# ظفر (ظ-ف-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D9%81%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Size zafer kazandırdı

- Harfler: ظ - ف - ر
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَظْفَرَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B8%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَلَكُمْ | Size zafer kazandırdı | 1 | 1 | [48:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1/ayet/48:24.md) |
| [ظُفُرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1/siga/%D8%B8%D9%8F%D9%81%D9%8F%D8%B1%D9%8D.md) | فُعُلٍ | Tırnak | 1 | 1 | [6:146](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1/ayet/6:146.md) |

## Mücavir kökler — 23 mücavir (33 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · İkisinin iç yağı
2. [مكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Kemik iliği demektir
3. [حوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Haveye, hyy’den dönüşmüştür
4. [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Bulanık su demektir
5. [بقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sığır
6. [غنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ğanem Koyun sürüsü demektir
7. [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Avuç demektir
8. [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Batın karın demektir
9. [هود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Hidayet”in değişik söylenişidir
10. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haml: İple yüklenen yük demektir
11. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Arka demektir
12. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hiram keçe demektir
13. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Buğa boğa demektir
14. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
15. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sahip
16. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · El ve kol demektir
17. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Büyük
18. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
19. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
20. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Baid uzak demektir
21. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
22. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
23. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ظفر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B2.md), [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md), [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [خيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Tırnak, sert uzuv, bir şeye tırnağını geçirip kavramak ve onda iz bırakacak güçte olmak |
| Çekirdek Özet 2 | Hasmı veya nesneyi tam hâkimiyet altına alarak üstünlük ve kesin başarı elde etmek |
| Çekirdek Özet 3 | Meşru müdahale vasıtasıyla hedefe bizzat nüfuz edip kontrolü kalıcı biçimde sağlama |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca askeri-fiziki zafer veya salt tırnak dokusu sanarak, arkasındaki kavrama, kenetlenme ve hakiki hâkimiyet bağını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ظف | Sertleşme, sarma, dış yüzeyde koruyucu veya tutucu bir kabuk oluşturma | ر | Çekirdekteki örtü ve tutunma vasfına hareket, uzama ve etkin kavrayış ekleyerek bir nesneye nüfuz eden ve baskı kuran tırnak veya zafer manasını oluşturmuştur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ظ | Sepet veya çark imgesinin sertleşmiş türevi; keskinleşen sınır, sert muhafaza | Bir yapının dış sınırını oluşturan sert, dayanıklı ve zırh işlevi gören yüzeyi temsil eder (imge türetmedir). |
| ف | Ağız; açıklık, çıkış, kenar | Sınırın uç noktaya uzanmasını, dışa doğru açılmayı ve eylemin yöneldiği açık hedefi simgeler. |
| ر | İnsan başı; tepe, öncülük, hareketin yönü | Hareketi yönlendiren iradeyi, hedefe tam erişimi ve eylemin zirveye ulaşmasını gösterir. |
| ظفر | Sert koruyucu sınırın dışa doğru uzanıp hedefe kilitlenmesi | Canlının en uçtaki sert aletiyle hedefini kavraması, ona nüfuz edip üstün gelmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İnsanda ve hayvanda parmak uçlarındaki sert boynuzsu tabaka (tırnak, pençe); bu organı bir nesneye veya ete batırıp kavramak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd şiirinde yaşlılık ve zaaf tasvirinde kökü şöyle anar: لا كليلٌ دالفٌ من هَرَمٍ / أَرْهَبُ اللّيلَ وَلا كَلُّ الظّفُرْ |
| Erken Arapça kullanım | Bir şeyin olgunluğunu anlamak için tırnak batırmaya ظَفَرَ فِي الشَّيْءِ denilmiş, gözdeki sert perdeye de benzerlikten ötürü ظَفَرَة adı verilmiştir |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Dīvânu Tarafe.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde ظفر kökü, özellikle Güney Sami ve Batı Sami dallarında parmak ucu sertliği, tırnak ve pençe anlamlarıyla köklü bir morfolojik süreklilik gösterir. İbranicede tırnak anlamındaki צִפֹּרֶן (tsipporen) ve Aramicede טִפְרָא (tiphra / tefar) kelimeleri fonetik düzen gereği Arapçadaki ظ harfine karşılık gelen dişsil-ıslıklı ses denklikleriyle doğrudan akrabadır. Süryanicede ܛܦܪܐ (tefro) aynı somut organı bildirir. Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde de tsəfr / tsəfər kökü tırnak ve pençe manasını aynen muhafaza eder. Arapçada bu somut kök, yırtıcı kuşun avını pençesiyle kavramasından hareketle soyut düzlemde hasmına üstün gelme, galip olma ve onu tam hâkimiyetine alma anlamında genişlemiş ve ظَفَر (zafer) kavramını doğurmuştur.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ظفر | Tırnak organından tırnağını hedefe batırma eylemine, oradan da tam galibiyete uzanan iç gelişim | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צִפֹּרֶן, Aramice טִפְרָא, Ge'ez tsəfr | Bütün merkezi ve güney Sami dillerinde boynuzsu uzuv ve pençe ortak mirası | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çeper | Berberice ve Kuşitik dillerde tırnak ve sivri uç bildiren ses öbekleriyle muhtemel paralellikler | Muhtemel |

Kaynak: HALOT, Brockelmann (Grundriss) ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ظفر | Anlamlı | Tırnak, kavrama, üstün gelme | Bir şeye nüfuz edip hâkimiyet kurmak, galebe çalmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [ظرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B1%D9%81.md) | Anlamlı | Kap olmak, incelik, zarafet | Bir şeyi içine alan zarf, kap; davranışta kıvraklık ve zekâ | Kur'an'da geçmez; muhafaza bağı vardır |
| فظر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| فرظ | Anlamlı | Çentik açmak, yarmak | Sert bir nesneyi çizmek, hafifçe yarmak | Kur'an'da geçmez; tırnakla çizme nüansına yakındır |
| رظف | Anlamlı | Kızgın taş | Ateşte kızdırılan taşlar üzerinde et pişirmek veya su ısıtmak | Kur'an'da geçmez |
| رفظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ظفر | Merkez | Hâkimiyet, tam kavrayış | Hasmı veya nesneyi organın nüfuzu gibi bizzat kavramak ve kalıcı kontrol altına almak | Hem tırnak hem kesin başarı |
| [فوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B2.md) | Komşu | Kurtuluş, hedefe erişim | Tehlikeden kurtulup arzulanan nimete kavuşma vurgusu öndedir; hasmı ezme şartı yoktur | Zarardan selamete çıkış |
| [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) | Komşu | Kuvvet üstünlüğü | Güç ve baskı yoluyla karşı tarafı alt etme hareketidir; kavrama veya sahiplenme zorunlu değildir | Salt kuvvet galibiyeti |
| [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) | Komşu | Yardım ile üstünlük | Bir dış desteğin yardımıyla baskıdan kurtulma veya üstün gelme durumudur | Dış destekle gelen galebe |
| [خيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%A8.md) | Zıt | Hüsran, mahrumiyet | Aranan hedefe ulaşamama, eli boş kalma, tutunamama ve başarısızlığa uğrama | Kesin hezimet ve mahrumiyet |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ظفر | Tırnak / Zafer | Hem biyolojik tutucu uzvu hem de üstün gelip ele geçirmeyi kapsar | Kesin |
| Latince | Unguis / Victoria | Tırnak / Galibiyet | Unguis biyolojik organı, victoria ise savaştaki başarıyı karşılar; iki anlam dilde ayrı köklerdedir | Güçlü |
| İngilizce | Nail / Triumph, victory | Tırnak / Zafer, üstünlük | Nail sadece somut organı; triumph ise ezici ve kesin zaferi ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Nagel / Sieg | Tırnak / Zafer | Nagel tırnak dokusunu, Sieg ise mücadeledeki kazanımı verir; kavramsal bağ bölünmüştür | Güçlü |
| Fransızca | Ongle / Victoire | Tırnak / Zafer | Ongle biyolojik parçayı, victoire ise üstün gelme durumunu karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Kluge Etymologisches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَظْفَرَكُمْ | Askeri ve stratejik üstünlük verme, galip kılma | Müslümanların Hudeybiye bağlamında Mekkelilere karşı fiili ve manevi kontrolü sağlaması (Fetih [48:24](https://lisan.digital/tr/ayet/48:24.md)) |
| ظُفُرٍ | Biyolojik tırnak ve tek parça tırnaklı (yarık olmayan) hayvanlar | Yahudilere haram kılınan deve, devekuşu ve benzeri tek tırnaklı hayvanlar bağlamı (En'âm [6:146](https://lisan.digital/tr/ayet/6:146.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi yardım ve takdir | Kulun zaferinin (ظَفَر) müstakil bir güçle mi yoksa Allah'ın izni ve tevfikiyle mi gerçekleştiği | Zaferin nihai failinin Allah olması |
| Fıkıh | Zafere dayalı hak arama (Zafer Meselesi) | Bir kimsenin gasbedilen veya ödenmeyen meşru hakkını borçlunun malından gizlice alabilme cevazı | Hakka bizzat el koyup alma yetkisi |
| Tefsir | Tırnaklı hayvanların tahrimi | En'âm suresindeki ذِي ظُفُرٍ ibaresinin tırnakları ayrık olmayan deve, kaz gibi hayvanları kapsayıp kapsamadığı | Şeriatlar arası ceza ve haramlık tahsisi |
| Hadis | Eş seçimi ve tırnak kesme sünneti | Fıtrat hadislerinde tırnak temizliği; ahlak hadislerinde hayırlı eşi elde etme vurgusu | Fıtri temizlik ve hayra bizzat nail olma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtri arınma ve ilahi inayet | Hakka kenetlenme | Müminin batıla galebe çalması ve fıtrat temizliğini koruması | Kulun ilahi yardım zemininde hakikati sımsıkı kavraması | Güçlü |
| İlmi | Bilgiye erişim ve kavrayış | Kesin delil ile sonuca ulaşma | Şüpheleri izale ederek ilmi meseleyi tam zapturapt altına alma | Araştırmacının hakikati tırnaklarıyla tutar gibi zapt etmesi | Güçlü |
| Siyasi | Hâkimiyet ve otorite | Stratejik üstünlük | Güçler dengesinde karşı tarafı etkisiz kılarak asayişi sağlama | Düşmanı kontrol altına alıp fitneyi önleyen zafer | Güçlü |
| İktisadi | Hak arama ve mülkiyet | Meşru alacağını elde etme | Haksız tasarrufa uğrayan malın hak sahibi tarafından geri alınabilmesi | Fıkıhtaki 'zafer meselesi' uyarınca hakkın doğrudan tahsili | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kilitlenme ve kenetlenme mekanizması | İki sistemin dişlilerinin birbirine geçerek kaymayı sıfırlaması veya biyolojide tutucu uzuvların yüzeye tam yapışması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tam egemenlik ve hukuki yaptırım | Hukuk düzeninin hak ihlalinde bulunan tarafa fiilen müdahale ederek hakkı çekip alması ve kontrolü kurması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bir askeri muharebenin sonucundaki bayrak dikme töreni veya salt biyolojik tırnak parçası olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bir yandan hukuki-şer'i bir sınırlama kriteri (tek tırnaklılar), diğer yandan kan dökülmeksizin sağlanan mutlak stratejik kontrol (Hudeybiye) olarak yer alır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Fetih [48:24](https://lisan.digital/tr/ayet/48:24.md)'teki zaferi kanlı bir imha savaşı gibi görmek; zaferin asıl mahiyetinin karşı tarafı çaresiz ve teslimiyet içinde kontrol altına almak olduğunu ıskalamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Somut bir biyolojik uzuv ile soyut bir hâkimiyet kavramı arasındaki doğrudan kök birliğini göstererek Arap dilinin mana inşa sürecini somutlaştırır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hudeybiye barışını ve savaşsız elde edilen stratejik üstünlüğü anlatan Fetih suresinde ve Yahudilere konulan fıkhi yasakları bildiren En'âm suresinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zaferin her zaman yıkım ve kanla değil, düşmanın eylem alanını tırnak gibi kavrayıp kilit leyerek onu etkisiz hale getirmekle gerçekleştiğini fark ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının parmak ucundaki boynuzsu sert uzuv (tırnak/pençe) ve bu organı bir hedefe batırarak onu sımsıkı kavramak.
- Soyut anlam: Mücadele edilen nesne veya hasım üzerinde karşı konulamaz bir hâkimiyet kurup başarıya bizzat el koymak.
- Sistematik karşılık: Bir iradenin meşru hak veya hedef zemininde karşı unsuru tam kavrayarak kontrol mekanizmasını işletmesi.
- LaTeX modeli: $$Z = A \cap H \implies \nabla P = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $A$ aktörün hamlesini, $H$ ise hedefin direnç sınırını gösterir. Bu iki unsurun tam kesişmesi ($A \cap H$) tırnak gibi nüfuz etmeyi ifade eder; bu durum sağlandığında karşı tarafın direnç gradyanı sıfırlanır ($\nabla P = 0$) ve kesin kontrol (zafer) ortaya çıkar.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D9%81%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:146](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1/ayet/6:146.md) — ظُفُرٍ

وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ

Meal (IK): Yahudi olanlara da bütün tırnaklıları haram kıldık. Sığır ve koyunun iç yağlarını da üzerlerine haram kıldık. Bunlardan sırtlarına ve bağırsaklarına yapışan ve kemiğe karışan müstesnadır. Biz, onları zulümlerinden dolayı cezaya çarptırdık. Biz, elbette sadıklarızdır.

### [Fetih 48:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1/ayet/48:24.md) — أَظْفَرَكُمْ

وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا

Meal (IK): Mekke’nin göbeğinde sizi onlara muzaffer kıldıktan sonra, onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çeken O’dur. Allah; yaptıklarınızı görmekte olandır.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الظّاء والرّاء والفاء معهما
ظ ر ف، ظ ف ر يستعملان
ظرف:
ظَرُفَ يَظْرُفُ ظَرْفاً، هم الظُّرَفاء، وفِتْيةٌ ظُرُوفٌ في الشعر أحسَنُ ونِسْوةٌ ظِراف وظَرائف.
والظَّرْفُ وهو البَراعةُ وذَكاءُ القلب، لا يُوصَفُ به السَّيِّد والشَّيْخ إِلاّ الفِتْيانُ الأزوال، والفَتَياتُ الزّوْلاتُ، ويجُوزُ في الشِّعر ومصدرُه الظَّرافة.
والظَّرْف: وِعاءُ كُلِّ شيءٍ، حتى الإبريق ظرف لما فيه.
والصِّفاتُ نحو أَمام وقُدّام تُسَمَّى ظُرُوفاً، تقول: خَلْفَك زيدٌ، إنَّما انتصب لأنه ظَرْف لِما فيه وهو موضع لغيره.
ظفر:
جماعة الأظفار أظافير، لأنَّ الأَظفار بوَزْن الأَعصار، وتقول: أظافير وأعاصير، وإنْ جاءَ بعض ذلك في الأشعار جازَ كقوله:
حتى تَغامَزَ رَبّاتُ الأخادير
أراد جماعة الأخدار، والأخدار جماعة الخِدْرِ.
ويقال للرجل القليل الأَذَى: إنّه لمَقْلوم الظُّفر.
ويقال: للرجل المَهين الضَّعيف: إِنّه لَكَليلُ الظُّفْر أي لا يُنْكي عَدُوّاً، قال:
لستُ بالفاني ولا كَلِّ الظُّفُرْ
وظَفَر فلان في وَجْهِ فلان إذا غَرَزَ ظُفْره في لَحْمه فَعَقَره، كذلك التَظْفيرُ في القِثّاءِ والبَطيِّخِ ولأشياء كُلِّها، وإنْ قلت: ظَفَره فجائز.
والأّظفار: شيء من العِطْر شَبيهٌ بالظُّفْر مِقْتَلَعٌ من أصله يُجْعَلُ في الدُّخْنةِ لا يفرَدُ منه الواحد، ورُبَّما قالوا: أَظفارةٌ واحدةٌ، وليس بجائزٍ في القياس.
ويجمعونَها على أظافير، وهذا في الطِّيب، وإذا أُفرِدَ شيءٌ من نحوها ينبغي أن يكون ظُفراً وفُوهاً وهم يقولون: أظفار وأظافير وأفواه وأفاويه لهذين العِطْرَين.
والظَّفْرةُ: جُلَيْدَة تَعْشَى العَيْن تَنْبُتُ من تِلْقاءِ المَآقي، ورُبَّما قُطِعَتْ، وإنْ تُرِكَتْ غَشِيَت بَصَرَ العَيْن حتى يَكِلَّ.
ويقال: ظُفِرَ فلانٌ فهو مَظفُورٌ، وعَيْنٌ ظَفِرةٌ، وقد ظَفِرَتْ عَينُه.
والظَّفَرُ: الفَوْزُ بما طالَبْتَ، والفَلَجُ على مَن خاصَمْت، وظَفِرْتُ بفُلانٍ ظَفَراً فأنا ظافِرٌ، وظَفَّر اللَّهُ فلاناً على فُلانٍ، وأظْفَرَه إظفاراً مثلهُ.
وفلانٌ مُظَفَّرٌ أي لا يؤوبُ اِلاّ بالظَّفَر فثُقِّل نَعْتُه للكَثْرةِ والمُبالَغة، وإن قيل: ظَفَّرَ اللَّهُ فلاناً أي جَعَلَه مُظَفَّراً جازَ، وظَفَّرتُ فلاناً تظيراً، أي دَعَوْتُ له بالظَّفَر، وظَفَّرتُه على فُلان: غَلَّبْتُه عليه، وذلك إذا سُئِل: أيُّهما ظَفِرَ فأَخْبَرَ عن واحدٍ غَلَبَ الآخَر فقد ظَفَّره.
وظَفَره بالأظفارِ: خَدَشَه بها.

##### Türkçe

باب **الظّاء** و**الرّاء** و**الفاء** معهما
**ظ ر ف**، **ظ ف ر** kullanılırlar.

**ظرف**:
**ظَرُفَ** **يَظْرُفُ** **ظَرْفاً**; onlar **الظُّرَفاء**’dır. Ve şiirde **فِتْيةٌ ظُرُوفٌ** daha güzel; ve **نِسْوةٌ ظِراف** ve **ظَرائف**.
Ve **الظَّرْفُ** ki o, maharet ve kalbin zekâsıdır; onunla **السَّيِّد** ve **الشَّيْخ** vasfedilmez; ancak **الفِتْيانُ الأزوال** ve **الفَتَياتُ الزّوْلاتُ** (vasfedilir). Şiirde caiz olur; ve onun masdarı **الظَّرافة**’dır.
Ve **الظَّرْف**: her şeyin kabıdır; hatta ibrik, içindekine göre bir **ظرف**tır.
Ve **الصِّفاتُ**; **أَمام** ve **قُدّام** gibi, **ظُرُوفاً** diye adlandırılır. Dersin ki: **خَلْفَك زيدٌ**; ancak o, mansub oldu; çünkü o, içindekine bir **ظَرْف**tır ve başkası için bir yerdir.

**ظفر**:
**الأظفار**’ın cemaatı **أظافير**’dir; çünkü **الأَظفار**, **الأَعصار** veznindedir. Ve dersin ki: **أظافير** ve **أعاصير**; ve bunun bazısı şiirlerde gelirse caiz olur; şu sözü gibi:
حتى تَغامَزَ رَبّاتُ الأخادير
**الأخدار**’ın cemaatını kastetti; ve **الأخدار**, **الخِدْرِ**’in cemaatıdır.
Ve az eziyetli adama denir ki: o, elbette **مَقْلوم الظُّفر**’dür.
Ve hor, zayıf adama denir ki: o, elbette **كَليلُ الظُّفْر**’dür; yani bir düşmana tesir etmez. Dedi ki:
لستُ بالفاني ولا كَلِّ الظُّفُرْ
Ve falan, falanın yüzünde **ظَفَر** etti; onun etine tırnağını batırdığı zaman, onu yaralayıp sakatladı. Aynı şekilde **التَظْفيرُ** hıyarda ve karpuzda ve hepsinde olan şeylerdedir. Ve eğer “**ظَفَره**” dersen, caizdir.
Ve **الأّظفار**: aslı kökünden koparılmış, tırnağa benzer bir koku şeyidir; **الدُّخْنة**’ye konur; ondan bir tek (parça) ayrılmaz. Ve belki dediler: tek bir **أَظفارةٌ**; kıyasta caiz değildir.
Ve onu **أظافير** üzere cemederler; bu, güzel kokudadır. Ve onun benzerinden bir şey tekil yapılırsa, **ظُفراً** ve **فُوهاً** olması gerekir; hâlbuki onlar, bu iki koku için **أظفار** ve **أظافير** ve **أفواه** ve **أفاويه** derler.
Ve **الظَّفْرةُ**: gözün körleştiği bir deri parçasıdır; göz pınarlarının karşısından biter. Belki kesilmiştir; eğer bırakılırsa, gözün görmesini örter; ta ki zayıflayıncaya kadar.
Ve denir: falan **ظُفِرَ**; o hâlde o **مَظفُورٌ**’dur. Ve **عَيْنٌ ظَفِرةٌ**; ve onun gözü **ظَفِرَتْ**.
Ve **الظَّفَرُ**: talep ettiğin şeyle kazanmadır; ve çekiştiğin kimseye karşı üstün gelmedir. “Falanla **ظَفِرْتُ** **ظَفَراً**; ben **ظافِرٌ**im.” Ve Allah falanı falana karşı **ظَفَّر** etti; ve onu **أظْفَرَه** **إظفاراً**; onun benzeri.
Ve falan **مُظَفَّرٌ**dür; yani **الظَّفَر** ile olmaksızın dönmez. Çokluk ve mübalağa için onun sıfatı ağırlaştırıldı. Ve eğer “Allah falanı **ظَفَّرَ** etti” denilirse; yani onu **مُظَفَّراً** kıldı; caiz olur. Ve “falanı **ظَفَّرتُ** **تظيراً**”; yani ona **الظَّفَر** ile dua ettim. Ve “onu falana karşı **ظَفَّرتُ**”: onu ona galip kıldım. Bu, “ikisi arasında hangisi **ظَفِرَ** etti?” diye sorulduğu zaman; birinin ötekine galip geldiğini haber verirse, onu **ظَفَّره** etmiş olur.
Ve onu **بالأظفارِ** **ظَفَره**: onu onlarla tırmaladı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الظُفرُ جمعه أظْفارٌ وأظْفورٌ وأظافيرُ. ابن السكيت: يقال رجلٌ أظْفَرُ بيِّن الظَفَرِ، إذا كانَ طويل الأظفارِ. والظُفْر في السِيَة: ما وراء مَعْقِد الوتَر إلى طرف القوس. ويقال للمَهينِ: هو كليل الظُفُر. والأظْفارُ: كِبار القِرْدان، وكواكبُ صِغار. والظَفَرَةُ بالتحريك: جُلَيدةٌ تغشِّي العين ناتئةٌ من الجانب الذي يلي الأنفَ على بياض العين إلى سوادها، وهي التي يقال لها ظُفْرٌ. وقد ظَفرَتْ عينُه بالكسر تَظْفَرُ ظَفَراً. والظَفَرُ بالفتح: الفَوز. وقد ظَفِرَ بعدوِّهِ وظَفِرَهُ أيضاً، مثل لحق به ولحقه، فهو ظَفِرٌ. قال العُجَير السَلوليُّ يمدح رجلاً:
هو الظَفِرُ الميمونُ إن راحَ أو غدابه الركبُ والتِلْعابَةُ المُتَحَـجِّـبُ
قال الأخفش: وتقول العرب: ظَفِرْتُ عليه، في معنى ظفرت به. وما ظَفِرَتْكَ عيني منذُ زمان، أي ما رأتك. والظَفَرُ: ما اطأنَّ من الأرض وأنبَتَ. وأظْفَرَهُ الله بعدوِّه وظَفَّرَهُ به تَظْفيراً. ورجل مُظَفَّرٌ: صاحبُ دولة في الحرب. والتَظْفيرُ: غَمْز الظُفْرِ في التفاحة ونحوها. ويقال أيضاً ظَفَّرَ النبتُ، إذا طَلَع مقدارَ الظُفْرِ. واظَّفَرَ الرجلُ، أي أعلق ظُفُرَه. وهو افْتَعَلَ فأُدغم. وقال العجّاج يصف بازياً:
شاكي الكَلاليبِ إذا أهْوى اظَّفَرْ
واظَّفَرَ أيضاً بمعنى ظَفِرَ.

##### Türkçe

**الظُفرُ**; çoğulu **أظْفارٌ** ve **أظْفورٌ** ve **أظافيرُ**’dir. İbn es-Sikkît: “**رجلٌ أظْفَرُ** (açık **الظَفَرِ** sahibi bir adam)” denir; uzun tırnaklı olduğu zaman. Ve **الظُفْر** (yayın) **السِيَة**’sinde: kirişin bağlandığı yerin arkasından yayın ucuna kadar olan şeydir. Ve aşağılık kimse için denir: “O, **كليل الظُفُر**’dur.” Ve **الأظْفارُ**: büyük **القِرْدان** (kene)lerdir; ve küçük yıldızlardır. Ve **الظَفَرَةُ** (harekeli): gözün beyazı üzerinde, buruna bitişik taraftan gözün siyahına doğru çıkıntı yapan, gözü örten bir dericiktir; ve ona **ظُفْرٌ** denilen odur. Ve onun gözü **ظَفرَتْ** (kesre ile) **تَظْفَرُ** **ظَفَراً**. Ve **الظَفَرُ** (fetha ile): başarıdır. Ve düşmanına karşı **ظَفِرَ**; ve ona da **ظَفِرَهُ** (denir); “ona yetişti” ve “ona yetişti” gibi; o hâlde o, **ظَفِرٌ**’dir. el-ʿUceyr es-Selûlî bir adamı överken dedi:
هو الظَفِرُ الميمونُ إن راحَ أو غدابه الركبُ والتِلْعابَةُ المُتَحَـجِّـبُ

el-Ahfeş dedi: Araplar der ki: “**ظَفِرْتُ عليه**”, “**ظفرت به**” mânâsında. Ve “**وما ظَفِرَتْكَ عيني منذُ زمان**”, yani: seni görmedi. Ve **الظَفَرُ**: yerden alçalmış olup bitki bitiren şeydir. Ve Allah onu düşmanına karşı **أظْفَرَهُ**; ve onunla onu **ظَفَّرَهُ** **تَظْفيراً**. Ve **رجل مُظَفَّرٌ**: savaşta devlet sahibi (güç sahibi) kimsedir. Ve **التَظْفيرُ**: tırnağı elmaya ve benzerine batırıp sıkmaktır. Ve ayrıca denir: Bitki **ظَفَّرَ**; tırnak miktarı çıktığı zaman. Ve adam **اظَّفَرَ**, yani tırnaklarını taktı (tırnaklarını iliştirdi). Ve o, **افْتَعَلَ**’dır; sonra idğam edildi. el-ʿAccâc bir doğanı vasfederken dedi:
شاكي الكَلاليبِ إذا أهْوى اظَّفَرْ

