o **مَوْظوبَةٌ**’dir; ve **وادٍ مَوْظوبٌ**.
Lihyânî dedi ki: “Fülân, şuna şuna **مُوَاكِظٌ** ve **واكِظٌ** ve **مُواظِبٌ** ve **وَاظِبٌ** ve **مُواكِبٌ** ve **وَاكِبٌ**” denir; **مُثَابِر** manasında.
Selâme b. Cendel, bir vadiyi vasfederek dedi ki:
شِيبِ المبارِكِ مَدْرُوسٍ مَدافِعُه
هَابِي المراغِ قليلِ الوَدْق مَوْظُوبِ
**شِيبٍ**’in **مَبارِك**’ini kastetti; bunun için cem‘ etti. İbnü’s-Sikkît, onun “**مَوظُوبٌ**” sözü hakkında dedi ki: Üzerine **وُظِبَ** edildi; içindekiler yeninceye kadar. Ve onun “**هَابِي المَراغِ**” sözü: toprağı şişkin (olan) demektir; onunla bir deve yuvarlanmaz; korkusundan terk edilmiştir. Ve onun “**مَدروسٍ مدافعه**” sözü: dövülmüş ve çiğnenmiş, bitkisi yenmiş (demektir). **ومَدَافِعُه**; onun vadileridir. **شِيبُ المبَارِك**; kıtlıktan beyazlamıştır. Ve denir ki: “Fülân, şey üzerine **يَظِبُ** eder ve onun üzerine **يواظِبُ** eder.”
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **مَوْظَبٌ** (ظاء’nın fethiyle) bir yer adıdır. Hudâş dedi ki:
كَذَبْتُ عَليكُمْ أوْعِدُوني وَعلِّلُوا
بِيَ الأرضَ والأقوامَ قِرْدَانَ مَوْظَبَا
“Ey **قِرْدَانَ مَوْظَبا**”yı kastetti; bu nadirdir; kıyası **مَوْظِبٌ**’dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A8%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الظاء والباء وما يثلثهما)
(ظبي) الظاء والباء والحرف المعتل كلمتان، إحداهما الظَّبْي، والأخرى ظُبَةُ السيف، وما لواحدةٍ منهما قياس. فالظَّبْي: واحدُ الظِّباء، معروف، والأنثى ظَبية، وقد يُجمع على ظُِبىً. وإذا قَلَّتْ فهي أظْبٍ. و[أمَّا ما] جاء في الحديث: "إذا أتيتَهُم فاربِضْ في دارِهمْ ظَبْيَاً". فإنّه يقول: كن آمِناً فيهم كأنَّك ظَبْيٌ آمن في كِناسِه لا يرى أنيساً. ويقولون: به داءُ ظبْيٍ. قالوا: معناه أنَّه لا داءَ به، كما لا داءَ بالظبْي. قال:
لا تَجهَمينا أمَّ عمروٍ فإِنَّنا *** بنا داءُ ظبيٍ لم تَخُنْهُ قوائمُه([1])والظَّبْيَة على معنى الاستعارة: جَهازَ المرأة، وحياءُ النَّاقة. والظَّبْية: جِرَاب صغير عليه شَعر. وكلُّ ذلك تشبيه.
وأمَّا الأصلُ الآخَر فالظُّبَة: حَدُّ السيف، ولا يُدرى ما قياسُها، وتجمع على ظُبِين وظُباتٍ. قال قومٌ: هو من ذواتِ الواو، وهو من قولنا ظَبَوْت. وهذا شيءٌ لا تدُلُّ عليه حُجّة. وقال في جمعِ ظِبةٍ ظِبين:
يرى الرَّاؤونَ بالشَّفَرات منها *** كَنَارِ أبي حُباحِبَ والظُّبينا([2])
---------------------ـ
([1]) لعمرو بن الفضفاض الجهني ، كما سبق في حواشي (3: 490).
([2]) للكميت، كما في اللسان (ظبا) برواية: بالشفرات منا وقود.

ـ

##### Türkçe

(ظاء ile **الباء** ve onları üçleyen şey babı)

(**ظبي**) **الظاء** ve **الباء** ve illetli harf iki kelimedir; ikisinden biri **الظَّبْي**’dir, diğeri **ظُبَةُ السيف**’tir; ikisinden birine de kıyas yoktur. Şu hâlde **الظَّبْي**: **الظِّباء**’ın biridir; bilinen (bir şey)dir; dişisi **ظَبية**’dir; **ظُِبىً** üzere de cem‘ olunabilir. Az olunca ise o **أظْبٍ**’dir. Ve [amma] hadiste gelen: “إذا أتيتَهُم فاربِضْ في دارِهمْ ظَبْيَاً”. Şu hâlde o der ki: Onların içinde emin ol; sanki sen, üns görmez, kendi ininde emin bir **ظَبْي** gibisin. Ve derler: Onda **داءُ ظبْيٍ** vardır. Dediler ki: Manası, onda dert yoktur; tıpkı **الظبْي**’de dert olmadığı gibi. Dedi ki:
لا تَجهَمينا أمَّ عمروٍ فإِنَّنا *** بنا داءُ ظبيٍ لم تَخُنْهُ قوائمُه([1])
Ve **الظَّبْيَة** isti‘are manası üzere: kadının çeyizi, ve dişi devenin hayâsı. Ve **الظَّبْية**: üzerinde kıl bulunan küçük bir torba. Bunların hepsi teşbihtir.

Ve amma diğer asl ise **الظُّبَة**: kılıcın keskin tarafıdır; onun kıyası nedir bilinmez; **ظُبِين** ve **ظُباتٍ** üzere cem‘ olunur. Bir kavim dedi ki: O, vâvlı olanlardandır; ve o, bizim “**ظَبَوْت**” sözümüzdendir. Bu, üzerine hüccet delâlet etmeyen bir şeydir. Ve **ظِبةٍ**’nin cem‘inde **ظِبين** hakkında dedi ki:
يرى الرَّاؤونَ بالشَّفَرات منها *** كَنَارِ أبي حُباحِبَ والظُّبينا([2])
---------------------ـ
([1]) Cühenî el-Fadfâd oğlu Amr’undur; daha önce (3: 490) haşiyelerinde geçtiği üzere.
([2]) Kümeyt’indir; Lisân’da (**ظبا**)da “بالشفرات منا وقود” rivayetiyle olduğu üzere.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A8%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ظ ب ي
‏"‏ به لا بظبي ‏"‏ يقال عند نعي العدوّ و ‏"‏ به داء ظبي ‏"‏ أي هو صحيح‏.‏
و ‏"‏ لأتركنك ترك ظبي ظلّه ‏"‏ لأنه إذا نفر من مكان لم يعد إليه‏.‏
وأتيته حين شد الظبي ظله أي حبسه لشدة الحر وروي‏:‏ حين تشد الظبي ظله أي طلبه‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ إذا أتيتهم فاربض في دارهم ظبياً ‏"‏ أي مثل الظبي إن رابه ريب لم يقرّ‏.‏
وضربه بظبة السيف‏.‏
قال‏:‏ وضعنا الظّبات ظبات السيوف على منبت القمل من باهله وتقول‏:‏ حلوا الحبى وأخذوا الظبى حين بلغ السيل الزبى‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قولهم للسيء الخلق‏:‏ ما أنت إلا ظبةٌ‏.‏
ويقال للمبشر بالشرّ‏:‏ أنت ظبية الدجّال وهي امرأة تخرج معه تعدو وتسبق الخيل تدخل الكور فتخبر به‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ أتي بظبية فيها خرز ‏"‏ وهي جريب من جلد ظبي عليه شعره وبها سمّي الحياء‏.‏
وقد يقال‏:‏ ظبية المرأة‏:‏ لجهازها‏.‏
قال‏:‏ له ظبية وله عكة إذا أنفض البيت لم ينفض

