# ظعن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B9%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D8%B9%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ظعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B9%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ظعن

ظَعَنَ يَظْعَنُ ظَعْناً وظَعَناً، بالتحريك، وظُعوناً: ذهب وسار. وقرئ قوله تعالى: يوم ظَعْنِكم، وظَعَنِكم. وأَظْعَنه هو: سَيَّرَه؛ وأَنشد سيبويه:
الظاعِنُونَ ولمَّا يُظْعِنُوا أَحداً،
والقائِلونَ: لمن دارٌ نُخَلِّيها
والظَّعْنُ: سَيْرُ البادية لنُجْعَةٍ أَو حُضُوره ماءٍ أَو طَلَبِ مَرْبَعٍ أَو تَحَوُّلٍ من ماء إلى ماء أَو من بلد إلى بلد؛ وقد يقال لكل شاخص لسفر في حج أَو غزو أَو مَسير من مدينة إلى أُخرى ظاعِنٌ، وهو ضدّ الخافِضِ، ويقال: أَظاعِنٌ أَنت أَم مُقيم؟ والظُّعْنة: السَّفْرَة القصيرة. والظَّعِينَة: الجمل يُظْعَنُ عليه. والظَّعِينة: الهَوْدج تكون فيه المرأَة، وقيل: هو الهودج، كانت فيه أَو لم تكن. والظَّعِينة: المرأَة في الهودج، سميت به على حَدِّ تسمية الشيء باسم الشيء لقربه منه، وقيل: سميت المرأَة ظَعِينة لأَنها تَظْعَنُ مع زوجها وتقيم بإِقامته كالجليسة، ولا تسمى ظَعِينَة إلا وهي في هودج. وعن ابن السكيت: كل امرأَة ظَعِينَةٌ في هودج أَو غيره، والجمع ظَعائنُ وظُعْنٌ وظُعُنٌ وأَظْعانٌ وظُعُناتٌ؛ الأَخيرتان جمع الجمع؛ قال بِشْرُ بن أَبي خازم:
لهم ظُعُناتٌ يَهْتَدِينَ برايةٍ،
كما يَستَقِلُّ الطائرُ المُتَقَلِّبُ
وقيل: كل بعير يُوَطأَُ للنساء فهو ظَعِينة، وإنما سميت النساء ظَعَائِن لأَنَّهنَّ يكنّ في الهَوْادج. يقال: هي ظَعينته وزَوْجُه وقَعِيدته وعِرْسه. وقال الليث: الظَّعِينة الجَمَل الذي يُرْكَب، وتسمى المرأَة ظَعينة لأَنها تركبه. وقال أَبو زيد: لا يقال حُمُول ولا ظُعُنٌ إلاَّ للإِبل التي عليها الهوادج، كان فيها نساء أَو لم يكن. والظَّعينة: المرأَة في الهودج، وإِذا لم تكن فيه فليست بظَعِينة؛ قال عمرو بن كُلْثوم: قِفِي قبلَ التَّفَرُّقِ يا ظَعِينا،
نُخَبِّرْكِ اليَقينَ وتُخْبِرينا
قال ابن الأَنباري: الأَصل في الظعينة المرأَة تكون في هَوْدَجها، ثم كثر ذلك حتى سَمَّوْا زوجة الرجل ظَعِينة. وقال غيره: أَكثر ما يقال الظَّعينة للمرأَة الراكبة؛ وأَنشد قوله:
تَبَصَّرْ خلِيلي، هل تَرَى من ظَعائنٍ
لِمَيَّةَ أَمثالِ النَّخيلِ المَخارِفِ؟
قال: شبه الجمال عليها هوادج النساء بالنخيل. وفي حديث حُنين: فإِذا بهَوازِنَ على بَكْرَةِ آبائهم بظُعُنِهم وشائهم ونَعَمِهم؛ الظُّعُنُ: النساء، واحدتها ظَعينة؛ قال: وأَصل الظَّعِينة الراحلةُ التي يُرْحَلُ ويُظْعَنُ عليها أَي يُسارُ، وقيل: الظَّعِينة المرأَة في الهودج، ثم قيل للهودج بلا امرأَة وللمرأَة بلا هودج ظَعينة. وفي الحديث: أَنه أَعطى حليمة السعدية بعيراً مُوَقَّعاً للظَّعينة أَي للهودج؛ ومنه حديث سعيد بن جُبَيْر: ليس في جَمَل ظعينة صدقةٌ؛ إن روي بالإضافة فالظَّعينة المرأَة، وإن روي بالتنوين فهو الجمل الذي يُظْعَنُ عليه، والتاءُ فيه للمبالغة. واظَّعَنَتِ المرأَة البعير: ركبته. وهذا بعير تَظَّعِنُه المرأَة أَي تركبه في سفرها وفي يوم ظَعْنِها، وهي تَفْتَعِلُه. والظَّعُون من الإِبل: الذي تركبه المرأَة خاصة، وقيل: هو الذي يُعْتَمَلُ ويُحْتَمَل عليه. والظِّعَانُ والظَّعُون: الحَبْل يشدّ به الهودج، وفي التهذيب: يشد به الحمل؛ قال الشاعر:
له عُنُقٌ تُلْوَى بما وُصِلَتْ به،
ودَفّانِ يَسْتاقانِ كلَّ ظِعَانِ
وأَنشد ابن بري للنابغة:
أَثَرْتُ الغَيَّ ثم نَزَعْت عنه،
كما حادَ الأَزَبُّ عن الظِّعَانِ
والظَُّعُنُ والظَّعَنُ: الظّاعِنُون، فالظُّعُن جمع ظاعِنٍ، والظَّعَنُ اسم الجمع؛ فأَما قوله:
أَو تُصْبِحي في الظاعن المُوَلِّي.
فعلى إرادة الجنس. والظِّعْنَة: الحال، كالرِّحْلة. وفرس مِظْعانٌ: سَهْلة السَّير، وكذلك الناقة. وظاعِنَةُ بن مُرٍّ: أَخو تميم، غلبهم قومهم فرَحَلُوا عنهم. وفي المثل: على كُرْه ظَعَنَتْ ظاعِنَةٌ. وذو الظُّعَيْنَةِ: موضع. وعثمان بن مَظْعُونٍ: صاحب النبي، صلى الله عليه وسلم.