Ve **اظَّفَرَ** da, **ظَفِرَ** mânâsındadır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ظ ر ف
ظفر ، ظرف
استعمل من وجوهه : ظفر ، ظرف .
( ظرف ) : أخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : يقال إنك لغضيض الطَّرفِ نقي الظَّرف ، قال : الظرف دعاؤه بقول : لست بخائن .
قال الليث : الظرْفُ مَصْدر الظريف وقد ظَرُفَ يَظْرُف وهم الظرفاء وتقول : فِتْيَةٌ ظروف أي ظرفاء ، وهذا في الشعر يحسُن ، ونِسْوة ظِراف وظَرائف . وهُوَ البراعةُ وذكاءُ القلب ، ولا يوصف به السيد ولا الشيخ إنما يوصف به الفِتْيانُ الأَزْوَالُ والفَتَيَات الزَّوْلاتُ ويجوز في الشعر في مصدره الظَّرافَة .
أبو بكر : قال الأصمعي وابن الأعرابي :
الظريف البليغ الجيد الكلام ، وقالا : الظرف في اللسان واحتجا بقول عمر : إذا كان اللص ظريفاً لم يُقْطَعْ معناه ، إذا كان بليغاً جيد الكلام احتجَّ عن نفسه بما يُسقط عنه الحد ، وقال غيرهما : الظريف الحسن الوجه والهيئة .
وقال الكسائي : الظرف يكون في الوجه واللسان يقال : لسان ظريف ووجه ظريف ، وأجاز ما أظْرف لِسانُه ، أظرفُ أم وجْهُهُ ؟ في الاستفهام .
قال الليث : والظرف وِعاءُ كل شيء حتى إن الأبريق ظرف لما فيه ، والصفاتُ في الكلام التي تكون مواضع لغيرها تسمى ظروفاً من نحو أمامَ وقُدّامُ ، وأشباه ذلك تقول : خَلْفك زيدٌ ، إنما انْتَصَبَ لأنه ظَرْف لما فيه ، وهو موضع لغيره وقال غَيْرُه من النحويين : الخليل يُسمِّيها ظُروفاً ، والكسائي يُسمِّيها المَحَالَّ ، والفراءُ يسميها الصِّفات والمعنى واحد ، وَروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الظّرْفُ في اللِّسان والحَلاوة في العَيْنَين والمَلاَحَةُ في الفَم ، والجمالُ في الأَنْف ، وقال مُحمد بن يزيد : الظريفُ مُشْتَقٌ من الظّرْف وهو الوِعاء كأنه جَعَل الظريفَ وِعاء للأدب ومَكارِم الأخلاق ويقال : فلان يَتَظَرَّف وليس بِظَرِيفٍ .
ظفر : قال الليث : الظُّفْر ظُفْر الإصبع وظُفْر الطائِر والجميع الأَظْفار وجمع الأظفار أظافير لأن أظفار بوزن إِعصار ، تقول : أظافيرُ وأعاصيرُ قال : وإن جاءَ ذلك في الشعر جاز كقوله :
حَتَّى تَغَامَزَ رَبَّاتُ الأَخادِيرِ
أراد جماعة الأخدار ، والأخدار جماعة الخِدْر ، ولا يُتكلّم به بالقياس في كلِّ ذلك سواء ، غير أن السمع آنس فإذا ورد على الإنسان شيءٌ لم يَسمعه مُستعملاً في الكلام استوْحَشَ منه فنفَرَ ، وهو في الأشعار جَيِّد جائِزٌ ، ويقال للرجل : إنه لمَقْلُوم الظُّفْر عن أذى الناس ، إذا كان قَليلَ الأَذِيَّة لهم ، ويقال للمَهِينِ الضّعيفِ : إنه لَكَلِيلُ الظُّفرُ لا يَنْكِي عَدُوّاً ، وقال طَرَفة :
لسْتُ بالفَانِي ولا كَلِّ الظُّفُر
ويقال : ظَفَرَ فلانٌ في وجه فلان إذا غَرَزَ ظُفْره في لَحْمه فَعَقَره ، وكذلك التَّطْفِيرُ في القِثَّاء والبِطِّيخ والأشياءِ كلها ، والأَظفارُ شيء من العِطْر أسودُ شبيه بظُفْرٍ مُقتَلَفٍ من أصله يُجْعل في الدُّخْنَة ولا يُفْرَدُ منه الواحدُ ، وربما قال بعضهم : أَظْفَارةٌ واحدةٌ ، وليس بجائزٍ في القياس ويجمعونها على أَظَافِير ، وهذا في الطِّيبِ وإذا أُفْرِدَ شيءٌ من نحوها ينبغي أن يكُون ظُفْراً وفُوهاً وهم يقولون : أَظفارٌ وأظافيرٌ وأفواهٌ وأَفاويهُ لهذين العِطرين ، والظَّفَرةُ جُلَيْدة تُغشِّي العينَ تنبُتُ من تِلقاء المأْقِ ،
وربما قُطِعَتْ ، وإنْ تُركتْ غَشِيَتْ بصرَ العين حتى يَكِلَّ ويقال : ظُفِرَ فلانٌ فهو مَظْفور ، وعين ظَفِرةٌ وقد ظفِرتْ عينُه .
أبو عبيد عن الكسائي : ظَفِرت العينُ إذا كان بها ظَفَرَة ، وهي التي يقال لها : ظَفَرَةٌ وظُفْرٌ .
ابن بُزُرْجَ : ظَفِرتْ عينُه وظَفَرتْ سواء وهي الظَّفَارَةُ ، وأنشد أبو الهيثم :
ما القولُ في عُجَيِّزٍ كالحُمرَة
بِعَيْنِها من البُكاء ظَفَرَة
حَلَّ أبْنُها في السِّجْنِ وَسْط الكَفَرَة
شمر عن الفراء : الظَّفَرَةُ لَحْمَةٌ تَنْبُتُ في الحَدَقة .
وقال غيره : الظّفرة لحم ينبت في بياض العين ، وربما جلّل الحدقة .
وقال الليث : الظَّفَرُ الفوْزُ بما طلبتَ والفَلَجُ على من خاصمتَ ، وتقول : ظَفَّرَ اللَّهُ فُلاناً على فلانٍ ، وكذلك أَظْفَرَه اللَّهُ وظَفِرْتُ به فأنا ظافِرٌ به وهو مَظْفور به .
وتقول : أظْفَرني الله به ، وفلان مُظَفَّر لا يَؤُوب إلا بالظَّفَر فَثُقِّلَ نَعْتُه لَلكثرة والمبالغةِ وإن قيل : ظَفَّرَ اللَّهُ فلاناً أي جَعَله مُظَفَّراً جاز وحسن أيضاً ، وتقول : ظَفَّرَهُ عليه أي غَلَّبَه عليه وذلك إذا سُئِل أيُّهما أظْفَرُ فأَخْبَرَ عن واحدٍ غَلَبَ الآخرَ فقد ظَفَّرهُ .
أبو زيد :
يقال : ما ظَفَرَتْك عَيْنِي منذُ حين أي ما رأَتْكَ منذ حين ، وكذلك ما أَخَذَتْك عيني مُنْذُ حين .
أبو عبيد عن الكسائيّ : إذا طلع النَّبتُ قِيل : قد ظَفَّر تَظْفيراً ، قلت : وهو مأخوذ من الأظفار .
ابن الكسيت يقال : جَزْعٌ ظَفَارِيٌّ منسوب إلى ظَفَار ، اسم مدينة باليمن ، ومنه قولهم : من دَخَل ظَفَارِ حَمَّرَ أي تَعَلَّم الحِمْيَرِيَّة .
أبو عبيد عن الأصمعي : في السِّيَةِ الظُّفْرُ وهو ما وَرَاءَ مَعْقِدِ الوَتَر إلى طَرَف القَوْس .
وقال غيره يقال للظُّفْرِ : أُظْفُورٌ وجمعه أَظافيرُ وأنشد فقال :
مَا بَيْن لُقْمتها الأُولى إذا ازْدَرَدَتْ
وبَيْنَ أخْرَى تَليها قِيسُ أُظْفُورِ
وقال ابن بُزُرْجَ : تظافر القومُ عليه ، وتظافروا وتظاهروا بمعنى واحد ، وقول الله جلّ وعزّ : ( وَعَلَى الَّذِينَ هَادُواْ حَرَّمْنَا كُلَّ ذِى ظُفُرٍ ) ( الأنعام : 146 ) دخل في ذي الظُّفْر ذواتُ المناسِم من الإبل والنَّعَم لأنها كلها كالأظفار لها .

##### Türkçe

ظ ر ف
**ظفر** , **ظرف**
Şu vecihlerinden kullanıldı: **ظفر** , **ظرف** .

( **ظرف** ) : Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: “Şüphesiz sen, bakışı alçak, **الظَّرف**’ı temizsin” denir. Dedi ki: **الظرف**; “Ben hain değilim” sözüyle onun duasıdır.

Leys dedi ki: **الظرْفُ**; **الظريف**’in mastarıdır; **ظَرُفَ يَظْرُف**; onlar **الظرفاء**’dır. Ve dersin ki: **فِتْيَةٌ ظروف** yani **ظرفاء**; bu, şiirde güzel olur. Ve (dersin:) **نِسْوة ظِراف** ve **ظَرائف**. Ve o, maharet ve kalbin zekâsıdır. Ve onunla efendi ve şeyh vasfedilmez; ancak onunla, çevik delikanlılar ve çevik genç kızlar vasfedilir. Ve şiirde, onun mastarında **الظَّرافَة** câiz olur.

Ebû Bekir: Asma‘î ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki:
**الظريف**; beliğ, sözü iyi olandır. Ve ikisi dedi ki: **الظرف** dilde olur; ve Ömer’in sözüyle delil getirdiler: “Hırsız **ظريف** olursa kesilmez.” Manası: Beliğ, sözü iyi olursa, hadd’i kendisinden düşüren şeyle kendisi hakkında hüccet getirir. Ve başkaları dedi ki: **الظريف**; yüz ve görünüşü güzel olandır.

Kisâî dedi ki: **الظرف** yüzde ve dilde olur; “**لسان ظريف** ve **وجه ظريف**” denir. Ve istifhamda “**ما أظْرف لِسانُه ، أظرفُ أم وجْهُهُ ؟**”u câiz gördü.

Leys dedi ki: Ve **الظرف**; her şeyin kabıdır; hatta ibrik, içindekinin **ظرف**’ıdır. Ve sözde, başkaları için yerler olan vasıflara **ظروفاً** denir; **أمامَ** ve **قُدّامُ** ve benzerleri gibi. Dersin ki: “**خَلْفك زيدٌ**”; ancak o, içindekine **ظَرْف** olduğu için nasb olmuştur; ve o, başkası için bir yerdir. Ve nahivcilerden başkası dedi ki: Halîl, onlara **ظُروفاً** ad verir; Kisâî, onlara **المَحَالَّ** ad verir; Ferrâ, onlara **الصِّفات** ad verir; mana birdir. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **الظّرْفُ** dilde, **الحَلاوة** iki gözde, **المَلاَحَةُ** ağızda, **الجمالُ** burundadır. Muhammed b. Yezîd dedi ki: **الظريفُ**; **الظّرْف**’tan türemiştir; o da kaptır; sanki **الظريف**’i edebin ve ahlâkın keremlerinin kabı kılmıştır. Ve denir ki: “Falan **يَتَظَرَّف** eder, fakat **بِظَرِيفٍ** değildir.”

**ظفر** : Leys dedi ki: **الظُّفْر**; parmağın **ظُفْر**’udur ve kuşun **ظُفْر**’udur; çoğulu **الأَظْفار**’dır. Ve **الأظفار**’ın cem‘i **أظافير**’dir; çünkü **أظفار** vezin olarak **إِعصار** üzeredir; dersin ki: **أظافيرُ** ve **أعاصيرُ**. Dedi ki: Ve bu şiirde gelirse câiz olur; şu sözü gibi:
حَتَّى تَغَامَزَ رَبَّاتُ الأَخادِيرِ
**الأخادير** ile, **الأخدار** cemaatini kastetti; **الأخدار** ise **الخِدْر**’ın cemaatidir. Ve bunun hepsinde kıyasla konuşulmaz; ancak sem‘ ünsiyet ettiğinde, insana, sözde kullanılmış olarak işitmediği bir şey vârid olursa ondan ürker de kaçar; ve o, şiirlerde iyi, câizdir. Ve erkeğe denir ki: “O, insanlara eziyetten **لمَقْلُوم الظُّفْر**’dür”; onlara az eziyetli ise. Ve zelil zayıfa denir ki: “O, **لَكَلِيلُ الظُّفرُ**’dur; düşmana tesir etmez.” Tarafe dedi ki:
لسْتُ بالفَانِي ولا كَلِّ الظُّفُر

Ve denir ki: “Falan, falanın yüzünde **ظَفَرَ** etti”; yani **ظُفْر**’ünü onun etine batırdı da onu yaraladı. Ve aynı şekilde, hıyar ve karpuzda ve bütün şeylerde **التَّطْفِيرُ** (vardır). Ve **الأَظفارُ**; ıtırdan bir şeydir; siyah, kökünden koparılmış bir **ظُفْر**’e benzer; **الدُّخْنَة**’ye konur; ondan tekil olan ayrılmaz. Ve bazen bazıları: “Bir tek **أَظْفَارةٌ**” dedi; kıyasta câiz değildir. Ve onu **أَظَافِير** üzerine cem‘ ederler; bu, güzel koku hakkındadır. Ve onun benzerinden bir şey tekil kılınırsa, **ظُفْراً** ve **فُوهاً** olması gerekir; hâlbuki onlar, bu iki ıtır için **أَظفارٌ** ve **أظافيرٌ** ve **أفواهٌ** ve **أَفاويهُ** derler. Ve **الظَّفَرةُ**; gözü örten bir dericiktir; **المأْقِ** tarafınca biter;

ve bazen kesilir; eğer bırakılırsa, gözün görmesini örter; ta ki zayıflayıncaya kadar. Ve denir ki: “Falan **ظُفِرَ** edildi; o **مَظْفور**’dur.” Ve “**عين ظَفِرةٌ**”; ve onun gözü **ظفِرتْ** oldu.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Gözde **ظَفَرَة** olursa “Göz **ظَفِرت**” denir; o, kendisine **ظَفَرَةٌ** ve **ظُفْرٌ** denilen şeydir.

İbn Büzurc: “Onun gözü **ظَفِرتْ** ve **ظَفَرتْ**” eşittir; o, **الظَّفَارَةُ**’dır. Ebû’l-Heysem inşâd etti:
ما القولُ في عُجَيِّزٍ كالحُمرَة
بِعَيْنِها من البُكاء ظَفَرَة
حَلَّ أبْنُها في السِّجْنِ وَسْط الكَفَرَة

Şemmer, Ferrâ’dan: **الظَّفَرَةُ**; **الحَدَقة**’da biten bir et parçasıdır.

Başkası dedi ki: **الظّفرة**; gözün beyazında biten ettir; bazen **الحدقة**’yı kaplar.

Leys dedi ki: **الظَّفَرُ**; talep ettiğin şeyle kazanımdır ve çekiştiğin kimseye karşı galebedir. Ve dersin ki: “Allah falanı falana karşı **ظَفَّرَ** etti”; ve aynı şekilde “Allah onu **أَظْفَرَه** etti.” Ve “Onunla **ظَفِرْتُ**; ben onunla **ظافِرٌ**im; o, onunla **مَظْفور**dur.”

Ve dersin ki: “Allah beni onunla **أظْفَرني** etti.” Ve falan **مُظَفَّر**’dır; **الظَّفَر** ile dönmekten başka dönmez. Böylece onun sıfatı, çokluk ve mübalağa için ağırlaştırıldı. Ve eğer “Allah falanı **ظَفَّرَ** etti” yani onu **مُظَفَّراً** kıldı denilirse, câiz olur ve ayrıca güzel olur. Ve dersin ki: “Onu ona karşı **ظَفَّرَهُ** etti” yani onu ona galip kıldı; bu, “İkisinden hangisi **أظْفَرُ**?” diye sorulduğunda, birinin ötekine galip geldiğini haber verdiğinde; artık onu **ظَفَّرهُ** etmiştir.

Ebû Zeyd:
Denir ki: “**ما ظَفَرَتْك عَيْنِي منذُ حين**” yani “Seni bir zamandan beri görmedi”; ve aynı şekilde “**ما أَخَذَتْك عيني مُنْذُ حين**”.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Bitki çıktığında “**قد ظَفَّر تَظْفيراً**” denir. Dedim ki: O, **الأظفار**’dan alınmıştır.

İbnü’s-Sikkît: “**جَزْعٌ ظَفَارِيٌّ**”; **ظَفَار**’a nisbetlidir; Yemen’de bir şehrin adıdır. Ve ondan onların sözü: “Kim **ظَفَارِ**’a girerse **حَمَّرَ** eder” yani **الحِمْيَرِيَّة**’yi öğrenir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Yayın **السِّيَة**’sinde **الظُّفْرُ** vardır; o, kirişin bağlandığı yerin arkasından yayın ucuna kadardır.

Başkası dedi ki: **الظُّفْر**’e **أُظْفُورٌ** denir; çoğulu **أَظافيرُ**’dir. Ve inşâd etti; dedi ki:
مَا بَيْن لُقْمتها الأُولى إذا ازْدَرَدَتْ
وبَيْنَ أخْرَى تَليها قِيسُ أُظْفُورِ

İbn Büzurc dedi ki: “Kavim ona karşı **تظافر** etti”; ve “**تظافروا**” ve “**تظاهروا**” bir mana üzeredir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ( **وَعَلَى الَّذِينَ هَادُواْ حَرَّمْنَا كُلَّ ذِى ظُفُرٍ** ) ( **الأنعام : 146** ); **ذي الظُّفْر**’ün içine, develerden ve davarlardan **ذواتُ المناسِم** girdi; çünkü onların hepsi, kendileri için **الأظفار** gibi (tırnaklar)dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الظاء والفاء وما يثلثهما)
(ظفر) الظاء والفاء والراء أصلان صحيحان، يدلُّ أحدُهما على القَهر والفَوز والغَلَبة، والآخر على قُوَّةٍ في الشيءِ. ولعلَّ الأصلين يتقاربان في القياس.‏
فالأوّل الظَّفَر، وهو الفَلْج والفَوْز بالشَّيء. يقال ظَفِرَ يظفَرُ ظَفَراً. والله تعالى أَظْفَرَه. وقال تعالى: ﴿مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ﴾ [الفتح 24]. ورجل مُظَفَّر.‏
والأصل الآخَر الظُّفْرُ ظُفْرُ الإنسان(1). ويقال ظَفَّرَ في الشَّيء، إذا جعل ظُفْره *فيه. ورجلٌ أظفَرُ، أي طويل الأظفار، كما يقال أَشْعَر أي طويل الشَّعر. ويقال للمَهِين: هو كَليل الظُّفر. وهذا مَثلٌ. قال طَرفة:‏
لا كليلٌ دالفٌ من هَرَمٍ *** أَرْهَبُ اللّيلَ وَلا كَلُّ الظّفُرْ (2)‏
ويقال ظَفَّرَ النَّبتُ تظفيراً، إذا طَلَعَ. وذاك أن يَطْلُع منه كالأظفار بقوّة. وأمّا قولهم في الجُلَيدة تغشى العَين ظَفَرة، فذلك على طريق التَّشبيهِ. ويقال ظُفِرت العينُ، إذا كان بها ظفَرة. قال أبو عُبيدٍ: وهي التي يقال لها ظُفْر.‏
ومن الباب ظُفْر القَوس، وهما الجزءان اللذان يكون فيهما الوَتَر في طرفَيْ سِيَتَي القَوس. وربَّما قالوا الظَّفَرة: ما اطمأنَّ من الأرض وأنبَت(3). وهذا أيضاً تشبيه. والأظفار: كواكِبُ صغار(4)، وهي على جهة الاستعارة. فأمَّا ظَفَارِ، وهي مدينةٌ باليمن، فممكن [أن تكون] من بعض ما ذكرناه، والنسبة إليها ظَفَارِيٌّ. والله أعلم.‏
--------------ــــ
(1) يقال بضمة وبضمتين، وبالكسر أيضاً، وقرئ به شاذاً.‏
(2) ديوان طرفة 66 واللسان (ظفر).‏
(3) في الأصل: "متن من الأرض نبت"، صوابه من المجمل واللسان.‏
(4) يقال لـها "أظفار الذئب". كما في الأزمنة والأمكنة (3: 374). وفي الأصل: "الصغار"، صوابه في المجمل واللسان.‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الظاء** و**الفاء** وما يثلثهما)
(**ظفر**) **الظاء** ve**الفاء** ve**الراء** iki sahih asıldır; ikisinden biri kahra, fetha ve galebeye delâlet eder; diğeri ise şeyde bir kuvvete. Ve umulur ki iki asıl kıyasta birbirine yaklaşır.‏
Birincisi **الظَّفَر**’dır; o, **الفَلْج** ve şey ile **الفَوْز**’dur. Denir: **ظَفِرَ** **يظفَرُ** **ظَفَراً**. Ve Allah Teâlâ onu **أَظْفَرَه**. Ve Teâlâ dedi: ﴿مِنْ بَعْدِ أَنْ **أَظْفَرَكُمْ** عَلَيْهِمْ﴾ [الفتح 24]. Ve **مُظَفَّر** adam.‏
Diğer asıl **الظُّفْر**’dür: insanın **ظُفْرُ**’ü(1). Ve denir: **ظَفَّرَ** şeyde; yani **ظُفْر**’ünü onun içine koyduğunda. Ve **أظفَرُ** adam; yani uzun tırnaklı, nitekim **أَشْعَر** denir; yani uzun saçlı. Ve aşağı olana denir: o, **كَليل الظُّفر**’dür. Bu bir meseldir. **طَرفة** dedi:‏
لا كليلٌ دالفٌ من هَرَمٍ *** أَرْهَبُ اللّيلَ وَلا كَلُّ الظّفُرْ (2)‏
Ve denir: **ظَفَّرَ** bitki **تظفيراً**; çıktığında. Bu da, ondan tırnaklar gibi kuvvetle çıkmasıdır. Amma onların, gözü örten ince deride **ظَفَرة** demeleri; bu, teşbih yolundadır. Ve denir: **ظُفِرت** göz; onda **ظفَرة** bulunduğunda. **أبو عُبيدٍ** dedi: o, kendisine **ظُفْر** denilen şeydir.‏
Babdan: yayın **ظُفْر**’ü; o ikisi, yayın iki ucundaki iki **سِيَة**’nin taraflarında kirişin bulunduğu iki parçadır. Ve bazen **الظَّفَرة** dediler: yerden alçalıp yerleşen ve bitiren şey(3). Bu da yine teşbihtir. Ve **الأظفار**: küçük yıldızlardır(4); ve o, istiâre cihetindedir. Amma **ظَفَارِ**; o Yemen’de bir şehirdir; zikrettiklerimizin bazısından olması mümkündür; ona nisbet **ظَفَارِيٌّ**’dir. Ve Allah daha iyi bilir.‏
--------------ــــ
(1) Bir damme ile, iki damme ile ve kesre ile de denir; onunla şâz olarak okunmuştur.‏
(2) **طرفة** divanı 66 ve **اللسان** (**ظفر**).‏
(3) Asılda: "yerden bir yükselti bitirdi"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.‏
(4) Ona "**أظفار الذئب**" denir. **الأزمنة والأمكنة**’de (3: 374) olduğu gibi. Asılda: "küçükler"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.‏

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الظفر يقال في الإنسان وفي غيره، قال تعالى: ﴿وعلى الذين هادوا حرمنا كل ذي ظفر﴾ [الأنعام/146]، أي: ذي مخالب، ويعبر عن السلاح به تشبيها بظظفر الطائر، إذ هو له بمنزلة السلاح، ويقال: فلان كليل الظفر، وظفره فلان: نشب ظفره فيه، وهو أظفر: طويل الظفر، والظفرة (الظفرة والظفرة لغتان) : جليدة يغشى البصر بها تشبيها بالظفر في الصلابة، يقال: ظفرت عينه، والظفر: الفوز، وأصله من: ظفر عليه. أي: نشب ظفره فيه. قال تعالى: ﴿من بعد أن أظفركم عليهم﴾ [الفتح/24].

##### Türkçe

- **الظفر** insanda ve onun dışında da söylenir; Yüce Allah dedi ki: ﴿وعلى الذين هادوا حرمنا كل ذي ظفر﴾ [الأنعام/146], yani: pençeleri olan (kimse); ve kuşun **ظفر**’ine benzetme yoluyla onunla silah kastedilir; zira o, onun için silah menzilesindedir. Ve denir ki: falan **كليل الظفر**’dir; ve falan ona **ظفره**: onun içine tırnağı saplandı; ve o **أظفر**’dır: tırnağı uzun. Ve **الظفرة** (**الظفرة** ve **الظفرة** iki lehçedir): sertlikte tırnağa benzetme yoluyla görmeyi onunla örten bir deri parçası; denir ki: **ظفرت** onun gözü. Ve **الظفر**: kazanma/galibiyet; ve aslı: **ظفر عليه**’dendir; yani: tırnağı onun içine saplandı. Yüce Allah dedi ki: ﴿من بعد أن أظفركم عليهم﴾ [الفتح/24].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ظ ف ر
ظفر بعدوّه‏:‏ غلجه‏.‏
وظفره الله عليه وأظفره‏.‏
ورجل مظفر‏:‏ لا يؤوب إلا بالظفر وظفره الله‏:‏ جعله مظفراً‏.‏
وأنشب فيه ظفره وأظفوره وأظفاره وأظافيره‏.‏
قال‏:‏ ما بين لقمتها الأولى إذا ازدرجت وبين أخرى تليها قيس أظفور ورجل أظفر‏:‏ طويل الظفر وظفر‏:‏ حديد الظفر‏.‏
ونيب في لحمه وظفر‏:‏ غرز نابه وظفره فعقره وظفر في القثاء والبطيخ وغيرهما‏.‏
وفي عينه ظفرة وقد ظفرت عينه وظفرت فهي ظفرة ومظفورة والرجل ظفر ومظفور‏.‏
وجزع ظفاريّ منسوب إلى بلد‏.‏
قال الفرزدق‏:‏ وفينا من المعزى تلاد كأنها ظفارية الجزع الذي في الترائب ومن المجاز‏:‏ أردت كذا فظفرت به وظفرته‏:‏ أصبته ولم يفتني‏.‏
ورجل ظفر ومظفر‏:‏ لا يطلب شيئاً إلا أصابه‏.‏
قال‏:‏ هو الظفر الميمون إن راح أو غدا به الركب والتلعابة المتحبب وظفرت الناقة لقحا‏:‏ أخذته وقبلته‏.‏
وما ظفرتك عيني منذ زمان وما عجمتك‏:‏ ما رأتك‏.‏
وأنشب فلان في أظفاره وإنه لمقلوم الظفر عن أذى الناس‏:‏ للقليل الأذى وإنه لكليل الظفر‏:‏ للمهين‏.‏
وبه ظفر من مرض وذباب‏:‏ طرف منه‏.‏
‏"‏ وما بالدار شفر ولا ظفر ‏"‏‏:‏ أحد‏.‏
وأفرحته من شفره إلى ظفره كما تقول‏:‏ من قرنه إلى قدمه‏.‏
وظفر النبت‏:‏ طلع مثل الأظفار‏.‏
وتدخن بالأظفار وهو عطر يشبه الأظفار‏.‏
وقوس لطيفة الظفرين وهما طرفاها وراء معقد الوتر‏.‏
قال أبو حيّة النميري‏:‏ وصحراء مرت قد بنيت لصحبتي عليها خِباءً فوْقَ ظُفرٍ على ظُفْرِ رفعه بظُفْر قرسه الأعلى فوق ظفرها الأسفل.