##### Türkçe

ظ ب ي
“Onunla değil, **بظبي** ile” düşmanın ölüm haberini bildirirken söylenir; ve “onda **داء ظبي** vardır” yani o sağlamdır.
Ve “seni, gölgesini terk eden **ظبي** terk edişi gibi mutlaka terk edeceğim”; çünkü o bir yerden ürküp kaçtığında ona geri dönmez.
Ve ona, **الظبي** gölgesini sıktığı zaman geldim; yani şiddetli sıcaktan dolayı onu hapsetti. Ve rivayet edildi: **الظبي** gölgesini sıktığı zaman; yani onu aradı.
Ve hadiste: “Onlara geldiğinde, onların evinde bir **ظبياً** olarak çömel” yani **الظبي** gibi; eğer onu bir kuşku ürkütürse yerleşip durmaz.
Ve ona, kılıcın **ظبة**’siyle vurdu.
Dedi ki: Kılıçların **الظّبات**’ını, onun omuz başından biten bitin çıktığı yere koyduk; ve dersin ki: bağı çözdüler ve **الظبى**’yı aldılar; sel **الزبى**’ya ulaştığında.
Mecazdan: kötü huyluya onların sözü: Sen ancak bir **ظبةٌ**’sin.
Ve şerle müjde verene denir: Sen **ظبية الدجّال**’sın; o, onunla birlikte çıkan bir kadındır; koşar ve atları geçer; **الكور**’a girer de onu haber verir.
Ve hadiste: “İçinde boncuk bulunan bir **ظبية** getirildi”; o, üzerinde tüyü bulunan **ظبي** derisinden bir küçük tulumdur; ve onunla **الحياء** adlandırıldı.
Ve denilebilir: kadının **ظبية**’si: onun çeyizi için.
Dedi ki: Onun bir **ظبية**’si ve bir **عكة**’si vardır; ev boşaltıldığında o boşaltılmaz.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A8%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ظ ب ي * * الظَّبْيُ * الغزال وثلاثة * أَظْبٍ * والكثير * ظِباءٌ * و * ظُبيٌّ * على فُعول مثل ثُدي و * ظَبَياتٌ * بفتح الباء

##### Türkçe

* ظ ب ي * * **الظَّبْيُ** *: ceylan; üçü **أَظْبٍ**; çoğu **ظِباءٌ** ve **ظُبيٌّ**, **ثُدي** gibi فُعول üzere; ve **ظَبَياتٌ**, باء’nın fethasıyla.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A8%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ى *!الظَّبْيُ ) : حَيَوانٌ ( م ) مَعْروفٌ ، وهو اسْمٌ للمذكَّرِ ، والتَّثْنِيةُ *!ظَبْيان ، والأُنْثَى *!ظَبْيَةٌ ؛ ( ج ) في أقلِّ العَدَدِ ( *!أَظْبٍ ) كأدْلٍ وهو أَفْعُلٌ ، فأبْدَلُوا ضمَّةَ العَيْن

كَسْرةً لتَسْلم الياء ، ( *!وظَبَياتٌ ) ، بالتَّحْريكِ ؛ ومنه قولُ الشَّاعِرِ :
بالله يا *!ظبيات القاع قلن لنا
ليلاي منكن أم ليلي من البشروهو جَمْعُ الأُنْثى كسَجْدةٍ وسَجَداتٍ ؛ ( *!وظِباءٌ ) جَمْعٌ يعمُّ الذكُورَ والإِناثَ مثْلُ سَهْمٍ وسِهام وكَلْبةٍ وكِلابٍ ، قالَهُ الفارَابي ؛ ( *!وظُبِيٌّ ) ، على فُعُولٍ مثْلُ ثُدِيَ .
( و ) *!ظَبْيٌ ( وادٍ ) لبَني تَغْلب على الفُراتِ ؛ قالَهُ نَصْر .
( و ) *!الظَّبْيُ : ( سِمَةٌ لبَعْضِ العَرَبِ ) ، وإيَّاها أَرادَ عَنْترةُ في قولِه :
عَمْرَو بْنَ أَسْوَدَ فَازَبَّاءَ قارِبةٍ
ماءَ الكُلابِ عليها الظَّبْيُ مِعْناقِ ( و ) الظَّبْيُ : اسْمُ ( رجُلٍ .
( و ) *!ظَبْيٌ : ( ع ) ؛ كما في المُحْكم ، قالَ : أَو كَثيبُ رَمْلٍ ؛ وأَنْشَدَ الجوهريُّ لامْرىءِ القَيْسِ :
وتَعْطُو برَخْصٍ غيرِ شَثنٍ كأَنَّه
أَسارِيعُ ظَبْيٍ أَو مَساويكُ إسْحِلَقيلَ : اسْمُ رَمْلةٍ ، أَو اسْمُ وادٍ ، وبه جَزمَ شرَّاحُ دِيوانِهِ ؛ أَو اسْمُ كثيبٍ .
( *!والظَّبْيَةُ : الأُنْثَى ) ، وهي عَنْزٌ وماعِزَةٌ ، والذَّكَرُ *!ظَبْيٌ ، ويقالُ له : تيسٌ ، وذلكَ اسْمُه إذا أثنى ولا يزالُ ثنياً حتى يموتَ ، قالَهُ أبو حاتم .
وقالَ الفارَابي : *!الظَّبْيَةُ أُنْثى *!الظّباءِ ، وبها سُمِّيَت المرْأَةُ وكُنِّيَت فقيلَ أُمُّ *!ظَبْيَة والجَمْعُ *!ظَبَياتٌ . والمصنِّفُ أَوْرَدَه في جموعِ الظّبْي وفيه تَخْليطٌ لا يَخْفى .
( و ) *!الظَّبْيَةُ : ( الشَّاةُ .
( و ) أَيْضاً : ( البَقَرَةُ ) .
قُلْت : هذا غَلَطٌ عَظِيمٌ وقَعَ فيه المصنِّفُ ، فإنَّ في المُحْكم بعد ذِكْرِه فَرْج المرأَةِ : وأنَّ بعضَهُم يَجْعَل

