# ظرب (ظ-ر-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B1%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D8%B1%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ظ - ر - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B1%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الظّاء والرّاء والباء معهما
ظ ر ب، ب ظ ر يستعملان فقط
ظرب:
الظَّرِب من الحِجار ما كانَ أصلُه ناتئاً في جَبَلٍ أو أرضٍ حَزْنةٍ، وكان طَرَفُه النّاتئُ مُحَدَّداً، وإذا كان خِلْقةُ الجَبَل كذلك سُمِّيَ ظَرِباً، ويُجْمَع الطِّراب، قال:
شَدّاً يُشَظِّي الجَنْدَل المُظَرَّبا
وقال: كتجافي الأسَرِّ فوقَ الظِّرابِ وكان عامرُ بنُ الظِّرِب من فُرسانِ بني حِمّان بن عبد العُزَّى العَدوانيّ حكيم العرب من قيس.
والظَّرِبان والظَّرابيُّ: شيءٌ أعظَمُ من الجُرَذِ على خِلْقةِ الكلب، مُنْتِنُ الرِّيح كثير الفُساء يَفْسُو في حُجْر الضّبِّ حتى يَخرَجَ فيأكُلَه وتَشْتُم فتقول: يا ظَرِبانُ.
بظر:
قال أبو الدُّقيش: امرأةٌ بِظْريرٌ شُبِّهّ لسانُها بالبَظْر، وهو معروف.
وامرأة بِظْريرٌ وهي الصَّخّابةُ الطَّويلةُ اللسان، وروى بعضهم: بِطرير لأنها قد بَطِرَت وأشِرَت.
وقول أبي الدُّقَيْش إل الصواب أقرَبُ.
ورجل أَبْظَرُ: في شَفَته العُليا طولٌ من نُتُوءِ وَسَطها، ولو قيل للرجل الصَخّاب أَبْظَرُ جازَ.
وأَمَةٌ بَظْراء وإماءٌ بُظْر، ومصدره بَظَرٌ من غير أن يقال: بَظِرَ لأنّه لازمٌ وليس بِحادِثٍ.
وفلان يُمِصُّ فلاناً ويُبَظِّرُ به.
ورُوِيَ عن عليٍّ أنَّه أُتِيَ في فَريضة وعنده شُرَيْحٌ، فقال له عليٌّ: ما تقولُ فيها أيُّها العَبْدُ الأبْظَرُ? ويقال للّتي تَخْفِضُ الجَواري مُبَظِّرة.

##### Türkçe

باب **الظّاء** و**الرّاء** و**الباء** معهما
**ظ ر ب**، **ب ظ ر** يستعملان فقط

**ظرب**:
**الظَّرِب**: taşlardan, aslı bir dağda yahut sert bir arazide çıkıntılı olan; çıkıntılı ucu sivri olan. Dağın yaratılışı böyle olursa ona **ظَرِباً** denir. Çoğulu **الطِّراب** gelir. Dedi ki:
شَدّاً يُشَظِّي الجَنْدَل المُظَرَّبا
Ve dedi ki: كتجافي الأسَرِّ فوقَ **الظِّرابِ**
Ve **عامرُ بنُ الظِّرِب**: **بني حِمّان بن عبد العُزَّى العَدوانيّ**’nin süvarilerindendi; **قيس**’ten Arapların hakîmi.

Ve **الظَّرِبان** ve **الظَّرابيُّ**: köpek yaratılışında, **الجُرَذِ**’den daha büyük bir şey; kokusu pis, çok yellenen; **الضّبِّ**’in yuvasında yellenir, ta ki (o) çıkıp onu yiyinceye kadar; sen de koklarsın da şöyle dersin: يا **ظَرِبانُ**.

**بظر**:
**أبو الدُّقيش** dedi: **امرأةٌ بِظْريرٌ**; dili **البَظْر**’a benzetilmiştir; o bilinen (bir şey)dir.
Ve **امرأة بِظْريرٌ**: o, gürültücü, dili uzun olandır. Bazıları rivayet etti: **بِطرير**; çünkü o **بَطِرَت** ve **أشِرَت**.
Ve **أبي الدُّقَيْش**’in sözü doğruya daha yakındır.
Ve **رجل أَبْظَرُ**: üst dudağında, ortasının çıkıntısından bir uzunluk vardır; ve eğer gürültücü adama **أَبْظَرُ** denilse câiz olur.
Ve **أَمَةٌ بَظْراء** ve **إماءٌ بُظْر**; masdarı **بَظَرٌ**dur; **بَظِرَ** denilmeksizin; çünkü o lâzımdır ve hâdis (sonradan olma) değildir.
Ve falan, falanı emer ve onunla **يُبَظِّرُ**.
Ve **عليٍّ**’den rivayet olundu: kendisine bir farîzada (meselede) getirildi ve yanında **شُرَيْحٌ** vardı; **عليٌّ** ona dedi: “Bu hususta ne dersin, ey **العَبْدُ الأبْظَرُ**?” Ve câriyeleri sünnet eden kadına **مُبَظِّرة** denir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B1%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الظَرِبُ، بكسر الراء: واحد الظِرابِ، وهي الروابي الصغار. والأَظْرابُ: أسْناخُ الأسنان. قال عامر ابن الطفيل:
ومُقَطِّعٍ حَلَقَ الرِحالَةَ سابحٍ		بادٍ نواجِذُهُ عن الأظرابِ
والظَرِبان: دُوَيْبّةٌ كالهرّة مُنْتِنَةُ الريح. وفي المثل: فَسا بينَنا الظَرِبانُ، وذلك إذا تقاطع القوم. قال الشاعر:
ألا أبلغا قيساً وخِنْـدَفَ أنّـنـيضربت كَثيراً مَضْرِبَ الظَرِبانِ
يعني كثير بن شِهاب. وكذلك الظِربى على وزن فِعْلى، وهو جمعٌ مثل حِجْلى جمع حَجَلٍ. قال الفرزدق:
وما جَعَل الظِرْبى القِصارَ أنوفُهـاإلى الطِمِّ من مَوج البحار الخَضارِم
وربما جُمع على ظَرابِيَّ. وقال:
وهل أنتمُ إلا ظَرابِيُّ مَذْحِـجٍتَفاسى وتستنشِي بآنُفِها الطخْمُ
ورجل ظُرُبٌّ: القصير اللَحيمُ.

##### Türkçe

**الظَرِبُ**, râ’nın kesriyle: **الظِرابِ**’ın bir teki; o da küçük tepeler/sekiler (küçük yükseltiler)dir. Ve **الأَظْرابُ**: dişlerin kökleri. Âmir b. et-Tufeyl dedi ki:
ومُقَطِّعٍ حَلَقَ الرِحالَةَ سابحٍ		بادٍ نواجِذُهُ عن **الأظرابِ**

Ve **الظَرِبان**: kedi gibi, kokusu kötü bir küçük hayvancıktır. Ve meselde: “فَسا بينَنا **الظَرِبانُ**”; bu, kavim birbirinden ayrılıp bağlarını kopardığı zaman (söylenir). Şair dedi ki:
ألا أبلغا قيساً وخِنْـدَفَ أنّـنـيضربت كَثيراً مَضْرِبَ **الظَرِبانِ**
yani Kesîr b. Şihâb. Ve yine **الظِربى** “فِعْلى” vezni üzerinedir; o, **حِجْلى**’nın **حَجَلٍ**’in cemi olması gibi bir cemidir. el-Ferezdak dedi ki:
وما جَعَل **الظِرْبى** القِصارَ أنوفُهـاإلى الطِمِّ من مَوج البحار الخَضارِم
Ve bazen **ظَرابِيَّ** üzere cem‘ edilir. Ve dedi ki:
وهل أنتمُ إلا **ظَرابِيُّ** مَذْحِـجٍتَفاسى وتستنشِي بآنُفِها الطخْمُ
Ve **ظُرُبٌّ** bir adam: kısa, etli (tombul) olandır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B1%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ظ ر ب
ظرب ، بظر : ( مستعملة ) .
( ظرب ) : في حديث الاستسقاء : ( اللهم على الآكام والظِّرَابِ وبطون الأودية والتِّلال ) .
أبو عبيد قال : الظِّرابُ الروابي الصِّغار ، واحدها ظَرِب .
وقال الليث : الظَّرِب من الحجارة ما كان أصله نَاتِئاً في جبل أو أرض حَزْنة ، وكان طَرَفُه النَّاتِىءُ محدَّداً ، وإذا كان خِلْقَةُ الجَبل كذلك سمي ظَرِباً وقال رؤبة :
شَدّاً يُشَظِّي الجَنْدَلَ المْظَرَّبَا
وقال الآخر :
إنَّ جَنْبِي عن الفِراش لنابٍ
كتجافِي الأسَرِّ فَوقَ الظِّرابِ
وكان عامر بن الظَّرِب مِن فُرسان بني حِمَّان بن عبد العزَّى .
وقال المفضل : المُظَرَّب الذي قد لَوَّحته الظِّراب .
وقال غيره : ظُرِّبَتْ حوافرُ الدابة تَظْرِيباً فهي مُظَرَّبة إذا صَلُبَتْ واشتدتْ .
وقال أبو مالك في قول لبيد يصف فرساً :
وَمُقَطِّعٍ حَلَقَ الرِّحَالةِ سابِحٍ
بادٍ نَواجِذُه عن الأظْرَابِ
قال : يُقطِّع حَلَقَ الرِّحالة بوثُوبِه وتبدو نَوَاجذه إذا وَطِىءَ على الظراب أي كَلَح ، يقول : هو هَكَذا وهذه قوّتُه .
شمر عن ابن شُمَيل : الظَّرِبُ أصغر الأكام وأحَدُّه حَجَراً ، لا يكون حَجَرُه إلا ظُرَراً أبيضُه وأسودُه ، وكلُّ لون ، وجمعه أَظْرابٌ .
أبو عبيد عن أبي زيد : الظَّرِبَاءُ ممدود على فَعِلاء دابة شِبْهُ القِرْد .
قال : وقال أبو عمرو : هو الظَّرِبَانُ بالنون ، وهو على قَدْرِ الهِرِّ ونحوه .
وقال أبو الهيثم : هي الظَّرِبَى مقصور والظَّرِباء ممدود لَحْن ، وأنشد قول الفرزدق :
فَكَيْفَ تُكَلِّمُ الظَّرِبَى عَلَيْها
فِراءُ اللُّؤْمِ أَرْباباً غِضَابَا
قال : الظَّرِبَى جمعٌ في غير معنى التَّوْحيد .
قلت : وقال الليث : هي الظِّرِبَى مقصورٌ كما قال أبو الهيثم ، وهي الصوابُ .
ورَوَى شمر عن أبي زيد : هو الظَّرِبانُ وهي الظَّرابِيُّ بغير نون وهي الظِّرْبَى ، الظاءُ مكسورةٌ والرَّاءُ جَزْمٌ والبَاءُ مَفْتُوحةٌ وكلاهما جِمَاعٌ وهي دابَّةٌ شَبِيهَةٌ بالقِرْد ، وأنشد :
لو كنت في نارِ جَحِيمٍ لأَصْبَحَتْ
ظَرابِيُّ من حِمَّان شَتَّى تُثِيرُها
قال أبو زيد : والأُنْثى ظَرِبَانَةٌ .
وقال البعيث :
سَوَاسِيَةٌ سُودُ الوُجوهِ كَأَنَّهم
ظَرَابِيُّ غِرْبَانٍ بمجْرُودَةٍ مَحْلِ
ثعلب عن ابن الأعرابي : من أمثالهم : هما يَتَمَاشَنَانِ جِلْد الظَّرِبان ، أي
يتشاتمان ، والمَشْنُ مَسْحُ الْيَدَيْن بالشيء الخَشِن .
وقال المنذري : سمعت أبا الهيثم يقول : يقال : هو أَفْسَى من الظَّرِبانِ ، وذلك أنها تَفْسُو على باب جُحْر الضَّبِ حتى يخرجَ فيصادَ .
وفي الحديث : إذا غَسَقَ الليلُ على الظِّراب ، واحدها ظَرِب ، وهو من صِغار الجبال ، وإنما خصّ الظراب لِقِصَرها ، فأراد أَنَّ ظُلمته تقرب من الأرض .
بظر : ثعلب عن ابن الأعرابي : البُظْرَةُ نُتُوءٌ في الشَّفَةِ ، وتصغيرها بُظَيْرةٌ ، قال : والبَظْرة بسكون الظاء حَلْقَةُ الخاتَم بلا كُرْسِيَ ، وتصْغيرُها بظَيْرةٌ أيضاً . قال : والبُظَيْرة تصغير البَظْرَةِ وهي الفليلةُ من الشَّعَر في الإبْط يَتَوانى الرجل عن نَتْفها ، فيقال : تحت إبطه بُظَيْرةٌ قال : والبَضْرُ بالضاد نَوْفُ الجارية قبل أن تُخْفَض .
وقال المفضل : مِن العربِ مَن يُبدِلُ الظاء ضاداً فيقول قد اشتكى ضَهْري بمعنى ظَهْري ، ومنهم مَن يُبدل الضادَ ظاءً فيقول : قد عَظَّت الحربُ بني تميم .
الليث عن أبي الدقيش : امرأةٌ بِظْرِيرٌ وهي الصَّخَّابة الطويلةُ اللسان ، وروى بعضهم : بطرير لأنها قد بَطِرَتْ وأشِرَت .
قال : وقال أبو خيرة : امرأة بِظْرِيرٌ : شُبِّه لسانُها بالبَظْرِ .
وقال الليث : قول أبي الدقيش :
أَحَبُّ إلينا وبَظْرُها معروف
وقال : يقال : فلان يُمِصُّ فلاناً ويُبظِّرُه وامرأة بَظْراء والجميع بُظْرٌ والبَظَر المصدر من غير أن يقال : بَظِرتْ تَبْظَرُ ، لأنه ليس بحادث ولكنه لازم ، ورجل أَبْظَرُ في شَفَته العُليا طولٌ مع نُتُوء وسطها .
وروي عن عليّ أنه أُتِيَ في فريضة وعنده شُرَيْحٌ فقال له عَلِيٌّ : ما تقول فيها أيُّها العبد الأبْظَرُ ؟
ويقال لِلَّتي تخفض الجواري : مُبَظِّرةٌ .
وقال اللحياني : يُقالُ لِلْبَظْرِ : البُظَارَةُ والبَيْظَرُ والبُنْظُرُ والكَيْنُ والرَّفْرَفُ والنَّوْفُ .
قال : ويقال للناتىء في أسفل حَيَاءِ الناقة البُظارة أيضاً .