##### Türkçe

ظ ف ر
**ظفر** düşmanına karşı: onu yendi.
Ve Allah onu ona karşı **ظفره** kıldı ve onu **أظفره** kıldı.
Ve **مظفر** bir adam: **ظفر** ile (zaferle) dönmekten başka dönmez; ve Allah onu **ظفره** kıldı: onu **مظفراً** yaptı.
Ve onda **ظفره**’unu, **أظفوره**’unu, **أظفاره**’ını ve **أظافيره**’ini sapladı.
Dedi ki: onun ilk lokması yutulduğu zaman ile onu izleyen başka bir lokma arasındaki (mesafe) bir **أظفور** ölçüsüdür. Ve **أظفر** bir adam: tırnağı uzun; ve **ظفر**: tırnağı keskin.
Ve etinde bir **نيب** ve **ظفر**: azı dişini ve tırnağını batırdı da onu yaraladı; ve hıyar, karpuz ve başkalarında **ظفر** etti.
Ve gözünde bir **ظفرة** vardır; gözü **ظفرت** oldu ve **ظفرت**; o hâlde o **ظفرة** ve **مظفورة**’dur; ve adam **ظفر** ve **مظفور**’dur.
Ve **ظفاريّ** bir akik: bir beldeye nispetlidir.
El-Ferazdak dedi ki:
Ve bizde keçilerden eski (mal) vardır; sanki o, köprücük kemiklerinde bulunan akikin **ظفارية**’sidir.
Ve mecazdandır: şunu istedim de onunla **ظفرت** ettim; ve onu **ظفرته**: ona eriştim ve benden kaçmadı.
Ve **ظفر** ve **مظفر** bir adam: bir şey istemez ki mutlaka ona erişsin.
Dedi ki:
O, uğurlu **الظفر**’dır; eğer kervan onunla akşamlar yahut sabahlarsa; ve sevimli şakacı.
Ve dişi deve **لقحا** olarak **ظفرت** etti: onu aldı ve kabul etti.
Ve gözüm seni zamandan beri **ظفرتك** etmedi; ve seni **عجمتك** etmedi: seni görmedi.
Ve falan kimse **أظفاره**’ına sapladı; ve o, insanların eziyetinden dolayı **مقلوم الظفر**’dur: eziyeti az olan için; ve o, elbette **كليل الظفر**’dur: aşağılık olan için.
Ve onda hastalıktan ve sinekten bir **ظفر** vardır: ondan bir uç (kısım).
“Ve evde ne **شفر** ne **ظفر** vardır”: hiç kimse.
Ve onu **شفره**’undan **ظفره**’una kadar sevindirdim; senin dediğin gibi: boynuzundan ayağına kadar.
Ve bitkinin **ظفر**’u: tırnaklar gibi bir sürgün çıktı.
Ve **الأظفار** ile tütsülenilir; o, **الأظفار**’a benzeyen bir kokudur.
Ve iki **ظفر**’i latif bir yay; ikisi, kiriş bağlama yerinin arkasında onun iki ucudur.
Ebû Hayye en-Nümeyrî dedi ki:
Ve bir çöl; geçip gittim; arkadaşlarım için onun üzerine bir çadır kurdum; **ظُفرٍ** üstünde **ظُفْرِ**; onu, üstteki **ظُفْر** ile kaldırdı; onun üst **ظفر**’unu, onun alt **ظفر**’unun üstüne yerleştirdi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الظُّفْرُ والظُّفُرُ: معروف، وجمعه أَظْفارٌ وأُظْفورٌ وأَظافيرُ، يكون للإِنسان وغيره، وأَما قراءة من قرأَ: كل ذي ظِفْر، بالكسر، فشاذ غير مأْنوسٍ به إِذ لا يُعْرف ظِفْر، بالكسر، وقالوا: الظُّفْر لما لا يَصِيد، والمِخْلَبُ لما يَصِيد؛ كله مذكر صرح به اللحياني، والجمع أَظفار، وهو الأُظْفُورُ، وعلى هذا قولهم أَظافيرُ، لا على أَنه حمع أَظفار الذي هو جمع ظُفْر لأَنه ليس كل جمع يجمع، ولهذا حمل الأَخفش قراءة من قرأَ: فَرُهُنٌ مقبوضة، على أَنه جمع رَهْن ويُجَوّز قِلَّته لئلا يضْطَرَّه إِلى ذلك أَن يكون جمعَ رِهانٍ الذي هو جمعُ رَهْنٍ، وأَما من لم يقل إِلاَّ ظُفْر فإِن أَظافِيرَ عنده مُلْحَقةٌ بباب دُمْلوج، بدليل ما انضاف إِليها من زيادة الواو معها؛ قال ابن سيده: هذا مذهب بعضهم. الليث: الظُّفْر ظُفْر الأُصبع وظُفْر الطائر، والجمع الأَظفار، وجماعة الأَظْفار أَظافِيرُ، لأَن أَظفاراً بوزن إِعْصارٍ، تقول أَظافِيرُ وأَعاصيرُ، وإِنْ جاء ذلك في الأَشعار جاز ولا يُتَكلّم به بالقياس في كل ذلك سواء غير أَن السمع آنَسُ، فإِذا ورد على الإِنسان شيء لم يسمعه مستعملاً في الكلام اسْتوحَشَ منه فَنَفَر، وهو في الأَشعار جيّدٌ جائز. وقوله تعالى: وعلى الذين هادُوا حَرّمْنا كلَّ ذي ظُفُرٍ؛ دخل في ذي الظُّفْرِ ذواتُ المناسم من الإِبل والنعامِ لأَنها كالأَظْفار لها.
ورجل أَظْفَرُ: طويل الأَظفار عريضُها، ولا فَعْلاء لها من جهة السماع، ومَنْسِم أَظْفَرُ كذلك؛ قال ذو الرمة:
بأَظْفَرَ كالعَمُودِ إِذا اصْمَعَدّتْ
على وَهَلٍ، وأَصفَرَ كالعَمُودِ
والتَّظْفيرُ: غَمْزُ الظُّفْرِ في التُّفَّاحة وغيرها.
وظَفَرَه يَظْفِرُه وظَفَّرَه واظِّفَرَه: غرزَ في وَجْهه ظُفْرَه. ويقال: ظَفَّرَ فلانٌ في وَجْهِ فلانٍ إِذا غَرَزَ ظُفْرَه في لحمه فعَقَره، وكذلك التَّظْفِيرُ في القِثَّاء والبطِِّيخ. وكلُّ ما غَرَزْت فيه ظُفْرَك فشَدَخْتَه أَو أَثّرْتَ فيه، فقد ظَفَرْته؛ أَنشد ثعلب لخَنْدَق بن إِياد:
ولا تُوَقّ الحََلْقَ أَن تَظَفّرَا
واظّفَرَ الرجلُ واطَّفَر أَي أَعْلَقَ ظُفْرَه، وهو افتعل فأَدغم؛ وقال العجاج يصف بازياً:
تَقَضِّيَ البازِي إِذا البازِي كَسَرْ
أَبْصَرَ خِرْبانَ فَضاءٍ فَانْكَدَرْ
شاكِي الكَلالِيبِ إِذا أَهْوَى اظَّفَرْ
الكَلالِيبُ: مَخالِيبُ البازي، الواحد كَلّوب. والشاكي: مأْخوذ من الشَّوْكةِ، وهو مقلوب، أَي حادُّ المَخالِيبِ. واظّفَرَ أَيضاً: بمعنى ظَفِرَ بهم.
ورجل مُقلَّم الظُّفْرِ عن الأَذَى وكَلِيل الظُّفْرِ عن العِدَى، وكذلك على المثل. ويقال للرجل: إِنه لمَقْلُومُ الظُّفُرِ أَي لا يُنْكي عَدُوّاً؛ وقال طرفة:
لَسْتُ بالفَانِي ولا كَلِّ الظُّفُرْ
ويقال للمَهين: هو كَليلُ الظُّفُرِ. ورجل أَظْفَرُ بَيِّن الظُّفُرِ إِذا كان طويلَ الأَظْفارِ، كما تقول رجل أَشْعَرُ طويل الشعر. ابن سيده: والظُّفْرُ ضَرْبٌ من العِطْر أَسْوَدُ مُقْتَلَفٌ من أَصله على شكل ظُفْر الإِنسان، يوضع في الدخنة، والجمع أَظْفارٌ وأَظافِيرُ، وقال صاحب العين: لا واحد له، وقال الأَزهري: لا يُفْرَدُ منه الواحد، قال: وربما قال بعضهم أَظْفارةٌ واحدة وليس بجائز في القياس، ويجمعونها على أَظافِيرَ، وهذا في الطِّيب، وإِذا أُفرد شيء من نحوها ينبغي أَن يكون ظُفْراً وفُوهاً، وهم يقولون أَظفارٌ وأَظافِيرُ وأَفْواهٌ وأَفاوِيهُ لهذين العِطْرَينِ. وظَفَّرَ ثَوبه: طيَّبَه بالظُّفْر. وفي حديث أُمّ عطيّة: لا تَمَسّ المُحِدّ إِلاَّ نُبْذَةً من قُسْطِ أَظفارٍ، وفي رواية: من قُسْطِ وأَظفار؛ قال: الأَظْفارُ جنس من الطِّيب، لا واحد له من لفظه، وقيل: واحدة ظُفْر، وهو شيء من العِطْر أَسود والقطعةُ منه شبيهةٌ بالظُّفْرِ. وظَفَّرَت الأَرض: أَخْرجت من النبات ما يمكن احتفاره بالظُّفْرِ. وظَفِّرَ العَرْفَجُ والأَرْطى: خرج منه شِبهُ الأَظفار وذلك حين يُخَوِّصُ. وظَفَّرَ البَقْلُ: خرج كأَنه أَظفارُ الطائر. وظَفَّرَ النَّصِيُّ والوَشِيجُ والبَرْدِيُّ والثُّمامُ والصَّلِّيَانُ والعَرَزُ والهَدَبُ إِذا خرج له عُنْقُرٌ أَصفر كالظُّفْرِ، وهي خُوصَةٌ تَنْدُرُ منه فيها نَوْرٌ أَغبر. الكسائي: إِذا طلع النبت قيل: قد ظَفَّرَ تَظْفِيراً؛ قال أَبو منصور: هو مأْخوذ من الأَظْفارِ. الجوهري: والظَّفَرْ ما اطْمَأَنَّ من الأَرض وأَنبت.ويقال: ظَفَّرَ النبتُ إِذا طلع مقدار الظُّفْرِ.
والظُّفْرُ والظَّفَرَةُ، بالتحريك: داء يكون في العين يَتَجَلَّلُها منه غاشِيةٌ كالظُّفْرِ، وقيل: هي لحمة تنبت عند المَآقي حتى تبلغ السواد وربما أَخَذَت فيه، وقيل: الظَّفَرَةُ، بالتحريك، جُلَيْدَة تُغَشِّي العينَ تنبت تِلْقَاءَ المَآقي وربما قُطعت، وإِن تُركت غَشِيَتْ بَصر العين حتى تَكِلَّ، وفي الصحاح: جُلَيْدة تُغَشِّي العين نَابتة من الجانب الذي يلي الأَنف على بياض العين إِلى سوادهَا، قال: وهي التي يقال لها ظُفْرٌ؛ عن أَبي عبيد. وفي صفة الدجال: وعلى عينه ظَفَرَةٌ غليظة، بفتح الظاء والفاء، وهي لحمة تنبت عند المَآقي وقد تمتد إِلى السواد فتُغَشِّيه؛ وقد ظَفِرَتْ عينُه، بالكسر، تَظْفَرُ ظَفَراً، فهي ظَفِرَةٌ. ويقال ظُفِرَ فلانٌ، فهو مَظْفُورٌ؛ وعين ظَفِرَةٌ؛ وقال أَبو الهيثم:
ما القولُ في عُجَيِّزٍ كالحُمّره،
بِعَيْنها من البُكاء ظَفَرَه،
حَلَّ ابنُها في السِّجْن وَسْطَ الكَفَرَه؟
الفراء: الظَّفَرَةُ لحمة تنبت في الحَدَقَةِ، وقال غيره: الظُّفْر لحم ينبت في بياض العين وربما جلل الحَدَقَةَ.
وأَظْفَارُ الجلد: ما تكسر منه فصارت له غُصُونٌ. وظَفَّرَ الجلدَ: دَلَكَهُ لِتَمْلاسَّ أَظْفارُه. الأَصمعي: في السِّيَةِ الظُّفْرُ وهو ما وراء معْقِدِ الوتَرِ إِلى طرَف القَوْس، والجمع ظِفَرَةٌ؛ قال الأَزهري: هنا يقال للظُّفْرِ أُظْفُورٌ، وجمعه أَظافير؛ وأَنشد:
ما بَيْنَ لُقْمَتِها الأُولى، إِذا ازْدَرَدتْ،
وبَيْنَ أُخْرَى نَلِيها، قِيسُ أُظْفُورِ
والظَّفَرُ، بالفتح: الفوز بالمطلوب. الليث: الظَّفَرُ الفوز بما طلبتَ والفَلْجُ على من خاصمت؛ وقد ظَفِرَ به وعليه وظَفِرَهُ ظَفَراً، مثل لَحِقَ به ولَحِقَهُ فهو ظَفِرٌ، وأَظْفَرَهُ الله به وعليه وظَفَّرَهُ به تَظْفِيراً. ويقال: ظَفِرَ اللهُ فُلاناً على فلان، وكذلك أَظْفَرَهُ اللهُ. ورجل مُظَفَّرٌ وظَفِرٌ وظِفِّيرٌ: لا يحاول أَمراً إِلاَّ ظَفِرَ به؛ قال العجير السلولي يمدح رجلاً:
هو الظَّفِرُ المَيْمُونُ، إِنْ رَاحَ أَو غَدَا
به الركْبُ، والتِّلْعابةُ المُتَحَبِّبُ
ورجل مُظَفَّرٌ: صاحب دَوْلَةٍ في الحرب. وفلان مُظَفَّرٌ: لا يَؤُوب إِلاَّ بالظَّفَر فثُقِّلَ نعتُه للكثرة والمبالغة. وإِن قيل: ظَفَّرَ الله فلاناً أَي جعله مُظَفَّراً جاز وحسُن َأَيضاً. وتقول: ظَفَّره ظَفَّره الله عليه أَي غَلّبه عليه؛ وكذلك إِذا سئل: أَيهما أَظْفَرُ، فأَخْبِرْ عن واحد غلَب الآخر؛ وقد ظَفّره. قال الأَخفش: وتقول العرب: ظَفِرْت عليه في معنى ظَفِرْت به. وما ظَفَرتْكَ عَيْني مُنْذ زمانٍ أَي ما رَأَتْك، وكذلك ما أَخَذَتْكَ عيني مند حين. وظَفَّرَه: دَعا لَه بالظَّفَر؛ وظَفِرْت به، فأَنا ظافرٌ وهو مَظْفُورٌ به. ويقال: أَظْفَرَنيِ الله به. وتَظَافَرَ القومُ عليه وتظاهَرُوا بمعنى واحد.
وظَفارِ مثل قَطَامِ مبنية: موضع، وقيل: هي قَرْية من قُرَى حِمْير إِليها ينسب الجَزْع الظَّفارِيّ، وقد جاءت مرفوعة أُجْرِيَت مُجْرَى رَبابِ إِذا سَمّيْتَ بها. ابن السكيت: يقال جَزْعٌ ظَفارِيّ منسوب إِلى ظَفارِ أَسد مدينة باليمن، وكذلك عُودٌ ظَفارِيّ منسوب، وهو العود الذي يُتَبَخّر به؛ ومنه قولهم: مَنْ دَخل ظَفارِ حَمّرَ أَي تعلم الحِمْيَريّة؛ وقيل: كل أَرض ذات مَغَرّةٍ ظَفارِ. وفي الحديث: كان لباسُ آدَم، عليه السلام، والظُّفُر؛ أَي شيء يُشْبِه الظُّفُرَ في بياضه وصفائه وكثافِته. وفي حديث الإِفْكِ: عِقد من جَزْع أَظفار؛ قال ابن الأَثير: هكذا روي وأُريد بها العطْرُ المذكور أَوَّلاً كأَنه يؤخذ فيُثْقَبُ ويُجْعل في العِقْد والقلادة؛ قال: والصحيح في الرواية أَنه من جَزْعِ ظَفارِ مدينة لحِمْير باليمن. والأَظْفارُ: كِبارُ القِرْدانِ وكواكبُ صِغارٌ.
وظَفْرٌ ومُظَفَّرٌ ومِظْفارٌ: أَسماء. وبنو ظَفَر: بَطْنانِ بطن في الأَنصار.، وبطن في بني سليم.

##### Türkçe

**الظُّفْرُ** ve **الظُّفُرُ**: bilinen (şey); çoğulu **أَظْفارٌ** ve **أُظْفورٌ** ve **أَظافيرُ**’dir.

İnsanda ve başkasında bulunur. **كل ذي ظِفْر** diye, kesre ile okuyan kimsenin kıraatine gelince: bu, şâzdır; onunla ünsiyet edilmez; çünkü kesre ile **ظِفْر** bilinmez. Ve dediler ki: **الظُّفْر** avlanmayan (şey) içindir; **المِخْلَبُ** ise avlanan (şey) içindir. Bunların hepsi müzekkerdir; bunu اللحياني açıkça belirtmiştir. Çoğul **أَظفار**’dır; o da **الأُظْفُورُ**’dur. Buna göre onların **أَظافيرُ** demeleri vardır; **أَظفار**’ın çoğulu olan (ve) **ظُفْر**’ün çoğulu bulunan **أَظفار**’ın çoğulu olduğu için değil; çünkü her çoğul (yeniden) çoğul yapılmaz. Bu sebeple الأَخفش, **فَرُهُنٌ مقبوضة** diye okuyan kimsenin kıraatini, bunun **رَهْن**’in çoğulu olduğu üzerine حمل etti; ve onun azlığını câiz görür ki onu, **رِهانٍ**’ın çoğulu (olmasına) —ki o **رَهْن**’in çoğuludur— mecbur etmesin. **ظُفْر**’den başka söylemeyen kimseye gelince: onun yanında **أَظافِيرَ**, **دُمْلوج** bâbına ilhak edilmiştir; onunla birlikte **الواو**’nun ziyadesinden ona eklenen şey bunun delilidir. İbn سيده dedi: bu, bazılarının mezhebidir.

الليث: **الظُّفْر** parmağın tırnağı ve kuşun tırnağıdır; çoğul **الأَظفار**’dır. **الأَظْفار**’ın cemaatı **أَظافِيرُ**’dir; çünkü **أَظفاراً** **إِعْصارٍ** veznindedir; **أَظافِيرُ** ve **أَعاصيرُ** dersin. Bu, şiirlerde gelirse câiz olur; ve kıyasla konuşulmaz; bunların hepsinde hüküm birdir; ancak sem‘ (işitilmiş kullanım) daha ünsiyet vericidir. İnsana, konuşmada kullanılır halde işitmediği bir şey vârid olunca ondan ürker de kaçar; o ise şiirlerde iyi ve câizdir. Yüce Allah’ın sözü: **وعلى الذين هادُوا حَرّمْنا كلَّ ذي ظُفُرٍ**; **ذي الظُّفْر** içine, develerin ve devekuşlarının toynak sahipleri girdi; çünkü onların, kendileri için tırnaklar gibi (şeyleri) vardır.

Ve **رجل أَظْفَرُ**: tırnakları uzun, enleri geniş (olan). Sem‘ cihetinden onun için **فَعْلاء** yoktur. Ve **مَنْسِم أَظْفَرُ** da böyledir. ذو الرمة dedi:
بأَظْفَرَ كالعَمُودِ إِذا اصْمَعَدّتْ
على وَهَلٍ، وأَصفَرَ كالعَمُودِ

Ve **التَّظْفيرُ**: elma ve başkasında tırnağın batırılarak sıkılmasıdır.

**وظَفَرَه يَظْفِرُه** ve **وظَفَّرَه** ve **واظِّفَرَه**: yüzüne tırnağını sapladı.

Ve denir: bir kimse, bir kimsenin yüzünde **ظَفَّرَ** etti; tırnağını etine saplayıp onu yaraladığı zaman. Ve hıyar ve karpuzda da **التَّظْفِيرُ** böyledir. Tırnağını içine saplayıp onu ezdiğin yahut onda iz bıraktığın her şey: onu **ظَفَرْته** etmişsindir. ثعلب, خَنْدَق بن إِياد için inşad etti:
ولا تُوَقّ الحََلْقَ أَن تَظَفّرَا

Ve **واظّفَرَ الرجلُ** ve **واطَّفَر**: tırnağını taktı (tırnağı ilişti) demektir; bu **افتعل**’dir de idğam edildi. العجاج, bir doğanı vasfederken dedi:
تَقَضِّيَ البازِي إِذا البازِي كَسَرْ
أَبْصَرَ خِرْبانَ فَضاءٍ فَانْكَدَرْ
شاكِي الكَلالِيبِ إِذا أَهْوَى اظَّفَرْ

**الكَلالِيبُ**: doğanın pençeleridir; teki **كَلّوب**. **الشاكي**: **الشَّوْكةِ**’den alınmıştır; o, maklûbdur; yani pençeleri keskin (olan). Ve **واظّفَرَ** ayrıca: onlara **ظَفِرَ** etti (galip geldi) manasındadır.

Ve **رجل مُقلَّم الظُّفْرِ** ezadan (uzak), ve **كَلِيل الظُّفْرِ** düşmanlardan (aciz); ve meselde de böyledir. Ve erkeğe denir: o, **لَمَقْلُومُ الظُّفُرِ**’dür; yani bir düşmanı incitmez. طرفة dedi:
لَسْتُ بالفَانِي ولا كَلِّ الظُّفُرْ

Ve zelil olana denir: o, **كَليلُ الظُّفُرِ**’dür. Ve **رجل أَظْفَرُ بَيِّن الظُّفُرِ**: tırnakları uzun olduğu zaman; tıpkı “saçı uzun adam” manasında **رجل أَشْعَرُ طويل الشعر** demen gibi. İbn سيده: **والظُّفْرُ** siyah bir tür ıtırdır; aslından koparılmıştır; insan tırnağı şeklindedir; **الدخنة** içine konur. Çoğulu **أَظْفارٌ** ve **أَظافِيرُ**’dir. **صاحب العين** dedi: onun tekili yoktur. الأَزهري dedi: ondan tekil yapılmaz. Dedi ki: bazısı bazen bir tane için **أَظْفارةٌ** dedi; bu kıyasta câiz değildir. Ve onu **أَظافِيرَ** üzere cem‘ ederler; bu, güzel koku hakkındadır. Ve onun benzerlerinden bir şey tekil yapılırsa, **ظُفْراً** ve **فُوهاً** olması gerekir; onlar bu iki ıtır için **أَظفارٌ** ve **أَظافِيرُ** ve **أَفْواهٌ** ve **أَفاوِيهُ** derler.

**وظَفَّرَ ثَوبه**: onu **بالظُّفْر** ile kokuladı. Ümm عطية hadîsinde: **المُحِدّ** ancak **نُبْذَةً من قُسْطِ أَظفارٍ**’a dokunur; bir rivayette: **من قُسْطِ وأَظفار**. Dedi ki: **الأَظْفارُ** güzel kokudan bir cinstir; lafzından tekili yoktur. Ve denildi: onun bir tanesi **ظُفْر**’dür; o, siyah bir tür ıtırdır; ondan parça tırnağa benzer. Ve **وظَفَّرَت الأَرض**: bitkiden, tırnakla kazınması mümkün olan şeyi çıkardı. Ve **وظَفِّرَ العَرْفَجُ والأَرْطى**: ondan tırnaklara benzer (şey) çıktı; bu, **يُخَوِّصُ** olduğu zamandır. Ve **وظَفَّرَ البَقْلُ**: sanki kuşun tırnaklarıymış gibi çıktı. Ve **وظَفَّرَ النَّصِيُّ والوَشِيجُ والبَرْدِيُّ والثُّمامُ والصَّلِّيَانُ والعَرَزُ والهَدَبُ**: ona tırnak gibi sarı bir **عُنْقُرٌ** çıktığı zaman; o, ondan üzerinde tozlu bir çiçek bulunan bir **خُوصَةٌ**’dır, ondan ayrılıp çıkar. الكسائي: bitki çıktığında denir ki: **قد ظَفَّرَ تَظْفِيراً**. أَبو منصور dedi: o, **الأَظْفارِ**’dan alınmıştır. الجوهري: ve **الظَّفَرْ** yerden alçak (düz) olan ve bitiren (yerdir). Ve denir: bitki, tırnak miktarı çıktığında **ظَفَّرَ** etti.

Ve **الظُّفْرُ** ve **الظَّفَرَةُ** —hareke ile—: gözde olan bir hastalıktır; ondan, tırnak gibi bir örtü onu kaplar. Ve denildi: o, göz pınarları yanında biten bir et parçasıdır; siyahlığa varıncaya kadar (uzanır) ve belki onun içine de girer. Ve denildi: **الظَّفَرَةُ** —hareke ile— gözü örten bir deri parçasıdır; göz pınarlarının karşısında biter; bazen kesilir; bırakılırsa gözün görmesini örter, ta ki gözün görmesi zayıflayıncaya kadar. **الصحاح**’ta: burna yakın taraftan, gözün beyazı üzerinde siyahına kadar biten, gözü örten bir deri parçasıdır. Dedi: ona **ظُفْرٌ** denilen budur; Ebû عبيد’den. Deccâl’in vasfında: **وعلى عينه ظَفَرَةٌ غليظة**; **الظاء** ve **الفاء** fethasıyla; o, göz pınarları yanında biten bir et parçasıdır; siyahlığa uzayıp onu örtebilir. Ve gözü **ظَفِرَتْ** oldu; kesre ile; **تَظْفَرُ ظَفَراً**; o halde o, **ظَفِرَةٌ**’dir. Ve denir: falan **ظُفِرَ** oldu; o halde o, **مَظْفُورٌ**’dur; ve göz **ظَفِرَةٌ**’dir. Ebû الهيثم dedi:
ما القولُ في عُجَيِّزٍ كالحُمّره،
بِعَيْنها من البُكاء ظَفَرَه،
حَلَّ ابنُها في السِّجْن وَسْطَ الكَفَرَه؟

الفراء: **الظَّفَرَةُ** göz bebeğinde biten bir et parçasıdır. Başkası dedi: **الظُّفْر** gözün beyazında biten ettir; bazen göz bebeğini kapladı.

Ve **أَظْفَارُ الجلد**: ondan kırılıp da ona dallar (çıkıntılar) olan şey. Ve **وظَفَّرَ الجلدَ**: onun **أَظْفارُه** düzleşsin diye onu ovdu. الأَصمعي: yayda **الظُّفْرُ**, kirişin bağlandığı yerin arkasından yayın ucuna kadar olan şeydir; çoğulu **ظِفَرَةٌ**’dir. الأَزهري dedi: burada **الظُّفْر** için **أُظْفُورٌ** denir; çoğulu **أَظافير**’dir. Ve inşad etti:
ما بَيْنَ لُقْمَتِها الأُولى، إِذا ازْدَرَدتْ،
وبَيْنَ أُخْرَى نَلِيها، قِيسُ أُظْفُورِ

Ve **الظَّفَرُ** —fetha ile— istenene erişmede başarıdır. الليث: **الظَّفَرُ** istediğin şeyle başarıdır; ve **الفَلْجُ** çekiştiğin kimseye karşı (üstün gelmek)tir. Ona ve aleyhine **ظَفِرَ** etti; ve onu **ظَفِرَهُ ظَفَراً** etti; “ona yetişti” manasında **لَحِقَ به** ve **لَحِقَهُ** gibidir; o halde o, **ظَفِرٌ**’dir. Allah onu onunla ve ona karşı **أَظْفَرَهُ** etti; ve onu onunla **ظَفَّرَهُ** etti, **تَظْفِيراً**. Ve denir: Allah falanı falana karşı **ظَفِرَ** etti; ve Allah onu **أَظْفَرَهُ** etti de böyledir. Ve **رجل مُظَفَّرٌ** ve **ظَفِرٌ** ve **ظِفِّيرٌ**: bir işe teşebbüs etmez ki ona **ظَفِرَ** etmesin. العجير السلولي bir adamı överken dedi:
هو الظَّفِرُ المَيْمُونُ، إِنْ رَاحَ أَو غَدَا
به الركْبُ، والتِّلْعابةُ المُتَحَبِّبُ

Ve **رجل مُظَفَّرٌ**: savaşta devlet sahibi (üstünlük sahibi)dir. Ve falan **مُظَفَّرٌ**’dur: ancak **بالظَّفَر** ile döner; sıfatı, çokluk ve mübalağa için ağırlaştırıldı. “Allah falanı **ظَفَّرَ** etti” denirse; yani onu **مُظَفَّراً** kıldı; câiz olur ve güzel de olur. Ve dersin: onu, Allah ona karşı **ظَفَّره** etti; yani onu ona galip kıldı. Ve “hangisi **أَظْفَرُ**?” diye sorulursa, birinin ötekine galip geldiğini haber ver; onu **ظَفّره** etmiştir. الأَخفش dedi: Araplar “**ظَفِرْت عليه**” derler; “**ظَفِرْت به**” manasında. “Gözüm seni zamandan beri **ظَفَرتْكَ** etmedi” yani seni görmedi; “gözüm seni ne zamandan beri almadı” da böyledir. Ve **وظَفَّرَه**: ona **بالظَّفَر** dua etti. Ve **ظَفِرْت به**: ben **ظافرٌ**im; o, onunla **مَظْفُورٌ**dur. Ve denir: Allah beni onunla **أَظْفَرَنيِ** etti. Ve kavim ona karşı **تَظَافَرَ** etti ve **تظاهَرُوا**; mana birdir.

Ve **ظَفارِ** —**قَطَامِ** gibi— mebnîdir: bir yerdir. Ve denildi: o, Himyer köylerinden bir köydür; ona **الجَزْع الظَّفارِيّ** nisbet edilir. Ve **رَبابِ** gibi, onunla isimlendirdiğinde merfû gelmiştir; (çünkü) onun yürütüldüğü yol üzere yürütülmüştür. İbn السكيت: **جَزْعٌ ظَفارِيّ** denir; Yemen’de bir şehir olan **ظَفارِ أَسد**’e nisbetle. Ve **عُودٌ ظَفارِيّ** de böyledir; nisbetlidir; o, onunla tütsülenilen öd ağacıdır. Ondandır onların sözü: **مَنْ دَخل ظَفارِ حَمّرَ**; yani Himyerî dili öğrendi. Ve denildi: her **مَغَرّةٍ** sahibi yer **ظَفارِ**’dır. Hadiste: Âdem’in —aleyhisselâm— elbisesi **والظُّفُر** idi; yani beyazlığında, saflığında ve yoğunluğunda tırnağa benzeyen bir şey. **حديث الإِفْكِ**’te: **عِقد من جَزْع أَظفار**; İbn الأَثير dedi: böyle rivayet edildi; onunla, önce zikredilen ıtır kastedildi; sanki alınır da delinip gerdanlık ve kolyede yapılır. Dedi: rivayette sahih olan, Yemen’de Himyer’e ait bir şehir olan **ظَفارِ**’ın **جَزْع**’ındandır. Ve **الأَظْفارُ**: büyük keneler ve küçük yıldızlar (küçük yıldız kümeleri)dir.