الظَّبْيَة للكَلْبةِ أَي لحيائِها ؛ قالَ : وخَصَّ ابن الأَعْرابي به الأَتانَ والشَّاةَ والبَقَرةَ .
فالمرادُ مِن هذا السِّياق أنَّ ابنَ الأعْرابي عنْدَه الظَّبْيَة تُطْلَق على حَياءِ هؤلاء ، وكأنَّ فيه ردّاً على الفرَّاء حيثُ خصَّها بالكَلْبة فتأمَّل ذلك .
( وفَرْجُ المرأَةِ ) ؛ قالَ الأصْمعي : هي لكلِّ ذاتِ حافِرٍ .
وقالَ الفرَّاءُ : هي للكَلْبة ؛ كما في الصِّحاح .
ولو قالَ المصنِّفُ : وفَرْجُ المرأَةِ والشاةِ والبَقَرةِ لسَلِمَ مِن الغَلَطِ الذي أَشَرْنا إليه .
( و ) الظَّبْيَةُ : ( الجِرابُ ، أَو الصَّغيرُ ) خاصَّةً ، وقيلَ : من جِلْدِ الظَّبْي ، وقيلَ : هي شِبْه الخَريطَةِ والكِيسِ ؛ ومنه الحديثُ : ( أُهْدِي إلى النبيِّ صلى الله عليه وسلم ظَبْيَةٌ فيها خَرَزٌ ) .
( و ) الظَّبْيَةُ : ( مُنْعَرَجُ الوادِي ) ، جَمْعُه *!ظِبَاءٌ ؛ وقد رُوِيَ بيتُ أَبي ذُؤَيْب :
عَرَفْتُ الديارَ لأُمِّ الرَّهي
ن بينَ *!الظُّباءِ فوَادِي عُشَرْهكذا رَواهُ أَبو عبيدَةَ وأَبو عَمْروٍ والشَّيْباني بالكسْرِ وفسَّراه بما ذَكَرْنا .
( و ) *!الظَّبْيَةُ : ( رجُلٌ بَليدٌ ) كان يُسمَّى بذلكَ .
( و ) ظَبْيَةُ : ( ثلاثَةُ أَفْراسٍ ) إحداهما : لقمامَةَ المزني ، والثَّانيَةُ : فَرَسُ خالِدِ بنِ عَمْرِو بنِ حذلمِ الأَسديِّ ؛ والثَّالثةُ : لهواس الأَسَدِيِّ وفيها يقولُ :
ألائمتي خزيمة في أخيهم
قدامة قد عجلتم بالملامِ ظننتم أن *!ظَبْيَةَ لن تردّى
ورأي السوء يزرِي باللئامِ الأَخيرَةُ من كتابِ ابنِ الكَلْبي .
( و ) *!الظَّبْيَةُ : ( ماءانِ ) : أَحَدُهما : ماء

لبَني أَبي بكْرِ بنِ كِلابٍ قَدِيم ؛ قالَ أَبو زيادٍ ؛ ومِن الجِبالِ التي في بِلادِ أَبي بكْرِ بنِ كِلابٍ أَجْبُل يقالُ لهنَّ أبْرادوَهُنَّ بينَ *!الظَّبْيَة والحَوْأَبِ ؛ نقلَهُ ياقوتُ ونَصْر ، والثاني : ماءٌ لبَني سُحَيْمٍ وبَني عجل .
( ومَوْضِعانِ ) أَحدُهما : بينَ يَنْبُع وغيقَةَ ؛ قالَ قَيْسُ بنُ ذُرَيْح :
فغَيْقَةُ فالأخْيافُ أَخْيافُ ظَبْيةٍ
لها من لُبَيْنى مَخْزَفٌ ومَرابِعُوهو الذي أَقْطَعه النبيُّ صلى الله عليه وسلم عَوْسَجَة الجهنيّ ، أَو هو مَوْضِعٌ آخَرُ في دِيارِهم .
( *!والظُّبا ، بالضَّمِّ ) مَقْصورٌ ، هكذا هو في النسخِ وإنَّما مدَّه أَبو ذُؤَيْب وتقدَّم شِعْره ، ورَدَّه ابنُ جنِّي وقالَ : إنَّما هو بالمدِّ وادٍ تِهاميٌّ .
قُلْتَ : وهكذا ذَكَرَه نَصْرٌ أَيْضاً .
( ومَوْجُ *!الظِّباءِ ، بالكسْر ) أَي مع المدِّ ، هكذا في النسخِ والصَّوابُ مَرْجُ *!الظِّباء ، كما هو نَصُّ نَصْر في مُعْجمهِ .
( وعِرْقُ *!الظُّبْيَةِ ، بالضَّمِّ ) : بينَ مكَّةَ والمدِينَةِ قُرْبَ الرّوحاءِ على ثلاثَةِ أَمْيالٍ ممَّا يلِي المَدِينَةَ ، وثُمّ مَسْجِد للنبيِّ صلى الله عليه وسلم وقيلَ : هي الرّوحاءُ نَفْسُها ؛ قالَهُ نَصْر .
( *!وظُبَّى ، كرُبَّى ) ، هكذا في النسخ ومِثْلُه في التكمِلَةِ ، وقالَ : موضِعٌ قُرْبَ المدائِنِ .
قالَ شيْخُنا : هذا وَزْنه فُعْلى فموضِعُه الباء .
قُلْت : ولم يَذْكُر نَصْر هذا إلاَّ بالطَّاءِ المُهْملَةِ ، وقالَ : ناحِيَةٌ بالعِراقِ قُرْبَ المدائِنِ ، وليسَ هذا مَحَلّه ، والصَّوابُ *!وَظُبَيٌّ كسُمَيَ ، وهذا قد ذَكَرَه نَصْر أنَّه ماءٌ على يَوْم مِن النّقْرَةِ مُنْحَرِف على جادةِ حاجِّ العِراقِ فحينَئذٍ لا إشْكالَ .
( *!وَظُبِيٌّ ، كدُلِيَ ) ؛ لم يَذْكرْه نَصْر ولا غَيْرُه ، ولعلَّه كسُمَيَ ؛ ( مُواضِعُ ) .

وممَّا يُسْتدركُ عليه :
أَرضٌ *!مَظْباةٌ : كثيرَةُ *!الظِّباءِ .
ويقالُ : لكَ عنْدِي مائةٌ سِنَّ *!الظَّبيِ أَي هنَّ ثُنْيان لأَنَّ الظَّبْيَ لا يزيدُ على الأَثْناءِ ؛ قالَ الشاعِرُ :
فجاءَتْ كسِنِّ الظَّبْي لم أَرَ مِثْلَها
بَوَاءَ قَتِيل أَو حَلُوبَة جائِع *!والظَّبْيةُ من الفَرَسِ : مَشَقُّها ، وهو مَسْلَكُ الجرْدانِ فيها .
ويقالُ للمُبَشِّر بالشَّرِّ : أَنْتَ *!ظَبْيَةُ الدّجَّالِ ، وهو امْرأَةُ تخرُجُ قَبْل الدّجَّالِ تدْخُلُ الكُوَرَ فتُنْذِرُ به ؛ قالَهُ اللَّيْثُ والزَّمَخْشري .
ومن دُعائِهم عنْدَ الشَّماتَةِ به : لا *!بظَبْيٍ أَي جَعَلَ اللَّهُ ما أَصابَه لازِماً له ، ومنه قولُ الفَرَزْدق :
أقُولُ له لمَّا أتاني نَعِيُّه
به لا بَظَبْيٍ بالصَّريمةِ أَعْفَرَاكما في الصِّحاحِ .
وفي المَثَلِ : ( لأَتْرُكَنَّك تَرْكَ ظَبْي ظِلَّة ) ، لأنَّه إذا نَفَرَ من محلَ لم يَعُدْ إليه ؛ يقالُ عنْدَ تأْكِيدِ رَفْض أَيِّ شيءٍ كانَ .
( وأَتَيْتُه حينَ شَدَّ الظَّبْيُ ظِلَّه ) : أَي حَبَسَهُ لشدَّةِ الحَرِّ ؛ ويُرْوَى حينَ نَشَدَ الظَّبْيُ ظِلَّه أَي طَلَبَه .
وفي الحديثِ : ( إذا أَتَيْتَهم فارْبِضْ في دارِهِم *!ظَبْياً ) ، أَي *!كالظَّبْيِ الذي لا يَرْبِض إلاَّ وهو مُتباعِدٌ ، فإذا ارْتابَ نَفَرَ هذا كان أَرْسَلَه جاسُوساً ، *!وظَبْياً مَنْصوبٌ على التَّفْسِير .
*!والظَّبْيَةُ : الخِباءُ : .
والظُّبَيَّةُ : تَصْغيرُ الظَّبْيَة للكَيِّس ، والجَمْعُ *!ظِباءٌ ، قال الشَّاعرُ :
بَيْتِ خُلُوفٍ طَيِّبٍ ظِلُّهُ
فيه ظِباءٌ ودَواخِيلُ خُوصْوبفلانٍ داءُ ظَبْيٍ ؛ قالَ أَبو عَمْروٍ : أَي لا داءَ به ، كما أنَّ الظَّبْيَ لا داءَ