##### Türkçe

ظ ر ب
**ظرب** , **بظر** : (kullanılan).

(**ظرب**) : yağmur isteme hadîsinde: (Allah’ım, **الآكام** üzerine ve **الظِّرَابِ** üzerine ve vadilerin karınları üzerine ve **التِّلال** üzerine).

Ebû Ubeyd dedi: **الظِّرابُ** küçük tepeler/roabîlerdir; onun teki **ظَرِب**’dir.

Leys dedi: **الظَّرِب** taşlardan, aslı bir dağda yahut sert bir arazide dışarı çıkık olan şeydir; dışarı çıkık olan ucu sivri olur; dağın yaratılışı böyle olursa ona **ظَرِب** denir. Rü’be dedi:
Sıkıca (bağlayış) ki **الجَنْدَلَ**’i parçalar, **المْظَرَّبَا** (olanı).

Diğeri dedi:
Şüphesiz benim yanım döşekten uzaklaşandır,
**الظِّرابِ** üstünde sedirlerin uzaklaşması gibi.

Âmir b. **الظَّرِب** , Benî **حِمَّان** b. Abdüluzzâ’nın süvarilerindendi.

Mufaddal dedi: **المُظَرَّب** , **الظِّراب**’ın onu esmerleştirdiği (şey)dir.

Başkası dedi: Bineğin toynakları **تَظْرِيباً** ile **ظُرِّبَتْ**; sertleşip kuvvetlenince o **مُظَرَّبة** olur.

Ebû Mâlik, Lebîd’in bir atı vasfettiği sözünde:
Ve eyerin halkalarını parçalayan, yüzen (koşan),
**الأظْرَابِ**’dan dolayı azı dişleri görünen.
Dedi: Sıçrayışıyla eyerin halkalarını parçalar; **الظراب** üzerine bastığında azı dişleri görünür; yani **كَلَح** etti. Der ki: o böyledir ve bu onun kuvvetidir.

Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الظَّرِبُ** tepelerin en küçüğü ve taşça en keskin olanıdır; taşı ancak beyazı ve siyahı ve her renk olan **ظُرَراً** olur; onun çoğulu **أَظْرابٌ**’dır.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الظَّرِبَاءُ** , **فَعِلاء** vezninde uzatmalı (bir kelime)dir; maymuna benzer bir hayvandır.
Dedi: Ebû Amr dedi: O, **الظَّرِبَانُ** (sonunda) **النون** ile olandır; kedi ve benzeri kadar (büyüklükte)dir.

Ebû’l-Heysem dedi: O, **الظَّرِبَى** kısaltmalı; **الظَّرِباء** uzatmalı ise lahn (yanlış)tır. Ferazdak’ın sözünü şâhid getirdi:
Peki nasıl konuşursun **الظَّرِبَى** ile; onun üzerinde
Alçaklığın kürkleri, öfkeli efendiler (gibi).
Dedi: **الظَّرِبَى** , tevhid (tekil) mânâsı dışında bir çoğuldur.

Dedim: Leys dedi: O, Ebû’l-Heysem’in dediği gibi **الظِّرِبَى** kısaltmalıdır; doğru olan odur.

Şemmer, Ebû Zeyd’den rivayet etti: O, **الظَّرِبانُ**’dır; o da **الظَّرابِيُّ** (sonunda) **النون** olmaksızın; o da **الظِّرْبَى**’dır: **الظاءُ** kesralı, **الرَّاءُ** cezmli, **البَاءُ** fethalıdır. İkisi de cem‘dir; maymuna benzer bir hayvandır. Şu beyti okudu:
Eğer cehennem ateşinde olsaydım, sabahlardı
**ظَرابِيُّ** (olanlar) **حِمَّان**’dan türlü türlü; onu kışkırtırlar.
Ebû Zeyd dedi: Dişisi **ظَرِبَانَةٌ**’dır.

Ba‘îs dedi:
Eşit (kimseler), yüzleri kara; sanki onlar
Çıplak bir yerde kargaların **ظَرَابِيُّ**’sidir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Atasözlerindendir: “İkisi **جِلْد الظَّرِبان**’ı **يَتَمَاشَنَانِ**,” yani birbirlerine söverler. **المَشْنُ** , elleri kaba bir şeyle ovmaktır.

Münzirî dedi: Ebû’l-Heysem’i şöyle derken işittim: “O, **الظَّرِبانِ**’dan daha çok yellenendir,” denir; bu, kelerin deliğinin kapısında yellenir; ta ki (keler) çıkınca avlansın.

Hadîste: Gece **الظِّراب** üzerine çöktüğünde; onun teki **ظَرِب**’dir; o küçük dağlardandır. **الظراب**’ı ancak kısalıkları sebebiyle tahsis etti; yerden karanlığının yakın olduğunu murad etti.

**بظر** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البُظْرَةُ** dudakta bir çıkıntıdır; onun küçültmesi **بُظَيْرةٌ**’dir. Dedi: **البَظْرة** ( **الظاء** sâkin) kürsüsüz yüzük halkasıdır; onun küçültmesi de **بظَيْرةٌ**’dir. Dedi: **البُظَيْرة** , **البَظْرَة**’nin küçültmesidir; koltuk altında, erkeğin yolup koparmakta ağır davrandığı bir tutam kıldır; “koltuğunun altında **بُظَيْرةٌ** var” denir. Dedi: **البَضْرُ** ( **الضاد** ile) cariyenin, **تُخْفَض** edilmeden önceki **نَوْف**’udur.

Mufaddal dedi: Araplardan, **الظاء**’yı **ضاد** ile değiştiren vardır; “sırtım (**ضَهْري**) ağrıdı” der; **ظَهْري** mânâsında. Onlardan, **الضاد**’ı **ظاء** ile değiştiren vardır; “savaş Benî Temîm’i **عَظَّت**” der.

Leys, Ebû’d-Dakîş’ten: **بِظْرِيرٌ** bir kadın; o, çok bağırıp çağıran, uzun dilli olandır. Bazıları rivayet etti: **بطرير**; çünkü o **بَطِرَتْ** ve **أشِرَت**.
Dedi: Ebû Hayra dedi: **بِظْرِيرٌ** bir kadın: dili **البَظْرِ**’e benzetildi.

Leys dedi: Ebû’d-Dakîş’in sözü:
Bize daha sevgilidir; ve onun **بَظْرُها**’sı bilinir.

Dedi: “Falan, falanı emer (**يُمِصُّ**) ve onu **يُبظِّرُ**; **بَظْراء** bir kadın; hepsi **بُظْرٌ**; ve **البَظَر** masdardır; ‘**بَظِرتْ تَبْظَرُ**’ denmeksizin; çünkü o hâdis (sonradan olan) değildir, bilakis lâzımdır. Ve üst dudağında ortasında bir çıkıntı ile birlikte bir uzunluk olan erkek **أَبْظَرُ**’dır.”

Ali’den rivayet olundu: Kendisine bir farîza (miras meselesi) getirildi; yanında Şüreyh vardı. Ali ona dedi: “Ey **العبد الأبْظَرُ** , onda ne dersin?”

Cariyeleri sünnet eden (kadın)a **مُبَظِّرةٌ** denir.

Lahyânî dedi: **لِلْبَظْرِ** için: **البُظَارَةُ** ve **البَيْظَرُ** ve **البُنْظُرُ** ve **الكَيْنُ** ve **الرَّفْرَفُ** ve **النَّوْفُ** denir.
Dedi: Devenin **حَيَاء**’ının altındaki çıkıntıya da **البُظارة** denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B1%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الظاء والراء وما يثلثهما)
(ظرف) الظاء والراء والفاء كلمةٌ كأنَّها صحيحة. يقولون: هذا وعاء الشيء وظَرْفُه، ثمَّ يسمُّون البراعةَ ظَرْفاً، وذكاءَ القَلْبِ كذلك. ومعنى ذلك أنّه وعاءٌ لذلك. وهو ظريفٌ. وقد أظْرَفَ الرَّجُلُ. إذا وَلَد بنين ظُرَفاء. وما أحسبُ شيئاً من ذلك من كلام العرب.‏
(ظرب) الظاء والراء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شيءٍ ثابتٍ أو غير ثابت مع حِدَّةٍ. من ذلك الظِّرَاب، وهو جمع ظَرِب، وهو النّابت من الحجارة مع حدَّة في طرَفه. ويقال: [إنَّ الأظراب: أسناخُ الأسنان. ويقال: بل(1)] هي الأربعة خلف النَّواجذ. وأمَّا ابنُ دريد(2) فزعم أنَّ الأظراب في اللّجام: العُقَد التي في أطراف الحديدة. وأنشد:‏
* بادٍ نواجذُهُ على الأظرابِ (3) *‏
ويقال: إنَّ الظُّرُبَّ: القصير اللَّحيم، وهذا على التَّشبيهِ. قال:‏
* لا تَعْدِلِيني بظُرُبٍّ جَعْدِ(4) *‏
والظَّرِبانُ: دُوَيْبَّة(5).‏
--------------ـــ
(1) التكملة من المجمل.‏
(2) في الجمهرة (1: 263).‏
(3) للبيد بن ربيعة في ديوانه 145. ونسب أيضاً إلى عامر بن الطفيل خطأ في اللسان (ظرب). وصدره:‏ * ومقطع حلق الرحالة سابح *.‏
(4) قبله في اللسان (ظرب):‏
يا أم عبد الله أم العبد *** يا أحسن الناس مناط عقد‏
وبعده في (عدد):‏ *كز القصيرى مقرف المعد *.‏
(5) جاءت هذه العبارة بعد كلمة "شيئاً" في الباب التالي، وبهذه الصورة: "والظربان دويبة، من باب الظاء والراء والباء".‏

##### Türkçe

(ظاء ve راء ve bunların üçüncülendiği şeyler babı)
(**ظرف**) **الظاء** ve **الراء** ve **الفاء** sanki sahihmiş gibi bir kelimedir. Derler: bu, şeyin kabı ve onun **ظَرْفُه**’dur; sonra zarafeti **ظَرْفاً** diye adlandırırlar, kalbin zekâsını da aynı şekilde. Bunun mânâsı, onun için bir kap olmasıdır. Ve o, **ظريفٌ**’dir. Ve adam **أظْرَفَ** etmiştir; eğer zarif oğullar doğurursa. Ve ben, bunun hiçbir şeyini Arapların sözünden saymıyorum.