Ve **ظَفْرٌ** ve **مُظَفَّرٌ** ve **مِظْفارٌ**: isimlerdir. Ve **بنو ظَفَر**: iki batındır; biri Ensar içinde bir batın; (diğeri) بني سليم içinde bir batın.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ظ ف ر * جمع * الظُّفْرِ أظْفارٌ * و * أُظْفُورٌ * بالضم و * أظافِيرُ * ورجل * أظْفَرُ * بيِّن * الظَّفَرُ * بفتحتين أي طويل الأظفار كرجل أشعر طويل الشعر و * الظَّفَرةُ * بفتحتين الجُليدة التي تُغشي العين ويقال لها * ظُفْرٌ * بوزن قفل وقد * ظَفِرَتْ * عينه من باب طرِب و * الظَّفَرُ * أيضا الفوز وقد * ظَفِرَ * بعدوه من باب طرِب أيضا و * ظَفِرَهُ * أيضا مثل لحق به ولحقه فهو * ظَفِرٌ * بوزن كتف ز و * ظَفِرَ * عليه بمعنى ظفر به و * اظَّفَرَ * بالتشديد بمعنى ظفر و * أظْفَرَهُ * الله بعدوه و * ظَفَرَّهُ * * تظفِيرا * ورجل * مُظَفَّرٌ * أي صاحب دولة في الحرب و * التَظْفِيرُ * غمز الظُّفر في التفاحة ونحوها

##### Türkçe

* ظ ف ر * **الظُّفْرِ**’ün çoğulu **أظْفارٌ**’dır; ve (yine çoğul olarak) ötre ile **أُظْفُورٌ** ve **أظافِيرُ** (gelir). Ve adam **أظْفَرُ**: iki fetha ile **الظَّفَرُ**’u açık (olan), yani tırnakları uzun; tıpkı “adam **أشعر** (yani) saçı uzun” gibi. Ve iki fetha ile **الظَّفَرةُ**: gözü örten ince deri; ona **ظُفْرٌ** da denir, “قفل” vezninde. Ve onun gözü **ظَفِرَتْ** (fiili) “طرِب” bâbındandır. Ve **الظَّفَرُ** ayrıca “kazanma”dır; ve düşmanına karşı **ظَفِرَ** (fiili) de “طرِب” bâbındandır. Ve **ظَفِرَهُ** da, “ona yetişti” ve “ona yetişti” gibi (kullanılır); o hâlde o, “كتف” vezninde **ظَفِرٌ**’dir. Ve “ona karşı **ظَفِرَ**” (ifadesi), “ona karşı kazandı” anlamındadır. Ve şeddeli olarak **اظَّفَرَ**, “kazandı” anlamındadır. Ve Allah onu düşmanına karşı **أظْفَرَهُ**. Ve onu **ظَفَرَّهُ**; **تظفِيرا** (olarak). Ve adam **مُظَفَّرٌ**: yani savaşta devlet (güç/iktidar) sahibi. Ve **التَظْفِيرُ**: elma ve benzeri şeylerde tırnağı batırıp sıkmaktır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الظفر، بالضم فالسكون، الظفر، بضمتين، قيل: هو أفصح اللغات، قرأ أبو السمال  كل ذي ظفر  ، بالكسر، وهو شاذ غير مإنوس به إذ لا يعرف ظفر بالكسر، هكذا قالوا، وأنكر شيخنا الشذوذ ومخالفته للقياس. والظفر: معروف، يكون للإنسان وغيره. وقيل: الظفر: لما لا يصيد، والمخلب لما يصيد، كله مذكر، صرح به اللحياني، وخصه ابن السيد في الفرق بالإنسان، كالأظفور، بالضم، وهو لغة في الظفر، وصرح به الأزهري، وأنشد البيت.
 وقول الجوهري: جمعه أظفور، غلط، وإنما هو واحد، مثل الظفر، قال الشاعر:
  ما بين لقمتها الأولى إذا انحدرتوبين أخرى تليها قيس أظفور

  ويروي: إذا ازدردت وهذا أنشده المصنف في كتابه البصائر. ج: أظفار، وأظافير، وقد سبق المصنف في الرد على الجوهري الصاغاني. وقد تمحل شيخنا من طرف الجوهري بجواب كاد أن يكون الصواب، قال: عبارة الجوهري الظفر جمعه أظفار، وأظفور أظافير، كذا في أكثر أصولنا، وهو صواب، بل هوأصوب من عبارة المصنف، لأنه أعطى كل جمع لمفرده، فالأظفار جمع ظفر، كعنق وأعناق، والأظافير جمع أظفور، كما هو ظاهر. وكلام المصنف يوهم أن كلا من الأظفار والأظافير جمع لظفر، وليس كذلك، بل الأظافير جمع أظفور المفرد، أو جمع لأظفار الجمع، فيكون جمع الجمع، ووقع في بعض نسخ الصحاح زيادة واو قبل أظافير، فأوهم أنها عاطفة، وأن أظافير وأظفور وأظفار كل منها جمع لظفر المفرد، وزيادة الواو تحريف لا ينبغي حمل كلام الجوهري على ثبوتها والله أعلم، انتهى. قلت: نسخ الصحاح كلها بثبوت الواو، وليس في واحدة منها بحذفها أصلا، وكذلك النسخة التي نقل منها الصاغاني وصاحب اللسان، وهما هما ثم ما ذكره من كون الأظافير جمع الجمع، فقد قال الليث: الظفر ظفر الإصبع، وظفر الطائر، والجميع أظفار، وجماعة الأظفار أظافير، وهو في الأشعار جيد جائز. وقال غيره: الجمع أظفار، وهو الأظفور، وعلى هذا قولهم: أظافير، لا على أنه جمع أظفار الذي هو جمع ظفر، لأنه ليس كل جمع يجمع، ولهذا حمل الأخفش قراءةمن قرأ  فرهن مقبوضة  على أنه جمع رهن، ويجوز قلته، لئلا يضطره إلى ذلك أن يكون جمع رهان الذي هو جمع رهن. وأما من لم يقل إلا ظفر فإن أظافير عنده ملحقة له بباب دملوج، بدليل ما انضاف إليها من زيادة الواو معها، قال ابن سيده: هذا مذهب بعضهم. وإذا عرفت ذلك فاعلم أنه لا توهم في كلام المصنف، كما زعمه شيخنا. فتأمل. والأظفر: الطويل الأظفار العريضها، ولا فعلاء لها من جهة السماع، كما يقال: رجل أشعر للطويل الشعر، ومنسم أظفر كذلك قال ذو الرمة:
  بأظفر كالعمود إذا اصمعدت                      على وهل وأصفر كالعمود. وظفره يظفره، بالكسر، وظفره تظفيرا، وأظفره، المضبوط في النسخ بفتح الهمزة وسكون الظاء، والصواب اظفره، بتشديد الظاء، كافتعله، وكذلك اطفره، بالطاء المشددة، إذا غرز في وجهه ظفره، ويقال: ظفر فلان في وجه فلان، إذا غرز ظفره في لحمه فعقره، وكذلك التظفير في القثاء والبطيخ، وكل ما غرزت فيه ظفرك فشدخته، أو أثرت فيه فقد ظفرته. من المجاز: رجل مقلم الظفر عن أذى الناس، أي قليل الأذى، ويقال: إنه لمقلوم الظفر، أي لا ينكي عدوا، أو كليله، أي الظفر عن العداء، أي مهين قال طرفة:
  لست بالفاني ولا كل الظفر

  وقال الزمخشري: هو كليل الظفر للمريض. والظفرة، بالضم: نبات حريف يشبه الظفر في طلوعه، ينفع القروح الخبيثة والثآليل. وظفرة العجوز: ثمر الحسك، وهي شوكة مدحرجة. وظفر النسر: نبات يشبهه وظفر القط نبات آخر. ومن المجاز: الأظفار، وظفار، كسحاب، وقد يمنع من الصرف، فيقال: هذه ظفار ورأيت ظفار، ومررت بظفار، هكذا. نقله الصاغاني في التكملة، وتبعه المصنف، وفيه تأمل، فإن الصاغاني نقل عن ابن دريد ظفار، ونقل فيه الصرف والمنع إنما عنى به المدينة التي باليمن، بدليل قول الصاغاني بعد: وقال الجوهري: وظفار مثل قطام، فأشار إلى أن الجوهري اقتصر على المنع وابن دريد ذكر الوجهين، ثم قال بعد: مدينة باليمن، وهذا من المصنف غريب جدا ينبغي التفطن له، فإني راجعت المحكم والتهديب والعباب وغيرها من الأمهات فلم أجدهم ذكروا في معنى الطيب إلا الأظفار فقط، وكذلك الصاغاني في التكملة مع ذكره الغرائب والنوادر، واقتصر على ذكر الأظفار، ونص عبارته: الأظفار شيء من العطر أسود كأنه ظفر مقتلف من أصله يجعل في الدخنة، انتهى.
 وفي المحكم: والظفر: ضرب من العطر أسود مقتلف من أصله على شكل ظفر الإنسان يوضع في الدخنة، والجمع أظفار، وأظافير. انتهى، وفيه نوع مخالفة لما ذهب إليه المصنف. وقال صاحب العين: لا واحد له، وقال الأزهري في التهذيب، وتبعه الصاغاني في التكملة: لا يفرد منه الواحد، قالا: وربما قيل أظفارة واحدة، ولا يجوز في القياس، ج أي ويجمعونه على أظافير، وهذا في الطيب فإن أفرد شيء من نحوها فالقياس أن يقال: ظفر وفوه، وهم يقولون أظفار وأظافير، وأفواه وأفاويه، لهذين العطرين، انتهى، وفي حديث أم عطية : لا تمس المحد إلا نبذة من قسط أظفار وفي رواية من قسط وأظفار قال ابن الأثير: الأظفار: جنس من الطيب ولا واحدله من لفظه، وقيل: واحده ظفر، وهو شيء من العطر أسود، والقطعة منه شبيهة بالظفر. انتهى.
 قلت: وفي المنهاج: أظفار الطيب أقطاع تشبه الأظفار عطرة الرائحة، قال ديسقوريدوس: هي من جنس أخزاف الصدف توجد في جزيرة بحر الهند حيث يكون فيه السنبل، منه قلزمي ومنه نابلي أسود صغير وأجوده الذي إلى البياض الواقع إلى اليمن والبحرين. وظفر به ثويه تظفيرا: طيبة به بالظفر. والظفر، بالضم: جليدة تغشي العين نابتة من الجانب الذي يلي الأنف على بياض العين إلى سوادها، ونسبه الجوهري إلى ابي عبيد، كالظفرة، محركة، والظفر، بلا هاء أيضا، وقد جاء في صفة الدجال: وعلى عينه ظفرة غليظة قالوا: هي جليدة تغشى العين، تنبت تلقاء المآقي، وربما قطعت، وإن تركت غشيت بصر العين حتى تكل. وقد ظفرت العين، كفرح، تظفر ظفرا، فهي ظفرة. ويقال: ظفر الرجل كعني، فهو مظفور، من الظفرة، قال أبو الهيثم:
  ما القول في عجيز كالحمره                      بعينها من البكاء ظـفـره

  حل ابنها في السجن وسط الكفره وقال الفراء: الظفرة: لحمة تنبت في الحدقة. وقال غيره: الظفر: لحم ينبت في بياض العين ، وربما جلل الحدقة. ومن المجاز: قوس لطيفة الظفرين، قال الأصمعي: في السية الظفر، وهو ما وراء معقد الوتر إلى طرف القوس، جمعه ظفرة كعنبة، أو طرفاها، لا يخفى انه لا فرق بينهما، ولذا اقتصر الأزهري وابن سيده على ما ذكره الأصمعي، وبينه الزمخشري، فقال: قوس لطيفة الظفرين، وهما طرفاها وراء معقد الوتر. فتأمل. والظفر، بالضم: حصن من حصون اليمن. ومن المجاز: ما بالدار شفر ولا ظفر، أي أحد، كذا في الأساس والتكملة. الظفر، بالتحريك: المطمئن من الأرض، وعبارة الصحاح: ما اطمأن من الأرض وأنبت. الظفر: الفوز بالمطلوب، وقال الليث: الظفر: الفوز بما طلبت والفلج على من خاصمت. وقد ظفره ظفرا وظفر به، مثل لحقه، ولحق به، ظفر عليه، كل ذلك كفرح، فهو ظفر. وتقول: ظفر الله فلانا على فلان، وكذلك أظفره الله به، وعليه، وظفره به تظفيرا. واظفر، كافتعل، فأدغم، بمعنى ظفر بهم. ورجل مظفر، كمعظم، وظفر ككتف، وظفير، كأمير، وظفير، كسكيت: كثير الظفر، عن ابن دريد قال: وليس بثبت ولكن ضبطه الصاغاني بوزن أمير، وأصله بخطه. وقال ابن دريد: رجل مظفار. بالكسر: كثير الظفر، وقال غيره: مظفر، وظفير وظفر: لا يحاول أمرا إلا ظفر به، وهو مجاز، قال العجير السلولي يمدح رجلا:
  هو الظفر الميمون إن راح أو غدابه الركب والتلعابة المتحبب.

  ورجل مظفر: صاحب دولة في الحرب. وفلان مظفر: لا يؤوب إلا بالظفر، فثقل نعته للكثرة والمبالغة. وإن قيل  ظفر الله فلانا، أي جعله مظفرا، جاز وحسن أيضا. وتقول: ظفره الله عليه، أي غلبه عليه، وكذلك إذا سئل: أيهما أظفر? فأخبر عن واحد غلب الآخر وقد ظفره. وتقول العرب: ظفرت عليه، في معنى ظفرت به. وظفره تظفيرا: دعا له به، أي بالظفر. وظفرت به فإنا ظافر، وهو مظفور به، ويقال: أظفرني الله به. من المجاز: ظقر العرفج والأرطي: خرج منه شبه الأظفار. وذلك حين يخوص. وظفر البقل: خرج كأنه أظفار الطائر. وظفر النصي، والوشيج والبردي، والثمام، والصليان، والعرز، والهدب، إذا خرج له عنقر أصفر كالظفر، وهي خوصة تندر منه فيها نور أغبر. وقال الكسائي: إذا طلع النبت قيل: قد ظفر تظفيرا، قال أبو منصور: هو مأخوذ من الأظفار. ظفرت الأرض تظفيرا: أخرجت من النبات ما يمكن احتفاره بالأصابع، وفي اللسان: بظفر، وهو الأشبه. ظفر الجلد تظفيرا: دلكه لتملاس أظفاره. وأظفار الجلد: ما تكسر منه فصارت له غضون. ظفر تظفيرا: غمز الظفر في التفاحة ونحوها، كالقثاء والبطيخ، وكل ما غرزت فيه ظفرك فشدخته أو أثرت فيه فقد ظفرته، وقد تقدم قريبا. ظفار كقطام: د، باليمن، يقال: من دخل ظفار حمر، وكذا في الصحاح، أي تعلم الحميرية، وقد تقدم، ذكر ابن دريد فيه الصرف نقله الصاغاني، وقال غيره: وقد جاءت مرفوعة أجريت مجرى رباب إذا سميت بها، وهذا قد أغفله المصنف هنا، وذكره في أظفار الطيب، وتقدمت الإشارة إليه. قال الصاغاني: وفي اليمن أربعة مواضع يسمى كل واحد منها بظفار: مدينتان وحصنان، أما المدينتان فظفار الحقل: قرب صنعاء على مرحلتين منها يمانيها، وكان ينزلها التبابعة، وقيل: هي صنعاء، قاله ياقوت، إليه ينسب الجزع الظفاري، وقال ابن السكيت: الجزع الظفاري: منسوب إلى ظفار أسد: مدينة، باليمن. وآخر بها قرب مرباط، بأقصى اليمن، ويعرف بظفار الساحل، وإليه ينسب القسط. وهو العود الذي يتبخر به، لأنه يجلب إليه من الهند، ومنه إلى اليمن، كنسبة الرماح إلى الخط فإنه لا ينبت به. قلت: وإياه عني ياقوت، فإنه قال: ظفار مبنية على الكسر: مدينة بأقصى اليمن على ساحل بحر الهند قريبة من الشحر. أما الحصنان فأحدهما حصن يماني صنعاء، على مرحلتين منها في بلاد بني مراد، ويسمى ظفار الواديين. قلت: ويسمى أيضا ظفار زيد. وآخر شاميها، على مرحلتين منها أيضا في بلاد همدان، ويسمى ظفار الظاهر. قلت: وإلى أحد هؤلاء نسب الخطيب أبو جعفر حمدين بن جعفر ابن فارس القحطاني، وابنه الخطيب عمر، وحفيده المقري محمد بن عمر. وبنو ظفر، محركة، بطنان: بطن في الأنصار، وهم بنو كعب ابن الخزرج بن عمرو النبيت ابن مالك بن الأوس، وبطن في بني سليم، وهم بنو ظفر بن الحارث ابن بهثة بن سليم. الأنصار يقولون: هو ظفر الذي في الأنصار، كذا لابن الكلبي، والصواب ماقاله المصنف. واظفر الرجل، كافتعل، وكذلك اطفر، بالطاء المهملة: أعلق ظفره وأنشب، فهو مجاز. اظفر الصقر الطائر: أخذه ببراثنه، قال العجاج يصف بازيا:

  تقضي البازي إذا البازي كسـر
  أبصر خربان فضاء فانـكـدر
  شاكي الكلاليب إذا أهوى اظفر. الكلاليب: مخاليب البازي، والشاكي: مأخوذ من الشوكة، وهو مقلوب، أي حاد المخاليب. من المجاز: ما ظفرتك عيني، بالفتح، منذ حين، أي ما رأيتك، وكذلك ما أخذتك وما عجمتك. والمظفار، بالكسر: المنقاش، نقله الصاغاني عن الفراء. وسموا ظفرا، بفتح فسكون، وفي بعض النسخ بالتحريك، ومظفرا، كمعظم، ومظفارا، وظفيرا، على التفاؤل. وفاته ظافر. والأظفور، بالضم: الدقيق الذي يلتوي على قضيب الكرم، ونص أبي حيان جمع: خيوط تلتوي على قضبان الكرم. وظفران، وظفر، وظفير. بكسر فائهن: حصون باليمن، ظفر: من حصون آنس، وظفير يعرف بظفير حجة. ظفر، كجبل: ع، قرب الحوأب إلى جنب الشمط بين المدينة والشأم من ديار فزارة، هناك قتلت أم قرفة، قتلها خالد بن الوليد لما تألف إليها ضلال طليحة. ومنهم من ضبطه بضم فسكون أيضا. ظفر:ة، بالحجاز، وقيل: هي التي قتل بها أم قرفة. والحوأب: من مياه العرب على طريق البصرة، وقد تقدم. وظفر الفنج: حصن من جبل وصاب من أعمال زبيد، وضبطه الصاغاني بكسر الفاء من ظفر. والفنج بفتح فسكون. والظفرية، محركة، وقراح، كسحاب مضاف إلى ظفر، بالتحريك: محلتان ببغداد شرقيتان، ومن الأولى: أبو نصر أحمد ابن عبد الملك الأسدي الظفري، عن أبي بكر الخطيب، توفي سنة 532. من المجاز: رأيته بظفره، بالضم، أي بنفسه.

  يقال: قوس مظفرة، كمعظمة. إذا قطع من ظفريها، أي طرفيها شيء، نقله الصاغاني. والأظفار، كأنه جمع ظفر: كواكب صغار قدام النسر. الأظفار: كبار القردان. وقوله تعالى:  وعلى الذين هادوا حرمنا كل ذي ظفر  دخل فيه، أي في ذي ظفر ذوات المناسم من الإبل والأنعام، لأنها كالأظفار لها. هكذا في سائر النسخ، والأنعام. وهو خطأ، والصواب والنعام، كما في التهذيب والمحكم واللسان والتكملة، وقد رده عليه البلقيني في حواشيه والبدر القرافي، وتبعهم شيخنا، قال: لأن الأنعام هي الإبل، أو معها غيرها، فالأول موجب لعطف الترادف بلا حاجة، والثاني قد يدخل فيه الشاء مع أنه من ذوات المناسم، انتهى. ونقل القرافي عن تفسير القرطبي، عن مجاهد وقتادة أن كل ذي الظفر هو ما ليس بمنفرج الأصابع من البهائم والطير، كالإبل، والنعام والإوز والبط. وعن ابن عباس: الإبل والنعام، لأنها ذات ظفر كالإبل، أو كل ذي مخلب من الطائر، وحافر من البهائم، لأنها كالأظفار لها. ومما يستدرك عليه: تظافر القوم، وتظاهروا بمعنى واحد، قاله الصاغاني قلت: وفي إضاءة الأدموس لشيخ مشايخنا أحمد بن عبد العزيز الفيلالي ما نصه: وقد نبه السعد في شرح العضد أن التظافر بالظاء لحن، قال: لكني رأيت في تأليف لطيف لابن مالك فيما جاء بالوجهين أن التضافر مما يقال بالضاد وبالظاء، انتهى. قلت: يعني بذلك التأليف اللطيف كتابه الاعتضاد في الفرق بين الظاء والضاد، واختصره أبو حيان، فسماه الارتضاء، وهذا القول مذكور فيهما. وكل أرض ذات مغرة ظفار. وظفور، كصبور، من أسمائه صلى الله تعالى عليه وسلم، نقله شيخنا من سيرة الشامي. ورجل ظفر، ككتف: حديد الظفر قاله الزمخشري. ومن المجاز: ظفرت الناقة لقحا: أخذته وقبلته. ويقال: به ظفر من مرض. وأفرحته من ظفره إلى شفره، كما تقول: من قدمه إلى قرنه، كما في الأساس. وأظفار: أبيرقات حمر من ديار فزارة. وظفر، محركة: مكان مطمئن ينبت. وظفرت العين كعني، فهي مظفثورة، إذا حدثت فيها الظفرة. وظفره: كسر ظفره، أو قلعه. وهو كليل الظفر، أي ذليل. والتظفير: دلك الرجل الجلد. والظفر، بالضم: ظفرة العين ورأس الكظر.

##### Türkçe

**الظفر**، (ضمme ile sonra sükûn ile), **الظفر** (iki ضمme ile); denildi ki: o, dillerin en fasihidir. Ebû’s-Semâl, **كل ذي ظفر**’i kesre ile okudu; o, şâzdır, onunla ünsiyet edilmez; zira kesre ile **ظفر** bilinmez; işte böyle dediler. Şeyhimiz, şâzlığı ve kıyasa muhalefetini inkâr etti.

Ve **الظفر**: mâlûmdur; insanda ve başkasında olur. Ve denildi ki: **الظفر** avlamayan içindir; **المخلب** avlayan içindir. Hepsi müzekkerdir; bunu el-Lihyânî açıkça söyledi. İbnü’s-Seyyid, “el-Fark”ta onu insana tahsis etti; **الأظفور** gibi, (ضمme ile); o, **الظفر**’de bir lugattır; bunu el-Ezherî açıkça söyledi ve beyti inşâd etti.

Ve el-Cevherî’nin sözü: “Onun çoğulu **أظفور**’dur” yanlıştır; ancak o, bir tekildir; **الظفر** gibi. Şair dedi ki:
ما بين لقمتها الأولى إذا انحدرت
وبين أخرى تليها قيس أظفور

Ve “**إذا ازدردت**” diye de rivayet olunur; bunu musannif, “el-Basâir” kitabında inşâd etti. Çoğulu: **أظفار** ve **أظافير**. Musannif, el-Cevherî’ye reddiyede es-Sâğânî’den önce geçti. Şeyhimiz, el-Cevherî tarafından bir cevapla (neredeyse doğru olacak bir cevapla) zorlama yaptı; dedi ki: el-Cevherî’nin ibaresi: “**الظفر** çoğulu **أظفار**; ve **أظفور** (çoğulu) **أظافير**”dir; bizim asıllarımızın çoğunda böyledir; ve bu doğrudur; bilakis musannifin ibaresinden daha doğrudur; çünkü her çoğulu kendi müfredine verdi: **الأظفار**, **ظفر**’in çoğuludur; **عنق** ve **أعناق** gibi; **الأظافير** de **أظفور**’un çoğuludur; göründüğü üzere. Musannifin sözü, **الأظفار** ile **الأظافير**’in her birinin **ظفر**’in çoğulu olduğunu vehmettirir; öyle değildir; bilakis **الأظافير**, müfred **أظفور**’un çoğuludur; yahut **أظفار** çoğulunun çoğuludur; böylece çoğulun çoğulu olur. “es-Sıhâh”ın bazı nüshalarında **أظافير**’den önce bir **و** ziyadesi vâki oldu; böylece onun atıf **و**’su olduğunu, ve **أظافير** ile **أظفور** ve **أظفار**’ın her birinin müfred **ظفر**’in çoğulu olduğunu vehmettirirdi. **و**’nun ziyadesi bir tahriftir; el-Cevherî’nin sözünü onun sabit oluşuna hamletmek uygun değildir; Allah daha iyi bilir; bitti. Dedim ki: “es-Sıhâh” nüshalarının hepsi **و**’nun sabit oluşuyla(dır); onlardan hiçbirinde aslâ onun hazfi yoktur. Es-Sâğânî’nin ve “Lisân” sahibinin naklettiği nüsha da böyledir; ve onlar, onlardır. Sonra onun, **الأظافير**’in çoğulun çoğulu oluşu hakkında zikrettiğine gelince: el-Leys dedi ki: **الظفر** parmağın tırnağıdır, ve kuşun tırnağıdır; hepsi **أظفار**dır; **الأظفار**’ın cemâati **أظافير**dir; ve o, şiirlerde iyi, câizdir. Başkası dedi ki: çoğul **أظفار**dır; ve o, **الأظفور**’dur. Buna göre onların “**أظافير**” demeleri, **أظفار**’ın (ki **ظفر**’in çoğuludur) çoğulu olması itibarıyla değildir; çünkü her çoğul çoğullaştırılmaz. Bunun için el-Ahfeş, **فرهن مقبوضة** kıraatini, **رهن**’in çoğulu olmak üzere hamletti; ve onun azlığı câiz olur; ta ki onu, **رهان**’ın (ki **رهن**’in çoğuludur) çoğulu olmasına mecbur etmesin. **ظفر**’den başka söylemeyen kimseye gelince: onun yanında **أظافير**, **دملوج** bâbına ona ilhak edilmiştir; delil, onunla birlikte ona eklenen **و** ziyadesidir. İbn Sîde dedi ki: bu, bazılarının mezhebidir. Bunu bildiğinde, bil ki musannifin sözünde, şeyhimizin zannettiği gibi bir vehim yoktur. Düşün.

Ve **الأظفر**: tırnakları uzun, geniş olan(kimse). Semâ‘ cihetinden onun için bir **فعلاء** yoktur; nasıl ki uzun saçlı için “adam **أشعر**” denir. Ve “**منسم أظفر**” da böyledir. Zû’r-Rumme dedi ki:
بأظفر كالعمود إذا اصمعدت
على وهل وأصفر كالعمود

Ve “**ظفره يظفره**” (kesre ile), ve “**ظفره تظفيرا**”, ve “**أظفره**”; nüshalarda hemzenin fethi ve **الظاء**’ın sükûnu ile ضبط edilmiştir; doğrusu “**اظفره**”dir, **الظاء**’ı şeddeli olarak; “**كافتعله**” gibi. Ve “**اطفره**” de böyledir; **الطاء** şeddeli olarak; yüzüne tırnağını batırdığı zaman. Ve denilir: “Falan, falanın yüzünde **ظفر** etti”; tırnağını onun etine batırıp onu yaraladığı zaman. Ve **التظفير** de hıyar ve karpuzda böyledir; ve tırnağını batırdığın her şeyde onu ezip parçaladığında yahut onda iz bıraktığında, onu **ظفرته** etmiş olursun.

Mecazdan: “adam, insanlara eziyetten **مقلم الظفر**”dir; yani eziyeti azdır. Ve denilir: “o, **لمقلوم الظفر**”dir; yani düşmana tesir etmez; yahut o, onun körelmişidir; yani düşmanlıktan **الظفر** (tırnak) (bakımından); yani zelil. Tarafe dedi ki:
لست بالفاني ولا كل الظفر

Ve ez-Zemahşerî dedi ki: o, hasta için “**كليل الظفر**”dur.

Ve **الظفرة** (ضمme ile): çıkışında tırnağa benzeyen keskin bir bitkidir; habis yaralara ve siğillere fayda verir. Ve “**ظفرة العجوز**”: **الحسك**’ın meyvesidir; o, yuvarlanan bir dikendir. Ve “**ظفر النسر**”: ona benzeyen bir bitkidir; ve “**ظفر القط**” başka bir bitkidir.

Mecazdan: **الأظفار** ve **ظفار**; **سحاب** gibi; ve bazen sarftan men olunur; böylece “bu **ظفار**” denir, “**ظفار**’ı gördüm” denir, “**ظفار**’a uğradım” denir; işte böyle. Bunu es-Sâğânî “et-Tekmile”de nakletti; musannif de ona tâbi oldu. Onda düşünme vardır; çünkü es-Sâğânî, İbn Düreyd’den **ظفار**’ı nakletti; ve onda sarfı ve men‘i nakletmesiyle ancak Yemen’deki şehri kastetti; delil, es-Sâğânî’nin sonra söylediği sözdür: el-Cevherî dedi ki: “ve **ظفار** **قطام** gibidir”; böylece el-Cevherî’nin men‘ ile yetindiğine, İbn Düreyd’in ise iki vechi zikrettiğine işaret etti. Sonra dedi ki: “Yemen’de bir şehir.” Bu, musanniften çok gariptir; buna dikkat etmek gerekir. Çünkü ben “el-Muhkem”, “et-Tehzîb”, “el-‘Ubâb” ve diğer ana kaynaklara müracaat ettim; “güzel koku” mânasında yalnız **الأظفار**’dan başka bir şey zikrettiklerini bulmadım. Es-Sâğânî de “et-Tekmile”de, garipleri ve nadirleri zikretmesiyle beraber, **الأظفار**’ı zikretmekle yetindi; ibaresinin nassı: “**الأظفار** siyah bir ıtır şeyidir; sanki kökünden koparılmış bir tırnaktır; tütsüye konur”; bitti.