به ؛ أَنْشَدَ الأُمويُّ :
لا تَجْهَمِينا أُمَّ عَمْروٍ فإنَّما
بنا داءُ *!ظَبْيٍ لم تَخُنْه عَوامِلُه قالَ : وداءُ *!الظَّبْي أنَّه إذا أرَادَ أَنْ يَثِبَ سَكَتَ ساعَةً ثم وَثَبَ .
*!والظُّبَيَّةُ ، كسُمَيَّة : موضِعٌ ذكَرَه ابنُ هِشام في السِّيرةِ .
وقالَ نَصْر : جاءَ في شِعْر حاجزٍ الأَزْدي وخليقٌ أَن يكونَ في بلادِ قَوْمِه .
وقرْنُ ظَبْي : جَبَلٌ بنَجْدٍ في دِيارِ أَسَدٍ بينَ السَّعْديةِ ومعاذَةَ .
وعينُ ظَبْي : موضِعٌ بينَ الكُوفةِ والشَّام .
*!وظبي : ماءٌ لغَطَفان لبَني جحاشِ بنِ ثَعْلَبَة بنِ سعْدِ بنِ ذبيان بالقُرْبِ من مَعْدنِ سُلَيْم .
*!وظُبَيٌّ ، على التَّصْغيرِ : ماءٌ على يَوْم من النّقْرةِ .
*!وظَبْيَةُ : مِن أَسْماءِ بئْرِ زَمْزَم ، جاءَ ذِكْرُه في حديثِ حفْرة .
وقد سَمَّوا *!ظَبْيان ، وهو ابنُ غامِدِ بنِ عبدِ اللَّهِ بنِ كَعْبٍ أَبو بَطْن من الازدِ ، منهم جنْدبُ الخَيْر بنُ عبدِ اللَّهِ *!الظَّبْياني الصَّحابي ، وضَبَطَه ابنُ ماكُولا بكسْرِ الظاءِ .
وأَبو *!ظَبْيان حُصَينُ بنُ جندِبٍ الجنبي عن ابن عبَّاس ، وعن الأعْمَش .
وأَبو *!ظَبيةٍ السَّلَفيُّ ثم الكِلاعيُّ الحمْصيُّ رَوَى عن مُعَاذ ، وعنه شَهْرُ بنُ حَوْشَب ، ويقالُ فيه أَبو طيبة .
ومحمُد بنُ أَبي العبَّاس *!الظِّبَائيُّ محدِّثٌ صالِحٌ ماتَ سَنَة 749 .
*!وظَبْيةُ بنْتُ المُعَللِ رَوَتْ عن عائِشَةَ .
وظَبْيَةُ بنْتُ نافِع ؛ وبنْتُ أبي كثيرَة ، ومَوْلاةُ الزُّبَيْر ؛ ومَوْلاةُ ابنِ رَوَاج ، مُحدِّثاتٍ . وبنْتُ البرَّاءِ بنِ مَعْرور امْرأَةُ أَبي

قتادَةَ الأَنْصارِي لها صُحْبَةٌ ؛ ومَوْلاةُ أَبي دُلفَ لإِسْحق الموصِلِيّ فيها شعْرٌ ، وبنْتُ عجلِ بنِ لُجَيْم والدِ القَبيلَةِ في الجاهِلِيَّةِ .
وأَحمدُ بنُ محمدِ بن صدقَةَ الموصِلِيُّ يُعْرفُ بابنِ ظَبْيَة ، شاعِرٌ ماتَ سَنَة 606 .
*!وظبيانُ : مَوْضِعٌ باليَمَنِ .
*!والظبيان : شَجَرَةٌ شَبيهةٌ بالقتادِ .

##### Türkçe

: **الظَّبْيُ** : bilinen bir hayvandır (m). Erkek için bir isimdir; ikilisi **ظَبْيان**’dır; dişisi **ظَبْيَةٌ**’dir. (Çoğul) en az sayı için (**أَظْبٍ**) (tıpkı **أَدْلٍ** gibi) ve o **أَفْعُلٌ** veznindedir; böylece **العَيْن**’ın ötre’sini, yâ’nın selâmette kalması için kesreye çevirdiler; (**وظَبَياتٌ**) da vardır, harekeli olarak. Ondan şairin sözü:
بالله يا **ظبيات القاع** قلن لنا
ليلاي منكن أم ليلي من البشر
Ve o, dişinin çoğuludur; **سَجْدةٍ** ve **سَجَداتٍ** gibi. (**وظِباءٌ**) erkekleri ve dişileri kapsayan bir çoğuldur; **سَهْمٍ** ve **سِهام** ile **كَلْبةٍ** ve **كِلابٍ** gibi; bunu Fârâbî söylemiştir. (**وظُبِيٌّ**) de vardır; **فُعُولٍ** üzere, **ثُدِيَ** gibi.

(و) **ظَبْيٌ**: (bir vadi) Benî Tağlib’indir, Fırat üzerindedir; bunu Nasr söylemiştir.

(و) **الظَّبْيُ**: (bazı Araplar için bir damga/nişan); Antara’nın şu sözünde kastettiği de odur:
عَمْرَو بْنَ أَسْوَدَ فَازَبَّاءَ قارِبةٍ
ماءَ الكُلابِ عليها الظَّبْيُ مِعْناقِ

(و) **الظَّبْيُ**: (bir adamın) adıdır.

(و) **ظَبْيٌ**: (ع) ; el-Muḥkem’de olduğu gibi; dedi ki: yahut bir kum tepeciği. Cevherî, İmru’ül-Kays’tan şu beyti rivayet etti:
وتَعْطُو برَخْصٍ غيرِ شَثنٍ كأَنَّه
أَسارِيعُ ظَبْيٍ أَو مَساويكُ إسْحِلَق
Denildi ki: bir kumluğun adıdır; yahut bir vadinin adıdır; onun divanının şârihleri bununla kesin hüküm verdiler; yahut bir tepeciğin adıdır.

(**والظَّبْيَةُ : الأُنْثَى**) ; o bir dişi keçidir ve dişi keçidir; erkek **ظَبْيٌ**’dir; ona “تيسٌ” denir; bu, iki yaşına girdiğinde onun adıdır ve ölünceye kadar “ثنياً” olmaya devam eder; bunu Ebû Hâtim söylemiştir.

Fârâbî dedi ki: **الظَّبْيَةُ** **الظّباءِ**’ın dişisidir; onunla kadına ad verildi ve künyelendi; “Ümmü **ظَبْيَة**” denildi; çoğulu **ظَبَياتٌ**’tır. Musannif onu **الظّبْي**’in çoğulları içinde zikretti; onda, gizli kalmayan bir karışıklık vardır.

(و) **الظَّبْيَةُ**: (koyun).

(و) Ayrıca: (inek).