### Türkçe

**ظَعَنَ** **يَظْعَنُ** **ظَعْناً** ve **ظَعَناً**, harekeli olarak, ve **ظُعوناً**: gitti ve yürüdü.

Ve Yüce Allah’ın sözü şöyle okunmuştur: **يوم ظَعْنِكم** ve **ظَعَنِكم**. Ve **أَظْعَنه** o (kimse) onu: onu yürüttü;
Sîbeveyh inşad etti:
الظاعِنُونَ ولمَّا يُظْعِنُوا أَحداً،
والقائِلونَ: لمن دارٌ نُخَلِّيها

Ve **الظَّعْنُ**: bedevînin bir otlak arayışı için yahut suya varması için yahut
baharlık yer istemesi için yahut bir sudan bir suya yahut bir beldeden bir beldeye
yer değiştirmesi yürüyüşüdür; ve hac yahut gazâ yahut bir şehirden başka bir şehre yürüyüşte
sefere çıkan her şahıs için **ظاعِنٌ** denilebilir; ve o, **الخافِضِ**’in zıddıdır. Ve denilir: **أَظاعِنٌ** sen misin yoksa **مُقيم** mi? Ve **الظُّعْنة**: kısa seferdir.

Ve **الظَّعِينَة**: üzerine **يُظْعَنُ** olunan devedir. Ve **الظَّعِينة**: içinde kadının bulunduğu **الهَوْدج**’dur; ve denildi: o, **الهودج**’dur; içinde o (kadın) bulunsa da bulunmasa da. Ve **الظَّعِينة**: **الهودج** içindeki kadındır; ona bu ad, şeyin şeye yakınlığından dolayı şeyin adıyla adlandırılması tarzı üzere verilmiştir. Ve denildi: kadın **ظَعِينة** diye adlandırıldı; çünkü o, kocasıyla birlikte **تَظْعَنُ** eder ve onun ikametiyle ikamet eder, **الجليسة** gibi; ve **ظَعِينَة** diye ancak **هودج** içinde iken adlandırılır. İbnü’s-Sikkît’ten: her kadın, **هودج** içinde yahut başka (bir şey) içinde **ظَعِينَةٌ**’dir; cem‘i: **ظَعائنُ** ve **ظُعْنٌ** ve **ظُعُنٌ** ve **أَظْعانٌ** ve **ظُعُناتٌ**; son ikisi cem‘in cem‘idir; Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
لهم ظُعُناتٌ يَهْتَدِينَ برايةٍ،
كما يَستَقِلُّ الطائرُ المُتَقَلِّبُ