“el-Muhkem”de: ve **الظفر**: kökünden koparılmış, insan tırnağı şeklinde, tütsüye konulan siyah bir ıtır nev‘idir; çoğulu **أظفار** ve **أظافير**dir; bitti. Onda, musannifin gittiği şeye bir tür muhalefet vardır. “el-‘Ayn” sahibi dedi ki: onun tekili yoktur. El-Ezherî “et-Tehzîb”de dedi, es-Sâğânî de “et-Tekmile”de ona tâbi oldu: ondan tekil tekilleştirilmez. İkisi dedi ki: bazen “bir **أظفارة**” denir; kıyasta câiz değildir. **ج** yani: ve onu **أظافير** üzerine cem‘ ederler. Bu, güzel kokudadır. Onun benzerlerinden bir şey tekil yapılırsa kıyas, “**ظفر** ve **فوه**” denilmesidir; hâlbuki onlar bu iki ıtır için “**أظفار** ve **أظافير**” ve “**أفواه** ve **أفاويه**” derler; bitti. Ümmü Atıyye hadîsinde: “muhidde olan, **قسط أظفار**’dan bir nebze dışında bir şeye dokunmasın”; bir rivayette: “**من قسط وأظفار**”. İbnü’l-Esîr dedi ki: **الأظفار** güzel kokudan bir cinstir; lafzından tekili yoktur; ve denildi ki: onun tekili **ظفر**’dir; o, siyah bir ıtır şeyidir; ondan parça, tırnağa benzer; bitti.

Dedim ki: “el-Minhâc”da: “**أظفار الطيب** güzel kokulu, kokusu hoş, tırnaklara benzeyen parçalardır.” Dîskûrîdûs dedi ki: o, sedef kabuğunun kırık parçaları cinsindendir; Hind denizi adasında bulunur; orada **السنبل** bulunur; ondan **قلزمي** olan vardır ve ondan **نابلي** olan vardır; siyah, küçük; en iyisi, beyazlığa meyleden, Yemen ve Bahreyn tarafına düşenidir. Ve “**ظفر به ثويه تظفيرا**”: onu **الظفر** ile güzel kokulandırdı.

Ve **الظفر** (ضمme ile): gözün üzerine örtü olan bir deri parçasıdır; burna bitişik taraftan, gözün beyazı üzerinde siyahına doğru biter. El-Cevherî onu Ebû Ubeyd’e nisbet etti; **الظفرة** gibi (harekeli). Ve **الظفر** (هاء’sız) da. Deccâl’in sıfatında geldi: “ve onun gözünün üzerinde kalın bir **ظفرة**.” Dediler ki: o, gözü örten bir deri parçasıdır; göz pınarlarının hizasında biter; bazen kesilir; bırakılırsa gözün görmesini örter, ta ki zayıflasın. Ve “göz **ظفرت** etti” ( **كفرح** gibi): **تظفر** eder, **ظفرا**; o hâlde o, **ظفرة**’dir. Ve denilir: “adam **ظفر** oldu” ( **كعني** gibi); o hâlde o, **مظفور**dur; **الظفرة**’den. Ebû’l-Heysem dedi ki:
ما القول في عجيز كالحمره
بعينها من البكاء ظـفـره

**حل**: Oğlunu zindanda kâfirlerin ortasında çözdü. Fera dedi ki: **الظفرة**: gözbebeğinde biten bir et parçasıdır. Başkası dedi ki: **الظفر**: gözün beyazında biten ettir; bazen gözbebeğini kaplar. Mecazdan: iki **الظفر**’i ince olan yay; Asmaî dedi ki: **السية**’de **الظفر** vardır; o, kirişin bağlandığı yerin arkasından yayın ucuna kadar olan şeydir; çoğulu **ظفرة**’dir, **عنبة** gibi; yahut iki ucu; gizli değildir ki ikisi arasında fark yoktur; bu yüzden Ezherî ve İbn Sîde, Asmaî’nin zikrettiğiyle yetindi; Zemahşerî de onu açıkladı, şöyle dedi: iki **الظفر**’i ince olan yay; onlar, kirişin bağlandığı yerin arkasındaki iki ucudur. Öyleyse düşün. Ve **الظفر**, ötre ile: Yemen kalelerinden bir kaledir. Mecazdan: evde ne **شفر** vardır ne **ظفر**; yani hiç kimse; **الأساس** ve **التكملة**’de böyle. **الظفر**, hareke ile: yerin alçak (çukur) kısmı; **الصحاح**’ın ibaresi: yerden alçalan ve bitki bitiren şey. **الظفر**: istenene erişmede başarı; Leys dedi ki: **الظفر**: talep ettiğin şeyle başarı ve çekiştiğin kimseye karşı üstün gelme. Ve onu **ظفرا** ile **ظفر** etti ve onunla **ظفر** etti; **لحقه** ve **لحق به** gibi; ona karşı **ظفر** etti; bunların hepsi **فرح** gibi; o hâlde o, **ظفر**’dir. Ve dersin: Allah falanı falana karşı **ظفر** ettirdi; yine Allah onu onunla ve ona karşı **أظفره** etti; ve onu onunla **تظفيرا** ile **ظفر** ettirdi. Ve **اظفر** etti; **افتعل** gibi; sonra idgam edildi; anlamı: onlara karşı **ظفر** etti. Ve **مظفر** adam, **معظم** gibi; ve **ظفر** (sıfat), **كتف** gibi; ve **ظفير**, **أمير** gibi; ve **ظفير**, **سكيت** gibi: çok **الظفر** sahibi; İbn Düreyd’den: dedi ki: sabit değildir; fakat Sâgânî onu **أمير** vezninde ضبط etti; aslı kendi hattıyla. İbn Düreyd dedi ki: **مظفار** adam; kesre ile: çok **الظفر** sahibi. Başkası dedi ki: **مظفر** ve **ظفير** ve **ظفر**: bir işe teşebbüs etmez ki onunla **ظفر** etmesin; bu mecazdır. Uceyr es-Selûlî bir adamı överken dedi:
  هو الظفر الميمون إن راح أو غدابه الركب والتلعابة المتحبب.

Ve **مظفر** adam: savaşta devlet sahibi. Ve falan **مظفر**: **الظفر** ile dönmedikçe dönmez; çokluk ve mübalağa için sıfatı ağırlaştırıldı. Ve eğer “Allah falanı **ظفر** ettirdi” denirse; yani onu **مظفرا** kıldı; caiz olur ve güzel de olur. Ve dersin: Allah onu ona karşı **ظفره** etti; yani onu ona karşı galip kıldı. Yine, “Hangisi daha **أظفر**?” diye sorulursa; birinin diğerine galip geldiği haber verilirse; hâlbuki onu **ظفره** etmiştir. Araplar der: “Ona karşı **ظفرت** ettim”; “Onunla **ظفرت** ettim” anlamında. Ve onu **تظفيرا** ile **ظفر** ettirdi: ona bununla dua etti; yani **الظفر** ile. Ve onunla **ظفرت** ettim; çünkü ben **ظافر**’im; ve o, onunla **مظفور**’dur; ve denir: Allah beni onunla **أظفرني** etti. Mecazdan: **ظقر** etti **العرفج** ve **الأرطي**: ondan **الأظفار** benzeri çıktı; bu, **يخوص** olduğu vakittir. Ve **البقل** **ظفر** etti: kuşun **أظفار**’ı gibi çıktı. Ve **النصي** ve **الوشيج** ve **البردي** ve **الثمام** ve **الصليان** ve **العرز** ve **الهدب**, kendisine **عنقر** çıktığında; sarı, **الظفر** gibi; o, ondan üzerinde tozlu bir ışık bulunan bir **خوصة**’dur, ondan nadiren çıkar. Kisâî dedi ki: bitki çıktığında “**ظفر** etti, **تظفيرا**” denir. Ebû Mansûr dedi ki: o, **الأظفار**’dan alınmıştır. Yer **تظفيرا** ile **ظفرت** etti: bitkiden, parmaklarla kazınması mümkün olan şeyi çıkardı; **اللسان**’da: **بظفر** ile; o daha benzer olandır. Deri **تظفيرا** ile **ظفر** etti: tırnaklarının pürüzlerini gidermek için onu ovdu. Ve derinin **أظفار**’ı: ondan kırılan, böylece ona kırışıklıklar olan şey. **تظفيرا** ile **ظفر** etti: elmayı ve benzerini, hıyar ve karpuz gibi, tırnağı batırdı; tırnağını içine saplayıp onu ezdiğin yahut onda iz bıraktığın her şeyde onu **ظفرته** etmiş olursun; az önce geçti. **ظفار**, **قطام** gibi: Yemen’de bir yer; “**ظفار**’a giren **حمر** olur” denir; **الصحاح**’ta da böyle; yani Himyerîce öğrenir; ve geçti. İbn Düreyd onda sarfı zikretti; Sâgânî ondan nakletti. Başkası dedi ki: o, merfû olarak da gelmiştir; onunla isimlendirildiğinde **رباب**’ın yürütüldüğü yolda yürütülmüştür; bunu musannif burada ihmal etmiştir; onu **أظفار الطيب**’de zikretti; ve ona işaret geçmişti. Sâgânî dedi ki: Yemen’de her biri **ظفار** diye adlandırılan dört yer vardır: iki şehir ve iki kale. Şehirlere gelince: **ظفار الحقل**: San‘â’ya yakın, ondan iki merhale; Yemen tarafında; **التبابعة** orada konaklardı; ve “o San‘â’dır” denildi; Yâkût bunu söyledi; ona **الجزع الظفاري** nisbet edilir. İbn Sikkît dedi ki: **الجزع الظفاري**: **ظفار أسد**’e nisbetlidir; bir şehir; Yemen’dedir. Ve bir diğeri, **مرباط** yakınında, Yemen’in en ucunda; **ظفار الساحل** diye bilinir; ve ona **القسط** nisbet edilir; o, onunla tütsülenilen **العود**’dur; çünkü Hind’den ona getirilir; ondan da Yemen’e; mızrakların **الخط**’a nisbeti gibi; zira orada bitmez. Dedim ki: Yâkût’un kastettiği de odur; çünkü o dedi ki: **ظفار** kesre üzere bina edilmiştir: Yemen’in en ucunda, Hind denizinin sahilinde, **الشحر**’a yakın bir şehir. Kalelere gelince: ikisinden biri, San‘â’nın Yemen tarafında bir kaledir; ondan iki merhale; Benî Murâd diyarında; **ظفار الواديين** diye adlandırılır. Dedim ki: ayrıca **ظفار زيد** diye de adlandırılır. Diğeri, onun Şam tarafındadır; ondan yine iki merhale; Hemdân diyarında; **ظفار الظاهر** diye adlandırılır. Dedim ki: bunlardan birine, hatîb Ebû Ca‘fer Hamdîn b. Ca‘fer b. Fâris el-Kahtânî, ve oğlu hatîb Ömer, ve torunu mukrî Muhammed b. Ömer nisbet edildi. Ve **بنو ظفر**, hareke ile, iki batındır: Ensâr içinde bir batın; onlar, el-Hazrec b. Amr en-Nebît b. Mâlik b. el-Evs’un oğlu Ka‘b’ın oğullarıdır; ve Benî Süleym içinde bir batın; onlar, Süleym b. el-Hâris b. Behse b. Süleym’in oğlu **ظفر**’in oğullarıdır. Ensâr der ki: Ensâr’daki odur, yani **ظفر**; İbnü’l-Kelbî’ye göre böyle; doğrusu musannifin söylediğidir. Ve adam **اظفر** etti, **افتعل** gibi; yine **اطفر** etti; ihmal edilmiş **الطاء** ile: tırnağını iliştirdi ve sapladı; bu mecazdır. Uçan doğan **اظفر** etti: onu pençeleriyle aldı. Accâc bir **بازي**’yi vasfederken dedi:

  تقضي البازي إذا البازي كسـر
  أبصر خربان فضاء فانـكـدر
  شاكي الكلاليب إذا أهوى اظفر.

**الكلاليب**: doğanın pençeleri; **الشاكي**: **الشوكة**’den alınmıştır; o, kalb edilmiştir; yani pençeleri keskin. Mecazdan: “Gözüm seni **ظفرتك** etmedi” (fetha ile) bir zamandan beri; yani seni görmedim; yine “seni **أخذتك** etmedim” ve “seni **عجمتك** etmedim” gibi. Ve **المظفار**, kesre ile: **المنقاش**; Sâgânî onu Fera’dan nakletti. Ve **ظفرا** diye adlandırdılar; fetha sonra sükûn ile; bazı nüshalarda hareke ile; ve **مظفرا**, **معظم** gibi; ve **مظفارا**; ve **ظفيرا**; tefe’ül üzere. Ve **ظافر** vefat etti. Ve **الأظفور**, ötre ile: asma çubuğu üzerine dolanan ince şey; Ebû Hayyân’ın metni: asma çubukları üzerine dolanan iplikler. Ve **ظفران** ve **ظفر** ve **ظفير**. **فائهن**’in kesriyle: Yemen’de kaleler; **ظفر**: **آنس** kalelerinden; ve **ظفير**, **ظفير حجة** diye bilinir. **ظفر**, **جبل** gibi: bir yer; **الحوأب** yakınında, Medine ile Şam arasındaki Fezâre diyarından **الشمط**’ın yanında; orada Ümmü Kurfe öldürüldü; Hâlid b. Velîd onu öldürdü; çünkü Tuleyha’nın sapkınları ona ülfet etmişti. Onlardan kimi onu ötre sonra sükûn ile de ضبط etti. **ظفر**: Hicaz’da bir yer; ve denildi ki: Ümmü Kurfe’nin öldürüldüğü yer odur. Ve **الحوأب**: Arap sularındandır; Basra yolu üzerindedir; ve geçti. Ve **ظفر الفنج**: Zebîd amellerinden, Cebel Vusâb’dan bir kale; Sâgânî onu **ظفر**’den **الفاء**’ın kesriyle ضبط etti. Ve **الفنج** fetha sonra sükûn ile. Ve **الظفرية**, hareke ile; ve **قراح**, **سحاب** gibi, hareke ile **ظفر**’e muzaf: Bağdat’ta doğu tarafında iki mahalle; birincisinden: Ebû Nasr Ahmed b. Abdülmelik el-Esedî el-**ظفري**; Ebû Bekr el-Hatîb’den; 532 yılında vefat etti. Mecazdan: “Onu **بظفره** ile gördüm” (ötre ile); yani bizzat kendisini.

Denilir: **قوس مظفرة**; **معظمة** gibi. Eğer onun iki **ظفر**inden, yani iki ucundan bir şey kesilirse; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **الأظفار**; sanki **ظفر**’in cem‘i gibidir: **النسر**’in önünde küçük yıldızlar. **الأظفار**: büyük keneler. Ve O’nun (yüce) sözü: **وعلى الذين هادوا حرمنا كل ذي ظفر**; onun içine girdi, yani **ذي ظفر**’in içine, develerden ve **الأنعام**dan **ذوات المناسم** olanlar; çünkü onların, kendileri için **الأظفار** gibi (tırnaklar)ı vardır. İşte böyle, diğer bütün nüshalarda da, ve **الأنعام**. Bu hatadır; doğrusu **والنعام**dır; **التهذيب**’de, **المحكم**’de, **اللسان**’da ve **التكملة**’de olduğu gibi. **البلقيني** onu haşiyelerinde reddetmiştir, ve **البدر القرافي** (de); ve onları şeyhimiz takip etti; dedi ki: çünkü **الأنعام** develerdir; yahut onlarla birlikte başkasıdır; birincisi, ihtiyaç olmaksızın eşanlamlıyı atfetmeyi gerektirir; ikincisi ise, **الشاة** onun içine girebilir, hâlbuki o **ذوات المناسم**dandır; bitti. **القرافي**, **تفسير القرطبي**’den, **مجاهد** ve **قتادة**’den nakletti ki: **كل ذي الظفر**; hayvanlardan ve kuşlardan parmakları ayrık olmayan şeydir; develer, **النعام** ve kazlar ve ördekler gibi. **ابن عباس**’tan: develer ve **النعام**; çünkü o, develer gibi **ظفر** sahibidir; yahut kuşlardan her **مخلب** sahibi ve hayvanlardan her **حافر** sahibi; çünkü onların, kendileri için **الأظفار** gibi (tırnaklar)ı vardır. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **تظافر القوم** ve **تظاهروا** bir tek mânâdadır; bunu **الصاغاني** söyledi. Dedim: Ve şeyhlerimizin şeyhi **أحمد بن عبد العزيز الفيلالي**’nin **إضاءة الأدموس**’unda lafzı şudur: **السعد** **شرح العضد**’da, **التظافر**in **الظاء** ile olmasının lahn olduğuna dikkat çekmiştir; dedi ki: fakat ben, **ابن مالك**’in iki vecihle gelen şey hakkında latif bir telifinde gördüm ki **التضافر**, **الضاد** ile de **الظاء** ile de söylenenlerdendir; bitti. Dedim: bununla kastettiği latif telif, onun **الاعتضاد في الفرق بين الظاء والضاد** kitabıdır; **أبو حيان** onu ihtisar etti de ona **الارتضاء** adını verdi; ve bu söz ikisinde de zikredilmiştir. Ve her **مغرة** sahibi yer **ظفار**dır. Ve **ظفور**, **صبور** gibi; (Allah Teâlâ’nın salâtı onun üzerine olsun) onun isimlerindendir; bunu şeyhimiz **سيرة الشامي**’den nakletti. Ve **رجل ظفر**, **كتف** gibi: tırnağı sert; bunu **الزمخشري** söyledi. Ve mecazdandır: **ظفرت الناقة لقحا**: onu aldı ve kabul etti. Ve denilir: onda hastalıktan bir **ظفر** vardır. Ve onu, **ظفر**inden **شفر**ine kadar sevindirdim; senin “ayağından boynuzuna kadar” demen gibi; **الأساس**’ta olduğu üzere. Ve **أظفار**: **فزارة** diyarlarından kırmızı küçük gölcükler. Ve **ظفر**, harekeli: alçak bir yer; biter. Ve göz **ظفرت**; **عني** gibi; o hâlde o **مظفثورة**dur; onda **الظفرة** meydana geldiği zaman. Ve **ظفره**: onun tırnağını kırdı; yahut onu söktü. Ve o **كليل الظفر**dur; yani zelil. Ve **التظفير**: adamın deriyi ovmasıdır. Ve **الظفر**, zamme ile: gözün **ظفرة**si ve **الكظر**’ın başı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ظَفَرَهُ
1 ظَفَرَهُ ذ : see 2. -A2- [See also ظَفَرٌ. ― -b2- ] ظَفِرَتْ عَيْنُهُ, (T, S, O, K,) aor. ظَفَرَ , inf. n. ظَفَرٌ (S, O) and ظَفَارَةٌ; (O;) and, as some say, ظُفِرَت; (T;) His eye had what is termed a ظَفَرَة or ظُفْر. (T, S, O, K.) ― -b3- And ظُفِرَ He (a man) had upon his eye what is termed a ظَفَرَة or ظُفْر. (T, O, K.) -A3- ظَفِرَ, aor. ظَفَرَ , (Msb,) inf. n. ظَفَرٌ, He attained, got, got possession of, or acquired, what he desired, or sough: (Lth, * S, * M, * A, * Msb, K: *) he succeeded, or was successful: (Msb:) he won, was victorious, or gained the victory: (Lth, T:) and ↓ اِظَّفَرَ [originally اِظْتَفَرَ] signifies the same as ظَفِرَ. (S.) You say, ظَفِرَ بِهِ and عَلَيْهِ, and ظَفِرَهُ, He attained it, got it, got possession of it, or acquired it; (M, K;) and in like manner ↓ اِظَّفَرَ, of the measure اِفْتَعَلَ. (K.) And ظَفِرْتُ بِالضَّالَّةِ I found the stray, or lost beast. (Msb.) And ظَفِرَ بِعَدُوِّهِ (S, A, Msb) and عَلَيْهِ, (Akh, S, A,) and ظَفِرَهُ, (S,) He gained the victory, or mastery, over his enemy; he overcame him. (S, * A, Msb. *) ― -b2- [Hence,] ظَفِرَتِ النَّاقَةُ لَقَحًا (tropical:) The she-camel took, or received, impregnation. (A, TA.) And مَا ظَفِرَتْكَ عَيْنِى (AZ, T, S, A, K) مُنْذُ حِينٍ (AZ, T) or مُنْذُ زَمَانٍِ (S, A) (tropical:) My eye hath not seen thee [for some time]: (AZ, T, S, A, K:) like مَا أَخَذَتْكَ. (AZ, T.) -A4- [ظَفَرَ in the dial. of Himyer is said by Freytag, on the authority of the Kitáb el-Addád, to signify He sat.]

ظفّر فِيهِ
2 ظفّر فِيهِ ذ , (A, K,) inf. n. تَظْفِيرٌ, (S,) He inserted his nail into it; (S, A, K;) namely, an apple, and the like, (S, K,) a cucumber, and a melon: (A:) and [in like manner] ↓ اِظَّفَرَ, of the measure اِفْتَعَلَ, he stuck, or fixed, his nail [into a thing]; (S, K, TA;) and so اِطَّفَرَ, with the unpointed ط. (TA.) You say, ظفّر فُلَانٌ فِى وَجْهِ فُلَانٍ Such a one stuck his nail into the flesh of the face of such a one, and wounded it. (TA.) And نَيَّبَ فِى لَحْمِهِ وَظَفَّرَ He stuck his dog-tooth and his nail into his flesh, and wounded it. (A.) And ظفّر فُلَانٌ فِى كَذَا وَنَيَّبَ (tropical:) Such a one clung to, caught to, or took fast hold upon, such a thing. (A in art. نيب.) Also ظفّرهُ; and ↓ ظَفَرَهُ, aor. ظَفِرَ ; (M, K;) and ↓ اِظَّفَرَهُ, in the K erroneously written أَظْفَرَهُ; (TA;) He stuck his nail into his face; (M, K;) and so اِطَّفَرَهُ, with ط. (TA.) And ظفّرهُ [He clawed it;] he stuck his nail into it, (namely, anything,) and broke it, or made a mark [or scratch] upon it. (M.) And ↓ اِظَّفَرَ الصَّقْرُ الطَّائِرَ The hawk seized the bird with his talons. (K.) ― -b2- ظفّر said of بَقْل [or herbs, or leguminous plants,] (tropical:) They put forth what resembled the أَظْفَار [or talons] of the bird. (M, TA.) And said of the عَرْفَج, (K, TA,) and of the أَرْطَى, (TA,) (tropical:) It put forth what resembled أَظْفَار, (K, TA,) when it put forth its [leaves termed] خُوص. (TA.) And said of the نَصِىّ, and of the وَشِيج, and of the بَرْدِىّ, and of the ثُمَام, and of the صِلِّيَان, and of the غَرَز, and of هَدَب, (tropical:) It, or they, put forth yellow shoots, resembling the ظُفُر [or talon], which are the خُوص thereof, that come forth therefrom having a dustcoloured flower. (M, TA.) [Or,] said of a plant, (Ks, T, S,) inf. n. as above, (Ks, T,) (assumed tropical:) It came forth; (Ks, T;) from الأَظْفَار: (T:) or it came forth of the measure of the ظُفْر [or nail]. (S.) And ظفّرت الأَرْضُ (assumed tropical:) The land put forth plants, or herbage, that might be uprooted (يُمْكِنُ احْتِفَاؤُهُ, so in the M, in the K احْتِفَارُهُ,) with the nail, (M,) or with the fingers. (K.) ― -b3- ظفّر ثَوْبَهُ, (M, and so in a copy of the K,) inf. n. as above, (K,) (assumed tropical:) He perfumed his garment (M, and thus in that copy of the K) with what is termed ظُفْر: (M:) or ظفّر ثَوْبَهُ بِالأَظْفَارِ he perfumed his garment with what are termed أَظْفَار. (So accord. to other copies of the K.) ― -b4- And ظفّر الجِلْدَ, (K,) or ظَفَّرْتُ الجِلْدَ, (M,) (assumed tropical:) He, (K,) or I, (M,) rubbed the skin in order that its أَظْفَار (M, K) which means its creased parts (M) might become smooth. (M, K.) -A2- ظفّرهُ also signifies, and so ↓ اظفرهُ, [He caused him to attain, get, get possession of, or acquire, what he desired, or sought: he caused him to succeed, or to be successful: and] He (God) caused him to be victorious, to gain the victory, or to overcome. (A.) You say, ظفّرهُ بِهِ (S, M) and عَلَيْهِ, (M, TA,) inf. n. as above; (S;) and به ↓ اظفرهُ (S, M, Msb) and عليه; (M, Msb;) He (God, S, M, or a man, Msb) caused him to gain the victory over him, or to overcome him, (M, Msb,) namely, his enemy. (S, Msb.) ― -b2- And ظفّرهُ عَلَيْهِ He declared him to have overcome him: said of one who has been asked which of two persons had overcome. (T.) ― -b3- And ظفّرهُ, (M, K,) inf. n. as above, (K,) He prayed for him that he might attain what he desired, or sought; or that he might be successful, or victorious. (M, K.)

4 أَظْفَرَ see the next preceding paragraph, latter part, in two places.

٦
6 تظافروا عَلَيْهِ ذ and تضافروا and تظاهروا all signify the same; so says Ibn-Buzurj; (T, TA;) explaining the meaning to be, They leagued together, and aided one another, against him; i. e. عَلَى فُلَانٍ [against such a one]: (TA in art. ضفر:) the first of these has been said to be incorrect; but it is mentioned also by Sgh, as syn. with the third; and by Ibn-Mلlik, among words that are with ض and with ظ. (TA in the present art.)

8 اـِظْتَفَرَ see 2, in three places: -A2- and see also 1, in two places.

ظَفْرٌ
ظَفْرٌ ذ : see the next paragraph.