Dedim ki: Bu, musannifin içine düştüğü büyük bir yanlıştır; çünkü el-Muḥkem’de, kadının ferci zikredildikten sonra: “ve onların bazısı **الظَّبْيَة**’yi köpek için, yani onun hayâsı için yapar” (der); dedi ki: ve İbnü’l-A‘râbî onu eşeğe, koyuna ve ineğe tahsis etti.

Bu siyaktan murad şudur: İbnü’l-A‘râbî’ye göre **الظَّبْيَة** bu kimselerin hayâsına ıtlak olunur; sanki onda, onu köpeğe tahsis eden Ferrâ’ya bir reddiye vardır; bunu düşün.

(وَفَرْجُ المرأَةِ) ; Asma‘î dedi ki: o, her toynak sahibi içindir.

Ferrâ dedi ki: o, köpek içindir; Ṣıḥâḥ’ta olduğu gibi.

Musannif “ve kadının, koyunun ve ineğin ferci” deseydi, işaret ettiğimiz yanlıştan selâmette kalırdı.

(و) **الظَّبْيَةُ**: (tulum; yahut küçük olan) özellikle; ve denildi ki: **الظَّبْي** derisindendir; ve denildi ki: o, torbaya ve keseye benzer; ondan hadis: (Peygamber’e صلى الله عليه وسلم içinde boncuk bulunan bir **ظَبْيَةٌ** hediye edildi).

(و) **الظَّبْيَةُ**: (vadinin kıvrımı); çoğulu **ظِبَاءٌ**’dır. Ebû Züeyb’in beyti rivayet edilmiştir:
عَرَفْتُ الديارَ لأُمِّ الرَّهي
ن بينَ **الظُّباءِ** فوَادِي عُشَرْ
Bunu Ebû Ubeyde, Ebû Amr ve Şeybânî kesre ile rivayet etti ve onu, zikrettiğimiz şeyle tefsir ettiler.

(و) **الظَّبْيَةُ**: (ahmak bir adam); böyle adlandırılırdı.

(و) **ظَبْيَةُ**: (üç at) ; birincisi: Luḳmâme el-Müzenî’nindir; ikincisi: Hâlid b. Amr b. Ḥaẕlem el-Esedî’nin atıdır; üçüncüsü: Hevvâs el-Esedî’nindir; onun hakkında şöyle der:
ألائمتي خزيمة في أخيهم
قدامة قد عجلتم بالملامِ
ظننتم أن **ظَبْيَةَ** لن تردّى
ورأي السوء يزرِي باللئامِ
Sonuncusu, İbnü’l-Kelbî’nin kitabındandır.

(و) **الظَّبْيَةُ**: (iki su) : birincisi: Benî Ebî Bekr b. Kilâb için eski bir sudur; Ebû Ziyâd söyledi. Benî Ebî Bekr b. Kilâb’ın beldelerinde bulunan dağlardan, kendilerine “أَبْراد” denilen dağlardır; onlar **الظَّبْيَة** ile **الحَوْأَبِ** arasındadır; bunu Yâkūt ve Nasr nakletti. İkincisi: Benî Suḥaym ve Benî ‘Acl için bir sudur.

(ve iki yer): birincisi: Yenbu‘ ile Ġayḳa arasında; Ḳays b. Ḏurayḥ dedi ki:
فغَيْقَةُ فالأخْيافُ أَخْيافُ ظَبْيةٍ
لها من لُبَيْنى مَخْزَفٌ ومَرابِعُ
Ve o, Peygamber’in صلى الله عليه وسلم ‘Avsace el-Cühenî’ye iktâ ettiği yerdir; yahut onların diyarında başka bir yerdir.

(**والظُّبا ، بالضَّمِّ**) kısaltılmıştır; nüshalarda böyledir; ancak Ebû Züeyb onu uzattı ve şiiri geçti. İbn Cinnî onu reddetti ve dedi ki: o ancak uzatma iledir; Tihâme’ye ait bir vadidir.

Dedim ki: Nasr da onu böyle zikretti.

(ve **مَوْجُ الظِّباءِ ، بالكسْر**) yani uzatma ile; nüshalarda böyledir; doğrusu **مَرْجُ الظِّباء**’dır; Nasr’ın Mu‘cem’inde nassı böyledir.

(ve **عِرْقُ الظُّبْيَةِ ، بالضَّمِّ**) : Mekke ile Medine arasındadır; er-Ravḥâ’ya yakın, Medine tarafına düşen yerden üç mil mesafededir; orada Peygamber’e صلى الله عليه وسلم ait bir mescid vardır. Ve denildi ki: o, Ravḥâ’nın kendisidir; bunu Nasr söyledi.

(**وظُبَّى ، كرُبَّى**) ; nüshalarda böyledir ve Tekmile’de de benzeri vardır; dedi ki: Medâin yakınında bir yerdir.

Şeyhimiz dedi ki: bunun vezni **فُعْلى**’dır; öyleyse yeri **الباء**’dır.

Dedim ki: Nasr bunu ancak **الطَّاءِ المُهْملَةِ** ile zikretti ve dedi ki: Irak’ta Medâin yakınında bir nâhiyedir; bu onun yeri değildir. Doğrusu **وَظُبَيٌّ** ( **سُمَيَ** gibi)dir; Nasr bunu, Nekra’dan bir gün mesafede, Irak hacısının ana yolu üzerinde meyilli bir su olarak zikretmiştir; o vakit bir müşkil yoktur.

(**وَظُبِيٌّ ، كدُلِيَ**) ; Nasr ne de başkası onu zikretmiştir; belki **سُمَيَ** gibidir; (yerler).

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

**أَرضٌ مَظْباةٌ**: **الظِّباءِ**’ı çok olan (arazi).

Ve denilir: “Senin yanımda **سِنَّ الظَّبيِ** yüz (tane) vardır”; yani onlar **ثُنْيان**dır; çünkü **الظَّبْيَ** **الأَثْناءِ**’dan fazla olmaz; şair dedi ki:

فجاءَتْ كسِنِّ الظَّبْي لم أَرَ مِثْلَها
بَوَاءَ قَتِيل أَو حَلُوبَة جائِع

Ve **الظَّبْيةُ** (kelimesi) attan: onun **مَشَقُّها**’sıdır; ve o, onda **مَسْلَكُ الجرْدانِ**’dır.

Ve şer ile müjdeleyene denilir: “Sen **ظَبْيَةُ الدّجَّالِ**’sın”; ve o, **الدّجَّالِ**’dan önce çıkan bir kadındır; **الكُوَرَ**’a girer de onunla (yani **الدّجَّالِ** ile) uyarır; bunu **اللَّيْثُ** ve **الزَّمَخْشري** söyledi.

Ve onların, onunla (ilgili) şamata sırasında dualarındandır: “لا **بظَبْيٍ**”; yani Allah, ona isabet edeni ona lâzım kıldı; ve ondan **الفَرَزْدق**’un sözü:

أقُولُ له لمَّا أتاني نَعِيُّه
به لا بَظَبْيٍ بالصَّريمةِ أَعْفَرَاكما في الصِّحاحِ .

Ve meselde: “( لأَتْرُكَنَّك تَرْكَ ظَبْي ظِلَّة )”; çünkü o, bir yerden ürküp kaçtığında ona geri dönmez; herhangi bir şeyi reddetmeyi te’kîd ederken söylenir.

“( وأَتَيْتُه حينَ شَدَّ الظَّبْيُ ظِلَّه )”: yani şiddetli sıcaktan dolayı onu hapsetti; ve “حينَ نَشَدَ الظَّبْيُ ظِلَّه” diye rivayet olunur; yani onu talep etti.

