# ظرب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B1%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D8%B1%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ظرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B1%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ظرب

الظرب ككتف: ما نتأ من الحجارة وحد طرفه، هكذا ذكره ابن السيد في الفرق. أو الجبل المنبسط ليس بالعالي، كذا قيده بعضهم أو الصغير. والظرب: الرابية الصغيرة. ج ظراب ككتاب، وزاد في النهاية: وأظرب كأفلس. وفي المصباح عن ابن السراج أن قياسه أفعال، وكأنهم توهموا مخففا كسهم وسهام، وهو ظاهر، لأنهم لم يذكروا في مفردات فعال بالكسر ككتف، على كثرة مفرداته، قاله شيخنا. وفي حديث الاستسقاء اللهم على الظراب والآكام فسرها أهل الغريب بالمعنى الثاني، وهكذا في النهاية والفائق وابن السيد، بالأول. وقال الشاعر:
  إن جنبي عن الفراش لنابـي                      كتجافي الأسر فوق الظراب
  من حديث نمى إلي فما تـر                      قأ عيني ولا أسيغ شرابـي
  من شرحبيل إذ تعـاوره الأر                      ماح في حال صبوة وشباب والأسر: البعير الذي في كركرته دبرة. الظرب: اسم رجل، وهو الظرب بن الحارث بن فهر القرشي، والد عامر أحد حكام العرب وحكمائهم. الظرب: فرس للنبي صلى الله عليه وسلم وروي بفتح فسكون، على النقل والتخفيف. وأما الذي في نور النبراس أنه ككتاب فهو وهم وتصحيف، كما قاله شيخنا، وهو من أشهر خيله صلى الله عليه وسلم وأعرافها، سمي بذلك لكبره أو لسمنه أو لقوته وصلابته أي تشبيها له بالجبيل. قالوا: أهداه له صلى الله عليه وسلم فروة بن عمرو الجذامي أو ربيعة بن أبي البراء أو جنادة بن المعلى وكان حاضرا في غزوة المريسيع معه، صلى الله عليه وسلم. الظرب: بركة بين القرعاء وواقصة. وظرب لبن بضم فسكون : ع. الظرب كالعتل: القصير الغليظ اللحيم، عن اللحياني، وأنشد:
  يا أم عبد الله أم العبد
  يا أحسن الناس مناط العقد
  لا تعدليني بظرب جعد الظربان كالقطران. وفي المصباح: والظربان على صيغة المثنى والتخفيف، بكسر الظاء وسكون الراء، لغة. قلت: رواه أبو عمرو، ورواه أيضا شمر عن أبي زيد، وزاد: وهي الظرابي بغير نون ونقل شيخنا عن ابن جنى في المحتسب سكون الراء مع فتح الراء أيضا : دويبة كالهرة ونحوها، قاله أبو زيد وقيل: شبيه بالقرد، قاله أبو عمرو وابن سيده، وقيل بالكلب الصيني القصير، كذا في المصباح. منتنة الرائحة، كثيرة الفسو، وقيل: هو فوق جرو الكلب، كذا في المستقصى. وقال الأزهري: قرأت بخط أبي الهيثم قال: الظربان: دابة صغير القوائم، يكون طول قوائمه قدر نصف إصبع، وهو عريض يكون عرضه شبرا أو فترا، وطوله مقدار ذراع وهو مكربس الرأس أي مجتمعه، قال: وأذناه كأذني السنور كالظرباء على فعلاء، بكسر العين؛ عن أبي زيد. وقال أبو الهيثم: هو مقصور على هذا المثال، قيل: هي دابة شبه القرد أصم الأذنين، صماخاه يهويان، طويل الخرطوم، أسود السراة، أبيض البطن، ويقال: إن ظهره عظم واحد بلا قفص، لا يعمل فيه السيف لصلابة جلده إلا أن يصيب أنفه ج ظرابين قال أبو زيد: والأنثى ظربانه قد تحذف النون من الجمع. قال البعيث:
  سواسية سود الوجوه كأنـهـم                      ظرابي غربان بمجرودة محل