(**ظرب**) **الظاء** ve **الراء** ve **الباء** sabit bir asıldır; bir şeye delâlet eder: sabit olan veya sabit olmayan, bir keskinlikle birlikte. Bundan: **الظِّرَاب**; o, **ظَرِب**’in cem‘idir; ve o, taşlardan biten (çıkan)dır; ucunda bir keskinlikle. Ve denilir: [Şüphesiz **الأظراب**: dişlerin kökleridir. Ve denilir: bilakis(1)] o, **النَّواجذ**’in arkasındaki dörttür. Amma **ابنُ دريد**(2) ise, **الأظراب**’ın gemde: demirin uçlarındaki düğümler olduğunu zannetmiştir. Ve inşad etti:
* **بادٍ نواجذُهُ على الأظرابِ** (3) *

Ve denilir: şüphesiz **الظُّرُبَّ**: kısa, etli olandır; ve bu, teşbih üzerinedir. Dedi:
* **لا تَعْدِلِيني بظُرُبٍّ جَعْدِ**(4) *

Ve **الظَّرِبانُ**: küçük bir hayvancıktır(5).

--------------ـــ
(1) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
(2) el-Cemhere’de (1: 263).
(3) Lebîd b. Rebîa’nındır; divanında 145. Ayrıca Lisân’da (ظرب) yanlış olarak Âmir b. Tufeyl’e nisbet edilmiştir. Ve صدرُه:
* **ومقطع حلق الرحالة سابح** *.
(4) Ondan önce Lisân’da (ظرب):
يا أم عبد الله أم العبد *** يا أحسن الناس مناط عقد
Ve ondan sonra (عدد)’de:
*كز القصيرى مقرف المعد *.
(5) Bu ibare, sonraki babda “شيئاً” kelimesinden sonra gelmiştir; ve bu suretle: “والظربان دويبة، من باب الظاء والراء والباء”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B1%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ظ ر ب
فسا بينهم الظربان إذا تفرّقوا ويقال في الشتم‏:‏ يا ظربان وتقول في الثقيلين‏:‏ هذا الظربان معهما فسو الظربان وهي تثنية الظرب‏:‏ للجبيل وبه سمي الظرب أو عامر العدواني والجمع‏:‏ ظراب وتقول‏:‏ الكرام طراب وأنتم ظراب‏.‏

##### Türkçe

ظ ر ب
Aralarında **الظربان** (yani: ayrıldıkları zaman) yellenmiştir. Ve sövmede şöyle denir: **يا ظربان**. Ve iki ağır (kimse) hakkında şöyle dersin: “Bu, ikisiyle birlikte olan **الظربان**dır.” Ve **فسو الظربان**: **الظرب**’ın tesniyesidir; **للجبيل** için. Ve onunla **الظرب** yahut **عامر العدواني** adlandırılmıştır. Çoğulu: **ظراب**. Ve şöyle dersin: “**الكرام طراب** ve siz **ظراب**sınız.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B1%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الظَّرِبُ، بكسر الراءِ: كلُّ ما نَتأَ من الحجارة، وحُدَّ طَرَفُه؛ وقيل: هو الجَبَل الـمُنْبَسِط؛ وقيل: هو الجَبَلُ الصغير؛ وقيل: الرَّوابي الصغار، والجمعُ: ظِرابٌ؛ وكذلك فسر في الحديث: الشَّمْسُ على الظِّرَابِ. وفي حديث الاستسقاءِ: اللهم على الآكام، والظِّرابِ، وبُطونِ الأَوْدية، والتِّلالِ. والظِّرابُ: الرَّوابي الصِّغارُ، واحدها ظَرِبٌ، بوزن كَتِفٍ، وقد يجمع، في القلة، على أَظْرُبٍ. وفي حديث أَبي بكر، رضي اللّه عنه: أَيْنَ أَهْلُكَ يا مَسْعُودُ؟ فقال: بهذه الأَظْرُبِ السَّوَاقِطِ؛ السَّواقِطُ: الخاشعةُ المنخفضةُ. وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها: رأَيتُ كأَني على ظَرِبٍ. ويُصَغَّر على ظُرَيْبٍ. وفي حديث أَبي أُمامة في ذكر الدجال: حتى ينزلَ على الظُّرَيْبِ الأَحمر. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: إِذا غَسَقَ الليلُ على الظِّرابِ؛ إِنما خَصَّ الظِّراب لِقَصرها؛ أَراد أَنّ ظُلْمة الليل تَقْرُبُ من الأَرض. الليث: الظَّرِبُ من الحجارة ما كان ناتِئاً في جَبَلٍ، أَو أَرضٍ خَرِبةٍ، وكان طَرَفُه الثاني مُحَدَّداً، وإِذا كان خِلْقَةُ الجَبَلِ كذلك، سُمِّيَ ظَرِباً. وقيل: الظَّرِبُ أَصْغَرُ الإِكامِ وأَحَدُّه حَجراً، لا يكون حَجَرُه إِلاَّ طُرَراً، أَبيضُه وأَسْودُه وكلُّ لونٍ، وجمعه: أَظْرابٌ. والظَّرِبُ: اسم رجل، منه. ومنه سُمِّي عامِرُ بن الظَّرِبِ العَدْوانيّ، أَحدُ فُرْسانِ بني حِمَّانَ بنِ عبدِالعُزَّى؛ وفي الصحاح: أَحَدُ حُكَّامِ العَرَب. قال مَعْد يِكرب، المعروفُ بغَلْفاءَ، يَرْثي أَخاه شُرَحْبيلَ، وكان قُتِلَ يومَ الكُلابِ الأَوَّل:
إِنَّ جَنْبِـي عن الفِراشِ لَنابِ، *  كَتَجافي الأَسَرّ فَوْقَ الظِّرابِ من حديثٍ نَمَى إِليَّ، فما تَرْقأُ *  عَيْني، ولا أُسِـيغُ شَرابِـي من شُرَحْبيلَ، إِذ تَعاوَرَهُ الأَرْ *  ماحُ في حالِ صَبْوةٍ وشَبَابِ والكُلابُ: اسمُ ماءٍ. وكان ذلك اليومَ رئيس بَكْرٍ. والأَسَرُّ: البعير الذي في كِرْكِرَتِه
\<ص:570>
دَبْرَةٌ؛ وقال الـمُفَضَّلُ: الـمُظَرَّبُ الذي لَوَّحَتْهُ الظِّرابُ؛ قال رؤْبة: شَدَّ الشَّظِـيُّ الجَنْدَلَ الـمُظَرَّبا
وقال غيره: ظُرِّبَتْ حَوافِرُ الدابةِ تَظْريباً، فهي مُظَرَّبة، إِذا صَلُبَتْ واشْتَدَّتْ. وفي الحديث: كان له فرسٌ يقال له الظَّرِبُ، تشبيهاً بالجُبَيْل، لقُوَّته.
وأَظْرابُ اللِّجَامِ: العُقَدُ التي في أَطْرافِ الـحَديدِ؛ قال: بادٍ نَواجِذُه عنِ الأَظْرابِ
وهذا البيتُ ذكره الجوهريّ شاهداً على قوله: والأَظْرابُ أَسْناخُ الأَسْنانِ؛ قال عامر بن الطُّفَيْلِ:
ومُقَطِّعٍ حَلَقَ الرِّحالةِ سابِـحٍ، *  بادٍ نَواجِذُه عنِ الأَظْرابِ وقال ابن بري: البيت للَبيد يصف فرساً، وليس لعامر بن الطفيل، وكذلك أَورده الأَزهري للبيد أَيضاً، وقال: يقول يُقَطِّعُ حَلَقَ الرِّحالةِ بوثُوبِه، وتَبْدو نَواجِذُه، إِذا وَطِـئَ على الظِّرابِ أَي كَلَح. يقول: هو هكذا، وهذه قُوَّتُه، قال: وصوابه ومُقَطِّعٌ، بالرفع، لأَن قبله: تَهْدي أَوائِلَهُنَّ كلُّ طِمِرَّةٍ، *  جَرْداءُ مثلُ هِراوةِ الأَعْزابِ والنَّواجذُ، ههنا: الضَّواحِكُ؛ وهو الذي اختاره الهروي. وفي الحديث: أَنه، صلى اللّه عليه وسلم، ضَحِكَ حتى بَدَتْ نواجذُه؛ قال: لأَن جُلَّ ضَحِكِه كان التَّبَسُّمَ. والنواجذُ، هنا: آخر الأَضراس، وذلك لا يَبينُ عند الضَّحِك. ويقوّي أَن الناجذَ الضاحكُ قول الفرزدق: ولو سأَلَتْ عنِّي النَّوارُ وقَوْمُها، *  إِذَنْ لم تُوارِ الناجِذَ الشَّـفَتانِ وقال أَبو زُبَيْدٍ الطائي:
بارِزاً ناجذاه، قد بَرَدَ الـمَوْ *  تُ، على مُصْطَلاهُ، أَيَّ بُرودِ والظُّرُبُ، على مثال عُتُلٍّ: القصير الغليظُ اللَّحِيمُ، عن اللحياني؛ وأَنشد:
يا أُمَّ عبدِاللّهِ أُمَّ العبدِ،
يا أَحسَنَ الناسِ مَناطَ عِقْدِ،
لا تَعْدِليني بظُرُبٍّ جَعْدِ
أَبو زيد: الظَّرِباءُ، ممدود على فَعِلاءَ (1)
(1 قوله «الظرباء ممدود الخ» أي بفتح الظاء وكسر الراء مخفف الباء ويقصر كما في التكملة، وبكسر الظاء وسكون الراء ممدوداً ومقصوراً كما في الصحاح والقاموس.): دابة شبه القرد. قال أَبو عمرو: هو الظَّرِبانُ، بالنون، وهو على قدر الـهِرِّ ونحوه. وقال أَبو الهيثم: هو الظَّرِبَـى، مقصور، والظَّرِباءُ، ممدود، لحن؛ وأَنشد قول الفرزدق: فكيف تُكَلِّمُ الظَّرِبَـى، عليها *  فِراءُ اللُّؤْمِ، أَرْباباً غِضابا قال: والظَّرِبَـى جمع، على غير معنى التوحيد. قال أَبو منصور وقال الليث: هو الظَّرِبَـى، مقصور، كما قال أَبو الهيثم، وهو الصواب. وروى شمر عن أَبي زيد: هي الظَّرِبانُ، وهي الظَّرابِـيُّ، بغير نون، وهي الظِّرْبَـى، الظاء مكسورة، والراء جزم، والباء مفتوحة، وكلاهما جِماعٌ: وهي دابة تشبه القرد؛ وأَنشد: لو كنتُ في نارٍ جحيمٍ، لأَصْبَحَت *  ظَرابِـيُّ، من حِمّانَ، عنِّي تُثيرُها \<ص:571>
قال أَبو زيد: والأُنثى ظَرِبانةٌ؛ وقال البَعِـيثُ:
سَواسِـيَةٌ سُودُ الوجوهِ، كأَنهم *  ظَرابِـيُّ غِربانٍ بمَجْرودةٍ مَحْلِ والظَّرِبانُ: دُوَيْبَّة شِـبْهُ الكلب، أَصَمُّ الأُذنين، صِماخاه يَهْوِيانِ، طويلُ الخُرْطوم، أَسودُ السَّراة، أَبيضُ البطن، كثير الفَسْوِ، مُنْتِنُ الرائحة، يَفْسُو في جُحْرِ الضَّبِّ، فيَسْدَرُ من خُبْث رائحته، فيأْكله. وتزعم الأَعراب: أَنها تفسو في ثوب أَحدهم، إِذا صادها، فلا تذهب رائحته حتى يَبْلى الثوبُ. أَبو الهيثم: يقال هو أَفْسى من الظَّرِبانِ؛ وذلك أَنها تَفْسُو على باب جُحْرِ الضَّبِّ حتى يَخْرُجَ، فيُصادَ. الجوهري في المثل: فَسا بَيْنَنا الظَّرِبانُ؛ وذلك إِذا تَقاطَعَ القومُ. ابن سيده: قيل هي دابة شِبْهُ القِرْد، وقيل: هي على قَدْرِ الـهِرِّ ونحوه؛ قال عبداللّه بن حَجَّاج الزُّبَيْدِيّ التَّغْلَبـيّ: أَلا أََبْلِغا قَيْساً وخِنْدِفَ أَنني *  ضَرَبْتُ كَثِـيراً مَضْرِبَ الظَّرِبانِ يعني كثير بن شهاب الـمَذْحِجيّ، وكان معاويةُ ولاّه خُراسان، فاحْتازَ مالاً، واستتر عند هانئ بن عُروة الـمُراديّ، فأَخذه من عنده وقتله. وقوله مَضْرِبَ الظَّرِبانِ أَي ضَرَبْتُه في وجهه، وذلك أَن للظَّرِبان خَطّاً في وجهه، فشَبَّه ضربته في وجهه بالخَطِّ الذي في وَجْهِ الظَّرِبانِ؛ وبعده: فيا لَيْتَ لا يَنْفَكُّ مِخْطَمُ أَنفِه، *  يُسَبُّ ويُخْزَى، الدَّهْرَ، كُلُّ يَمانِ قال: ومن رواه ضَرَبْتُ عُبَيْداً، فليس هو لعبداللّه ابن حَجَّاج، وإِنما هو لأَسَدِ بن ناغِصةَ، وهو الذي قَتَلَ عُبيداً بأَمر النُّعْمان يوم بُوسَةَ؛ والبيت: أَلا أَبلغا فِتْيانَ دُودانَ أَنـَّني *  ضَرَبْتُ عُبيداً مَضْرِبَ الظَّرِبانِ غَداةَ تَوَخَّى الـمُلْكَ، يَلتَمِسُ الـحِبا، *  فَصادَفَ نَحْساً كانَ كالدَّبَرانِ الأَزهري: قال قرأْت بخط أَبي الهيثم، قال: الظِّرْبانُ دابة صغير القوائم، يكون طُولُ قوائمه قدر نصف إِصبع، وهو عريضٌ، يكون عُرْضُه شبراً أَو فتراً، وطُولُه مقدار ذراع، وهو مُكَربَسُ الرأْس أَي مجتمعه؛ قال: وأُذناه كأُذُنَي السِّنَّوْر، وجمعه الظِّرْبَـى. وقيل: الظِّرْبَـى الواحدُ، وجمعه ظِرْبانٌ. ابن سيده: والجمعُ ظَرابينُ وظَرابِـيُّ؛ الياء الأُولى بدل من الأَلف، والثانية بدل من النون، والقول فيه كالقول في إِنسانٍ، وسيأْتي ذكره. الجوهري: الظِّرْبَـى على فِعْلَى، جمع مثل حِجْلَى جمع حَجَلٍ؛ قال الفرزدق: وما جعل الظِّرْبَـى، القِصارُ أُنوفُها، إِلى الطِّمِّ من مَوْجِ البحارِ الخَضارمِ وربما مُدَّ وجُمع على ظَرابِـيّ، مثل حِرْباءٍ وحَرابيّ، كأَنه جمع ظِرْباء؛ وقال: وهل أَنتُم إِلاّ ظَرابِـيُّ مَذْحِجٍ، *  تَفَاسَى وتَسْتَنْشِـي بآنُفِها الطُّخْمِ وظِرْبَـى وظِرْباء: اسمان للجمع، ويُشْتَمُ به الرجلُ، فيقال: يا ظَرِبانُ. ويقال: تَشاتَما فكأَنما جَزَرا بينهما ظَرِباناً؛ شَبَّهوا فُحْشَ تشاتمهما بنَتْنِ الظَّربان. وقالوا: هما يَتنازعان جِلْدَ الظَّرِبانِ أَي يَتَسابَّانِ، فكَـأَنَّ بينهما جِلْدَ ظَرِبانٍ، يَتَناولانِه ويَتَجاذَبانِه. ابن الأَعرابي: من أَمثالهم: هما يَتَماشَنانِ جِلْدَ الظَّرِبانِ أَي \<ص:572>
يَتَشاتمان. والـمَشْنُ: مَسْحُ اليدين بالشيءِ الخَشِنِ.