Ve hadiste: “( إذا أَتَيْتَهم فارْبِضْ في دارِهِم **ظَبْياً** )”; yani yalnızca uzak durarak çöken **كالظَّبْيِ** gibi; şüphelenirse ürker; bu, onu casus olarak göndermiş olur; ve **ظَبْياً** tefsîr üzere mansûbdur.

Ve **الظَّبْيَةُ**: çadırdır.

Ve **الظُّبَيَّةُ**: akıllı (kimse) için **الظَّبْيَة**’nin tasğîridir; cem‘i **ظِباءٌ**’dır; şair dedi ki:

بَيْتِ خُلُوفٍ طَيِّبٍ ظِلُّهُ
فيه ظِباءٌ ودَواخِيلُ خُوصْ

Ve “Falanın **داءُ ظَبْيٍ**’i vardır”; **أَبو عَمْروٍ** dedi ki: yani onda hastalık yoktur; tıpkı **الظَّبْيَ**’de hastalık olmadığı gibi; **الأُمويُّ** inşâd etti:

لا تَجْهَمِينا أُمَّ عَمْروٍ فإنَّما
بنا داءُ **ظَبْيٍ** لم تَخُنْه عَوامِلُه

Dedi ki: ve **داءُ الظَّبْي** şudur: sıçramak istediğinde bir süre susar, sonra sıçrar.

Ve **الظُّبَيَّةُ**, **سُمَيَّة** gibi: **ابنُ هِشام**’ın sîrede zikrettiği bir yerdir.

Ve **نَصْر** dedi: **حاجزٍ الأَزْدي**’nin şiirinde geldi; ve kavminin beldelerinde olması uygundur.

Ve **قرْنُ ظَبْي**: Necd’de, Esed diyarında, **السَّعْديةِ** ile **معاذَةَ** arasında bir dağdır.

Ve **عينُ ظَبْي**: Kûfe ile Şam arasında bir yerdir.

Ve **ظبي**: **غَطَفان**’a, **بَني جحاشِ بنِ ثَعْلَبَة بنِ سعْدِ بنِ ذبيان**’a ait bir sudur; **مَعْدنِ سُلَيْم**’e yakın.

Ve **ظُبَيٌّ**, tasğîr üzere: **النّقْرةِ**’den bir gün (mesafe) üzerinde bir sudur.

Ve **ظَبْيَةُ**: Zemzem kuyusunun isimlerindendir; **حفْرة** hadîsinde zikri geldi.

Ve **ظَبْيان** diye isimlendirdiler; o, **غامِدِ بنِ عبدِ اللَّهِ بنِ كَعْبٍ**’ın oğludur; Ezd’den bir batnın babasıdır; onlardandır: sahâbî **جندبُ الخَيْر بنُ عبدِ اللَّهِ الظَّبْياني**; **ابنُ ماكُولا** onu **الظاءِ**’ın kesriyle ضبط etti.

Ve **أَبو ظَبْيان**: **حُصَينُ بنُ جندِبٍ الجنبي**; **ابن عبَّاس**’tan, ve **الأعْمَش**’tan (rivayet eder).

Ve **أَبو ظَبيةٍ**: **السَّلَفيُّ** sonra **الكِلاعيُّ الحمْصيُّ**; **مُعَاذ**’dan rivayet etti; ondan **شَهْرُ بنُ حَوْشَب** (rivayet etti); ve onda **أَبو طيبة** denilir.

Ve **محمُد بنُ أَبي العبَّاس الظِّبَائيُّ**: sâlih bir muhaddistir; 749 senesinde öldü.

Ve **ظَبْيةُ بنْتُ المُعَللِ**: **عائِشَةَ**’den rivayet etti.

Ve **ظَبْيَةُ بنْتُ نافِع**; ve **بنْتُ أبي كثيرَة**; ve **مَوْلاةُ الزُّبَيْر**; ve **مَوْلاةُ ابنِ رَوَاج**: muhaddis kadınlardır. Ve **بنْتُ البرَّاءِ بنِ مَعْرور**: Ensârî **أَبي قتادَةَ**’nin karısıdır; onun sohbeti vardır. Ve **مَوْلاةُ أَبي دُلفَ**: **إِسْحق الموصِلِيّ** için onda şiir vardır. Ve câhiliyede kabilenin babası olan **عجلِ بنِ لُجَيْم**’in kızı.

Ve **أَحمدُ بنُ محمدِ بن صدقَةَ الموصِلِيُّ**: **ابنِ ظَبْيَة** diye bilinir; bir şairdir; 606 senesinde öldü.

Ve **ظبيانُ**: Yemen’de bir yerdir.

Ve **الظبيان**: **القتادِ**’a benzer bir ağaçtır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A8%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: ظبى

تظبّى
5 تظبّى ذ , if used, means He acted like the ظَبْى, or gazelle; being similar to تَذَأَّبَ and تَنَمَّرَ &c.: its part. n. is mentioned in the first paragraph of art. ربض.]

ظَبْىٌ
ظَبْىٌ ذ A certain animal, (TA,) well known; (S, Msb, K, TA;) the غَزَال [or gazelle; to which the former word is applied when used unrestrictedly, and which is app. here meant by the latter word, though this seems properly to signify “ a young gazelle ”]; (M;) [it is the gazella dorcas, also called antilope dorcas, of which the ariel, or antilope Arabica, is said to be a variety; or, accord. to some, each is a distinct species of gazelle: the name seems to be properly, but not always (as is shown by an explanation of رِئْمٌ), applied only to the true antelope of Arabia and adjacent countries, as distinguished from the cervine and bovine antelopes:] it is a name for the male; which is also called تَيْسٌ, when he has become what is termed a ثَنِىّ [q. v.], which he continues to be termed until he dies: (AHát, Msb, TA:) the female is called ظَبْيَةٌ, (AHát, T, M, Msb, K, TA,) and عَنْزٌ and مَاعِزَةٌ: (AHát, Msb, TA:) the dual is ظَبْيَانِ: (Msb, TA:) and the pl. is أَظْبٍ, (S, M, Msb, K,) originally أَظْبُىٌ, (S, Msb,) a pl. of pauc., (S,) and ظُبِىٌّ and ظِبَآءُ, (S, M, Msb, K,) which last is of the masc. and fem., (M, Msb,) and ظَبَيَاتٌ, (S, M, Msb, K,) which is of the fem. (M, Msb.) One says, بِهِ دَآءُ ظَبْىٍ [lit. In him is the disease of a gazelle]; meaning in him is no disease; as there is [said to be] no disease in the ظبى. (AA, T.) And لَكَ عِنْدِى مِائَةٌ سِنَّ الظَّبْىِ [To thee I owe a hundred camels of the age of the gazelle], i. e., all of them ثُنْيَان [pl. of ثَنِىٌّ, q. v.], because the ظبى does not exceed what is termed اـِثْنَآءٌ. (M.) [See also a verse cited voce سِنٌّ; in which the phrase فَجَآءَتْ كَسِنِّ الظَّبْىِ means And they came; like the age of the gazelle was the age of every one of them.] It is said in a prov., ↓ لَأَتْرُكَنَّهُ تَرْكَ ظُبَىٍّ ظِلَّهُ [I will assuredly forsake him as a little gazelle forsakes the place of its shade]; because the ظبى, when it leaves its covert, does not return to it: it is said in confirming the relinquishing of anything. (T. [See ظِلٌّ, where other relations of this prov. are mentioned.]) And in another prov., الظِّبَآءَ عَلَى البَقَرِ, said when the tie of relationship and friendship between two men is severed, and it was used in the Time of Ignorance as a form of divorce: الظباء is in the accus. case by reason of اِخْتَرْتُ, or اِخْتَارَ, understood, [so that the meaning is I have preferred, or he has preferred, the gazelles to the wild cows,] by the بقر being meant the women: whence the saying, جَآءَ يَجُرُّ بَقَرَهُ [expl. in art. بقر]. (Meyd. [See also Freytag's Arab. Prov. ii. 61.]) And one says, أَتَيْتُهُ حِينَ شَدَّ الظَّبْىَ ظِلُّهُ i. e. [I came to him when its shade] confined the ظبى [or gazelle] by reason of the vehemence of the heat: or, as some relate it, حِينْ نَشَدَ الظَّبْىُ ظِلَّهُ, meaning طَلَبَهُ [i. e., when the gazelle sought its shade]. (TA.) And it is said in a trad., اـِذَا أَتَيْتَهُمْ فَارْبِضْ فِى دَارِهِمْ ظَبْيًا [expl. voce رَبَضَ]. (T, TA.) بِهِ لَا بِظَبْىٍ, (S, TA,) or بِهِ لَا بِظَبْىٍ أَعْفَرَ, a prov., meaning May this accident befall him, (لِيَنْزِلْ بِهِ هٰذِهِ الحَادِثَةُ,) not a white antelope, (Meyd,) is said on an occasion of rejoicing at another's affliction, (S, Meyd, TA,) by way of imprecation, i. e. may God make that which has befallen him to cleave to him. (S, TA. [See also Freytag's Arab. Prov. i. 148.]) ― -b2- [الظِّبَآءُ and أَوْلَادُ الظِّبَآءِ are mentioned by Freytag as names of Certain stars: in relation to the former of which he refers to Ideler's “ Unters. ” pp. 20-21; and in relation to the latter, to the same work p. 21.] ― -b3- And الظَّبْىُ is the name of A brand, or mark made with a hot iron, peculiar to some of the Arabs. (T, K.)