  وقد تقدم أنه من رواية شمر عن أبي زيد. روي أيضا ظربى، الراء جزم روى أيضا ظرباء، بكسرهما على فعلاء ممدود. وقال أبو الهيثم: هو الظربى مقصور، والظرباء ممدود لحن، وأنشد قول الفرزدق:
  فكيف تكلم الظربى عليها                      فراء اللؤم أربابا غضابا قال: والظربى على غير معنى التوحيد. قال أبو منصور: وقال الليث: هو الظربى مقصور كما قال أبو الهيثم، وهو الصواب: اسمان للجمع وقال عبد الله بن حجاج الزبيدي التغلبي:
  ألا أبلغا قيسا وخنـدف أنـنـي                      ضربت كثيرا مضرب الظربان يعني كثير بن شهاب المذحجي. وقوله: مضرب الظربان أي ضربته في وجهه، وذلك أن للظربان خطا في وجهه، فشبه ضربته في وجهه بالخط الذي في وجه الظربان، ومن رواه: ضربت عبيدا، فليس هو لعبد الله بن حجاج، وإنما هو لأسد بن ناعصة، وهو الذي قتل عبيدا بأمر النعمان والبيت:
  ألا أبلغا فتـيان دودان أنـنـي                      ضربت عبيدا مضرب الظربان
  غداة توخى الملك يلتمس الحـيا                      فصادف نحسا كان كالدبـران وقال الأزهري: جمع الظربان الظربى، وقيل: الظربى الواحد، وجمعه ظربان أي بكسر فسكون. وعن ابن سيده: والجمع ظرابين وظرابي الياء بدل من الألف، والثانية بدل من النون، والقول فيه كالقول في إنسان، وسيأتي ذكره. وقال الجوهري: الظربى، على فعلى، جمع مثل حجلى جمع حجل، قال الفرزدق:
  وما جعل الظربى القصار أنوفهاإلى الطم من موج البحار الخضارم وربما جمع على ظرابي كأنه جمع ظرباء، وقال:
  وهل أنتم إلا ظرابي مذحـج                      تفاسى وتستنشي بآنفها الطخم

  ويشتم به الرجل فيقال: يا ظربان. ونقل شيخنا عن أبي حيان: ليس لنا جمع على فعلى، بالكسر، غير هذين اللفظين. ويقال: إن أبا الطيب المتنبي لقي أبا علي الفارسي فقال له: كم لنا من الجموع على فعلى، بالكسر، فقال أبو الطيب بديهة: حجلى وظربى، لا ثالث لهما. فما زال أبو علي يبحث: هل يستدرك عليه ثالثا، وكان رمدا فلم يمكن له ذلك حتى قيل: إنه مع كثرة المراجعة ورمد عينيه آل به الأمر إلى ضعف بصره، ويقال: إنه عمي بسب ذلك. والله أعلم. ثم قال، وهي من الغرائب الدالة على معرفة أبي الطيب وسعة اطلاعه، رحم الله الجميع. يقال: فسا