##### Türkçe

**الظَّرِبُ**, **الراءِ**’nin kesriyle: taşlardan kabarıp çıkan ve ucu sivriltilmiş olan her şey; ve denildi ki: o, yayvan dağdır; ve denildi ki: o, küçük dağdır; ve denildi ki: küçük tepeler; çoğulu: **ظِرابٌ**; ve hadiste de böyle tefsir edilmiştir: **الشَّمْسُ على الظِّرَابِ**. Ve yağmur isteme hadîsinde: Allah’ım, **الآكام** üzerine, **الظِّرابِ** üzerine, vadilerin karınları üzerine ve **التِّلالِ** üzerine. Ve **الظِّرابُ**: küçük tepeler; tekili **ظَرِبٌ**, **كَتِفٍ** vezninde; ve azlıkta **أَظْرُبٍ** üzerine de çoğul yapılabilir. Ve Ebû Bekir hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Ey Mes‘ûd, ehlin nerede?” dedi; o da: “Bu düşmüş **الأَظْرُبِ**’dedir” dedi; **السَّواقِطُ**: boyun eğmiş, alçak olanlardır. Ve Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Sanki ben bir **ظَرِبٍ** üzerindeymişim gibi gördüm.” Ve **ظُرَيْبٍ** üzerine küçültülür. Ve Ebû Ümâme hadîsinde, Deccâl’in zikrinde: “Ta ki **الظُّرَيْبِ** **الأَحمر** üzerine ininceye kadar.” Ve Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Gece **الظِّرابِ** üzerine karardığında”; ancak **الظِّراب**’ı, kısalığından dolayı tahsis etti; gece karanlığının yere yaklaşmasını murad etti.

**الليث**: taşlardan **الظَّرِبُ**, bir dağda yahut harap bir arazide çıkıntılı olan ve diğer ucu sivri olan şeydir; ve eğer dağın yaratılışı böyle ise, **ظَرِباً** diye adlandırılır. Ve denildi ki: **الظَّرِبُ**, **الإِكام**’ın en küçüğü ve taşça en sivri olanıdır; taşı ancak **طُرَراً** olur; beyazı ve siyahı ve her renk; çoğulu: **أَظْرابٌ**. Ve **الظَّرِبُ**: bir adam adıdır; ondan. Ve ondan dolayı **عامِرُ بن الظَّرِبِ العَدْوانيّ** diye adlandırıldı; **بني حِمَّانَ بنِ عبدِالعُزَّى**’nın süvarilerinden biridir; ve **الصحاح**’ta: Arapların hâkimlerinden biridir. **مَعْد يِكرب**, **غَلْفاءَ** diye bilinen, kardeşi **شُرَحْبيلَ**’i mersiye söyler; o, **الكُلابِ الأَوَّل** gününde öldürülmüştü:

إِنَّ جَنْبِـي عن الفِراشِ لَنابِ، *  كَتَجافي الأَسَرّ فَوْقَ الظِّرابِ
من حديثٍ نَمَى إِليَّ، فما تَرْقأُ *  عَيْني، ولا أُسِـيغُ شَرابِـي
من شُرَحْبيلَ، إِذ تَعاوَرَهُ الأَرْ *  ماحُ في حالِ صَبْوةٍ وشَبَابِ

Ve **الكُلابُ**: bir suyun adıdır. Ve o gün **بَكْرٍ**’ın reisi idi. Ve **الأَسَرُّ**: **كِرْكِرَتِه**’nde

\<ص:570>
**دَبْرَةٌ** bulunan devedir; ve **المُفَضَّلُ** dedi ki: **الـمُظَرَّبُ**, **الظِّرابُ**’ın onu esmerleştirdiği kimsedir; **رؤْبة** dedi ki:

شَدَّ الشَّظِـيُّ الجَنْدَلَ الـمُظَرَّبا

Ve başkası dedi ki: binek hayvanının toynakları **تَظْريباً** ile **ظُرِّبَتْ**; böylece o **مُظَرَّبة** olur; sertleşip şiddetlendiği zaman. Ve hadiste: onun **الظَّرِبُ** denilen bir atı vardı; kuvvetinden dolayı küçük dağa benzetme olarak.

Ve **أَظْرابُ اللِّجَامِ**: demirin uçlarındaki düğümlerdir; dedi ki:

بادٍ نَواجِذُه عنِ الأَظْرابِ

Ve bu beyti **الجوهريّ**, şu sözüne şahit olarak zikretti: **الأَظْرابُ** dişlerin kökleridir; **عامر بن الطُّفَيْلِ** dedi ki:

ومُقَطِّعٍ حَلَقَ الرِّحالةِ سابِـحٍ، *  بادٍ نَواجِذُه عنِ الأَظْرابِ

Ve **ابن بري** dedi ki: beyit, bir atı vasfeden **لَبيد**’indir; **عامر بن الطفيل**’in değildir; ve **الأَزهري** de onu **لَبيد** için böylece rivayet etti; ve dedi ki: sıçrayışıyla **الرِّحالةِ** halkalarını koparır; ve **نَواجِذُه** görünür; **الظِّرابِ** üzerine bastığında, yani **كَلَح** ettiğinde. Diyor ki: o böyledir; ve bu onun kuvvetidir. Dedi ki: doğrusu **ومُقَطِّعٌ**’dır, ref‘ ile; çünkü ondan önce:

تَهْدي أَوائِلَهُنَّ كلُّ طِمِرَّةٍ، *  جَرْداءُ مثلُ هِراوةِ الأَعْزابِ

Ve **النَّواجذُ**, burada: gülüşte görünen dişlerdir; ve bunu **الهروي** seçti. Ve hadiste: onun, صلى اللّه عليه وسلم, güldüğü ve **نواجذُه** göründüğü; dedi ki: çünkü onun gülmesinin çoğu tebessüm idi. Ve **النواجذُ**, burada: azı dişlerinin sonudur; bu ise gülmede görünmez. Ve **الناجذَ**’in “gülen” olduğuna delil, **الفرزدق**’ın sözüyle güçlenir:

ولو سأَلَتْ عنِّي النَّوارُ وقَوْمُها، *  إِذَنْ لم تُوارِ الناجِذَ الشَّـفَتانِ

Ve **أَبو زُبَيْدٍ الطائي** dedi ki:

بارِزاً ناجذاه، قد بَرَدَ الـمَوْ *  تُ، على مُصْطَلاهُ، أَيَّ بُرودِ

Ve **الظُّرُبُ**, **عُتُلٍّ** misali üzere: kısa, kalın, etli olan; **اللحياني**’den; ve okudu:

يا أُمَّ عبدِاللّهِ أُمَّ العبدِ،
يا أَحسَنَ الناسِ مَناطَ عِقْدِ،
لا تَعْدِليني بظُرُبٍّ جَعْدِ

**أَبو زيد**: **الظَّرِباءُ**, **فَعِلاءَ** üzere memdûd (1): maymuna benzer bir hayvan. **أَبو عمرو** dedi ki: o, **الظَّرِبانُ**’dır, **النون** ile; ve o, **الـهِرِّ** ve benzeri kadar büyüklüktedir. **أَبو الهيثم** dedi ki: o, **الظَّرِبَـى**, maksûr; ve **الظَّرِباءُ**, memdûd, lahn’dır; ve **الفرزدق**’ın sözünü okudu:

فكيف تُكَلِّمُ الظَّرِبَـى، عليها *  فِراءُ اللُّؤْمِ، أَرْباباً غِضابا

Dedi ki: ve **الظَّرِبَـى** bir çoğuldur; birleme manası üzere değildir. **أَبو منصور** dedi; ve **الليث** dedi ki: o, **الظَّرِبَـى**, maksûr’dur; **أَبو الهيثم**’in dediği gibi; ve o doğrudur. **شمر**, **أَبي زيد**’den rivayet etti: o, **الظَّرِبانُ**’dır; ve o, **الظَّرابِـيُّ**’dir, **نون** olmaksızın; ve o, **الظِّرْبَـى**’dır; **الظاء** kesralı, **الراء** cezmlidir, **الباء** fethalıdır; ve ikisi de cem‘dir: maymuna benzeyen bir hayvandır; ve okudu:

لو كنتُ في نارٍ جحيمٍ، لأَصْبَحَت *  ظَرابِـيُّ، من حِمّانَ، عنِّي تُثيرُها

\<ص:571>
**أَبو زيد** dedi ki: dişisi **ظَرِبانةٌ**’dır; ve **البَعِـيثُ** dedi ki:

سَواسِـيَةٌ سُودُ الوجوهِ، كأَنهم *  ظَرابِـيُّ غِربانٍ بمَجْرودةٍ مَحْلِ

Ve **الظَّرِبانُ**: köpeğe benzer bir küçük hayvancık; iki kulağı sağır; iki kulak deliği sarkar; uzun hortumlu; sırtı siyah; karnı beyaz; çok osuran; kokusu pis; **الضَّبِّ**’in deliğinde osurur; kokusunun kötülüğünden sersemleyip onu yer. Ve bedevîler iddia eder: onu avladığında birinin elbisesine osurur; elbise eskimeden kokusu gitmez. **أَبو الهيثم**: “o, **الظَّرِبانِ**’dan daha çok osurur” denir; bu, onun **الضَّبِّ**’in deliğinin kapısında osurması sebebiyledir; ta ki o çıksın da avlansın. **الجوهري** meselde: **فَسا بَيْنَنا الظَّرِبانُ**; bu, kavim birbirinden kopuştuğu zaman. **ابن سيده**: denildi ki o, maymuna benzer bir hayvandır; ve denildi ki: **الـهِرِّ** ve benzeri kadar büyüklüktedir; **عبداللّه بن حَجَّاج الزُّبَيْدِيّ التَّغْلَبـيّ** dedi ki:

أَلا أََبْلِغا قَيْساً وخِنْدِفَ أَنني *  ضَرَبْتُ كَثِـيراً مَضْرِبَ الظَّرِبانِ

**كثير بن شهاب الـمَذْحِجيّ**’yi kastediyor; **معاويةُ** onu Horasan’a vali yaptı; o da mal topladı; ve **هانئ بن عُروة الـمُراديّ** yanında gizlendi; onu onun yanından aldı ve öldürdü. Ve onun sözü **مَضْرِبَ الظَّرِبانِ**: yani yüzüne vurdum; bu, **الظَّرِبان**’ın yüzünde bir çizgi olmasındandır; yüzüne vuruşunu **الظَّرِبان**’ın yüzündeki çizgiye benzetti; ve ondan sonra:

فيا لَيْتَ لا يَنْفَكُّ مِخْطَمُ أَنفِه، *  يُسَبُّ ويُخْزَى، الدَّهْرَ، كُلُّ يَمانِ

Dedi ki: ve kim onu **ضَرَبْتُ عُبَيْداً** diye rivayet ettiyse, o, **عبداللّه ابن حَجَّاج**’a ait değildir; ancak **أَسَدِ بن ناغِصةَ**’yadır; o, **بُوسَةَ** gününde **النُّعْمان**’ın emriyle **عُبيداً**’ı öldüren kimsedir; ve beyit:

أَلا أَبلغا فِتْيانَ دُودانَ أَنـَّني *  ضَرَبْتُ عُبيداً مَضْرِبَ الظَّرِبانِ
غَداةَ تَوَخَّى الـمُلْكَ، يَلتَمِسُ الـحِبا، *  فَصادَفَ نَحْساً كانَ كالدَّبَرانِ

**الأَزهري**: **أَبي الهيثم**’in hattıyla okudum, dedi: **الظِّرْبانُ** kısa bacaklı küçük bir hayvandır; bacaklarının uzunluğu yarım parmak kadardır; ve o geniştir; genişliği bir karış yahut bir karıştan az olur; uzunluğu bir arşın miktarıdır; ve başı **مُكَربَسُ**’tur, yani toplanmışıdır; dedi ki: ve iki kulağı, **السِّنَّوْر**’un iki kulağı gibidir; çoğulu **الظِّرْبَـى**’dır.

Ve denildi ki: **الظِّرْبَـى** tekildir; çoğulu **ظِرْبانٌ**’dır. **ابن سيده**: ve çoğul **ظَرابينُ** ve **ظَرابِـيُّ**’dir; birinci **الياء** **الأَلف**’in bedelidir; ikincisi **النون**’un bedelidir; bunun hakkındaki söz, **إِنسانٍ** hakkındaki söz gibidir; ve onun zikri gelecektir. **الجوهري**: **الظِّرْبَـى** **فِعْلَى** üzeredir; **حِجْلَى**’nın **حَجَلٍ**’in çoğulu olması gibi bir çoğuldur; **الفرزدق** dedi ki:

وما جعل الظِّرْبَـى، القِصارُ أُنوفُها، إِلى الطِّمِّ من مَوْجِ البحارِ الخَضارمِ

Ve bazen uzatıldı ve **ظَرابِـيّ** üzerine çoğul yapıldı; **حِرْباءٍ** ve **حَرابيّ** gibi; sanki **ظِرْباء**’nın çoğuludur; ve dedi ki:

وهل أَنتُم إِلاّ ظَرابِـيُّ مَذْحِجٍ، *  تَفَاسَى وتَسْتَنْشِـي بآنُفِها الطُّخْمِ

Ve **ظِرْبَـى** ve **ظِرْباء**: cem‘ için iki addır; ve erkek onunla sövülür; “ey **ظَرِبانُ**” denir. Ve denir: ikisi sövüşüp durdu; sanki aralarında bir **ظَرِباناً** boğazladılar; iki sövüşmelerinin çirkinliğini **الظَّربان**’ın pis kokusuna benzettiler. Ve dediler: ikisi **جِلْدَ الظَّرِبانِ**’ı çekiştiriyor; yani birbirlerine sövüyorlar; sanki aralarında bir **ظَرِبانٍ** derisi var; onu alıp birbirlerine çekiştiriyorlar. **ابن الأَعرابي**: onların mesellerindendir: ikisi **جِلْدَ الظَّرِبانِ**’ı **يَتَماشَنانِ**; yani sövüşüyorlar. Ve **الـمَشْنُ**: elleri kaba bir şeyle ovmaktır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B1%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الظرب ككتف: ما نتأ من الحجارة وحد طرفه، هكذا ذكره ابن السيد في الفرق. أو الجبل المنبسط ليس بالعالي، كذا قيده بعضهم أو الصغير. والظرب: الرابية الصغيرة. ج ظراب ككتاب، وزاد في النهاية: وأظرب كأفلس. وفي المصباح عن ابن السراج أن قياسه أفعال، وكأنهم توهموا مخففا كسهم وسهام، وهو ظاهر، لأنهم لم يذكروا في مفردات فعال بالكسر ككتف، على كثرة مفرداته، قاله شيخنا. وفي حديث الاستسقاء اللهم على الظراب والآكام فسرها أهل الغريب بالمعنى الثاني، وهكذا في النهاية والفائق وابن السيد، بالأول. وقال الشاعر:
  إن جنبي عن الفراش لنابـي                      كتجافي الأسر فوق الظراب
  من حديث نمى إلي فما تـر                      قأ عيني ولا أسيغ شرابـي
  من شرحبيل إذ تعـاوره الأر                      ماح في حال صبوة وشباب والأسر: البعير الذي في كركرته دبرة. الظرب: اسم رجل، وهو الظرب بن الحارث بن فهر القرشي، والد عامر أحد حكام العرب وحكمائهم. الظرب: فرس للنبي صلى الله عليه وسلم وروي بفتح فسكون، على النقل والتخفيف. وأما الذي في نور النبراس أنه ككتاب فهو وهم وتصحيف، كما قاله شيخنا، وهو من أشهر خيله صلى الله عليه وسلم وأعرافها، سمي بذلك لكبره أو لسمنه أو لقوته وصلابته أي تشبيها له بالجبيل. قالوا: أهداه له صلى الله عليه وسلم فروة بن عمرو الجذامي أو ربيعة بن أبي البراء أو جنادة بن المعلى وكان حاضرا في غزوة المريسيع معه، صلى الله عليه وسلم. الظرب: بركة بين القرعاء وواقصة. وظرب لبن بضم فسكون : ع. الظرب كالعتل: القصير الغليظ اللحيم، عن اللحياني، وأنشد:
  يا أم عبد الله أم العبد
  يا أحسن الناس مناط العقد
  لا تعدليني بظرب جعد الظربان كالقطران. وفي المصباح: والظربان على صيغة المثنى والتخفيف، بكسر الظاء وسكون الراء، لغة. قلت: رواه أبو عمرو، ورواه أيضا شمر عن أبي زيد، وزاد: وهي الظرابي بغير نون ونقل شيخنا عن ابن جنى في المحتسب سكون الراء مع فتح الراء أيضا : دويبة كالهرة ونحوها، قاله أبو زيد وقيل: شبيه بالقرد، قاله أبو عمرو وابن سيده، وقيل بالكلب الصيني القصير، كذا في المصباح. منتنة الرائحة، كثيرة الفسو، وقيل: هو فوق جرو الكلب، كذا في المستقصى. وقال الأزهري: قرأت بخط أبي الهيثم قال: الظربان: دابة صغير القوائم، يكون طول قوائمه قدر نصف إصبع، وهو عريض يكون عرضه شبرا أو فترا، وطوله مقدار ذراع وهو مكربس الرأس أي مجتمعه، قال: وأذناه كأذني السنور كالظرباء على فعلاء، بكسر العين؛ عن أبي زيد. وقال أبو الهيثم: هو مقصور على هذا المثال، قيل: هي دابة شبه القرد أصم الأذنين، صماخاه يهويان، طويل الخرطوم، أسود السراة، أبيض البطن، ويقال: إن ظهره عظم واحد بلا قفص، لا يعمل فيه السيف لصلابة جلده إلا أن يصيب أنفه ج ظرابين قال أبو زيد: والأنثى ظربانه قد تحذف النون من الجمع. قال البعيث:
  سواسية سود الوجوه كأنـهـم                      ظرابي غربان بمجرودة محل

  وقد تقدم أنه من رواية شمر عن أبي زيد. روي أيضا ظربى، الراء جزم روى أيضا ظرباء، بكسرهما على فعلاء ممدود. وقال أبو الهيثم: هو الظربى مقصور، والظرباء ممدود لحن، وأنشد قول الفرزدق:
  فكيف تكلم الظربى عليها                      فراء اللؤم أربابا غضابا قال: والظربى على غير معنى التوحيد. قال أبو منصور: وقال الليث: هو الظربى مقصور كما قال أبو الهيثم، وهو الصواب: اسمان للجمع وقال عبد الله بن حجاج الزبيدي التغلبي:
  ألا أبلغا قيسا وخنـدف أنـنـي                      ضربت كثيرا مضرب الظربان يعني كثير بن شهاب المذحجي. وقوله: مضرب الظربان أي ضربته في وجهه، وذلك أن للظربان خطا في وجهه، فشبه ضربته في وجهه بالخط الذي في وجه الظربان، ومن رواه: ضربت عبيدا، فليس هو لعبد الله بن حجاج، وإنما هو لأسد بن ناعصة، وهو الذي قتل عبيدا بأمر النعمان والبيت:
  ألا أبلغا فتـيان دودان أنـنـي                      ضربت عبيدا مضرب الظربان
  غداة توخى الملك يلتمس الحـيا                      فصادف نحسا كان كالدبـران وقال الأزهري: جمع الظربان الظربى، وقيل: الظربى الواحد، وجمعه ظربان أي بكسر فسكون. وعن ابن سيده: والجمع ظرابين وظرابي الياء بدل من الألف، والثانية بدل من النون، والقول فيه كالقول في إنسان، وسيأتي ذكره. وقال الجوهري: الظربى، على فعلى، جمع مثل حجلى جمع حجل، قال الفرزدق:
  وما جعل الظربى القصار أنوفهاإلى الطم من موج البحار الخضارم وربما جمع على ظرابي كأنه جمع ظرباء، وقال:
  وهل أنتم إلا ظرابي مذحـج                      تفاسى وتستنشي بآنفها الطخم