ظَبْيَةٌ
ظَبْيَةٌ ذ fem. of ظَبْىٌ [q. v.]. (AHát, T, &c.) ― -b2- Also a name for (assumed tropical:) A woman; [or, app. a young woman;] and so أُمُّ ظَبْيَةٍ. (Msb, TA.) ― -b3- And (assumed tropical:) A man who is stupid, dull, wanting in intel-ligence, inert, or wanting in vigour. (K, TA: but not in the CK.) ― -b4- And accord. to the K, i. q. شَاةٌ: and بَقَرَةٌ: but this is a great mistake, caused by a misunderstanding of what is cited in the passage here next following from the M. (TA.) ― -b5- Also The vulva of a woman: (Lth, T, S, M, K:) and, (M,) accord. to As, (T, S,) of any solid-hoofed beast: (T, S, M:) accord. to some, (M,) or accord. to Fr, (T, S,) of the bitch: (T, S, M:) and accord. to Lth, of the she-camel: (T:) IAar makes it to be peculiarly of the she-ass, and of the ewe or she-goat, and of the cow; (M;) meaning that it signifies the vulva of these: (TA:) and it signifies also the vagina of the mare. (M.) ― -b6- Also 1 [bag for travellingprovisions &c., such as is called] جِرَاب: (M, K:) or peculiarly a small جِرَاب: (M, K: *) or one made of the skin of the ظَبْى [or gazelle]: (M:) or a thing [i. e. a pouch] like the خَرِيطَة and the كِيس: dim. ↓ ظُبَيَّةٌ: and pl. ظِبَآءٌ. (T.) ― -b7- And A [tent such as is called] خِبَآء. (TA.) ― -b8- And A place of bending, or turning, of a valley; (M, K;) as also ظُبَةٌ [mentioned in art. ظبو]: pl. of the former ظِبَآءٌ. (M.) -A2- ظَبْيَةُ is one of the names of The well Zemzem. (TA.)

ظُبَىٌّ
ظُبَىٌّ ذ : see ظَبْىٌ [of which it is the dim.].

ظُبَيَّةٌ
ظُبَيَّةٌ ذ dim. of ظَبْيَةٌ, q. v.

أَرْضٌ مَظْبَاةٌ
أَرْضٌ مَظْبَاةٌ ذ A land abounding with ظِبَآء [or gazelles]. (M.)

##### Türkçe

تظبّى
5 **تظبّى** ذ, kullanılırsa, **ظَبْى**’ye, yahut ceylana benzer şekilde davrandı demektir; **تَذَأَّبَ** ve **تَنَمَّرَ** vb. ile benzer: bunun ism-i masdarı, ربض maddesinin birinci paragrafında zikredilmiştir.]