ظُفْرٌ
ظُفْرٌ ذ (T, S, M, A, Msb, K, &c.) and ↓ ظُفُرٌ, (Msb, K,) which latter is the most chaste form, and the form adopted by the seven readers in the Kur vi. 147, and the former is a contraction of this, [but is the most common form,] (Msb,) and ↓ ظِفْرٌ, which is extr., (M, Msb, K,) and disallowed by IDrd, (O,) and ↓ ظِفِرٌ, which is also extr., (Msb,) and ↓ أُظْفُورٌ, (T, M, A, Msb, K,) which is erroneously mentioned in the S as a pl. of ظُفْرٌ, (Sgh, Msb, K,) by an anticipation of the pen; (Msb;) or, accord. to MF, it si said in most of the copies of the S, (but this is not the case,) ظُفْرٌ has for its pl. أَظْفَارٌ; and أُظْفُورٌ [has for its pl.] أَظَافِيرُ; (TA;) [and this, being the reading in most of the copies of the S seen by MF, is probably what J wrote;] A certain wellknown thing; (M;) [i. e. a nail; and a talon, or claw;] pertaining to a human being, (M, Ibn-Es-Seed, Msb, K,) and to others; (M, K;) to the beasts and birds mentioned in the next following sentence, [as well as to man,] accord. to the authorities there cited; (TA;) and to every ruminant, as syn. with ظِلْفٌ [i. e. a cloven hoof]: (T and M in art. ظلف:) or to a beast, or bird, that does not prey; [as well as to man;] that of such as preys being termed مِخْلَبٌ: (M:) [and in the present day applied also to the spur of a cock:] it is of the masc. gender: (Lh, M, Msb:) the pl. (of ظُفْرٌ, S, M, Msb, &c.) is أَظْفَارٌ (S, M, Msb, K, &c.) and sometimes أَظْفُرٌ, (Msb,) [both of which are pls. of pauc., but the former is used as a pl. of mult. also,]. and (of أُظْفُورٌ, M, Msb, or of أَظْفَارٌ, and therefore a pl. pl., M) أَظَافِيرُ: (M, Msb, K:) that ↓ أُظْفُورٌ is a sing. [and not like أُبْقُورٌ which is a quasi-pl. n.] is shown by the saying of a poet,
مَا بَيْنَ لُقْمَتِهَا الأُولَى اـِذَا انْحَدَرَتْ
وَبَيْنَ أُخْرَى تَلِيهَا قِيسُ أُظْفُورِ
(K) or قِيدُ أُظْفُورِ (Msb) [i. e. What is between her first morsel, when it descends into her throat, and another that follows it, is the measure of a finger-nail]: or, as some relate it, اـِذَا ازْدَرَدَتْ [when she swallows]; and it is thus cited [in the T and] in the “ Basلïr ” of the author of the K. (TA.) The phrase كُلَّ ذِى ظُفُرٍ in the Kur vi. 147 comprises camels and ostriches; (so in the T and TS and L; but in the K, الأَنْعَام is erroneously put for النَّعَام; TA;) because their مَنَاسِم are like أَظْفَار to them: (T, K, TA:) I'Ab says that it comprises camels; and also ostriches, because they have nails like camels: or any bird that has a مِخْلَب, and any beast that has a solid hoof: or, accord. to Mujلhid and Katلdeh, every beast and bird that has not divided toes; as the camel and ostrich and goose and duck. (TA.) ― -b2- [Hence,] الأَظْفَارُ is the name of (assumed tropical:) Certain small stars; (S;) certain stars before النَّسْر [meaning النَّسْر الوَاقِع i. e. the star a of Lyra: app. because regarded as the talons of the نسر]: (K:) or a certain dim star in الشَّلْيَاق [q. v., i. e. the constellation Lyra]. (Kzw.) ― -b3- [Hence also,] اـِنَّهُ لَكَلِيلُ الظُّفْرِ, (T,) or اـِنَّهُ لَمَقْلُومُ الظُّفْرِ, (TA,) (tropical:) Verily he is one who does not slay or wound an enemy: (T, TA:) and اـِنَّهُ مَقْلُومُ الظُّفْرِ عَنْ أَذَى النَّاسِ (tropical:) Verily he is one who does little hurt to mankind. (T, A, TA.) And هُوَ كَلِيلُ الظُّفْرِ (tropical:) He is weak, or abject, or despicable; (T, S, K, TA;) said of a man; (K, TA;) or so مُقَلَّمُ الظُّفْرِ: (K: [in the TA, as from the K, مُقَلَّمُ الأَظْفَارِ:]) or (tropical:) he is sick, or diseased. (A.) And بِهِ ظُفْرٌ مِنْ مَرَضٍ (tropical:) [app. meaning In him is an evil result of a disease, that has clung to him]. (A, TA. [In the A, this immediately follows what here next precedes it; and is immediately followed by the words وَذُبَابٌ ظَفِرَ مِنْهُ, which seem to be added by way of explanation; thus in my copy; but I think that ظَفِرَ مِنْهُ here is a mistake for ظَفَّرَ فِيهِ, and have assumed this to be the case in rendering the phrase.]) ― -b4- And قَرَّحْتُهُ مِنْ ظُفْرِهِ اـِلَى شُفْرِهِ (tropical:) [lit. I wounded him much, from his nail to the edge of his eyelid; but mentioned as tropical; app. meaning from toe to head]; like as one says, مِنْ قَرْنِهِ. (A.) ― -b5- And مَا بَالدَّارِ ظُفْرٌ, (K,) or ما بالدار ظُفْرٌ وَلَا شُفْرٌ, (A, O,) (tropical:) There is not in the house any one. (A, O, K.) And مَا تَرَكَتِ السَّنَةُ ظُفْرًا وَلَا شُفْرًا (tropical:) The year of drought left not anything: and sometimes they said شَفْرًا, with fet-h, and in this case they said ↓ ظَفْرًا, for assimilation. (A in art. شفر.) And رَأَيْتُهُ بِظُفْرِهِ (tropical:) I saw him himself. (O, K, TA.) ― -b6- ظُفْرُ النَّسْرِ is the name of (assumed tropical:) A certain plant, (K, TA,) resembling what is [properly] thus termed [i. e. the talon of the vulture]. (TA.) And ظُفْرُ القِطِّ is the name of (assumed tropical:) Another plant. (K, TA.) ― -b7- And الظُّفْرُ, (M,) or الأَظْفَارُ, (T, M, A, Mgh, O, K, &c.,) for this word in the sense here following has no sing. (T, M, O, K) accord. to the author of the 'Eyn, (M,) but sometimes one said وَاحِدَةٌ ↓ أَظْفَارَةٌ, which is not allowable by rule, and made the pl. of this to be أَظَافِيرُ, (T, O, K, * [mentioned in the M as a pl. of الظُّفْرُ,]) though, if they formed a sing. from it, it should be ظُفْرٌ, (T, O, K,) signifies (tropical:) A certain odoriferous substance, (T, Mgh, O, K,) or a sort thereof, (M,) [i. e. unguis odoratus, (called in the present day ظُفْرُ الطِّيبِ and ظُفْرُ العِفْرِيتِ,) or ungues odorati,] black, (T, M, O,) resembling a ظُفْر [or nail] (T, M, Mgh, O, K) of a man (M) pulled out (in the M and O and K مُقْتُلَف, and in the T مُقَلَّف,) from the root thereof, (T, M, O, K, [but in the M, the words which I have rendered “ pulled out ” &c. immediately follow the words ضَرْبٌ مِنَ العِطْرِ أَسْوَدُ,]) or resembling the أَظْفَار [or finger-nails], (A,) and put into دُخْتَة [or incense]: (T, M, O:) and, accord. to the K, ↓ ظَفَارٌ, sometimes imperfectly decl., i. e. ↓ ظَفَارُ, signifies the same; but this is very strange, for [SM says] I have referred to the M and T and O and other lexicons without finding them to have mentioned in this sense any term but الأَظْفَارُ or الظُّفْرُ: accord. to the “ Minhلj, ” أَظْفَارُ الطِّيبِ are pieces of an odoriferous substance resembling the أَظْفَار [properly so called]; they are said by [the Arabic translator of] Dioscorides to be of the nature of the shards of shells, [so I render مِنْ جِنْسِ أَخْزَافِ الصَّدَفِ, supposing اخزاف to be here used tropically,] found in an island of the Sea of India where is the سُنْبُل [or spikenard], a sort whereof is [called] قُلْزُمِىّ [i. e. of El-Kulzum], and another which is [called] بَابِلِىّ [i. e. of Bلbil], black and small, and the best is that which inclines to whiteness, which drifts to El-Yemen and El-Bahreyn. (TA.) [Forskهl, in his “ Descr. Animalium ” &c., mentions what here follows, among the animal substances of the materia medica of Cairo, in page 143: “ Unguis odoratus. (Opercula Cochl.) Dofr el afrît, ضفر العفريت i. e. unguis dوmonis. E Mochha per Sués. Arabes etiam afferunt. Nigritis fumigatorium est. ” (ضفر is here written, agreeably with the usual vulgar pronunciation, for ظُفْر.) See also قُسْطٌ,] ― -b8- أَظْفَارٌ signifies also (assumed tropical:) Large قِرْدَان [or ticks]. (S, O, K.) ― -b9- And (assumed tropical:) The creased parts of a skin. (M, TA.) ― -b10- And the ظُفْر of a bow is (tropical:) The part in the curved end that is beyond the place where the string is tied, to the extremity: (As, T, S, M, * O, K: *) or the end of the bow: (K:) or each end of the bow, beyond the place where the string is tied: (A:) pl. ظِفَرَةٌ. (M, TA.) ― -b11- See also ظَفَرَةٌ.

ظِفْرٌ
ظِفْرٌ ذ : see the next preceding paragraph.

ظَفَرٌ
ظَفَرٌ ذ , in a man, The quality of having long nails. (ISk, S, O.) [App., in this sense, an inf. n. of which the verb is ظَفِرَ; as it is in other senses: see 1.] -A2- See also ظَفَرَةٌ. -A3- Also Low, or depressed, ground, (S, O, K,) that produces plants, or herbage. (S, O.)

ظَفِرٌ
ظَفِرٌ ذ Sharp in the nail [or having sharp nails]. (A.) ― -b2- And A man having upon his eye what is termed a ظَفَرَة; (A;) and so ↓ مَظْفُورٌ. (T, A, Mgh, K.) ― -b3- And عَيْنٌ ظَفِرَةٌ An eye having what is termed a ظَفَرَة; (T, M, A, K;) as also ↓ مَظْفُورَةٌ. (A.) -A2- Also [Successful;] victorious; applied to a man; (S;) and so ↓ ظَافِرٌ: (Msb, TA:) or ظَفِرٌ (IDrd, M, A, K) and ↓ ظَفِيرٌ (IDrd, M, K) and ↓ ظِفِّيرٌ, (IDrd, Sgh, K) but this is said by IDrd to be not of established authority, (TA,) and ↓ مُظَفَّرٌ (IDrd, M, A, K) and ↓ مِظْفَارٌ, (IDrd, O, K,) all signify a man very, or often, successful or victorious: (IDrd, O, TA:) or (tropical:) one who does not endeavour after a thing without attaining it. (M, A, K.)

ظُفُرٌ
ظُفُرٌ ذ and ظِفِرٌ: see ظُفْرٌ.

ظُفْرَةٌ
ظُفْرَةٌ ذ A certain plant, burning, or biting, to the tongue, (K, TA,) resembling the ظُفْر [or nail] in its coming forth, (TA,) that has a beneficial effect upon foul ulcers, and warts. (K, TA.) ― -b2- And ظُفْرَةُ العَجُوزِ The rounded head of prickles of the [thistle called] حَسَك. (K, * TA.) ― -b3- See also the next paragraph.

ظَفَرَةٌ
ظَفَرَةٌ ذ A pellicle that comes over the eye, (T, S, Mgh, O, K,) growing from the side next the nose, (T, S, O,) upon the white of the eye, (S, Mgh, O,) extending to the black: (S, O:) sometimes it is cut off: if left, it covers the eye, and obscures the sight: (T:) or a certain disease in the eye, which causes a tegument like the nail to come over it: or a piece of flesh that grows at the inner angle of the eye, extending to the black, and sometimes encroaching upon the black: (M:) it is also called ↓ ظُفْرٌ (A 'Obeyd, T, S, M, Mgh, O, K) and ↓ ظُفْرَةٌ, (T, Mgh,) these two terms being applied to it by the physicians, (Mgh,) and ↓ ظَفَرٌ (TA) and ↓ ظِفَارَةٌ, (so in a copy of the T, as on the authority of Ibn-Buzurj,) or ↓ ظَفَارَةٌ. (So in the O.)

ظَفَارٌ
ظَفَارٌ ذ and ظَفَارُ: see ظُفْرٌ. -A2- [ظَفَارِ is well known as the name of a city in El-Yemen; or, accord. to the O, of two cities and two fortresses in El-Yemen. And accord. to the TA, it signifies Any land that is ذات مَعَزَّة: but the latter of these two words has been altered by an erasure over the second letter, and is perhaps incorrect: if not, it may mean, agreeably with the analogy of many words of the measure مَفْعَلَةٌ, as مَقْدَرَةٌ and مَفْلَحَةٌ and مَنْجَاةٌ &c., such as possesses means of overcoming, or withstanding, invaders: and it may be that hence ظَفَارِ is in two instances the name of a fortress.]

ظَفُورٌ
ظَفُورٌ ذ [app. syn. with ظَفِرٌ and ظَفِيرٌ] is one of the appellations of the Prophet. (MF, TA.)

ظَفِيرٌ
ظَفِيرٌ ذ : see ظَفِرٌ.

ظَفَارَةٌ
ظَفَارَةٌ ذ or ظِفَارَةٌ: see ظَفَرَةٌ.

جَزْعٌ ظَفَارِىٌّ
جَزْعٌ ظَفَارِىٌّ ذ [onyx of Dhafلri] is so called in relation to ظَفَارِ, a city of El-Yemen, (T, S, Mgh, O, K,) near صَنْعَآء, (K,) two days' journey from the latter. (O.) And in like manner, عُودٌ ظَفَارِىٌّ [Aloes-wood of Dhafلri]: i. e. the عود with which one fumigates: (S:) or قُسْط, (O, K, TA,) which means the same, (TA, [but see this word,]) is called [قُسْطُ ظَفَارِ and قُسْطٌ ظَفَارِىٌّ] in relation to ظَفَارِ, another city of El-Yemen, near مِرْبَاط, (O, K, TA,) described by Yلkoot as in the furthest part of El-Yemen, on the shore of the Sea of India, near الشَّحْر; (TA;) because it is brought thither from India. (O, K, TA.)

ظِفِّيرٌ
ظِفِّيرٌ ذ : see ظَفِرٌ.

ظَافِرٌ
ظَافِرٌ ذ : see ظَفِرٌ.

أَظْفَرُ
أَظْفَرُ ذ A man having long nails: (ISk, S, A:) or having long and broad nails: (M, K:) and in like manner applied to a مَنْسِم [or foot of a camel]: ظَفْرَآءُ [the reg. fem.] has not been heard. (M.)

أُظْفُورٌ
أُظْفُورٌ ذ : see ظُفْرٌ, in two places. ― -b2- Also (assumed tropical:) The slender thing [or tendril] that twines upon the branch of a grape-vine. (K.)

أَظْفَارَةٌ
أَظْفَارَةٌ ذ : see ظُفْرٌ, latter half.

مُظَفَّرٌ
مُظَفَّرٌ ذ : see ظَفِرٌ. -A2- قَوْسٌ مُظَفَّرَةٌ (assumed tropical:) A bow having somewhat cut off from each of its two ends [which are called its ظُفْرَانِ]. (O, K, TA. [In the CK, فَرَسٌ is erroneously put for قَوْسٌ.])

مِظْفَارٌ
مِظْفَارٌ ذ : see ظَفِرٌ. -A2- Also The [instrument called] مِنْقَاش [q. v.]. (Fr, O, K.)

مَظْفُورٌ
مَظْفُورٌ ذ ; and its fem.: see ظَفِرٌ. -A2- مَظْفُورٌ بِهِ Overcome, or conquered; [as also مَظْفُورٌ عَلَيْهِ, and مَظْفُورٌ alone; (see 1;)] applied to a man. (TA.)

##### Türkçe

**ظَفَرَهُ**
1 **ظَفَرَهُ** ذ : bkz. 2. -A2- [Ayrıca bkz. **ظَفَرٌ**. ― -b2- ] **ظَفِرَتْ عَيْنُهُ**, (T, S, O, K,) muzâri‘i **ظَفَرَ**, mastar ismi **ظَفَرٌ** (S, O) ve **ظَفَارَةٌ**; (O;) ve, bazılarının dediğine göre, **ظُفِرَت**; (T;) Onun gözü, **ظَفَرَة** yahut **ظُفْر** diye adlandırılan şeye sahip oldu. (T, S, O, K.) ― -b3- Ve **ظُفِرَ**: O (bir adam) gözünün üzerinde **ظَفَرَة** yahut **ظُفْر** diye adlandırılan şeye sahip oldu. (T, O, K.) -A3- **ظَفِرَ**, muzâri‘i **ظَفَرَ**, (Msb,) mastar ismi **ظَفَرٌ**, O, arzuladığı yahut aradığı şeye ulaştı, elde etti, ona sahip oldu yahut onu edindi: (Lth, * S, * M, * A, * Msb, K: *) o başardı yahut başarılı oldu: (Msb:) o kazandı, galip geldi yahut zafer kazandı: (Lth, T:) ve ↓ **اِظَّفَرَ** [aslında **اِظْتَفَرَ**] **ظَفِرَ** ile aynı manaya gelir. (S.) Sen dersin ki, **ظَفِرَ بِهِ** ve **عَلَيْهِ**, ve **ظَفِرَهُ**: O, ona ulaştı, onu elde etti, ona sahip oldu yahut onu edindi; (M, K;) ve aynı şekilde ↓ **اِظَّفَرَ**, vezni **اِفْتَعَلَ**. (K.) Ve **ظَفِرْتُ بِالضَّالَّةِ**: Ben başıboş yahut kayıp hayvanı buldum. (Msb.) Ve **ظَفِرَ بِعَدُوِّهِ** (S, A, Msb) ve **عَلَيْهِ**, (Akh, S, A,) ve **ظَفِرَهُ**, (S,) O, düşmanına karşı zafer yahut üstünlük kazandı; onu yendi. (S, * A, Msb. *) ― -b2- [Bundan dolayı,] **ظَفِرَتِ النَّاقَةُ لَقَحًا** (mecaz:) Dişi deve gebe kaldı yahut döl aldı. (A, TA.) Ve **مَا ظَفِرَتْكَ عَيْنِى** (AZ, T, S, A, K) **مُنْذُ حِينٍ** (AZ, T) yahut **مُنْذُ زَمَانٍِ** (S, A) (mecaz:) Gözüm seni [bir süredir] görmedi: (AZ, T, S, A, K:) **مَا أَخَذَتْكَ** gibidir. (AZ, T.) -A4- [Himyer lehçesinde **ظَفَرَ**’ın, Freytag tarafından, Kitâb el-Addâd’a dayanarak, “O oturdu” manasına geldiği söylenir.]

**ظفّر فِيهِ**
2 **ظفّر فِيهِ** ذ , (A, K,) mastar ismi **تَظْفِيرٌ**, (S,) O, tırnağını onun içine soktu; (S, A, K;) yani bir elma ve benzeri, (S, K,) bir hıyar ve bir kavun: (A:) ve [aynı şekilde] ↓ **اِظَّفَرَ**, vezni **اِفْتَعَلَ**, o, tırnağını [bir şeye] batırdı yahut sapladı; (S, K, TA;) ve yine **اِطَّفَرَ**, noktasız **ط** ile. (TA.) Sen dersin ki, **ظفّر فُلَانٌ فِى وَجْهِ فُلَانٍ**: Falan kimse, falan kimsenin yüzünün etine tırnağını batırdı ve onu yaraladı. (TA.) Ve **نَيَّبَ فِى لَحْمِهِ وَظَفَّرَ**: O, köpekdişini ve tırnağını onun etine batırdı ve onu yaraladı. (A.) Ve **ظفّر فُلَانٌ فِى كَذَا وَنَيَّبَ** (mecaz:) Falan kimse, şu şeye yapıştı, tutundu yahut ona sıkıca sarıldı. (A, md. نيب’de.) Ayrıca **ظفّرهُ**; ve ↓ **ظَفَرَهُ**, muzâri‘i **ظَفِرَ**; (M, K;) ve ↓ **اِظَّفَرَهُ**, K’da yanlışlıkla **أَظْفَرَهُ** yazılmıştır; (TA;) O, tırnağını onun yüzüne batırdı; (M, K;) ve yine **اِطَّفَرَهُ**, **ط** ile. (TA.) Ve **ظفّرهُ**: O, onu tırmaladı; tırnağını ona batırdı, (yani herhangi bir şeye,) ve onu kırdı yahut üzerinde bir iz [yahut çizik] bıraktı. (M.) Ve ↓ **اِظَّفَرَ الصَّقْرُ الطَّائِرَ**: Doğan, kuşu pençeleriyle yakaladı. (K.) ― -b2- **ظفّر**, **بَقْل** hakkında söylendiğinde (mecaz:) Onlar, kuşun **أَظْفَار**’ına [yahut pençelerine] benzeyen şeyi çıkardılar. (M, TA.) Ve **عَرْفَج** hakkında, (K, TA,) ve **أَرْطَى** hakkında, (TA,) (mecaz:) O, **أَظْفَار**’a benzeyen şeyi çıkardı, (K, TA,) **خُوص** denilen [yapraklarını] çıkardığında. (TA.) Ve **نَصِىّ**, ve **وَشِيج**, ve **بَرْدِىّ**, ve **ثُمَام**, ve **صِلِّيَان**, ve **غَرَز**, ve **هَدَب** hakkında (mecaz:) O, yahut onlar, sarı sürgünler çıkardı; **ظُفُر**’a [yahut pençeye] benzeyen; bunlar onların **خُوص**’udur; oradan, toz renginde bir çiçekle çıkan şeylerdir. (M, TA.) [Yahut,] bir bitki hakkında söylendiğinde, (Ks, T, S,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (Ks, T,) (varsayılan mecaz:) O çıktı; (Ks, T;) **الأَظْفَار**’dan: (T:) yahut o, **ظُفْر**’un [yahut tırnağın] ölçüsünde çıktı. (S.) Ve **ظفّرت الأَرْضُ** (varsayılan mecaz:) Arazi, tırnakla, (M,) yahut parmaklarla (K) sökülebilecek (يُمْكِنُ **احْتِفَاؤُهُ**, M’da böyle; K’da **احْتِفَارُهُ**) bitkiler yahut otlar çıkardı. (M, K.) ― -b3- **ظفّر ثَوْبَهُ**, (M, ve K’nın bir nüshasında da böyle,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (K,) (varsayılan mecaz:) O, elbisesini **ظُفْر** diye adlandırılan şeyle kokulandırdı: (M:) yahut **ظفّر ثَوْبَهُ بِالأَظْفَارِ**: O, elbisesini **أَظْفَار** diye adlandırılan şeylerle kokulandırdı. (K’nın diğer nüshalarına göre.) ― -b4- Ve **ظفّر الجِلْدَ**, (K,) yahut **ظَفَّرْتُ الجِلْدَ**, (M,) (varsayılan mecaz:) O, (K,) yahut ben, (M,) deriyi, onun **أَظْفَار**’ı (M, K) —ki bu, onun kırışık kısımları demektir— (M) düzleşsin diye ovdu. (M, K.) -A2- **ظفّرهُ** ayrıca şu manaya gelir; ve yine ↓ **اظفرهُ**: [Ona, arzuladığı yahut aradığı şeye ulaşmayı, elde etmeyi, ona sahip olmayı yahut onu edinmeyi sağladı; ona başarmayı yahut başarılı olmayı sağladı; ve] O (Allah) ona galip gelmeyi, zafer kazanmayı yahut yenmeyi sağladı. (A.) Sen dersin ki, **ظفّرهُ بِهِ** (S, M) ve **عَلَيْهِ**, (M, TA,) mastar ismi yukarıdaki gibi; (S;) ve **به** ↓ **اظفرهُ** (S, M, Msb) ve **عليه**; (M, Msb;) O (Allah, S, M, yahut bir adam, Msb) ona karşı zafer kazanmasını yahut onu yenmesini sağladı, (M, Msb,) yani onun düşmanını. (S, Msb.) ― -b2- Ve **ظفّرهُ عَلَيْهِ**: O, onu, ona galip gelmiş olarak ilan etti: iki kişiden hangisinin galip geldiği sorulmuş kimse hakkında söylenir. (T.) ― -b3- Ve **ظفّرهُ**, (M, K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (K,) O, onun için, arzuladığı yahut aradığı şeye ulaşması; yahut başarılı yahut galip olması için dua etti. (M, K.)

4 **أَظْفَرَ** bkz. bir önceki paragrafın son kısmı, iki yerde.

٦
6 **تظافروا عَلَيْهِ** ذ ve **تضافروا** ve **تظاهروا** hepsi aynı manaya gelir; İbn-Buzurj böyle der; (T, TA;) manayı şöyle açıklayarak: Onlar birleştiler ve ona karşı birbirlerine yardım ettiler; yani **عَلَى فُلَانٍ** [falan kimseye karşı]: (TA, md. ضفر’de:) bunların birincisinin yanlış olduğu söylenmiştir; fakat Sgh tarafından da üçüncünün eşanlamlısı olarak zikredilmiştir; ve İbn-Mلlik tarafından, **ض** ile ve **ظ** ile olan kelimeler arasında zikredilmiştir. (TA, bu maddede.)

8 **اـِظْتَفَرَ** bkz. 2, üç yerde: -A2- ve ayrıca bkz. 1, iki yerde.

**ظَفْرٌ**
**ظَفْرٌ** ذ : bkz. bir sonraki paragraf.

**ظُفْرٌ**
**ظُفْرٌ** ذ (T, S, M, A, Msb, K, vb.) ve ↓ **ظُفُرٌ**, (Msb, K,) ki bu ikincisi en fasih şekildir ve yedi kıraat imamının Kur’ân vi. 147’de benimsediği şekildir; birincisi bunun kısaltmasıdır, [fakat en yaygın şekildir,] (Msb,) ve ↓ **ظِفْرٌ**, ki bu şâzdır, (M, Msb, K,) ve IDrd tarafından reddedilmiştir, (O,) ve ↓ **ظِفِرٌ**, ki bu da şâzdır, (Msb,) ve ↓ **أُظْفُورٌ**, (T, M, A, Msb, K,) ki S’de yanlışlıkla **ظُفْرٌ**’un çoğulu olarak zikredilmiştir, (Sgh, Msb, K,) kalemin önden gitmesiyle; (Msb;) yahut MF’ye göre, S’nin nüshalarının çoğunda (fakat durum böyle değildir) şöyle denildiği söylenir: **ظُفْرٌ**’un çoğulu **أَظْفَارٌ**’dır; ve **أُظْفُورٌ**’un [çoğulu] **أَظَافِيرُ**’dur; (TA;) [ve bu, MF’nin gördüğü S nüshalarının çoğunda okunuş olduğundan, muhtemelen J’nin yazdığı budur;] Bilinen bir şey; (M;) [yani bir tırnak; ve bir pençe yahut çengel tırnak;] insana ait olan, (M, Ibn-Es-Seed, Msb, K,) ve başkalarına da; (M, K;) bir sonraki cümlede anılan hayvanlara ve kuşlara da, [insana da olduğu gibi,] orada zikredilen otoritelerin nakline göre; (TA;) ve her geviş getiren hayvana, **ظِلْفٌ** ile eşanlamlı olarak [yani çatallı toynak]: (T ve M, md. ظلف’de:) yahut avcı olmayan bir hayvana yahut kuşa; [insana da olduğu gibi;] avcı olanınki **مِخْلَبٌ** diye adlandırılır: (M:) [ve günümüzde horozun mahmuzuna da uygulanır:] müzekker cinstendir: (Lh, M, Msb:) çoğulu (**ظُفْرٌ**’un, S, M, Msb, vb.) **أَظْفَارٌ**’dır (S, M, Msb, K, vb.) ve bazen **أَظْفُرٌ**, (Msb,) [ikisi de azlık çoğuludur; fakat birincisi çokluk çoğulu olarak da kullanılır]; ve (**أُظْفُورٌ**’un, M, Msb, yahut **أَظْفَارٌ**’ın, dolayısıyla çoğulun çoğulu olarak, M) **أَظَافِيرُ**: (M, Msb, K:) ↓ **أُظْفُورٌ**’un tekil [olduğu ve **أُبْقُورٌ** gibi yarı-çoğul isim olmadığı] şairin şu sözüyle anlaşılır:
مَا بَيْنَ لُقْمَتِهَا الأُولَى اـِذَا انْحَدَرَتْ
وَبَيْنَ أُخْرَى تَلِيهَا قِيسُ أُظْفُورِ
(K) yahut **قِيدُ أُظْفُورِ** (Msb) [yani: Onun ilk lokması, boğazına indiğinde, ile onu izleyen başka bir lokma arasındaki şey, bir tırnak ölçüsüdür]: yahut, bazılarının rivayet ettiğine göre, **اـِذَا ازْدَرَدَتْ** [yuttuğunda]; ve böylece, K’nın müellifinin “Basلïr”inde [T’de de] nakledilmiştir. (TA.) Kur’ân vi. 147’deki **كُلَّ ذِى ظُفُرٍ** ifadesi develeri ve devekuşlarını kapsar; (T ve TS ve L’de böyle; fakat K’da yanlışlıkla **الأَنْعَام** yerine **النَّعَام** konmuştur; TA;) çünkü onların **مَنَاسِم**’leri, onlara göre **أَظْفَار** gibidir: (T, K, TA:) I'Ab, bunun develeri kapsadığını söyler; ve ayrıca devekuşlarını da, çünkü onların develer gibi tırnakları vardır: yahut **مِخْلَب**’ı olan her kuşu ve yekpare toynağı olan her hayvanı: yahut Mujلhid ve Katلdeh’e göre, ayrık parmakları olmayan her hayvan ve kuşu; deve, devekuşu, kaz ve ördek gibi. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **الأَظْفَارُ**, (varsayılan mecaz:) Bazı küçük yıldızların adıdır; (S;) **النَّسْر**’den önceki bazı yıldızlar; (K:) yahut **الشَّلْيَاق** içinde sönük bir yıldız. (Kzw.) ― -b3- [Bundan dolayı da,] **اـِنَّهُ لَكَلِيلُ الظُّفْرِ**, (T,) yahut **اـِنَّهُ لَمَقْلُومُ الظُّفْرِ**, (TA,) (mecaz:) Şüphesiz o, düşmanı öldürmeyen yahut yaralamayan kimsedir: (T, TA:) ve **اـِنَّهُ مَقْلُومُ الظُّفْرِ عَنْ أَذَى النَّاسِ** (mecaz:) Şüphesiz o, insanlara az zarar veren kimsedir. (T, A, TA.) Ve **هُوَ كَلِيلُ الظُّفْرِ** (mecaz:) O zayıftır, yahut zelildir, yahut hakirdir; (T, S, K, TA;) bir adam hakkında söylenir; (K, TA;) yahut bunun gibi **مُقَلَّمُ الظُّفْرِ**: (K:) yahut (mecaz:) o hastadır yahut marazlıdır. (A.) Ve **بِهِ ظُفْرٌ مِنْ مَرَضٍ** (mecaz:) Onda, bir hastalıktan [ona yapışmış] bir **ظُفْر** vardır. (A, TA.) ― -b4- Ve **قَرَّحْتُهُ مِنْ ظُفْرِهِ اـِلَى شُفْرِهِ** (mecaz:) [lafzen: Onu tırnağından göz kapağının kenarına kadar çokça yaraladım; fakat mecaz diye zikredilmiştir]; birinin **مِنْ قَرْنِهِ** demesi gibi. (A.) ― -b5- Ve **مَا بَالدَّارِ ظُفْرٌ**, (K,) yahut **ما بالدار ظُفْرٌ وَلَا شُفْرٌ**, (A, O,) (mecaz:) Evde hiç kimse yoktur. (A, O, K.) Ve **مَا تَرَكَتِ السَّنَةُ ظُفْرًا وَلَا شُفْرًا** (mecaz:) Kıtlık yılı hiçbir şey bırakmadı: ve bazen **شَفْرًا** derlerdi, fet-ha ile; bu durumda, uyum için ↓ **ظَفْرًا** derlerdi. (A, md. شفر’de.) Ve **رَأَيْتُهُ بِظُفْرِهِ** (mecaz:) Onu bizzat kendisini gördüm. (O, K, TA.) ― -b6- **ظُفْرُ النَّسْرِ**, (varsayılan mecaz:) Belirli bir bitkinin adıdır; (K, TA,) [asıl olarak] böyle adlandırılana benzeyen. (TA.) Ve **ظُفْرُ القِطِّ**, (varsayılan mecaz:) Başka bir bitkinin adıdır. (K, TA.) ― -b7- Ve **الظُّفْرُ**, (M,) yahut **الأَظْفَارُ**, (T, M, A, Mgh, O, K, vb.,) çünkü aşağıdaki manada bu kelimenin tekili yoktur, (T, M, O, K) ‘Eyn müellifine göre, (M,) fakat bazen biri ↓ **أَظْفَارَةٌ** diye **وَاحِدَةٌ** derdi; bu kaidece caiz değildir; bunun çoğulunu **أَظَافِيرُ** yapardı, (T, O, K, * [M’de **الظُّفْرُ**’un çoğulu olarak zikredilmiştir,]) hâlbuki ondan bir tekil yapsalardı **ظُفْرٌ** olmalıydı, (T, O, K,) (mecaz:) Belirli bir güzel koku maddesini ifade eder, (T, Mgh, O, K,) yahut onun bir türünü, (M,) siyah, (T, M, O,) bir insanın kökünden koparılmış (M ve O ve K’da **مُقْتُلَف**, T’de **مُقَلَّف**) **ظُفْر**’una [yahut tırnağına] benzeyen, (T, M, Mgh, O, K) yahut **أَظْفَار**’a [yahut parmak tırnaklarına] benzeyen, (A,) ve **دُخْتَة**’ye [yahut buhura] konulan: (T, M, O:) ve K’ya göre, ↓ **ظَفَارٌ**, bazen gayr-i munsarif olarak, yani ↓ **ظَفَارُ**, aynı manaya gelir; fakat bu çok gariptir; çünkü [SM der ki] M’ye ve T’ye ve O’ya ve diğer sözlüklere başvurdum da bu manada **الأَظْفَارُ** yahut **الظُّفْرُ** dışında bir terim zikrettiklerini bulmadım: “Minhلj”e göre, **أَظْفَارُ الطِّيبِ**, [asıl] **أَظْفَار**’a benzeyen güzel kokulu bir maddenin parçalarıdır; Dioscorides’in [Arapça tercümanına] göre, bunlar, Hind Denizi’nin bir adasında bulunan, **سُنْبُل**’ün bulunduğu yerde, kabuk kırıklarının cinsindendir; bunun bir türü **قُلْزُمِىّ**, bir diğeri **بَابِلِىّ** diye adlandırılır; siyah ve küçüktür; en iyisi beyazlığa meyledenidir; Yemen’e ve Bahreyn’e sürüklenir. (TA.) ― -b8- **أَظْفَارٌ** ayrıca (varsayılan mecaz:) Büyük **قِرْدَان**’lar demektir. (S, O, K.) ― -b9- Ve (varsayılan mecaz:) Bir derinin kırışık kısımları. (M, TA.) ― -b10- Ve bir yayın **ظُفْر**’u (mecaz:) eğri uçtaki, kirişin bağlandığı yerin ötesinde, uca kadar olan kısımdır: (As, T, S, M, * O, K: *) yahut yayın ucu: (K:) yahut kirişin bağlandığı yerin ötesindeki her bir uç: (A:) çoğulu **ظِفَرَةٌ**. (M, TA.) ― -b11- Ayrıca bkz. **ظَفَرَةٌ**.