بينهم الظربان، أي تقاطعوا قاله الجوهري. ويقال أيضا تشاتما فكأنما جزرا بينهما ظربانا. شبهوا فحش تشاتمهما بنتن الظربان. وقالوا: هما يتنازعان جلد الظربان أي يتسابان، فكأن بينهما جلد ظربان يتناولانه ويتجاذبانه. وعن ابن الأعرابي وهما يتماشنان جلد الظربان، أي يتشاتمان. والمشن: مسح اليدين بالشيء الخشن. ومن أمثالهم المشهورة: أفسى من الظربان. ذكره الميداني في مجمع الأمثال، والزمخشري في المستقصى، وغيرهما، قالوا لأنها إذا فست في ثوب لا تذهب رائحته حتى يبلى الثوب، كذا زعم الأعراب. ويقال: إنها تفسو في أي على باب جحر الضب فيسدر أي يدوخ من خبث رائحته فيصاد فتأكله قاله أبو الهيثم. وقال الميداني: قد عرف الظربان كثرة الفساء من نفسه، وجعله من أحد سلاحه، يقصد جحر الضب وفيه حسوله وبيضه فيأتي أضيق موضع فيه فيسده ببدنه، ويروى: بذنبه، ويحول دبره إليه فلا يفسو ثلاث فسوات حتى يخر الضب مغشيا عليه، ثم يقيم في جحره حتى يأتي على آخر حسوله. والضب إنما يخدع في جحره حتى يضرب به المثل: أخدع من ضب، ويوغل في سربه لشدة طلب الظربان له، نقله شيخنا. وظربت الحوافر أي حوافر الدابة بالضم أي مبنيا للمفعول تظريبا فهي مظربة إذا صلبت واشتدت. وقال المفضل: المظرب، أي كمعظم، الذي قد لوحته الظراب. والأظراب: أربع أسنان خلف النواجذ وأظراب اللجام: العقد التي في أطراف الحديد. الأظراب أيضا: أسناخ الأسنان، قاله الجوهري، وأنشد لعامر ابن الطفيل:
  ومقطع حلق الرحالة سابح                      باد نواجذه عن الأظراب قال ابن بري: البيت للبيد يصف فرسا، وليس لعامر بن الطفيل. وكذلك أورده الأزهري أيضا للبيد. ويقال: يقطع حلق الرحالة بوثوبه، وتبدو نواجذه إذا وطئ على الظراب أي كلح. يقول: هو هكذا وهذه قوته. قال: وصوابه ومقطع بالرفع لأن قبله:
  تهدي أوائلهن كل طـمـرة                      جرداء مثل هراوة الأعزاب والنواجذ ها هنا: الضواحك وهو الذي اختاره الهروي. وظريب كأمير :ع كان منزل بني طيئ قبل نزولهم الجبلين. قال أسامة بن لؤي بن الغوث بن طيئ:
  اجعل ظريبا كحبيب ينسى
  لكل قوم مصبح وممسى كذا في معجم ياقوت عند ذكر طيئ نزول الجبلين. يقال: ظرب به كفرح إذا لصق. وظريبة كجهينة: ع نقله الصاغاني.