ظَبْىٌ
**ظَبْىٌ** ذ Belli bir hayvan; (TA,) iyi bilinen; (S, Msb, K, TA;) **غَزَال** [yahut ceylan; önceki kelime, kayıtlanmamış olarak kullanıldığında buna uygulanır; ve sonraki kelime ile burada kastedilenin bu olduğu anlaşılır, her ne kadar bu, aslında “genç ceylan”ı ifade ediyor görünse de]; (M;) [o, gazella dorcas’tır; antilope dorcas da denir; ariel yahut antilope Arabica’nın onun bir çeşidi olduğu söylenir; yahut bazılarına göre, her biri ceylanın ayrı bir türüdür: ad, görünüşe göre, fakat her zaman değil (رِئْمٌ’ün bir açıklamasının gösterdiği üzere), yalnızca Arabistan’ın ve bitişik ülkelerin gerçek antilobuna, cervine ve bovine antiloplardan ayırt edilerek uygulanır:] erkeğin adıdır; o, **ثَنِىّ** [bkz.] denilen şeye ulaştığında **تَيْسٌ** diye de adlandırılır; ve ölünceye kadar bu şekilde adlandırılmaya devam eder: (AHát, Msb, TA:) dişiye **ظَبْيَةٌ**, (AHát, T, M, Msb, K, TA,) ve **عَنْزٌ** ve **مَاعِزَةٌ** denir: (AHát, Msb, TA:) tesniyesi **ظَبْيَانِ**’dır: (Msb, TA:) ve çoğulu **أَظْبٍ**’dır, (S, M, Msb, K,) aslında **أَظْبُىٌ**, (S, Msb,) azlık çoğulu, (S,) ve **ظُبِىٌّ** ve **ظِبَآءُ**, (S, M, Msb, K,) ki bu sonuncusu müzekker ve müennes içindir, (M, Msb,) ve **ظَبَيَاتٌ**, (S, M, Msb, K,) ki bu müennes içindir. (M, Msb.) Şöyle denir: **بِهِ دَآءُ ظَبْىٍ** [lafzen: onda bir ceylan hastalığı vardır]; bununla, onda hiçbir hastalık vardır demek istenir; zira **ظبى**’de [denildiğine göre] hiçbir hastalık yoktur. (AA, T.) Ve **لَكَ عِنْدِى مِائَةٌ سِنَّ الظَّبْىِ** [Sana, ceylanın yaşı kadar yüz (deve) borcum var], yani hepsi **ثُنْيَان**’dır [**ثَنِىٌّ**’nin çoğulu, bkz.], çünkü **ظبى**, **اـِثْنَآءٌ** denilen şeyi aşmaz. (M.) [Ayrıca سِنٌّ maddesinde nakledilen bir beyte de bak; onda **فَجَآءَتْ كَسِنِّ الظَّبْىِ** ibaresi, “Ve geldiler; her birinin yaşı, ceylanın yaşı gibiydi” demektir.] Bir darb-ı meselde şöyle denir: ↓ **لَأَتْرُكَنَّهُ تَرْكَ ظُبَىٍّ ظِلَّهُ** [Onu, küçük bir ceylanın gölgesinin yerini terk etmesi gibi mutlaka terk edeceğim]; çünkü **ظبى**, sığınağını terk ettiğinde ona geri dönmez: bir şeyi bırakmayı pekiştirmede söylenir. (T. [Diğer rivayetlerin zikredildiği yer olan **ظِلٌّ**’e de bak.]) Ve başka bir darb-ı meselde: **الظِّبَآءَ عَلَى البَقَرِ**, iki adam arasındaki akrabalık ve dostluk bağı koparıldığında söylenir; ve Câhiliye Zamanı’nda boşama şekli olarak kullanılırdı: **الظباء** mansuptur; zımnen takdir edilen **اِخْتَرْتُ**, yahut **اِخْتَارَ** sebebiyle [böylece mana: “Ben ceylanları yaban ineklerine tercih ettim” yahut “o tercih etti” olur]; **بقر** ile kadınlar kastedilmiştir: buradan şu söz gelir: **جَآءَ يَجُرُّ بَقَرَهُ** [بقر maddesinde açıklanmıştır]. (Meyd. [Freytag’ın Arab. Prov. ii. 61’ine de bak.]) Ve şöyle denir: **أَتَيْتُهُ حِينَ شَدَّ الظَّبْىَ ظِلُّهُ** yani [ona, gölgesi] sıcağın şiddeti sebebiyle **ظبى**’yi [yahut ceylanı] hapsettiği vakitte geldim: yahut bazıları bunu **حِينْ نَشَدَ الظَّبْىُ ظِلَّهُ** diye rivayet eder; bunun manası **طَلَبَهُ**’dur [yani: ceylan gölgesini aradığı vakitte]. (TA.) Ve bir hadiste şöyle denmiştir: **اـِذَا أَتَيْتَهُمْ فَارْبِضْ فِى دَارِهِمْ ظَبْيًا** [رَبَضَ maddesinde açıklanmıştır]. (T, TA.) **بِهِ لَا بِظَبْىٍ**, (S, TA,) yahut **بِهِ لَا بِظَبْىٍ أَعْفَرَ**, bir darb-ı meseldir; “Bu musibet ona insin, (لِيَنْزِلْ بِهِ هٰذِهِ الحَادِثَةُ,) beyaz bir antiloba değil” demektir; (Meyd,) başkasının belâsına sevinme halinde söylenir, (S, Meyd, TA,) beddua yoluyla; yani Allah, ona isabet etmiş olan şeyi ona yapışık kılsın. (S, TA. [Freytag’ın Arab. Prov. i. 148’ine de bak.]) ― -b2- [**الظِّبَآءُ** ve **أَوْلَادُ الظِّبَآءِ**, Freytag tarafından bazı yıldızların adları olarak zikredilmiştir: birincisiyle ilgili olarak Ideler’in “Unters.” s. 20-21’e; ikincisiyle ilgili olarak aynı eserin s. 21’ine atıf yapar.] ― -b3- Ve **الظَّبْىُ**, bazı Araplara mahsus, kızgın demirle yapılan bir dağın yahut işaretin adıdır. (T, K.)

ظَبْيَةٌ
**ظَبْيَةٌ** ذ **ظَبْىٌ**’nin müennesidir [bkz.]. (AHát, T, vb.) ― -b2- Ayrıca (mecaz kabul edilerek:) bir kadının adıdır; [yahut görünüşe göre genç bir kadının;] ve böylece **أُمُّ ظَبْيَةٍ**. (Msb, TA.) ― -b3- Ve (mecaz kabul edilerek:) ahmak, ağır, anlayıştan yoksun, atıl, yahut kuvvetten yoksun bir adam. (K, TA: fakat CK’de değil.) ― -b4- Ve K’ye göre, **شَاةٌ** ile aynı; ve **بَقَرَةٌ**: fakat bu, burada hemen sonraki pasajda M’den nakledilen şeyin yanlış anlaşılmasından doğan büyük bir hatadır. (TA.) ― -b5- Ayrıca kadının ferci: (Lth, T, S, M, K:) ve, (M,) As’a göre, (T, S,) her tek-toynaklı hayvanınki: (T, S, M:) bazılarına göre, (M,) yahut Fr’ye göre, (T, S,) dişi köpeğinki: (T, S, M:) ve Lth’ye göre, dişi deveninki: (T:) IAar, onu özellikle dişi eşeğin, ve koyunun yahut keçinin, ve ineğinki yapar; (M;) yani bunların ferci manasına geldiğini kasteder: (TA:) ve ayrıca kısrağın vajinasını da ifade eder. (M.) ― -b6- Ayrıca 1 [yol azığı vb. için torba, ki buna] **جِرَاب** denir: (M, K:) yahut özellikle küçük bir **جِرَاب**: (M, K: *) yahut **ظَبْى**’nin [yahut ceylanın] derisinden yapılmış olan: (M:) yahut **خَرِيطَة** ve **كِيس** gibi bir şey [yani bir kese]: küçültmesi ↓ **ظُبَيَّةٌ**: ve çoğulu **ظِبَآءٌ**. (T.) ― -b7- Ve bir **خِبَآء** [çadır]. (TA.) ― -b8- Ve bir vadinin bükülme yahut dönme yeri; (M, K;) bunun gibi **ظُبَةٌ** da [ظبو maddesinde zikredilmiştir]: birincisinin çoğulu **ظِبَآءٌ**. (M.) -A2- **ظَبْيَةُ**, Zemzem kuyusunun adlarından biridir. (TA.)

ظُبَىٌّ
**ظُبَىٌّ** ذ : **ظَبْىٌ**’ye bak [onun küçültmesidir].

ظُبَيَّةٌ
**ظُبَيَّةٌ** ذ **ظَبْيَةٌ**’nin küçültmesidir, bkz.

أَرْضٌ مَظْبَاةٌ
**أَرْضٌ مَظْبَاةٌ** ذ **ظِبَآء** [yahut ceylanlar] bakımından bol olan bir arazi. (M.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A8%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ظَبَى
ظَبَى -  ظَبْي [ 1 ] , ( pl. ظَبَيَات ,  أَظْبٍ [ 15 ] ,  ظِبَآء [ 23A ] ,
a.  ظُبِيّ ), Gazelle.

ظَبْيَة
ظَبْيَة [ 1t ] , ( pl. ظَبَيَات ,  ظِبَآء [ 23A ] ),
a.  Female gazelle, doe.

ظُبَة
ظُبَة ( pl. reg. &
a.  ظُبًى ), Edge; point ( sword &  c. ).

##### Türkçe

ظَبَى
**ظَبَى** - **ظَبْي** [1], (çoğ. **ظَبَيَات**, **أَظْبٍ** [15], **ظِبَآء** [23A],
a. **ظُبِيّ**), ceylan.

ظَبْيَة
**ظَبْيَة** [1t], (çoğ. **ظَبَيَات**, **ظِبَآء** [23A]),
a. dişi ceylan, geyik.

ظُبَة
**ظُبَة** (çoğ. kural üzere &
a. **ظُبًى**), kenar; uç (kılıç ve benzeri).