Ve denildi: kadınlar için üzerine binilmeye alıştırılan her deve **ظَعِينة**’dir; kadınlar ancak **ظَعَائِن** diye adlandırıldı; çünkü onlar **الهَوْادج** içinde olurlardı. Denilir: o, onun **ظَعينته**’si ve **زَوْجُه**’u ve **قَعِيدته**’si ve **عِرْسه**’dir. Leys dedi: **الظَّعِينة** binek yapılan devedir; kadın da **ظَعينة** diye adlandırılır; çünkü o ona biner. Ebû Zeyd dedi: **حُمُول** da **ظُعُنٌ** da ancak üzerinde **الهوادج** bulunan develer için söylenir; içinde kadınlar bulunsa da bulunmasa da. Ve **الظَّعينة**: **الهودج** içindeki kadındır; eğer içinde değilse **ظَعِينة** değildir; Amr b. Külsûm dedi:
قِفِي قبلَ التَّفَرُّقِ يا ظَعِينا،
نُخَبِّرْكِ اليَقينَ وتُخْبِرينا

İbnü’l-Enbârî dedi: **الظعينة**’de aslolan, **هَوْدَج**’ında bulunan kadındır; sonra bu çoğaldı da erkeğin eşine **ظَعِينة** adını verdiler. Başkası dedi: **الظَّعينة** en çok binen kadın için söylenir; ve onun sözünü inşad etti:
تَبَصَّرْ خلِيلي، هل تَرَى من ظَعائنٍ
لِمَيَّةَ أَمثالِ النَّخيلِ المَخارِفِ؟

Dedi: üzerlerinde kadınların **هوادج**’ları bulunan develeri hurma ağaçlarına benzetti. Ve Huneyn hadîsinde: “Bir de bakarsın ki Hevâzin, babalarının genç devesi üzerinde, **ظُعُنِهم**’leri ve koyunları ve davarlarıyla (gelmişler)”; **الظُّعُنُ**: kadınlardır; onun bir teki **ظَعينة**’dir. Dedi: **الظَّعِينة**’nin aslı, üzerine semer vurulan ve üzerine **يُظْعَنُ** olunan, yani üzerinde yürünülen binek hayvandır; ve denildi: **الظَّعِينة** **الهودج** içindeki kadındır; sonra kadınsız **الهودج**’a ve **هودج**suz kadına **ظَعينة** denildi. Ve hadîste: onun Halîme es-Sa‘diyye’ye **بعيراً مُوَقَّعاً** **للظَّعينة** yani **للهودج** için verdiği (rivayet edilmiştir). Ve ondan Sa‘îd b. Cübeyr hadîsi: “**جَمَل ظعينة**’de sadaka yoktur”; eğer izâfetle rivayet edilirse **الظَّعينة** kadındır; eğer tenvinle rivayet edilirse o, üzerine **يُظْعَنُ** olunan devedir; ve içindeki **التاءُ** mübalağa içindir.

Ve **اظَّعَنَتِ** kadın deveyi: ona bindi. Ve bu, kadının **تَظَّعِنُه** ettiği bir devedir; yani seferinde ve **يوم ظَعْنِها**’sında ona biner; ve o, onu **تَفْتَعِلُ** eder. Ve develerden **الظَّعُون**: kadının özellikle bindiği (deve)dir; ve denildi: o, çalıştırılan ve üzerine yük yüklenen (deve)dir.

Ve **الظِّعَانُ** ve **الظَّعُون**: **الهودج**’u bağlamakla bağlanan iptir; ve **التهذيب**’de: yük onunla bağlanır; şair dedi:
له عُنُقٌ تُلْوَى بما وُصِلَتْ به،
ودَفّانِ يَسْتاقانِ كلَّ ظِعَانِ

Ve İbn Berrî, Nâbiga için inşad etti:
أَثَرْتُ الغَيَّ ثم نَزَعْت عنه،
كما حادَ الأَزَبُّ عن الظِّعَانِ

Ve **الظَُّعُنُ** ve **الظَّعَنُ**: **الظّاعِنُون**’dur; böylece **الظُّعُن** **ظاعِنٍ**’in cem‘idir; ve **الظَّعَنُ** cem‘ ismidir. Şu söze gelince:
أَو تُصْبِحي في الظاعن المُوَلِّي.
cinsin kastedilmesi üzeredir. Ve **الظِّعْنَة**: hâl, **الرِّحْلة** gibi. Ve **فرس مِظْعانٌ**: yürüyüşü kolay (attır); ve aynı şekilde dişi deve. Ve **ظاعِنَةُ بن مُرٍّ**: Temîm’in kardeşidir; kavimleri onlara galip geldi de onlardan göç ettiler. Ve meselde: “**على كُرْه ظَعَنَتْ ظاعِنَةٌ**.” Ve **ذو الظُّعَيْنَةِ**: bir yerdir. Ve **عثمان بن مَظْعُونٍ**: Peygamber’in, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, sahâbîsidir.