### Türkçe

**الظرب** k**كتف**: taşlardan kabarıp çıkan ve ucu sivri olan şey; İbnü’s-Seyyid bunu **الفرق**’te böyle zikretti. Veya yüksek olmayan, yayvan dağ; bazıları onu böyle kayıtladı; yahut küçük olan. Ve **الظرب**: küçük tepe. Çoğulu **ظراب** k**كتاب**; ve **النهاية**’de artırdı: ve **أظرب** k**أفلس**. Ve **المصباح**’ta İbnü’s-Serrâc’dan: onun kıyası **أفعال**’dır; sanki onlar **سهم** ve **سهام** gibi muhaffef (hafifletilmiş) bir şeyi vehmettiler; ve bu açıktır; çünkü onlar, müfredatının çokluğuna rağmen, kesre ile **فعال** müfredlerinde k**كتف** (vezninde) zikretmediler; bunu şeyhimiz söyledi. Ve istiṣḳā (yağmur isteme) hadîsinde: “Allah’ım, **الظراب** ve **الآكام** üzerine (yağdır)”—garîb ehli onu ikinci mânâ ile tefsir etti; ve **النهاية** ve **الفائق** ve İbnü’s-Seyyid’de de böyledir; (onlar ise) birinci (mânâ) ile. Şair dedi ki:
  Şüphesiz yanım döşekten uzaklaşandır                      **الظراب** üzerindeki esîrlerin (bağlıların) uzaklaşması gibi
  Bana ulaşan bir hadisten dolayı, artık                      gözüm ne uyur ne de içeceğimi hazmederim
  Şerḥabîl’den; o sırada ona mızraklar                      çocukluk ve gençlik hâlinde el değiştirerek (vurup) dolaşıyordu
Ve **الأسر**: hörgücünün alt kısmında (karkara’sında) yara olan deve. **الظرب**: bir adamın adıdır; o, Kureyşli **الظرب بن الحارث بن فهر**’dir; Arapların hâkimlerinden ve hikmet sahiplerinden biri olan Âmir’in babasıdır. **الظرب**: Peygamber’in صلى الله عليه وسلم bir atıdır; ve fetha ile sonra sükûn ile rivayet edildi; nakil ve tahfîf üzere. Ama **نور النبراس**’ta onun k**كتاب** olduğu (söylenen) şey, şeyhimizin dediği gibi, vehim ve tashîftir; ve o, صلى الله عليه وسلم’in en meşhur atlarından ve en bilinenlerindendir; büyüklüğünden yahut semizliğinden yahut kuvvetinden ve sertliğinden dolayı, yani onu küçük dağa benzetme yoluyla böyle adlandırıldı. Dediler ki: onu صلى الله عليه وسلم’e Cüzâmî **فروة بن عمرو** yahut **ربيعة بن أبي البراء** yahut **جنادة بن المعلى** hediye etti; ve o, صلى الله عليه وسلم ile birlikte **غزوة المريسيع**’da hazır bulunmuştu. **الظرب**: **القرعاء** ile **واقصة** arasında bir gölcük. Ve **ظرب لبن** (ḍamma ile sonra sükûn): ع. **الظرب** k**العتل**: kısa, kalın, etli; Luḥyânî’den; ve şu beyti okudu:
  Ey Abdullah’ın annesi, ey kulun annesi
  Ey insanların en güzeli, gerdanlığın asıldığı yer
  Beni kıvırcık bir **ظرب** ile denk tutma
**الظربان** k**القطران**. Ve **المصباح**’ta: **الظربان** tesniye sîgası ve tahfîf üzere; **الظاء**’ın kesresi ve **الراء**’ın sükûnu ile; bir lugattır. Dedim: bunu Ebû Amr rivayet etti; Şemmer de Ebû Zeyd’den rivayet etti; ve artırdı: o, nunsuz **الظرابي**’dir. Şeyhimiz, İbn Cinnî’den **المحتسب**’te, **الراء**’ın sükûnunu—**الراء**’ın fethasıyla birlikte de—nakletti: kedi ve benzeri gibi küçük bir hayvancık; bunu Ebû Zeyd söyledi. Ve “maymuna benzer” denildi; bunu Ebû Amr ve İbn Sîde söyledi. Ve “kısa Çin köpeğine (benzer)” denildi; **المصباح**’ta böyledir. Kokusu pis; çok yellenen. Ve “köpek yavrusundan büyüktür” denildi; **المستقصى**’da böyledir. Ezherî dedi ki: Ebû’l-Heysem’in