# ظبي — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A8%D9%8A/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D8%A8%D9%8A/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ظبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A8%D9%8A.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ظبي

(باب الظاء والباء وما يثلثهما)
(ظبي) الظاء والباء والحرف المعتل كلمتان، إحداهما الظَّبْي، والأخرى ظُبَةُ السيف، وما لواحدةٍ منهما قياس. فالظَّبْي: واحدُ الظِّباء، معروف، والأنثى ظَبية، وقد يُجمع على ظُِبىً. وإذا قَلَّتْ فهي أظْبٍ. و[أمَّا ما] جاء في الحديث: "إذا أتيتَهُم فاربِضْ في دارِهمْ ظَبْيَاً". فإنّه يقول: كن آمِناً فيهم كأنَّك ظَبْيٌ آمن في كِناسِه لا يرى أنيساً. ويقولون: به داءُ ظبْيٍ. قالوا: معناه أنَّه لا داءَ به، كما لا داءَ بالظبْي. قال:
لا تَجهَمينا أمَّ عمروٍ فإِنَّنا *** بنا داءُ ظبيٍ لم تَخُنْهُ قوائمُه([1])والظَّبْيَة على معنى الاستعارة: جَهازَ المرأة، وحياءُ النَّاقة. والظَّبْية: جِرَاب صغير عليه شَعر. وكلُّ ذلك تشبيه.
وأمَّا الأصلُ الآخَر فالظُّبَة: حَدُّ السيف، ولا يُدرى ما قياسُها، وتجمع على ظُبِين وظُباتٍ. قال قومٌ: هو من ذواتِ الواو، وهو من قولنا ظَبَوْت. وهذا شيءٌ لا تدُلُّ عليه حُجّة. وقال في جمعِ ظِبةٍ ظِبين:
يرى الرَّاؤونَ بالشَّفَرات منها *** كَنَارِ أبي حُباحِبَ والظُّبينا([2])
---------------------ـ
([1]) لعمرو بن الفضفاض الجهني ، كما سبق في حواشي (3: 490).
([2]) للكميت، كما في اللسان (ظبا) برواية: بالشفرات منا وقود.

ـ

### Türkçe

(ظاء ile **الباء** ve onları üçleyen şey babı)

(**ظبي**) **الظاء** ve **الباء** ve illetli harf iki kelimedir; ikisinden biri **الظَّبْي**’dir, diğeri **ظُبَةُ السيف**’tir; ikisinden birine de kıyas yoktur. Şu hâlde **الظَّبْي**: **الظِّباء**’ın biridir; bilinen (bir şey)dir; dişisi **ظَبية**’dir; **ظُِبىً** üzere de cem‘ olunabilir. Az olunca ise o **أظْبٍ**’dir. Ve [amma] hadiste gelen: “إذا أتيتَهُم فاربِضْ في دارِهمْ ظَبْيَاً”. Şu hâlde o der ki: Onların içinde emin ol; sanki sen, üns görmez, kendi ininde emin bir **ظَبْي** gibisin. Ve derler: Onda **داءُ ظبْيٍ** vardır. Dediler ki: Manası, onda dert yoktur; tıpkı **الظبْي**’de dert olmadığı gibi. Dedi ki:
لا تَجهَمينا أمَّ عمروٍ فإِنَّنا *** بنا داءُ ظبيٍ لم تَخُنْهُ قوائمُه([1])
Ve **الظَّبْيَة** isti‘are manası üzere: kadının çeyizi, ve dişi devenin hayâsı. Ve **الظَّبْية**: üzerinde kıl bulunan küçük bir torba. Bunların hepsi teşbihtir.

Ve amma diğer asl ise **الظُّبَة**: kılıcın keskin tarafıdır; onun kıyası nedir bilinmez; **ظُبِين** ve **ظُباتٍ** üzere cem‘ olunur. Bir kavim dedi ki: O, vâvlı olanlardandır; ve o, bizim “**ظَبَوْت**” sözümüzdendir. Bu, üzerine hüccet delâlet etmeyen bir şeydir. Ve **ظِبةٍ**’nin cem‘inde **ظِبين** hakkında dedi ki:
يرى الرَّاؤونَ بالشَّفَرات منها *** كَنَارِ أبي حُباحِبَ والظُّبينا([2])
---------------------ـ
([1]) Cühenî el-Fadfâd oğlu Amr’undur; daha önce (3: 490) haşiyelerinde geçtiği üzere.
([2]) Kümeyt’indir; Lisân’da (**ظبا**)da “بالشفرات منا وقود” rivayetiyle olduğu üzere.

ـ