  ويشتم به الرجل فيقال: يا ظربان. ونقل شيخنا عن أبي حيان: ليس لنا جمع على فعلى، بالكسر، غير هذين اللفظين. ويقال: إن أبا الطيب المتنبي لقي أبا علي الفارسي فقال له: كم لنا من الجموع على فعلى، بالكسر، فقال أبو الطيب بديهة: حجلى وظربى، لا ثالث لهما. فما زال أبو علي يبحث: هل يستدرك عليه ثالثا، وكان رمدا فلم يمكن له ذلك حتى قيل: إنه مع كثرة المراجعة ورمد عينيه آل به الأمر إلى ضعف بصره، ويقال: إنه عمي بسب ذلك. والله أعلم. ثم قال، وهي من الغرائب الدالة على معرفة أبي الطيب وسعة اطلاعه، رحم الله الجميع. يقال: فسا بينهم الظربان، أي تقاطعوا قاله الجوهري. ويقال أيضا تشاتما فكأنما جزرا بينهما ظربانا. شبهوا فحش تشاتمهما بنتن الظربان. وقالوا: هما يتنازعان جلد الظربان أي يتسابان، فكأن بينهما جلد ظربان يتناولانه ويتجاذبانه. وعن ابن الأعرابي وهما يتماشنان جلد الظربان، أي يتشاتمان. والمشن: مسح اليدين بالشيء الخشن. ومن أمثالهم المشهورة: أفسى من الظربان. ذكره الميداني في مجمع الأمثال، والزمخشري في المستقصى، وغيرهما، قالوا لأنها إذا فست في ثوب لا تذهب رائحته حتى يبلى الثوب، كذا زعم الأعراب. ويقال: إنها تفسو في أي على باب جحر الضب فيسدر أي يدوخ من خبث رائحته فيصاد فتأكله قاله أبو الهيثم. وقال الميداني: قد عرف الظربان كثرة الفساء من نفسه، وجعله من أحد سلاحه، يقصد جحر الضب وفيه حسوله وبيضه فيأتي أضيق موضع فيه فيسده ببدنه، ويروى: بذنبه، ويحول دبره إليه فلا يفسو ثلاث فسوات حتى يخر الضب مغشيا عليه، ثم يقيم في جحره حتى يأتي على آخر حسوله. والضب إنما يخدع في جحره حتى يضرب به المثل: أخدع من ضب، ويوغل في سربه لشدة طلب الظربان له، نقله شيخنا. وظربت الحوافر أي حوافر الدابة بالضم أي مبنيا للمفعول تظريبا فهي مظربة إذا صلبت واشتدت. وقال المفضل: المظرب، أي كمعظم، الذي قد لوحته الظراب. والأظراب: أربع أسنان خلف النواجذ وأظراب اللجام: العقد التي في أطراف الحديد. الأظراب أيضا: أسناخ الأسنان، قاله الجوهري، وأنشد لعامر ابن الطفيل:
  ومقطع حلق الرحالة سابح                      باد نواجذه عن الأظراب قال ابن بري: البيت للبيد يصف فرسا، وليس لعامر بن الطفيل. وكذلك أورده الأزهري أيضا للبيد. ويقال: يقطع حلق الرحالة بوثوبه، وتبدو نواجذه إذا وطئ على الظراب أي كلح. يقول: هو هكذا وهذه قوته. قال: وصوابه ومقطع بالرفع لأن قبله:
  تهدي أوائلهن كل طـمـرة                      جرداء مثل هراوة الأعزاب والنواجذ ها هنا: الضواحك وهو الذي اختاره الهروي. وظريب كأمير :ع كان منزل بني طيئ قبل نزولهم الجبلين. قال أسامة بن لؤي بن الغوث بن طيئ:
  اجعل ظريبا كحبيب ينسى
  لكل قوم مصبح وممسى كذا في معجم ياقوت عند ذكر طيئ نزول الجبلين. يقال: ظرب به كفرح إذا لصق. وظريبة كجهينة: ع نقله الصاغاني.

##### Türkçe

**الظرب** k**كتف**: taşlardan kabarıp çıkan ve ucu sivri olan şey; İbnü’s-Seyyid bunu **الفرق**’te böyle zikretti. Veya yüksek olmayan, yayvan dağ; bazıları onu böyle kayıtladı; yahut küçük olan. Ve **الظرب**: küçük tepe. Çoğulu **ظراب** k**كتاب**; ve **النهاية**’de artırdı: ve **أظرب** k**أفلس**. Ve **المصباح**’ta İbnü’s-Serrâc’dan: onun kıyası **أفعال**’dır; sanki onlar **سهم** ve **سهام** gibi muhaffef (hafifletilmiş) bir şeyi vehmettiler; ve bu açıktır; çünkü onlar, müfredatının çokluğuna rağmen, kesre ile **فعال** müfredlerinde k**كتف** (vezninde) zikretmediler; bunu şeyhimiz söyledi. Ve istiṣḳā (yağmur isteme) hadîsinde: “Allah’ım, **الظراب** ve **الآكام** üzerine (yağdır)”—garîb ehli onu ikinci mânâ ile tefsir etti; ve **النهاية** ve **الفائق** ve İbnü’s-Seyyid’de de böyledir; (onlar ise) birinci (mânâ) ile. Şair dedi ki:
  Şüphesiz yanım döşekten uzaklaşandır                      **الظراب** üzerindeki esîrlerin (bağlıların) uzaklaşması gibi
  Bana ulaşan bir hadisten dolayı, artık                      gözüm ne uyur ne de içeceğimi hazmederim
  Şerḥabîl’den; o sırada ona mızraklar                      çocukluk ve gençlik hâlinde el değiştirerek (vurup) dolaşıyordu
Ve **الأسر**: hörgücünün alt kısmında (karkara’sında) yara olan deve. **الظرب**: bir adamın adıdır; o, Kureyşli **الظرب بن الحارث بن فهر**’dir; Arapların hâkimlerinden ve hikmet sahiplerinden biri olan Âmir’in babasıdır. **الظرب**: Peygamber’in صلى الله عليه وسلم bir atıdır; ve fetha ile sonra sükûn ile rivayet edildi; nakil ve tahfîf üzere. Ama **نور النبراس**’ta onun k**كتاب** olduğu (söylenen) şey, şeyhimizin dediği gibi, vehim ve tashîftir; ve o, صلى الله عليه وسلم’in en meşhur atlarından ve en bilinenlerindendir; büyüklüğünden yahut semizliğinden yahut kuvvetinden ve sertliğinden dolayı, yani onu küçük dağa benzetme yoluyla böyle adlandırıldı. Dediler ki: onu صلى الله عليه وسلم’e Cüzâmî **فروة بن عمرو** yahut **ربيعة بن أبي البراء** yahut **جنادة بن المعلى** hediye etti; ve o, صلى الله عليه وسلم ile birlikte **غزوة المريسيع**’da hazır bulunmuştu. **الظرب**: **القرعاء** ile **واقصة** arasında bir gölcük. Ve **ظرب لبن** (ḍamma ile sonra sükûn): ع. **الظرب** k**العتل**: kısa, kalın, etli; Luḥyânî’den; ve şu beyti okudu:
  Ey Abdullah’ın annesi, ey kulun annesi
  Ey insanların en güzeli, gerdanlığın asıldığı yer
  Beni kıvırcık bir **ظرب** ile denk tutma
**الظربان** k**القطران**. Ve **المصباح**’ta: **الظربان** tesniye sîgası ve tahfîf üzere; **الظاء**’ın kesresi ve **الراء**’ın sükûnu ile; bir lugattır. Dedim: bunu Ebû Amr rivayet etti; Şemmer de Ebû Zeyd’den rivayet etti; ve artırdı: o, nunsuz **الظرابي**’dir. Şeyhimiz, İbn Cinnî’den **المحتسب**’te, **الراء**’ın sükûnunu—**الراء**’ın fethasıyla birlikte de—nakletti: kedi ve benzeri gibi küçük bir hayvancık; bunu Ebû Zeyd söyledi. Ve “maymuna benzer” denildi; bunu Ebû Amr ve İbn Sîde söyledi. Ve “kısa Çin köpeğine (benzer)” denildi; **المصباح**’ta böyledir. Kokusu pis; çok yellenen. Ve “köpek yavrusundan büyüktür” denildi; **المستقصى**’da böyledir. Ezherî dedi ki: Ebû’l-Heysem’in hattıyla okudum; dedi ki: **الظربان**: bacakları küçük bir dabbe; bacaklarının uzunluğu yarım parmak kadar olur; ve enine geniştir; eni bir karış yahut bir karışa yakın olur; boyu bir arşın miktarıdır; ve başı **مكربس**’tir, yani toplanık olanıdır. Dedi ki: ve onun iki kulağı, **السنور**’un iki kulağı gibidir. **الظرباء** **فعلاء** üzere; **العين**’in kesresiyle; Ebû Zeyd’den. Ebû’l-Heysem dedi ki: o, bu misal üzerine maksûrdur. “Maymuna benzer bir dabbedir; iki kulağı sağırdır; iki kulak deliği aşağı sarkar; hortumu uzundur; sırtı siyahtır; karnı beyazdır; ve denilir ki: onun sırtı, kafessiz tek bir kemiktir; derisinin sertliğinden dolayı kılıç ona işlemez; ancak burnuna isabet ederse.” Çoğulu **ظرابين**. Ebû Zeyd dedi ki: dişisi **ظربانه**’dir; cem‘den nûn bazen düşürülür. Bu‘ays dedi ki:
  Yüzleri kara, eşit (kimseler) sanki onlar                      çıplak bir yerde (duran) kargaların **ظرابي**’si
Ve daha önce geçti ki o, Şemmer’in Ebû Zeyd’den rivayetindendir. Yine **ظربى** rivayet edildi; **الراء** cezmdir. Yine **ظرباء** rivayet edildi; ikisinin kesresiyle; medli **فعلاء** üzere. Ebû’l-Heysem dedi ki: o, **الظربى** maksûrdur; **الظرباء** medlidir, lahn (yanlış)tır. Ferazdak’ın sözünü şâhid getirdi:
  Öyleyse onun üzerine **الظربى** nasıl konuşur                      alçaklığın kürkleri, öfkeli efendiler (olarak)
Dedi ki: **الظربى** tevhîd mânâsı üzere değildir. Ebû Mansûr dedi ki: Leys dedi ki: o, Ebû’l-Heysem’in dediği gibi **الظربى** maksûrdur; ve doğru olan budur: cem‘ için iki isimdir. Ve Tağlibî Zübeydî Abdullah b. Haccâc dedi ki:
  Haber ulaştırın Kays’a ve Hındif’e: şüphesiz ben                      **مضرب الظربان** gibi çokça vurdum
Yani Mezhicî Kesîr b. Şihâb’ı. Ve onun sözü: **مضرب الظربان**; yani onu yüzüne vurdum; çünkü **الظربان**’ın yüzünde bir çizgi vardır; böylece yüzüne vuruşunu, **الظربان**’ın yüzündeki çizgiye benzetti. Ve “**ضربت عبيدا**” diye rivayet eden kimseye gelince: o, Abdullah b. Haccâc’a ait değildir; ancak o, Esed b. Nâ‘ısa’nındır; o, Nu‘mân’ın emriyle Ubeyd’i öldüren kimsedir; ve beyit:
  Haber ulaştırın Dûdân’ın iki gencine: şüphesiz ben                      Ubeyd’i **مضرب الظربان** gibi vurdum
  O gün ki hükümdar hayâyı arayıp kastetti                      derken, **الدبران** gibi olan bir uğursuzluğa rastladı
Ezherî dedi ki: **الظربان**’ın cem‘i **الظربى**’dır. Ve “**الظربى** tekildir; cem‘i **ظربان**’dır” denildi; yani kesre ile sonra sükûn ile. İbn Sîde’den: cem‘ **ظرابين** ve **ظرابي**’dir; **الياء** elifin bedelidir; ikincisi nûnun bedelidir; ve bunun hakkındaki söz, **إنسان** hakkındaki söz gibidir; ve onun zikri gelecektir. Cevherî dedi ki: **الظربى** **فعلى** üzeredir; **حجلى**’nın **حجل**’in cemi olması gibi bir cem‘dir. Ferazdak dedi ki:
  Ve **الظربى**’yı, kısa burunlarını                      engin denizlerin dalgasından olan çamura doğru kılmadı
Ve bazen **ظرابي** üzere cem‘ edilir; sanki **ظرباء**’ın cemi gibi. Ve dedi ki:
  Siz ancak Mezhic’in **ظرابي**’sisiniz                      pis kokular çıkarır ve burunlarıyla koklarlar, (o) pis kokulu (şey)i

Ve onunla erkeğe sövülür; şöyle denir: “Ey **ظربان**.” Şeyhimiz, Ebû Hayyân’dan nakletti: “Bizim için **فعلى** vezni üzere, kesre ile, bu iki lafızdan başka cem‘ yoktur.” Ve denir ki: Ebû’t-Tayyib el-Mutenebbî, Ebû Alî el-Fârisî’ye rastladı da ona dedi: “Bizim için **فعلى** vezni üzere, kesre ile, cem‘lerden kaç tane vardır?” Ebû’t-Tayyib derhal: “**حجلى** ve **ظربى**; üçüncüleri yoktur” dedi. Ebû Alî durmadan araştırdı: ona üçüncü birini istidrâk eder mi diye; kendisi remeddli idi, buna imkân bulamadı; nihayet denildi ki: çokça müracaat ve gözlerinin remedi ile iş, onu görme zayıflığına götürdü; ve denir ki: bunun sebebiyle kör oldu. Allah daha iyi bilir. Sonra dedi ki—ki bu, Ebû’t-Tayyib’in bilgisini ve geniş vukûfiyetini gösteren gariplerdendir—Allah hepsine rahmet etsin.