hattıyla okudum; dedi ki: **الظربان**: bacakları küçük bir dabbe; bacaklarının uzunluğu yarım parmak kadar olur; ve enine geniştir; eni bir karış yahut bir karışa yakın olur; boyu bir arşın miktarıdır; ve başı **مكربس**’tir, yani toplanık olanıdır. Dedi ki: ve onun iki kulağı, **السنور**’un iki kulağı gibidir. **الظرباء** **فعلاء** üzere; **العين**’in kesresiyle; Ebû Zeyd’den. Ebû’l-Heysem dedi ki: o, bu misal üzerine maksûrdur. “Maymuna benzer bir dabbedir; iki kulağı sağırdır; iki kulak deliği aşağı sarkar; hortumu uzundur; sırtı siyahtır; karnı beyazdır; ve denilir ki: onun sırtı, kafessiz tek bir kemiktir; derisinin sertliğinden dolayı kılıç ona işlemez; ancak burnuna isabet ederse.” Çoğulu **ظرابين**. Ebû Zeyd dedi ki: dişisi **ظربانه**’dir; cem‘den nûn bazen düşürülür. Bu‘ays dedi ki:
  Yüzleri kara, eşit (kimseler) sanki onlar                      çıplak bir yerde (duran) kargaların **ظرابي**’si
Ve daha önce geçti ki o, Şemmer’in Ebû Zeyd’den rivayetindendir. Yine **ظربى** rivayet edildi; **الراء** cezmdir. Yine **ظرباء** rivayet edildi; ikisinin kesresiyle; medli **فعلاء** üzere. Ebû’l-Heysem dedi ki: o, **الظربى** maksûrdur; **الظرباء** medlidir, lahn (yanlış)tır. Ferazdak’ın sözünü şâhid getirdi:
  Öyleyse onun üzerine **الظربى** nasıl konuşur                      alçaklığın kürkleri, öfkeli efendiler (olarak)
Dedi ki: **الظربى** tevhîd mânâsı üzere değildir. Ebû Mansûr dedi ki: Leys dedi ki: o, Ebû’l-Heysem’in dediği gibi **الظربى** maksûrdur; ve doğru olan budur: cem‘ için iki isimdir. Ve Tağlibî Zübeydî Abdullah b. Haccâc dedi ki:
  Haber ulaştırın Kays’a ve Hındif’e: şüphesiz ben                      **مضرب الظربان** gibi çokça vurdum
Yani Mezhicî Kesîr b. Şihâb’ı. Ve onun sözü: **مضرب الظربان**; yani onu yüzüne vurdum; çünkü **الظربان**’ın yüzünde bir çizgi vardır; böylece yüzüne vuruşunu, **الظربان**’ın yüzündeki çizgiye benzetti. Ve “**ضربت عبيدا**” diye rivayet eden kimseye gelince: o, Abdullah b. Haccâc’a ait değildir; ancak o, Esed b. Nâ‘ısa’nındır; o, Nu‘mân’ın emriyle Ubeyd’i öldüren kimsedir; ve beyit:
  Haber ulaştırın Dûdân’ın iki gencine: şüphesiz ben                      Ubeyd’i **مضرب الظربان** gibi vurdum
  O gün ki hükümdar hayâyı arayıp kastetti                      derken, **الدبران** gibi olan bir uğursuzluğa rastladı
Ezherî dedi ki: **الظربان**’ın cem‘i **الظربى**’dır. Ve “**الظربى** tekildir; cem‘i **ظربان**’dır” denildi; yani kesre ile sonra sükûn ile. İbn Sîde’den: cem‘ **ظرابين** ve **ظرابي**’dir; **الياء** elifin bedelidir; ikincisi nûnun bedelidir; ve bunun hakkındaki söz, **إنسان** hakkındaki söz gibidir; ve onun zikri gelecektir. Cevherî dedi ki: **الظربى** **فعلى** üzeredir; **حجلى**’nın **حجل**’in cemi olması gibi bir cem‘dir. Ferazdak dedi ki:
  Ve **الظربى**’yı, kısa burunlarını                      engin denizlerin dalgasından olan çamura doğru kılmadı
Ve bazen **ظرابي** üzere cem‘ edilir; sanki **ظرباء**’ın cemi gibi. Ve dedi ki:
  Siz ancak Mezhic’in **ظرابي**’sisiniz                      pis kokular çıkarır ve burunlarıyla koklarlar, (o) pis kokulu (şey)i