**ظِفْرٌ**
**ظِفْرٌ** ذ : bkz. bir önceki paragraf.

**ظَفَرٌ**
**ظَفَرٌ** ذ , bir adamda: Uzun tırnaklı olma niteliği. (ISk, S, O.) -A2- Ayrıca bkz. **ظَفَرَةٌ**. -A3- Ayrıca: Bitki yahut ot bitiren alçak yahut çukur arazi. (S, O, K.)

**ظَفِرٌ**
**ظَفِرٌ** ذ Tırnakta keskin [yahut keskin tırnaklı]. (A.) ― -b2- Ve: Gözünde **ظَفَرَة** diye adlandırılan şey bulunan bir adam; (A;) ve yine ↓ **مَظْفُورٌ**. (T, A, Mgh, K.) ― -b3- Ve **عَيْنٌ ظَفِرَةٌ**: Üzerinde **ظَفَرَة** diye adlandırılan şey bulunan bir göz; (T, M, A, K;) bunun gibi ↓ **مَظْفُورَةٌ**. (A.) -A2- Ayrıca: [Başarılı;] galip; bir adama uygulanır; (S;) ve yine ↓ **ظَافِرٌ**: (Msb, TA:) yahut **ظَفِرٌ** (IDrd, M, A, K) ve ↓ **ظَفِيرٌ** (IDrd, M, K) ve ↓ **ظِفِّيرٌ**, (IDrd, Sgh, K) fakat bunun sabit rivayetli olmadığı IDrd tarafından söylenir, (TA,) ve ↓ **مُظَفَّرٌ** (IDrd, M, A, K) ve ↓ **مِظْفَارٌ**, (IDrd, O, K,) hepsi, çok yahut sıkça başarılı yahut galip gelen bir adam demektir: (IDrd, O, TA:) yahut (mecaz:) bir şeye yönelip de ona ulaşmadan bırakmayan kimse. (M, A, K.)

**ظُفُرٌ**
**ظُفُرٌ** ذ ve **ظِفِرٌ**: bkz. **ظُفْرٌ**.

**ظُفْرَةٌ**
**ظُفْرَةٌ** ذ Dil için yakıcı yahut acı olan, (K, TA,) çıkışında **ظُفْر**’a [yahut tırnağa] benzeyen, (TA,) pis ülserlere ve siğillere faydası olan belirli bir bitki. (K, TA.) ― -b2- Ve **ظُفْرَةُ العَجُوزِ**: **حَسَك** denilen [devedikeni]nin dikenlerinin yuvarlak başı. (K, * TA.) ― -b3- Ayrıca bkz. bir sonraki paragraf.

**ظَفَرَةٌ**
**ظَفَرَةٌ** ذ Gözün üzerine gelen bir zar, (T, S, Mgh, O, K,) buruna yakın taraftan büyüyen, (T, S, O,) gözün beyazı üzerinde, (S, Mgh, O,) siyaha kadar uzanan: (S, O:) bazen kesilip alınır: bırakılırsa gözü örter ve görmeyi bulandırır: (T:) yahut gözde, tırnak gibi bir örtünün onun üzerine gelmesine sebep olan belirli bir hastalık: yahut gözün iç köşesinde büyüyen, siyaha kadar uzanan ve bazen siyaha taşan bir et parçası: (M:) buna ayrıca ↓ **ظُفْرٌ** (A 'Obeyd, T, S, M, Mgh, O, K) ve ↓ **ظُفْرَةٌ**, (T, Mgh,) denir; bu iki terimi hekimler ona uygular, (Mgh,) ve ↓ **ظَفَرٌ** (TA) ve ↓ **ظِفَارَةٌ**, (T’nin bir nüshasında, İbn-Buzurj’dan naklen böyle,) yahut ↓ **ظَفَارَةٌ**. (O’da böyle.)

**ظَفَارٌ**
**ظَفَارٌ** ذ ve **ظَفَارُ**: bkz. **ظُفْرٌ**.

**ظَفُورٌ**
**ظَفُورٌ** ذ Peygamber’in lakaplarından biridir. (MF, TA.)

**ظَفِيرٌ**
**ظَفِيرٌ** ذ : bkz. **ظَفِرٌ**.

**ظَفَارَةٌ**
**ظَفَارَةٌ** ذ yahut **ظِفَارَةٌ**: bkz. **ظَفَرَةٌ**.

**جَزْعٌ ظَفَارِىٌّ**
**جَزْعٌ ظَفَارِىٌّ** ذ **ظَفَارِ**’e nispetle böyle adlandırılır; Yemen’de bir şehir, (T, S, Mgh, O, K,) **صَنْعَآء** yakınında, (K,) ikincisinden iki günlük yol. (O.) Ve aynı şekilde, **عُودٌ ظَفَارِىٌّ**: yani tütsü yapılan **عود**: (S:) yahut **قُسْط**, (O, K, TA,) ki aynı manaya gelir, (TA,) **ظَفَارِ**’e nispetle [**قُسْطُ ظَفَارِ** ve **قُسْطٌ ظَفَارِىٌّ**] diye adlandırılır; Yemen’de başka bir şehir, **مِرْبَاط** yakınında, (O, K, TA,) Yلkoot tarafından Yemen’in en uç kısmında, Hind Denizi kıyısında, **الشَّحْر** yakınında diye tasvir edilmiştir; (TA;) çünkü Hindistan’dan oraya getirilir. (O, K, TA.)

**ظِفِّيرٌ**
**ظِفِّيرٌ** ذ : bkz. **ظَفِرٌ**.

**ظَافِرٌ**
**ظَافِرٌ** ذ : bkz. **ظَفِرٌ**.

**أَظْفَرُ**
**أَظْفَرُ** ذ Uzun tırnaklı bir adam: (ISk, S, A:) yahut uzun ve geniş tırnaklı: (M, K:) ve aynı şekilde bir **مَنْسِم**’e [yahut devenin ayağına] uygulanır: **ظَفْرَآءُ** [düzenli müennes] işitilmemiştir. (M.)

**أُظْفُورٌ**
**أُظْفُورٌ** ذ : bkz. **ظُفْرٌ**, iki yerde. ― -b2- Ayrıca (varsayılan mecaz:) Üzüm asmasının dalına dolanan ince şey [yahut sülük]. (K.)

**أَظْفَارَةٌ**
**أَظْفَارَةٌ** ذ : bkz. **ظُفْرٌ**, ikinci yarı.

**مُظَفَّرٌ**
**مُظَفَّرٌ** ذ : bkz. **ظَفِرٌ**. -A2- **قَوْسٌ مُظَفَّرَةٌ** (varsayılan mecaz:) İki ucunun her birinden [**ظُفْرَانِ** denilen] bir miktar kesilmiş olan bir yay. (O, K, TA.)

**مِظْفَارٌ**
**مِظْفَارٌ** ذ : bkz. **ظَفِرٌ**. -A2- Ayrıca: **مِنْقَاش** denilen [alet]. (Fr, O, K.)

**مَظْفُورٌ**
**مَظْفُورٌ** ذ ; ve onun müennesi: bkz. **ظَفِرٌ**. -A2- **مَظْفُورٌ بِهِ**: Yenilmiş yahut mağlup edilmiş; bir adama uygulanır. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ظَفَرَ
ظَفَرَ I ( n. ac. ظَفْر 1 ),
a.  Scratched; clawed; stuck the nail into.

ظَفِرَ
ظَفِرَ A ( n. ac. ظَفَر 4 ),
a.  see VIII (a) .

b.  [ &  pass. ], Was filmy ( eye ).

ظَفَّرَ
ظَفَّرَ II ,
a.  Scratched; clawed &c.

b.  [ acc. &  Bi ], Rendered victorious, gave the victory over.

c.  Wished victory, sucess to.

أَظْفَرَ
أَظْفَرَ IV ,
a.  see II (a) .

b.  Rendered victorious.

اِظْتَفَرَ
اِظْتَفَرَ VIII ( Z )
a.  [ acc. or Bi or 'Ala ], Got possession of, obtained; recovered, regained; gained the victory, the mastery over, overcame, vanquished.

b.  Seized, gripped, stuck the claws into ( bird ).

c.  see II (b) .

ظِفْر
ظِفْر 2 , ( pl. أَظْفَاْر 38 ,  أَظَاْفِيْرُ 69 ),
a.  Nail; claw, talon.

ظُفْر
ظُفْر 3 ,
a.  see 2 .

b.  Film, pellicle over the eye.

ظَفَر
ظَفَر 4 ,
a.  Victory, success.

ظَفَرَة
ظَفَرَة 4t ,
a.  see 3 (b) .

ظَفِر
ظَفِر 5 ,
a.  Successful; victorious.

b.  see 14 .

ظُفُر
ظُفُر 10 ,
a.  see 2 .

أَظْفَرُ
أَظْفَرُ 14 ,
a.  Longnailed.

ظَاْفِر
ظَاْفِر 21 ,
a.  see 5 (a) .

ظَفِيْر
ظَفِيْر 25 ,  ظِفِّيْر 30 ,  مِظْفَاْر 45 ,
a.  see 5 (a) .

ظَفڤرَ
N. P. ظَفڤرَ I ,
a.  Overcome, vanquished,

b.  see 14 .

ظَفَّرَ
N. P. ظَفَّرَ II ,
a.  see 5 (a) .

ظُفْر القِطّ
ظُفْر القِطّ
a.  Cat's-foot ( plant ).

رَجُل مُقَلَّم الظُّفْر
رَجُل مُقَلَّم الظُّفْر
a.  A weak, impotent, diseased man.

مَا بِالدَّار ظُفْر
مَا بِالدَّار ظُفْر
a.  There is no one in the house.

##### Türkçe

**ظَفَرَ**
**ظَفَرَ** I ( mastar-ı aslî: **ظَفْر** 1 ),
a. Tırmaladı; pençeledi; tırnağı batırdı.

**ظَفِرَ**
**ظَفِرَ** A ( mastar-ı aslî: **ظَفَر** 4 ),
a. VIII (a)’ya bak.

b. [ve edilgen], (göz) zarla kaplı oldu.

**ظَفَّرَ**
**ظَفَّرَ** II ,
a. Tırmaladı; pençeledi vb.

b. [mef‘ûl ve **بِ** ile], muzaffer kıldı, ona karşı zaferi verdi.

c. Zaferi, başarıyı diledi.

**أَظْفَرَ**
**أَظْفَرَ** IV ,
a. II (a)’ya bak.

b. Muzaffer kıldı.

**اِظْتَفَرَ**
**اِظْتَفَرَ** VIII ( **ز** )
a. [mef‘ûl veya **بِ** veya **عَلَى** ile], ele geçirdi, elde etti; geri aldı, yeniden kazandı; zaferi, üstünlüğü elde etti; yendi, mağlup etti.

b. (Kuş) yakaladı, kavradı, pençelerini batırdı.

c. II (b)’ye bak.

**ظِفْر**
**ظِفْر** 2 , (çoğulu: **أَظْفَاْر** 38 , **أَظَاْفِيْرُ** 69 ),
a. Tırnak; pençe, çengel tırnak.

**ظُفْر**
**ظُفْر** 3 ,
a. 2’ye bak.

b. Göz üzerindeki zar, ince zar.

**ظَفَر**
**ظَفَر** 4 ,
a. Zafer, başarı.

**ظَفَرَة**
**ظَفَرَة** 4t ,
a. 3 (b)’ye bak.

**ظَفِر**
**ظَفِر** 5 ,
a. Başarılı; muzaffer.

b. 14’e bak.

**ظُفُر**
**ظُفُر** 10 ,
a. 2’ye bak.

**أَظْفَرُ**
**أَظْفَرُ** 14 ,
a. Uzun tırnaklı.

**ظَاْفِر**
**ظَاْفِر** 21 ,
a. 5 (a)’ya bak.

**ظَفِيْر**
**ظَفِيْر** 25 , **ظِفِّيْر** 30 , **مِظْفَاْر** 45 ,
a. 5 (a)’ya bak.

**ظَفڤرَ**
N. P. **ظَفڤرَ** I ,
a. Yendi, mağlup etti,

b. 14’e bak.