Denir: “Aralarında **الظربان** fesa etti”; yani birbirlerinden ayrıldılar; bunu el-Cevherî söyledi. Yine denir: birbirlerine sövdüler; sanki aralarında bir **ظربان** boğazlamışlar gibi. İkisinın karşılıklı sövüşmelerinin çirkinliğini **الظربان**ın pis kokusuna benzettiler. Ve dediler: “İkisi **الظربان**ın derisini çekiştiriyor”; yani birbirlerine sövüyorlar; sanki aralarında bir **ظربان** derisi var da onu alıp çekiştiriyorlar. İbnü’l-A‘râbî’den: “İkisi **جلد الظربان**ı **يتماشنان**”; yani birbirlerine sövüşüyorlar. **المشن**: elleri kaba bir şeyle silmektir.

Onların meşhur darbımesellerindendir: “**الظربان**dan daha çok fesa eden.” el-Meydânî bunu **مجمع الأمثال**’de, ez-Zemahşerî **المستقصى**’da ve başkaları zikretti. Dediler ki: çünkü o bir elbisede fesa ederse, elbise eskimeden kokusu gitmez; Araplar böyle zannettiler. Ve denir: o, **أي**’de—yani **الضب**ın deliğinin kapısında—fesa eder; o da **يسدر**; yani kokusunun kötülüğünden sersemler; böylece avlanır da onu yer; bunu Ebû’l-Heysem söyledi. el-Meydânî dedi: **الظربان** kendi nefsinden fesanının çokluğunu bilmiştir ve onu silahlarından bir silah kılmıştır: **الضب**ın deliğine kasteder; içinde yavruları ve yumurtası vardır; oradaki en dar yere gelir de onu bedeniyle kapatır; rivayet olunur: kuyruğuyla; ve arkasını ona çevirir; üç fesa etmeden **الضب** baygın düşer; sonra onun deliğinde kalır, ta yavrularının sonuna varıncaya kadar. **الضب** ancak deliğinde aldatılır; hatta onunla darbımesel vurulur: “**ضب**dan daha aldatıcı.” Ve **الظربان**ın onu şiddetle aramasından dolayı deliğinde derinlere gider; şeyhimiz bunu nakletti.

**وظربت الحوافر**; yani binek hayvanının toynakları—zamme ile, yani mef‘ûle binaen—**تظريبا**; o halde o **مظربة** olur; sertleşip katılaştığı zaman. el-Mufaddal dedi: **المظرب**—yani **معظم** gibi—**الظراب**ın onu esmerleştirdiği kimsedir. **الأظراب**: **النواجذ**in arkasında dört diştir. **أظراب اللجام**: demirin uçlarındaki düğümlerdir. **الأظراب** ayrıca: dişlerin kökleridir; bunu el-Cevherî söyledi. Ve Âmir b. et-Tufeyl’e ait olarak şu beyti okudu:
  Ve eyer kayışının halkasını kesen bir yüzücü;
  **الأظراب**dan **نواجذه**i belirgin.

İbn Berrî dedi: Beyit, bir atı vasfeden Lebîd’indir; Âmir b. et-Tufeyl’in değildir. el-Ezherî de onu Lebîd’e nispet ederek böylece rivayet etti. Ve denir: sıçrayışıyla eyer kayışının halkasını keser; **الظراب** üzerine bastığında—yani dişlerini gösterdiğinde—**نواجذه** görünür. Der ki: o böyledir; bu da onun kuvvetidir. Dedi: Doğrusu, öncesinde şu olduğundan dolayı, **ومقطع** merfû‘ ile olmalıdır:
  Onların önlerini her **طمرة** sevk eder;
  **جرداء**; **الأعزاب**ın sopası gibi.

Ve **النواجذ** burada: **الضواحك**tır; bunu el-Herevî tercih etti.

**وظريب**—**أمير** gibi—bir yer adıdır; Benî Tayyi’ için, iki dağa inmelerinden önceki menzildi. Üsâme b. Lüeyy b. el-Ğavs b. Tayyi’ dedi:
  **ظريبا**yı, unutulan bir **حبيب** gibi kıl;
  Her kavim için bir sabah ve bir akşam vardır.

Bu, Yâkût’un Mu‘cem’inde, Tayyi’in iki dağa inişini zikrederken böyledir. Denir: **ظرب به**—**فرح** gibi—yapıştığı zaman. Ve **ظريبة**—**جهينة** gibi—bir yer adıdır; es-Sâğânî bunu nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B1%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ظَرِبَ بِهِ
1 ظَرِبَ بِهِ ذ , aor. ظَرَبَ , He, or it, stuck, adhered, or clave, to him, or it. (K.)

ظُرِّبَتِ الحَوَافِرُ
2 ظُرِّبَتِ الحَوَافِرُ ذ , inf. n. تَظْرِيبٌ, The solid hoofs became hard and strong. (T, K.)

ظَرِبٌ
ظَرِبٌ ذ A stone projecting (Lth, T, M, Msb, K) from a mountain or from rugged ground (Lth, T) and having a sharp point: (Lth, T, M, K:) or an expanded mountain, (M, K, TA,) accord. to some, that is not high: (TA:) or a small mountain: (M, K:) or a small hill: (T, S, Msb:) pl. ظِرَابٌ (T, S, M, Msb, K) and أَظْرُبٌ, (Nh, TA,) [the latter a pl. of pauc.,] the former pl. of a rare kind, for by rule it should be أَظْرَابٌ, and it seems as though they had imagined the sing. to be ظَرْبٌ, and so made the pl. like سِهَامٌ, pl. of سَهْمٌ: (Msb, TA:) or, accord. to En-Nadr, ظَرِبٌ signifies the smallest of [hills such as are termed] آكَام, and the sharpest in stones, all its stones being sharp like knives, the white thereof and the black and of every colour: and the pl. is أَظْرَابٌ. (T.) [See also this pl. below.]

ظُرُبٌّ
ظُرُبٌّ ذ Short, and thick, (M, K, TA,) and fleshy: (Lh, TA:) or a short and fleshy man. (S.)

ظَرْبَى
ظَرْبَى ذ and ظِرْبَى: see ظَرِبَانٌ, in three places.

ظِرْبَآء
ظِرْبَآء ذ and ظَِرِبَآء: see the next paragraph, in four places.

ظَرِبَانٌ
ظَرِبَانٌ ذ (S, M, Msb, K, &c.) and ظِرْبَانٌ (AA, AZ, Msb, TA) and ظَرْبَانٌ (IJ, TA) and ↓ ظِرَبَآءُ (M, CK, TA, or ↓ ظِرْبَآء or ↓ ظِرِبَآء accord. to two different copies of the K) A small, stinking beast, (AZ, S, M, Msb, K,) resembling a cat, (AZ, S, M, K,) or resembling a short Chinese dog, (Msb,) or resembling an ape or a monkey, (AA, T, M, TA,) or above the whelp of a dog, (El-Mustaksee, TA,) that often emits a noiseless wind from the anus; (M, Msb, * TA;) said by Az, on the authority of the handwriting of AHeyth, to be a beast that has small legs, their length being that of half a finger, but which is broad, its breadth being equal to the space measured by the extension of the thumb and the little finger, or of the thumb and the fore finger, and its length being a cubit, having a compact head, and its ears [for ادناه, in my original, I read أُذُنَاهُ] being like the cat's; (TA;) it is small and short in the ears, (أَصْلَمُ الأُذُنَيْنِ, M, Msb,) or having a stoppage of the ears, (أَصَمُّ الاذنين, TA,) its earholes [only] hearing a confused, or humming, or ringing, sound; (M, TA;) long in the snout, [but El-Farezdak speaks of it as having a short nose, as is shown in the S,] black in the back, white in the belly; (M, Msb, TA;) it is said that its back is [or rather contains] one single bone, without any قَفَص [or cage-formed structure of ribs, &c.], and that the sword has no effect upon it by reason of the hardness of its skin, unless striking its nose: (TA:) the pl. is ظَرَابِينُ, (M, K,) or ظَرَابِىُّ, (AZ, T, S, Msb,) sometimes, (S,) or this latter also, (M, K,) as though it were pl. of ظِرْبَآء, (S,) or the first ى is a substitute for the ا [of the sing. ظَرِبَانٌ] and the second for the ن, (M,) and (quasi-pl. ns., M, K) ↓ ظِرْبَى (AZ, T, M, Msb, K) and ↓ ظِرْبَآءُ, (M, K,) or ↓ ظِرْبَى, is a pl. like حِجْلَى pl. of حَجَلٌ, (S, TA,) and these two are [said to be] the only pls. of this measure, (AHei, TA,) and Lth and AHeyth say that ظِرْبَآءُ is incorrect, and is rightly ↓ ظِرْبَى. (T, TA.) A poet says, (namely, 'Abd-Allah Ibn-Hajjáj Ez-Zebeedee, M, TA,)
أَلَا أَبْلِغَا قَيْسًا وَخِنْدِفَ أَنَّنِى
ضَرَبْتُ كَثِيرًا مَضْرِبَ الظَّرِبَانِ
[Now tell ye Keys and Khindif that I have struck Ketheer in the place of striking of the ظربان], meaning that he had struck Ketheer Ibn-Shiháb (S, M, TA) El-Medh-hijee upon his face; for the ظربان has a line, or long mark, upon his face; and he likens the blow that he inflicted upon his face to that mark: [see مَضْرِبٌ:] and the same words of the latter hemistich, except that عُبَيْدًا is substituted in them for كَثِيرًا, occur in a verse of Asad Ibn-Nághisah, who slew 'Obeyd by order of En-Noamán. (TA.) One says, فَسَا بَيْنَنَا الظَّرِبَانُ, (S,) or بَيْنَهُم, (Msb, K,) [lit. The ظربان emitted a noiseless wind from its anus among us, or among them,] a prov., (S,) meaning that we, or they, became disunited, and alienated, one from another: [for] when this animal emits a noiseless wind from its anus in the garment of a man, the stink does not go away until the garment wears out: (S, Msb, K:) the Arabs of the desert assert that it does so in the garment of him who hunts it: (S:) and it is said to do so in the hole of the [lizard called] ضَبّ, which, being stupified by the foulness of the stink, is taken and eaten by it. (M, K, TA.) One says also, تَشَاتَمَا فَكَأَنَّمَا جَزَرَا بَيْنَهُمَا ظَرِبَانًا [They reviled each other, and it was as though they slaughtered between them a ظربان]: the foulness of their reviling being likened to the stink of that animal. (M, TA.) And يَتَنَازَعَانِ جِلْدَ الظَّرِبَانِ They two contend in pulling at the skin of the ظربان, meaning (assumed tropical:) they revile each other: (M, TA:) and يَتَمَاشَنَانِ جِلْدَ الظَّرِبَانِ They wipe their hands together upon the skin of the ظربان, [likewise] meaning (assumed tropical:) they revile each other. (IAar, T, TA.)

الأَظْرَابُ
الأَظْرَابُ ذ [accord. to some] signifies Four teeth behind the نَوَاجِذ [or other grinders; app. meaning, of a horse]: (K:) or the sockets (أَسْنَاخ) of the teeth: (S, K:) [and it is said that] أَظْرَابُ اللِّجَامِ signifies the knots that are at the extremities of the bit. (M, TA.) J cites the following verse, ascribing it to 'Ámir Ibn-Et-Tufeyl,
وَمُقَطِّعٍ حَلَقَ الرِّحَالَةِ سَابِحٍ
بَادٍ نَوَاجِذُهُ عَنِ الأَظْرَابِ
[thus in the S, (but in the M and TA عَلَى الأَظْرَابِ,) as though meaning And breaking in pieces the rings of the girth of the saddle, running with the fore legs well stretched forth, his grinders appearing from the sockets]: but IB says, [following the reading in the M and TA,] the verse is by Lebeed; and the poet is describing a horse that breaks in pieces the rings of the saddle by his springing forward, and whose grinders (نَوَاجِذُهُ) appear when he treads upon the [stones, or hills, called] ظِرَاب: [see ظَرِبٌ, of which both ظِرَابٌ and أَظْرَابٌ are said to be pls.:] also that the right reading is وَمُقَطِّعٌ [and سَابِحٌ]: and by the نواجذ are meant the ضَوَاحِك [or teeth next behind the canine teeth], accord. to Hr. (TA.)

حَوَافِرُ مُظَرَّبَةٌ
حَوَافِرُ مُظَرَّبَةٌ ذ [accord. to the TA مُظَرِّبَةٌ, but this is evidently a mistake (see 2),] means [Solid hoofs] that have become hard and strong: (K, TA:) [but] accord. to El-Mufaddal, المُظَرَّبُ, like مُعَظَّم [in measure], signifies الَّذِى قَدْ لَوَّحَتْهُ الظِّرَابُ [app. meaning that which the stones, or hills, called ظِرَاب have altered, or, perhaps, heated, in its treading upon them]. (TA.)