Ve onunla erkeğe sövülür; şöyle denir: “Ey **ظربان**.” Şeyhimiz, Ebû Hayyân’dan nakletti: “Bizim için **فعلى** vezni üzere, kesre ile, bu iki lafızdan başka cem‘ yoktur.” Ve denir ki: Ebû’t-Tayyib el-Mutenebbî, Ebû Alî el-Fârisî’ye rastladı da ona dedi: “Bizim için **فعلى** vezni üzere, kesre ile, cem‘lerden kaç tane vardır?” Ebû’t-Tayyib derhal: “**حجلى** ve **ظربى**; üçüncüleri yoktur” dedi. Ebû Alî durmadan araştırdı: ona üçüncü birini istidrâk eder mi diye; kendisi remeddli idi, buna imkân bulamadı; nihayet denildi ki: çokça müracaat ve gözlerinin remedi ile iş, onu görme zayıflığına götürdü; ve denir ki: bunun sebebiyle kör oldu. Allah daha iyi bilir. Sonra dedi ki—ki bu, Ebû’t-Tayyib’in bilgisini ve geniş vukûfiyetini gösteren gariplerdendir—Allah hepsine rahmet etsin.

Denir: “Aralarında **الظربان** fesa etti”; yani birbirlerinden ayrıldılar; bunu el-Cevherî söyledi. Yine denir: birbirlerine sövdüler; sanki aralarında bir **ظربان** boğazlamışlar gibi. İkisinın karşılıklı sövüşmelerinin çirkinliğini **الظربان**ın pis kokusuna benzettiler. Ve dediler: “İkisi **الظربان**ın derisini çekiştiriyor”; yani birbirlerine sövüyorlar; sanki aralarında bir **ظربان** derisi var da onu alıp çekiştiriyorlar. İbnü’l-A‘râbî’den: “İkisi **جلد الظربان**ı **يتماشنان**”; yani birbirlerine sövüşüyorlar. **المشن**: elleri kaba bir şeyle silmektir.

Onların meşhur darbımesellerindendir: “**الظربان**dan daha çok fesa eden.” el-Meydânî bunu **مجمع الأمثال**’de, ez-Zemahşerî **المستقصى**’da ve başkaları zikretti. Dediler ki: çünkü o bir elbisede fesa ederse, elbise eskimeden kokusu gitmez; Araplar böyle zannettiler. Ve denir: o, **أي**’de—yani **الضب**ın deliğinin kapısında—fesa eder; o da **يسدر**; yani kokusunun kötülüğünden sersemler; böylece avlanır da onu yer; bunu Ebû’l-Heysem söyledi. el-Meydânî dedi: **الظربان** kendi nefsinden fesanının çokluğunu bilmiştir ve onu silahlarından bir silah kılmıştır: **الضب**ın deliğine kasteder; içinde yavruları ve yumurtası vardır; oradaki en dar yere gelir de onu bedeniyle kapatır; rivayet olunur: kuyruğuyla; ve arkasını ona çevirir; üç fesa etmeden **الضب** baygın düşer; sonra onun deliğinde kalır, ta yavrularının sonuna varıncaya kadar. **الضب** ancak deliğinde aldatılır; hatta onunla darbımesel vurulur: “**ضب**dan daha aldatıcı.” Ve **الظربان**ın onu şiddetle aramasından dolayı deliğinde derinlere gider; şeyhimiz bunu nakletti.

**وظربت الحوافر**; yani binek hayvanının toynakları—zamme ile, yani mef‘ûle binaen—**تظريبا**; o halde o **مظربة** olur; sertleşip katılaştığı zaman. el-Mufaddal dedi: **المظرب**—yani **معظم** gibi—**الظراب**ın onu esmerleştirdiği kimsedir. **الأظراب**: **النواجذ**in arkasında dört diştir. **أظراب اللجام**: demirin uçlarındaki düğümlerdir. **الأظراب** ayrıca: dişlerin kökleridir; bunu el-Cevherî söyledi. Ve Âmir b. et-Tufeyl’e ait olarak şu beyti okudu:
  Ve eyer kayışının halkasını kesen bir yüzücü;
  **الأظراب**dan **نواجذه**i belirgin.

İbn Berrî dedi: Beyit, bir atı vasfeden Lebîd’indir; Âmir b. et-Tufeyl’in değildir. el-Ezherî de onu Lebîd’e nispet ederek böylece rivayet etti. Ve denir: sıçrayışıyla eyer kayışının halkasını keser; **الظراب** üzerine bastığında—yani dişlerini gösterdiğinde—**نواجذه** görünür. Der ki: o böyledir; bu da onun kuvvetidir. Dedi: Doğrusu, öncesinde şu olduğundan dolayı, **ومقطع** merfû‘ ile olmalıdır:
  Onların önlerini her **طمرة** sevk eder;
  **جرداء**; **الأعزاب**ın sopası gibi.

Ve **النواجذ** burada: **الضواحك**tır; bunu el-Herevî tercih etti.

**وظريب**—**أمير** gibi—bir yer adıdır; Benî Tayyi’ için, iki dağa inmelerinden önceki menzildi. Üsâme b. Lüeyy b. el-Ğavs b. Tayyi’ dedi:
  **ظريبا**yı, unutulan bir **حبيب** gibi kıl;
  Her kavim için bir sabah ve bir akşam vardır.

Bu, Yâkût’un Mu‘cem’inde, Tayyi’in iki dağa inişini zikrederken böyledir. Denir: **ظرب به**—**فرح** gibi—yapıştığı zaman. Ve **ظريبة**—**جهينة** gibi—bir yer adıdır; es-Sâğânî bunu nakletti.