##### Türkçe

**ظَرِبَ بِهِ**
1 **ظَرِبَ بِهِ** ذ , muzâri‘i **ظَرَبَ** , O, veya o, ona, veya ona, saplandı, yapıştı, yahut tutundu. (K.)

**ظُرِّبَتِ الحَوَافِرُ**
2 **ظُرِّبَتِ الحَوَافِرُ** ذ , mastar ismi **تَظْرِيبٌ**, Katı toynaklar sert ve güçlü oldu. (T, K.)

**ظَرِبٌ**
**ظَرِبٌ** ذ Dağdan veya engebeli yerden (Lth, T) dışarı çıkıntı yapan (Lth, T, M, Msb, K) ve sivri bir ucu bulunan bir taş: (Lth, T, M, K:) yahut bazılarına göre yüksek olmayan genişlemiş bir dağ: (TA:) yahut küçük bir dağ: (M, K:) yahut küçük bir tepe: (T, S, Msb:) çoğulu **ظِرَابٌ** (T, S, M, Msb, K) ve **أَظْرُبٌ**, (Nh, TA,) [ikincisi azlık çoğuludur,] birincisi nadir bir türün çoğuludur; çünkü kaideye göre **أَظْرَابٌ** olmalıydı; ve sanki tekili **ظَرْبٌ** diye tasavvur etmişler de çoğulu **سِهَامٌ** gibi yapmışlar; **سِهَامٌ**, **سَهْمٌ**’ün çoğuludur: (Msb, TA:) yahut En-Nadr’a göre **ظَرِبٌ**, [**آكَام** diye adlandırılan] tepelerin en küçüğünü ve taşlarda en sivri olanı ifade eder; bütün taşları bıçaklar gibi sivridir; onun beyazı ve siyahı ve her renkten olanı: ve çoğulu **أَظْرَابٌ**’dır. (T.) [Bu çoğula aşağıda da bak.]

**ظُرُبٌّ**
**ظُرُبٌّ** ذ Kısa ve kalın, (M, K, TA,) ve etli: (Lh, TA:) yahut kısa ve etli bir adam. (S.)

**ظَرْبَى**
**ظَرْبَى** ذ ve **ظِرْبَى**: üç yerde **ظَرِبَانٌ**’a bak.

**ظِرْبَآء**
**ظِرْبَآء** ذ ve **ظَِرِبَآء**: dört yerde bir sonraki paragrafa bak.

**ظَرِبَانٌ**
**ظَرِبَانٌ** ذ (S, M, Msb, K, &c.) ve **ظِرْبَانٌ** (AA, AZ, Msb, TA) ve **ظَرْبَانٌ** (IJ, TA) ve ↓ **ظِرَبَآءُ** (M, CK, TA, yahut K’nın iki farklı nüshasına göre ↓ **ظِرْبَآء** veya ↓ **ظِرِبَآء**) Küçük, pis kokulu bir hayvan, (AZ, S, M, Msb, K,) kediye benzeyen, (AZ, S, M, K,) yahut kısa bir Çin köpeğine benzeyen, (Msb,) yahut bir maymuna veya bir munkey’e benzeyen, (AA, T, M, TA,) yahut köpek yavrusundan büyük, (El-Mustaksee, TA,) ki çoğu kez anüsten sessiz bir yel çıkarır; (M, Msb, * TA;) Az tarafından, AHeyth’in el yazısına dayanarak, küçük bacakları olan bir hayvan olduğu söylenmiştir; onların uzunluğu yarım parmak kadardır; fakat geniştir; genişliği başparmak ile serçe parmağın, yahut başparmak ile işaret parmağın açılmasıyla ölçülen mesafeye eşittir; ve uzunluğu bir arşındır; sıkı bir başı vardır; ve kulakları [aslî nüshamda **ادناه** yerine **أُذُنَاهُ** okurum] kedininki gibidir; (TA;) kulaklarda küçük ve kısadır, (**أَصْلَمُ الأُذُنَيْنِ**, M, Msb,) yahut kulaklarda tıkanıklığı olan, (**أَصَمُّ الاذنين**, TA,) kulak delikleri [yalnızca] karışık, yahut uğultulu, yahut çınlayan bir ses işitir; (M, TA;) burunda uzundur, [fakat El-Farezdak onun kısa burunlu olduğunu söyler; S’de gösterildiği üzere,] sırtında siyah, karnında beyazdır; (M, Msb, TA;) denilir ki sırtı [yahut daha doğrusu içinde] tek bir kemiktir, herhangi bir **قَفَص** [yahut kafes biçimli kaburga vb. yapısı] olmaksızın; ve derisinin sertliği sebebiyle, burnuna vurmadıkça, kılıcın ona tesiri yoktur: (TA:) çoğulu **ظَرَابِينُ**’dur, (M, K,) yahut bazen, (S,) **ظَرَابِىُّ**’dir, (AZ, T, S, Msb,) yahut bu ikincisi de, (M, K,) sanki **ظِرْبَآء**’ın çoğuluymuş gibi; (S,) yahut birinci **ى**, tekil **ظَرِبَانٌ**’daki **ا**’nın bedelidir ve ikincisi **ن**’nin bedelidir; (M,) ve (şibh-çoğul isimler, M, K) ↓ **ظِرْبَى** (AZ, T, M, Msb, K) ve ↓ **ظِرْبَآءُ**, (M, K,) yahut ↓ **ظِرْبَى**, **حِجْلَى** gibi bir çoğuldür; **حِجْلَى**, **حَجَلٌ**’ün çoğuludur; (S, TA,) ve bu ikisi bu veznin [söylenen] tek çoğullarıdır; (AHei, TA,) ve Lth ile AHeyth, **ظِرْبَآءُ**’un yanlış olduğunu, doğrusunun ↓ **ظِرْبَى** olduğunu söylerler. (T, TA.) Bir şair der ki, (yani, ‘Abd-Allah Ibn-Hajjáj Ez-Zebeedee, M, TA,)
أَلَا أَبْلِغَا قَيْسًا وَخِنْدِفَ أَنَّنِى
ضَرَبْتُ كَثِيرًا مَضْرِبَ الظَّرِبَانِ
[Şimdi Keys’e ve Khindif’e haber verin ki ben Ketheer’i **الظَّرِبَان**’ın vurma yerine vurdum], yani Ketheer Ibn-Shiháb’ı (S, M, TA) El-Medh-hijee’yi yüzüne vurmuştu; çünkü **الظَّرِبَان**’ın yüzünde bir çizgi, yahut uzun bir iz vardır; ve onun yüzüne indirdiği darbeyi o ize benzetir: [**مَضْرِبٌ**’e bak:] ve aynı sözler, son mısraın ikinci yarısında, yalnız **كَثِيرًا** yerine **عُبَيْدًا** ikame edilmesi dışında, En-Noamán’ın emriyle ‘Obeyd’i öldüren Asad Ibn-Nághisah’ın bir beytinde vârid olur. (TA.) Denir: **فَسَا بَيْنَنَا الظَّرِبَانُ**, (S,) yahut **بَيْنَهُم**, (Msb, K,) [lafzen: **الظَّرِبَان** aramızda, yahut aralarında, anüsten sessiz bir yel çıkardı,] bir darb-ı meseldir, (S,) mânâsı: biz, yahut onlar, birbirimizden ayrıldık ve birbirimize yabancılaştık: çünkü bu hayvan bir adamın elbisesinde anüsten sessiz bir yel çıkardığında, elbise eskimeden koku gitmez: (S, Msb, K:) çöl Arapları, onu avlayanın elbisesinde bunu yaptığını iddia ederler: (S:) ve denilir ki [**ضَبّ** denilen] kertenkele’nin deliğinde de bunu yapar; o da kokunun pisliğiyle sersemleyince, onu yakalar ve yer. (M, K, TA.) Yine denir: **تَشَاتَمَا فَكَأَنَّمَا جَزَرَا بَيْنَهُمَا ظَرِبَانًا** [İkisi birbirine sövdü; sanki aralarında bir **ظَرِبَان** boğazladılar]: sövüşmelerinin pisliği, o hayvanın kokusuna benzetilmiştir. (M, TA.) Ve **يَتَنَازَعَانِ جِلْدَ الظَّرِبَانِ** İkisi **الظَّرِبَان**’ın derisini çekiştirmede çekişir; mânâsı (farazî mecaz): birbirlerine söverler: (M, TA:) ve **يَتَمَاشَنَانِ جِلْدَ الظَّرِبَانِ** İkisi ellerini **الظَّرِبَان**’ın derisi üzerinde birbirine sürter; [aynı şekilde] mânâsı (farazî mecaz): birbirlerine söverler. (IAar, T, TA.)

**الأَظْرَابُ**
**الأَظْرَابُ** ذ [bazılarına göre] **نَوَاجِذ**’in arkasındaki dört dişi ifade eder [yahut diğer azı dişleri; görünüşe göre, atın]: (K:) yahut dişlerin yuvaları (**أَسْنَاخ**): (S, K:) [ve denilir ki] **أَظْرَابُ اللِّجَامِ**, gemin uçlarındaki düğümleri ifade eder. (M, TA.) J şu beyti nakleder, onu ‘Ámir Ibn-Et-Tufeyl’e nisbet ederek,
وَمُقَطِّعٍ حَلَقَ الرِّحَالَةِ سَابِحٍ
بَادٍ نَوَاجِذُهُ عَنِ الأَظْرَابِ
[S’de böyle; (fakat M ve TA’da **عَلَى الأَظْرَابِ**,) sanki mânâ: eyerin kolanının halkalarını parça parça eden, ön ayakları iyice uzanmış koşan, azıları yuvalardan görünen]: fakat IB der ki, [M ve TA’daki kıraati izleyerek,] beyit Lebeed’indir; ve şair, ileri atılışıyla eyerin halkalarını parça parça eden bir atı tasvir etmektedir; ve onun azıları (**نَوَاجِذُهُ**) [taşlar yahut tepeler diye adlandırılan] **ظِرَاب** üzerine bastığında görünür: [**ظَرِبٌ**’e bak; onun için hem **ظِرَابٌ** hem **أَظْرَابٌ** çoğul denilmiştir:] ayrıca doğru kıraat **وَمُقَطِّعٌ**’dur [ve **سَابِحٌ**]: ve **نواجذ** ile kastedilen, Hr’a göre **ضَوَاحِك**’tir [yahut köpek dişlerinin hemen arkasındaki dişler]. (TA.)

**حَوَافِرُ مُظَرَّبَةٌ**
**حَوَافِرُ مُظَرَّبَةٌ** ذ [TA’ya göre **مُظَرِّبَةٌ**, fakat bu açıkça bir hatadır (2’ye bak),] [katı toynaklar] sertleşmiş ve güçlenmiş olanlar demektir: (K, TA:) [fakat] El-Mufaddal’a göre **المُظَرَّبُ**, vezin bakımından **مُعَظَّم** gibi, **الَّذِى قَدْ لَوَّحَتْهُ الظِّرَابُ**’ı ifade eder [görünüşe göre mânâ: **ظِرَاب** diye adlandırılan taşların yahut tepelerin, onların üzerinde yürümesiyle, onu değiştirdiği; yahut belki ısıttığı]. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B1%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ظَرِبَ
ظَرِبَ A ( n. ac. ظَرَب 4 )
a.  [ Bi ], Stuck, adhered to; was attached to.

ظَرِب
ظَرِب 5 , ( pl. أَظْرُب 16 ,  ظِرَاْب 23 ),
a.  Projecting rock, ledge.

b.  Knoll, mound.

ظَرِبَان
ظَرِبَان ( pl. ظِرْبَى 2ya ,  ظَرَاْبِيّ 22yi &
a.  ظَرَابِيْن ), Polecat.

##### Türkçe

**ظَرِبَ**
**ظَرِبَ** A (isim-iş. **ظَرَب** 4)
a. [Bi], saplandı, yapıştı; ilişti.

**ظَرِب**
**ظَرِب** 5, (çoğ. **أَظْرُب** 16, **ظِرَاْب** 23),
a. Dışarı doğru çıkıntı yapan kaya, kaya çıkıntısı.

b. Tepecik, tümsek.

**ظَرِبَان**
**ظَرِبَان** (çoğ. **ظِرْبَى** 2ya, **ظَرَاْبِيّ** 22yi &
a. **ظَرَابِيْن**), sansargillerden bir hayvan (polecat).