**ظَفَّرَ**
N. P. **ظَفَّرَ** II ,
a. 5 (a)’ya bak.

**ظُفْر القِطّ**
**ظُفْر القِطّ**
a. Kediayağı (bitki).

**رَجُل مُقَلَّم الظُّفْر**
**رَجُل مُقَلَّم الظُّفْر**
a. Zayıf, iktidarsız, hasta bir adam.

**مَا بِالدَّار ظُفْر**
**مَا بِالدَّار ظُفْر**
a. Evde hiç kimse yoktur.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ظفر
ظَفِرَ - يَظْفَرُ - ظِفْر - أَظْفَرَ - يُظْفِرُ
ظَفِرَ - يَظْفَرُ + كائن + كائناً أو على كائن: يفوز عليه ويغلبه وينشب ظفره فيه
ظِفْر: اسم فعل من " ظَفِرَ - يَظْفَرُ ": وهو كذلك اسم آلة: آلة الظَفَر: وهي اصطلاحاً الجزء من مادة قرنية الذي يكون على رأس الأصابع أو بشكل مخلب، ويستعمل لدفاع  السباع عن نفسها والظفر على أعدائها
أَظْفَرَ - يُظْفِرُ: على وزن " أفعلَ " من " ظَفِرَ - يَظْفَرُ ": جعله " يَظْفَرُ " عليه: يفوز عليه ويغلبه وينشب ظفره فيه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الغلبة وقهر إرادة آخر وتطويعه وتسييره حسب أمر الغالب"، وهي:
هَزَمَ - يَهْزِمُ، ظَفِرَ - يَظْفَرُ، غَلَبَ - يَغْلِبُ، كَبَتَ - يَكْبِتُ، دَرَسَ - يَدْرُسُ، رَاضَ - يَروْضُ
أظفر
 	﴿وهو الذي كف أيديهم عنكم وأيديكم عنهم ببطن مكة من بعد أن أظفركم عليهم وكان الله بما تعملون بصيرا(24)﴾ الفتح
ظفر
 	﴿وعلى الذين هادوا حرمنا كل ذي ظفر ومن البقر والغنم حرمنا عليهم شحومهما إلا ما حملت ظهورهما أو الحوايا أو ما اختلط بعظم ذلك جزيناهم ببغيهم وإنا لصادقون(146)﴾ الأنعام
مختار الصحاح
● [ظفر] ظ ف ر: جمع الظُّفْرِ أظْفارٌ و أُظْفُورٌ بالضم و أظافِيرُ ورجل أظْفَرُ بيِّن الظَّفَرُ بفتحتين أي طويل الأظفار كرجل أشعر طويل الشعر و الظَّفَرةُ بفتحتين الجُليدة التي تُغشي العين ويقال لها ظُفْرٌ بوزن قفل وقد ظَفِرَتْ عينه من باب طرِب و الظَّفَرُ أيضا الفوز وقد ظَفِرَ بعدوه من باب طرِب أيضا و ظَفِرَهُ أيضا مثل لحق به ولحقه فهو ظَفِرٌ بوزن كتف ز و ظَفِرَ عليه بمعنى ظفر به و اظَّفَرَ بالتشديد بمعنى ظفر و أظْفَرَهُ الله بعدوه و ظَفَرَّهُ تظفِيرا ورجل مُظَفَّرٌ أي صاحب دولة في الحرب و التَظْفِيرُ غمز الظُّفر في التفاحة ونحوها
الراغب
ظفر
- الظفر يقال في الإنسان وفي غيره، قال تعالى: }وعلى الذين هادوا حرمنا كل ذي ظفر﴿[الأنعام/146]، أي: ذي مخالب، ويعبر عن السلاح به تشبيها بظظفر الطائر، إذ هو له بمنزلة السلاح، ويقال: فلان كليل الظفر، وظفره فلان: نشب ظفره فيه، وهو أظفر: طويل الظفر، والظفرة (الظفرة والظفرة لغتان) : جليدة يغشى البصر بها تشبيها بالظفر في الصلابة، يقال: ظفرت عينه، والظفر: الفوز، وأصله من: ظفر عليه. أي: نشب ظفره فيه. قال تعالى:﴾من بعد أن أظفركم عليهم{ [الفتح/24].
ملخص اللسان:
1.    الظُّفْر  ظُفْر الأُصبع وظُفْر الطائر،
2.    وظَفَرَه يَظْفِرُه ويقال: ظَفَّرَ فلانٌ في وَجْهِ فلانٍ إِذا غَرَزَ ظُفْرَه في لحمه فعَقَره،
3.    ظَفِرَ يَظْفَروالظَّفَرُ، بالفتح: الفوز بالمطلوب.
4.    والظُّفْرُ ضَرْبٌ من العِطْر أَسْوَدُ مُقْتَلَفٌ من أَصله على شكل ظُفْر  الإِنسان، يوضع في الدخنة،
5.     والظَّفَرْ ما اطْمَأَنَّ من الأَرض  وأَنبت.
6.    والظُّفْرُ والظَّفَرَةُ، بالتحريك: داء يكون في العين يَتَجَلَّلُها  منه غاشِيةٌ كالظُّفْرِ،
7.    ورجل مُظَفَّرٌ: صاحب دَوْلَةٍ في الحرب.
8.    وتَظَافَرَ القومُ عليه وتظاهَرُوا بمعنى واحد.
9.    والظُّفُر؛ أَي شيء يُشْبِه الظُّفُرَ في بياضه وصفائه وكثافِته.
لسان العرب
● - ظفر: الظُّفْرُ والظُّفُرُ: معروف، وجمعه أَظْفارٌ وأُظْفورٌ وأَظافيرُ،  يكون للإِنسان وغيره، وأَما قراءة من قرأَ: كل ذي ظِفْر، بالكسر، فشاذ  غير مأْنوسٍ به إِذ لا يُعْرف ظِفْر، بالكسر، وقالوا: الظُّفْر لما لا  يَصِيد، والمِخْلَبُ لما يَصِيد؛ كله مذكر صرح به اللحياني، والجمع أَظفار،  وهو الأُظْفُورُ، وعلى هذا قولهم أَظافيرُ، لا على أَنه حمع أَظفار الذي  هو جمع ظُفْر لأَنه ليس كل جمع يجمع، ولهذا حمل الأَخفش قراءة من قرأَ:  فَرُهُنٌ مقبوضة، على أَنه جمع رَهْن ويُجَوّز قِلَّته لئلا يضْطَرَّه  إِلى ذلك أَن يكون جمعَ رِهانٍ الذي هو جمعُ رَهْنٍ، وأَما من لم يقل إِلاَّ  ظُفْر فإِن أَظافِيرَ عنده مُلْحَقةٌ بباب دُمْلوج، بدليل ما انضاف  إِليها من زيادة الواو معها؛ قال ابن سيده: هذا مذهب بعضهم. الليث: الظُّفْر  ظُفْر الأُصبع وظُفْر الطائر، والجمع الأَظفار، وجماعة الأَظْفار  أَظافِيرُ، لأَن أَظفاراً بوزن إِعْصارٍ، تقول أَظافِيرُ وأَعاصيرُ، وإِنْ جاء  ذلك في الأَشعار جاز ولا يُتَكلّم به بالقياس في كل ذلك سواء غير أَن  السمع آنَسُ، فإِذا ورد على الإِنسان شيء لم يسمعه مستعملاً في الكلام  اسْتوحَشَ منه فَنَفَر، وهو في الأَشعار جيّدٌ جائز. وقوله تعالى: وعلى الذين  هادُوا حَرّمْنا كلَّ ذي ظُفُرٍ؛ دخل في ذي الظُّفْرِ ذواتُ المناسم من  الإِبل والنعامِ لأَنها كالأَظْفار لها.  ورجل أَظْفَرُ: طويل الأَظفار عريضُها، ولا فَعْلاء لها من جهة السماع،  ومَنْسِم أَظْفَرُ كذلك؛ قال ذو الرمة:  بأَظْفَرَ كالعَمُودِ إِذا اصْمَعَدّتْ  على وَهَلٍ، وأَصفَرَ كالعَمُودِ  والتَّظْفيرُ: غَمْزُ الظُّفْرِ في التُّفَّاحة وغيرها.  وظَفَرَه يَظْفِرُه وظَفَّرَه واظِّفَرَه: غرزَ في وَجْهه ظُفْرَه.  ويقال: ظَفَّرَ فلانٌ في وَجْهِ فلانٍ إِذا غَرَزَ ظُفْرَه في لحمه فعَقَره،  وكذلك التَّظْفِيرُ في القِثَّاء والبطِِّيخ. وكلُّ ما غَرَزْت فيه  ظُفْرَك فشَدَخْتَه أَو أَثّرْتَ فيه، فقد ظَفَرْته؛ أَنشد ثعلب لخَنْدَق بن  إِياد:  ولا تُوَقّ الحََلْقَ أَن تَظَفّرَا  واظّفَرَ الرجلُ واطَّفَر أَي أَعْلَقَ ظُفْرَه، وهو افتعل فأَدغم؛ وقال  العجاج يصف بازياً:  تَقَضِّيَ البازِي إِذا البازِي كَسَرْ  أَبْصَرَ خِرْبانَ فَضاءٍ فَانْكَدَرْ  شاكِي الكَلالِيبِ إِذا أَهْوَى اظَّفَرْ  الكَلالِيبُ: مَخالِيبُ البازي، الواحد كَلّوب. والشاكي: مأْخوذ من  الشَّوْكةِ، وهو مقلوب، أَي حادُّ المَخالِيبِ. واظّفَرَ أَيضاً: بمعنى  ظَفِرَ بهم.  ورجل مُقلَّم الظُّفْرِ عن الأَذَى وكَلِيل الظُّفْرِ عن العِدَى، وكذلك  على المثل. ويقال للرجل: إِنه لمَقْلُومُ الظُّفُرِ أَي لا يُنْكي  عَدُوّاً؛ وقال طرفة:  لَسْتُ بالفَانِي ولا كَلِّ الظُّفُرْ  ويقال للمَهين: هو كَليلُ الظُّفُرِ. ورجل أَظْفَرُ بَيِّن الظُّفُرِ  إِذا كان طويلَ الأَظْفارِ، كما تقول رجل أَشْعَرُ طويل الشعر. ابن سيده:  والظُّفْرُ ضَرْبٌ من العِطْر أَسْوَدُ مُقْتَلَفٌ من أَصله على شكل ظُفْر  الإِنسان، يوضع في الدخنة، والجمع أَظْفارٌ وأَظافِيرُ، وقال صاحب  العين: لا واحد له، وقال الأَزهري: لا يُفْرَدُ منه الواحد، قال: وربما قال  بعضهم أَظْفارةٌ واحدة وليس بجائز في القياس، ويجمعونها على أَظافِيرَ،  وهذا في الطِّيب، وإِذا أُفرد شيء من نحوها ينبغي أَن يكون ظُفْراً وفُوهاً،  وهم يقولون أَظفارٌ وأَظافِيرُ وأَفْواهٌ وأَفاوِيهُ لهذين العِطْرَينِ.  وظَفَّرَ ثَوبه: طيَّبَه بالظُّفْر. وفي حديث أُمّ عطيّة: لا تَمَسّ  المُحِدّ إِلاَّ نُبْذَةً من قُسْطِ أَظفارٍ، وفي رواية: من قُسْطِ وأَظفار؛  قال: الأَظْفارُ جنس من الطِّيب، لا واحد له من لفظه، وقيل: واحدة  ظُفْر، وهو شيء من العِطْر أَسود والقطعةُ منه شبيهةٌ بالظُّفْرِ. وظَفَّرَت  الأَرض: أَخْرجت من النبات ما يمكن احتفاره بالظُّفْرِ. وظَفِّرَ  العَرْفَجُ والأَرْطى: خرج منه شِبهُ الأَظفار وذلك حين يُخَوِّصُ. وظَفَّرَ  البَقْلُ: خرج كأَنه أَظفارُ الطائر. وظَفَّرَ النَّصِيُّ والوَشِيجُ  والبَرْدِيُّ والثُّمامُ والصَّلِّيَانُ والعَرَزُ والهَدَبُ إِذا خرج له  عُنْقُرٌ أَصفر كالظُّفْرِ، وهي خُوصَةٌ تَنْدُرُ منه فيها نَوْرٌ أَغبر.  الكسائي: إِذا طلع النبت قيل: قد ظَفَّرَ تَظْفِيراً؛ قال أَبو منصور: هو  مأْخوذ من الأَظْفارِ. الجوهري: والظَّفَرْ ما اطْمَأَنَّ من الأَرض  وأَنبت.ويقال: ظَفَّرَ النبتُ إِذا طلع مقدار الظُّفْرِ.  والظُّفْرُ والظَّفَرَةُ، بالتحريك: داء يكون في العين يَتَجَلَّلُها  منه غاشِيةٌ كالظُّفْرِ، وقيل: هي لحمة تنبت عند المَآقي حتى تبلغ السواد  وربما أَخَذَت فيه، وقيل: الظَّفَرَةُ، بالتحريك، جُلَيْدَة تُغَشِّي  العينَ تنبت تِلْقَاءَ المَآقي وربما قُطعت، وإِن تُركت غَشِيَتْ بَصر العين  حتى تَكِلَّ، وفي الصحاح: جُلَيْدة تُغَشِّي العين نَابتة من الجانب الذي  يلي الأَنف على بياض العين إِلى سوادهَا، قال: وهي التي يقال لها  ظُفْرٌ؛ عن أَبي عبيد. وفي صفة الدجال: وعلى عينه ظَفَرَةٌ غليظة، بفتح الظاء  والفاء، وهي لحمة تنبت عند المَآقي وقد تمتد إِلى السواد فتُغَشِّيه؛ وقد  ظَفِرَتْ عينُه، بالكسر، تَظْفَرُ ظَفَراً، فهي ظَفِرَةٌ. ويقال ظُفِرَ  فلانٌ، فهو مَظْفُورٌ؛ وعين ظَفِرَةٌ؛ وقال أَبو الهيثم:  ما القولُ في عُجَيِّزٍ كالحُمّره،  بِعَيْنها من البُكاء ظَفَرَه،  حَلَّ ابنُها في السِّجْن وَسْطَ الكَفَرَه؟  الفراء: الظَّفَرَةُ لحمة تنبت في الحَدَقَةِ، وقال غيره: الظُّفْر لحم  ينبت في بياض العين وربما جلل الحَدَقَةَ.  وأَظْفَارُ الجلد: ما تكسر منه فصارت له غُصُونٌ. وظَفَّرَ الجلدَ:  دَلَكَهُ لِتَمْلاسَّ أَظْفارُه. الأَصمعي: في السِّيَةِ الظُّفْرُ وهو ما  وراء معْقِدِ الوتَرِ إِلى طرَف القَوْس، والجمع ظِفَرَةٌ؛ قال الأَزهري:  هنا يقال للظُّفْرِ أُظْفُورٌ، وجمعه أَظافير؛ وأَنشد:  ما بَيْنَ لُقْمَتِها الأُولى، إِذا ازْدَرَدتْ،  وبَيْنَ أُخْرَى نَلِيها، قِيسُ أُظْفُورِ  والظَّفَرُ، بالفتح: الفوز بالمطلوب. الليث: الظَّفَرُ الفوز بما طلبتَ  والفَلْجُ على من خاصمت؛ وقد ظَفِرَ به وعليه وظَفِرَهُ ظَفَراً، مثل  لَحِقَ به ولَحِقَهُ فهو ظَفِرٌ، وأَظْفَرَهُ الله به وعليه وظَفَّرَهُ به  تَظْفِيراً. ويقال: ظَفِرَ اللهُ فُلاناً على فلان، وكذلك أَظْفَرَهُ  اللهُ. ورجل مُظَفَّرٌ وظَفِرٌ وظِفِّيرٌ: لا يحاول أَمراً إِلاَّ ظَفِرَ به؛  قال العجير السلولي يمدح رجلاً:  هو الظَّفِرُ المَيْمُونُ، إِنْ رَاحَ أَو غَدَا  به الركْبُ، والتِّلْعابةُ المُتَحَبِّبُ  ورجل مُظَفَّرٌ: صاحب دَوْلَةٍ في الحرب. وفلان مُظَفَّرٌ: لا يَؤُوب  إِلاَّ بالظَّفَر فثُقِّلَ نعتُه للكثرة والمبالغة. وإِن قيل: ظَفَّرَ الله  فلاناً أَي جعله مُظَفَّراً جاز وحسُن َأَيضاً. وتقول: ظَفَّره ظَفَّره  الله عليه أَي غَلّبه عليه؛ وكذلك إِذا سئل: أَيهما أَظْفَرُ، فأَخْبِرْ  عن واحد غلَب الآخر؛ وقد ظَفّره. قال الأَخفش: وتقول العرب: ظَفِرْت عليه  في معنى ظَفِرْت به. وما ظَفَرتْكَ عَيْني مُنْذ زمانٍ أَي ما رَأَتْك،  وكذلك ما أَخَذَتْكَ عيني مند حين. وظَفَّرَه: دَعا لَه بالظَّفَر؛  وظَفِرْت به، فأَنا ظافرٌ وهو مَظْفُورٌ به. ويقال: أَظْفَرَنيِ الله به.  وتَظَافَرَ القومُ عليه وتظاهَرُوا بمعنى واحد.  وظَفارِ مثل قَطَامِ مبنية: موضع، وقيل: هي قَرْية من قُرَى حِمْير  إِليها ينسب الجَزْع الظَّفارِيّ، وقد جاءت مرفوعة أُجْرِيَت مُجْرَى رَبابِ  إِذا سَمّيْتَ بها. ابن السكيت: يقال جَزْعٌ ظَفارِيّ منسوب إِلى ظَفارِ  أَسد مدينة باليمن، وكذلك عُودٌ ظَفارِيّ منسوب، وهو العود الذي  يُتَبَخّر به؛ ومنه قولهم: مَنْ دَخل ظَفارِ حَمّرَ أَي تعلم الحِمْيَريّة؛ وقيل:  كل أَرض ذات مَغَرّةٍ ظَفارِ. وفي الحديث: كان لباسُ آدَم، عليه السلام،  والظُّفُر؛ أَي شيء يُشْبِه الظُّفُرَ في بياضه وصفائه وكثافِته. وفي  حديث الإِفْكِ: عِقد من جَزْع أَظفار؛ قال ابن الأَثير: هكذا روي وأُريد  بها العطْرُ المذكور أَوَّلاً كأَنه يؤخذ فيُثْقَبُ ويُجْعل في العِقْد  والقلادة؛ قال: والصحيح في الرواية أَنه من جَزْعِ ظَفارِ مدينة لحِمْير  باليمن. والأَظْفارُ: كِبارُ القِرْدانِ وكواكبُ صِغارٌ.  وظَفْرٌ ومُظَفَّرٌ ومِظْفارٌ: أَسماء. وبنو ظَفَر: بَطْنانِ بطن في  الأَنصار.، وبطن في بني سليم.
مقاييس اللغة:
(ظفر) الظاء والفاء والراء أصلان صحيحان، يدلُّ أحدُهما على القَهر والفَوز والغَلَبة، والآخر على قُوَّةٍ في الشيءِ. ولعلَّ الأصلين يتقاربان في القياس.‏
فالأوّل الظَّفَر، وهو الفَلْج والفَوْز بالشَّيء. يقال ظَفِرَ يظفَرُ ظَفَراً. والله تعالى أَظْفَرَه. وقال تعالى: ﴿مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ﴾ [الفتح 24]. ورجل مُظَفَّر.‏
والأصل الآخَر الظُّفْرُ ظُفْرُ الإنسان(1). ويقال ظَفَّرَ في الشَّيء، إذا جعل ظُفْره *فيه. ورجلٌ أظفَرُ، أي طويل الأظفار، كما يقال أَشْعَر أي طويل الشَّعر. ويقال للمَهِين: هو كَليل الظُّفر. وهذا مَثلٌ. قال طَرفة:‏
لا كليلٌ دالفٌ من هَرَمٍ *** أَرْهَبُ اللّيلَ وَلا كَلُّ الظّفُرْ (2)‏
ويقال ظَفَّرَ النَّبتُ تظفيراً، إذا طَلَعَ. وذاك أن يَطْلُع منه كالأظفار بقوّة. وأمّا قولهم في الجُلَيدة تغشى العَين ظَفَرة، فذلك على طريق التَّشبيهِ. ويقال ظُفِرت العينُ، إذا كان بها ظفَرة. قال أبو عُبيدٍ: وهي التي يقال لها ظُفْر.‏
ومن الباب ظُفْر القَوس، وهما الجزءان اللذان يكون فيهما الوَتَر في طرفَيْ سِيَتَي القَوس. وربَّما قالوا الظَّفَرة: ما اطمأنَّ من الأرض وأنبَت(3). وهذا أيضاً تشبيه. والأظفار: كواكِبُ صغار(4)، وهي على جهة الاستعارة. فأمَّا ظَفَارِ، وهي مدينةٌ باليمن، فممكن [أن تكون] من بعض ما ذكرناه، والنسبة إليها ظَفَارِيٌّ. والله أعلم.‏
القاموس المحيط:
الظُّفْر، بالضم وبضمتينِ، وبالكسر شاذٌّ، يكونُ للإِنسانِ وغيره، كالأُظْفُورِ، وقولُ الجوهريِّ جَمْعُه أُظْفورٌ غَلَطٌ، وإنما هو واحدٌ. قال الشاعرُ
ما بينَ لُقْمَتِها الأُولى إذا انْحَدَرَتْ ... وبيْنَ أُخْرَى تَلِيها قِيْسُ أُظْفُور
ج: أظْفارٌ وأظافِيرُ. والأَظْفَرُ: الطويلُ الأَظْفارِ، العَريضُهَا. وظَفَرَهُ يَظْفِرهُ وظَفَّرَهُ وأظْفَرَه: غَرَزَ في وجْهِهِ ظُفْرَهُ، ورجلٌ مُقَلَّمُ الظُّفُرِ أو كلِيلُه: مَهِينٌ. والظُّفْرَةُ: نَباتٌ حِرِّيفٌ، يَنْفَعُ القُرُوحَ الخَبِيثَةَ، والثَّآلِيلَ، وظُفْرَةُ العَجُوزِ: ثَمَرُ الحَسَكِ. وظُفْرُ النَّسْرِ: نباتٌ. وظُفْرُ القِطِّ: آخَرُ. والأَظْفارُ وكسَحابٍ، وقد يُمْنَعُ: شيء من العِطْرِ، كأنه ظُفْرٌ مُقْتَلَفٌ من أصلِهِ، لا واحدَ له، ورُبَّما قيلَ: أظْفارَةٌ واحدةٌ، ولا يجوزُ في القياس. ج: أظافيرُ، فإن أُفْرِدَ، فالقياسُ أن يقالَ: ظُفْرٌ. وظَفَّرَ به ثَوْبَه تَظْفيراً: طَيَّبَهُ به. والظُّفْرُ: جُلَيْدَةٌ تُغَشِّي العيْنَ، كالظَّفَرَةِ، محركةً، وقد ظَفِرَتِ العَيْنُ، كفَرِحَ، فهي ظَفِرَةٌ، وظُفِرَ الرجلُ كعُنِي، فهو مَظْفورٌ، وما وراءَ مَعْقِدِ الوَتَرِ إلى طَرَفِ القَوْسِ، أو طَرَفُ القَوْسِ، وحِصْنٌ.
وما بالدارِ ظُفْرٌ، أي: أحدٌ، وبالتحريك: المُطْمَئِنُّ من الأرضِ، والفَوْزُ بالمطلوبِ، ظَفِرَه وظَفِرَ به وعليه، كفَرِحَ، واظَّفَرَ، كافْتَعَلَ، ورجلٌ مُظَفَّرٌ وظَفِرٌ وظَفِيرٌ وظِفِّيرٌ ومِظْفارٌ: لا يُحاوِلُ أمْراً إلاَّ ظَفِرَ به. وظَفَّرَه تَظْفِيراً: دَعا له به، العَرْفَجُ: خَرَجَ منه شِبْهُ الأَظْفارِ، الأرضُ: أخْرَجَتْ من النَّباتِ ما يُمْكِنُ احْتِفارُه بالأَصابِعِ، الجِلْدَ: دَلَكَهُ لِتَمْلاسَّ أظْفارُه، وغَمَزَ الظُّفْرَ في التُّفَّاحَةِ ونحوِها. وكقَطَامِ: د باليمنِ قُرْبَ صَنْعاءَ، إليه يُنْسَبُ الجَزْعُ، وآخَرُ بها قُرْبَ مِرْباطَ، وإليه يُنْسَبُ القُسْطُ لأَنَّه يُجْلَبُ إليه من الهِنْدِ، وحِصْنٌ يَمانِيَّ صَنْعاءَ، وآخَرُ شامِيَّها. وبنُو ظَفَرٍ، محرَّكةً: بَطْنٌ في الأَنصارِ، وبَطْنٌ في بني سُلَيْمٍ. واظَّفَرَ، كافْتَعَلَ: أَعْلَقَ ظُفْرَهُ، الصَّقْرُ الطائِرَ: أخَذه بِبَراثِنِهِ.
وما ظَفَرَتْك عَيْني: ما رَأتْكَ. والمِظْفارُ: المِنْقاشُ. وسَمَّوْا: ظَفْراً ومُظَفَّراً ومِظْفاراً وظَفِيراً. والأُظْفُورُ: الدقيقُ الذي يَلْتَوِي على قَضيبِ الكَرْمِ. وظَفِرانُ وظَفِرٌ وظَفِيرٌ، بكسر فائِهِنَّ: حُصونٌ باليمن. وكجبلٍ: ع قُرْبَ الحَوْأبِ، وة بالحجازِ. وظَفَرُ الفَنْج: من أعمالِ زَبِيدَ. والظَّفَرِيَّةُ، وقَرَاحُ ظَفَرَ: مَحَلَّتانِ بِبَغْدادَ. ورَأيتُهُ بظُفْرِه، بالضم ، أي: بنفْسِه. وقَوْسٌ مُظَفَّرةٌ، كمُعَظَّمَةٍ: قُطِعَ من طَرَفَيهَا شيءٌ. والأَظفارُ: كواكبُ قُدَّامَ النَّسْرِ، وكِبارُ القِرْدانِ. وقولهُ تعالى: " كُلَّ ذِي ظُفُرٍ " : دَخَلَ فيه ذَواتُ المَناسِمِ من الإِبِلِ والأنْعامِ، لأَنها كالأَظفارِ لها.
تاج العروس:
ظفر
الظُّفْرُ بالضَّمَّ فالسُّكُونِ الظُّفُرُ بضَمَّتَيْنِ قيل : هو أَفصحُ اللُّغَات قَرَأَ أَبو السَّمَّالَ " كُلَّ ذي ظِفْر " بالكَسْرِ وهو شَاذٌّ غيرُ مإْنوسٍ به إذ لا يعرف ظفر بالكسر هكذا قالوا وأنكَرَ شيخُنَا الشّذوذَ ومخالفَتَه للقياس . والظُّفْرُ : معروفٌ يَكُونُ للإنْسانِ وغيره . وقيل : الظُّفْرُ : لما لا يَصيدُ والمخْلَبُ لما يَصيدُ كُلُّه مذَكَّرٌ صَرَّحَ به اللِّحْيَانيّ وخَصَّه ابنُ السّيد في الفَرْق بالإنْسَان كالأظْفُورِ بالضَّمَ وهو لغة في الظُّفْرِ وصَرّح به الأزْهَريّ وأنشَدَ البيتَ
وَقَوْلُ الجَوْهَرِيّ : جَمْعُه أُظْفُورٌ غَلَطٌ وإنَّمَا هو واحدٌ مثل الظُّفْرِ قال الشّاعر :
" ما بَيْنَ لُقْمَتِهَا الأولىَ إذا انْحَدَرَتْوبَيْنَ أُخْرَى تَليِهَا قيِسُ أُظْفُورِ
ويروي : إذا ازْدَرَدَتْ وهذا أنشَدَه المصنّف في كتابه البصائر . ج : أظفَارٌ وأظافِيرُ وقد سَبَقَ المصَنّفَ في الردّ على الجَوْهَريّ الصاغانيُّ . وقد تَمَحَّل شيخُنا من طَرَفِ الجَوْهَرَيّ بجَوابٍ كاد أن يَكونَ الصّواب قال : عبارةُ الجَوْهَريّ الظُّفُرُ جمعه أظْفَار وأُظْفُورٌ أظافِيرُ كذا في أكثرِ أُصولنا وهو صَوابٌ بل هوأَصوبُ من عبارةِ المصنّف لأنّه أعطَى كلَّ جَمْعٍ لمُفْرَده فالأظفار جمع ظُفُر كعُنُقٍ وأعْناق والأظافيرُ جَمْع أُظْفورٍ كما هو ظاهر . وكلامُ المصنّفِ يُوهِم أنّ كلاً من الأظْفَارِ والأظَافِير جمعٌ لظُفُرٍ وليس كذلك بل الأظافيرُ جمع أظفُور المُفرد أو جمع لأظفَارٍ الجمع فيكون جمعَ الجَمعِ ووَقَعَ في بعض نُسَخ الصّحاح زيادَةُ واو قبل أظافِير فأوْهمَ أنَّها عاطفة وأنَّ أظافِيرَ وأظْفُور وأظْفار كلٌّ منها جمع لظُفُرٍ المفرد وزيادةُ الواو تحريفٌ لا يَنْبِغي حَمْلُ كَلام الجوهَرِيّ على ثُبوتِها والله أعلم انتهى . قلت : نُسخ الصّحاحِ كلها بثُبُوتِ الواو وليس في واحِدَة منها بحذفِهَا أَصلاً وكذلك النُّسْخَة التي نقَلَ منها الصّاغانيّ وصاحِبُ اللسان وهُمَا هما ثم ما ذكره من كونِ الأَظافِيرِ جمعَ الجمعِ فقد قال اللّيْثُ : الظُّفُرُ ظُفُرُ الإِصبع وظُفُرُ الطّائِر والجميع أَظْفَارٌ وجماعةُ الأَظْفَارِ أَظافِيرُ وهو في الأَشعار جَيّد جائز . وقال غيره : الجمعُ أَظْفَارٌ وهو الأُظْفُور وعلى هذا قولهم : أَظافير لا على أَنه جمعُ أَظْفَار الذِي هو جَمْع ظُفُرٍ لأَنّه ليس كلُّ جمْعٍ يُجمع ولهذا حَمَلَ الأَخفش قِراءَةَمن قَرَأَ " فَرُهُنٌ مَقْبُوضَةٌ " على أَنه جَمْع رَهْنٍ ويجوزُ قِلَّتُه لئَلاّ يَضطَرَّه إِلى ذلك أَن يكونَ جمعَ رِهان الذِي هو جمعُ رَهْنٍ . وأَما من لم يَقُلْ إِلا ظُفرٌ فإِنّ أَظافيرَ عندَهُ مُلْحِقَةٌ له بباب دُمْلُوج بدليلِ ما انضافَ إِليها من زِيَادةِ الواوِ معها قال ابنُ سَيدَه : هذا مَذْهَبُ بعضِهم . وإِذا عَرفْتَ ذلك فاعْلَمْ أَنّه لا تَوَهُّمَ في كلامِ المصنف كما زَعَمَه شيخُنَا . فتأَمَّلْ . والأَظْفَرُ : الطَّوِيلُ الأَظَفَارِ العَريِضُهَا ولا فَعْلاَءَ لها من جِهَةِ السَّماع كما يقال : رجلٌ أَشْعَرُ للطَّوِيلِ الشَّعرِ ومَنْسِمٌ أَظْفَرُ كذلك قال ذو الرُّمَّةِ :
بأَظْفَرَ كالعَمُودِ إِذا اصْمَعَدَّتْ ... عَلَى وَهَلٍ وأَصْفَرَ كالعَمُودِ . وظَفَرَه يَظْفِرُه بالكسر وظَفَّرَه تَظْفِيراً وأَظْفَرَه المضبوط في النُّسخ بفتح الهَمْزَة وسكون الظاءِ والصواب اظَّفَرَه بتشديد الظاءِ كافتعله وكذلك اطَّفَرَه بالطاءِ المشدّدةِ إِذا غَرَزَ في وَجْهِهِ ظُفْرَه ويقال : ظَفَّرَ فُلانٌ في وَجْهِ فُلانٍ إِذا غَرَزَ ظُفْرَه في لَحْمِه فعَقَره وكذلك التَّظْفِيرُ في القِثَّاءِ والبِطَّيخ وكل ما غرَزْتَ فيه ظُفْرَك فشدَخْتَه أَو أَثَّرَتَ فيه فقد ظَفَّرْتَه . من المَجَاز : رَجُلٌ مُقَلَّمُ الظُّفرِ عن أَذى الناسِ أَي قليلُ الأَذَى ويقال : إِنه لمَقْلُومُ الظُّفرِ أَي لا يُنْكِي عَدُواً أَو كَلِيلُه أَي الظُّفرِ عن العِدَاءِ أَي مَهِينٌ قال طَرَفةُ :
" لَسْتُ بالفَانِي ولا كَلِّ الظُُّفُر
وقال الزَّمخْشَرِيّ : هو كَليلُ الظُّفُر للمَريضِ . والظُّفْرَةُ بالضّمّ : نَبَاتٌ حِرِّيفٌ يُشْبِه الظُّفُر في طُلُوعهِ يَنْفَعُ القُرُوحَ الخَبِيثةَ والثَّآليِل . وظُفْرَةُ العَجُوزِ : ثَمَرُ الحَسَكِ وهي شَوْكَةٌ مُدَحْرَجَةٌ . وظُفْرُ النَّسْرِ : نَبَاتٌ يشبهه وظفر القط نبات آخرُ . ومن المَجازِ : الأظْفَارُ وظَفَارٌ كسَحابٍ وقد يُمْنَعُ من الصّرفِ فيقال : هذه ظَفَارُ ورأيْتُ ظَفَارَ ومررتُ بظَفَارَ هكذا . نقله الصاغانيّ في التكملة وتَبِعَه المصَنّف وفيه تأمُّل فإنّ الصاغانيّ نقَلَ عن ابن دُرَيْد ظَفَار ونقل فيه الصَّرْفَ والمَنَعَ إنّما عَنَى به المدينَةَ التي باليَمَنِ بدليلِ قولِ الصاغانيّ بعدُ : وقال الجَوْهَريُّ : وظَفَارِ مثلُ قَطامِ فأشَار إلى أنَّ الجَوْهَريُّ اقتصر على المَنْعِ وابنُ دُرَيْد ذكرَ الوجهين ثم قال بَعْدُ : مدينةٌ باليمنِ وهذا من المصنِّفِ غَريِبٌ جِدّاً يَنْبِغي التَّفَطُّنُ له فإني راجَعْتُ المُحْكَمَ والتهديبَ والعُبَابَ وغيرَها من الأُمَّهاتِ فلم أجِدْهُمْ ذَكَرُوا في مَعْنَى الطِّيبِ إلاّ الأظْفَارَ فقط وكذلك الصاغانِيّ في التَّكْمِلة مع ذِكْرِه الغَرَائبَ والنوادِرَ واقتصر على ذِكْر الأظْفَار ونصُّ عبارَتِه : الأظْفَارُ شَيْءٌ من العِطْر أسْوَدُ كأنَّه ظُفُرٌ مُقْتَلَفٌ من أصْلِه يُجْعلُ في الدُّخْنَةِ انتهى
وفي المحكم : والظُّفْرُ : ضَرْبٌ من العِطْرِ أسْوَدُ مُقْتَلَفٌ من أصْلِه على شَكْلِ ظُفْر الإنسانِ يُوضَعُ في الدُّخْنَةِ والجمعُ أظْفَارٌ وأظافيِرُ . انتهى وفيه نَوْعُ مخالَفةٍ لما ذَهَب إليه المصنّف . وقال صاحِبُ العَيْنِ : لا واحدَ لَهُ وقال الأزْهَرِيّ في التهذيب وتَبعه الصّاغانيّ في التكملة : لا يُفْرَد منه الواحد قالا : ورُبّمَا قِيلَ أظْفَارَةٌ واحدةٌ ولا يَجُوزُ في القِيَاس ج أي ويَجمعونه على أظَافير وهذا في الطِّيبِ فإن أفْرِدَ شَيْءٌ من نَحْوِهَا فالقِيَاسُ أن يُقالَ : ظُفْرٌ وفُوهٌ وهم يقولون أظفارٌ وأظَافير وأفْوَاهٌ وأفَاويِهُ لهذين العِطْرَيْنِ انتهى وفي حديث أمِّ عَطِيّةَ : لا تَمَسُّ المُحِدُّ إلاّ نُبْذَةً من قُسْطِ أظْفَارُ وفي رواية من قُسْطٍ وأظْفَارٍ قال ابنُ الأثِيرِ : الأظْفَارُ : جِنْسٌ من الطَّيِبِ ولا واحدَله من لفظِه وقيل : واحده ظُفْرٌ وهو شيْءٌ من العِطْرِ أسوَدُ والقِطْعَةُ منه شَبيهةٌ بالظُّفْرِ . انتهى
قلت : وفي المنهاج : أظْفَارُ الطِّيب أقطاعٌ تُشْبِه الأظْفَارَ عَطِرَةُ الرّائحةِ قال ديسقُورِيدُوس : هي من جِنْس أخْزافِ الصَّدَفِ تُوجَدُ في جَزِيرَة بَحْرِ الهِنْدِ حيثُ يكونُ فيه السُّنْبُل منه قَلْزميٌّ ومنه نابليٌّ أسْوَدُ صَغيرٌ وأجودُه الذي إلى البياض الواقع إلى اليمن والبَحرَين . وظَفَّرَ به ثَويَهُ تَظْفيراً : طَيَّبَة بهِ بالظُّفْرِ . والظُّفْرُ بالضّمّ : جُلَيْدَةٌ تُغَشيِّ العَيْنَ نابتةٌ من الجانِبِ الذي يَلِي الأنفِ على بياضِ العَيْنِ إلى سَوادِها ونَسَبَهُ الجَوْهَرِيُّ إلى ابي عُبَيْدٍ كالظَّفَرَةِ مُحَرَّكَة والظَّفَرِ بلا هاءٍ أيضاً وقد جاءَ في صِفَةِ الدَّجّال : وعلى عَيْنِه ظَفَرَةٌ غَليِظَةٌ قالوا : هي جُلَيْدَة تغْشى العَيْنَ تَنْبُتُ تلقاءَ المآقي ورُبّمَا قُطِعَتْ وإنْ تُرِكَتْ غَشِيَتْ بَصَرَ العَيْنِ حتّى تَكِلَّ . وقد ظَفِرَت العَيْنُ كفَرِحَ تَظْفَر ظَفَراً فهيَ ظَفِرَةُ . ويُقال : ظُفِرَ الرّجُلُ كعُنِيَ فهو مَظفُورٌ من الظَّفَرَةِ قال أبو الهَيْثَمِ :
ما القولُ في عُجَيِّزٍ كالحُمَّرَهْ ... بعَيْنِها من البُكَاءِ ظَفَرَهْ
حَلَّ ابْنُها في السِّجْنِ وَسْطَ الكَفَرَهْ وقال الفَرَّاءُ : الظَّفَرَةُ : لَحْمَةٌ تَنْبُتُ في الحَدقَةِ . وقال غيره : الظُّفْرُ : لَحْمٌ ينْبُت في بَياضِ العَيْن وربّما جَلَّلَ الحَدَقَةَ . ومن المجاز : قَوْسٌ لَطِيفَةُ الظُّفْرَيْنِ قال الأصمَعيُّ : في السِّيَة الظُّفْرُ وهو ما وراءَ مَعْقِدِ الوَتَرِ إلى طَرَف القَوْس جمْعه ظِفَرَةٌ كعِنَبَة أو طَرَفَاهَا لا يَخْفَى انه لا فَرْقَ بينهما ولذا اقتصرَ الأزْهريُّ وابنُ سِيدَه على ما ذَكَرَه الأصْمَعِيّ وبيّنَه الزَّمخْشَرِيّ فقال : قَوْسٌ لَطِيِفةُ الظُّفْرَيْن وهما طَرَفاهَا وَرَاءَ مَعْقِدِ الوَتَرِ . فتأمَّلْ . والظُّفْرُ بالضَّمّ : حِصْنٌ من حُصونِ اليمنِ . ومن المجاز : ما بالدَّارِ شُفْرٌ ولا ظُفْرٌ أَي أَحدٌ كذا في الأساسِ والتَّكْمِلَة . الظَّفَرُ بالتَّحْرِيكِ : المُطْمَئنُّ من الأَرضِ وعبارَةُ الصحاح : ما اطمَأَنَّ من الأَرض وأَنْبَتَ . الظُّفَرُ : الفَوْزُ بالمَطْلُوبِ وقال اللَّيْث : الظَّفَرُ : الفَوْزُ بما طَلَبْتَ والفَلْجُ على مَنْ خاصَمْتَ . وقد ظَفِرَهُ ظَفَراً وظَفِرَ بِهِ مثل لَحِقَه ولَحِقَ به ظَفِرَ عَلَيْهِ كلّ ذلك كفَرِحَ فهو ظَفِرٌ . وتقول : ظَفِرَ الله فُلاناً على فُلان وكذلك أَظَفَرَهُ الله بهِ وعليه وظَفَّرَه به تَظْفِيراً . واظَّفَرَ كافْتَعَلَ فأُدْغم بمعنى ظَفِرَ بهم . ورجُلٌ مُظَفَّرٌ كمُعَظَّم وظَفِرٌ ككَتِفٍ وظَفِيرٌ كأَمِيرٍ وظِفِّيرٌ كسِكِّيتٍ : كثيرُ الظَّفَرِ عن ابن دريد قال : وليس بثبت ولكن ضَبطَه الصاغانيُّ بوَزْنِ أَمِير وأَصلَهَ بخَطَّه . وقال ابنُ دُرَيْد : رجُلٌ مِظْفَارٌ . بالكسر : كثيرُ الظَّفَرِ وقال غيره : مُظَفَّرٌ وظَفِيرٌ وظَفِرٌ : لا يُحَاوِلُ أَمْراً إِلاَّ ظَفَرِ بِهِ وهو مجاز قال العُجَيْرُ السَّلُولِيُّ يَمدحُ رجلاً :
" هو الظَّفِرُ المَيْمُونُ إِن رَاحَ أَوْ غَدَابه الرّكْبُ والتِّلْعَابَةُ المُتَحَبِّبُ
ورَجُلٌ مُظَفَّرٌ : صاحِبُ دَوْلةٍ في الحربِ . وفُلانٌ مُظَفَّرٌ : لا يَؤُوبُ إِلا بالظَّفَرِ فثُقِّل نَعْتُه للكثرِة والمُبالغَةِ . وإِن قيل " ظَفَّرَ اللهُ فُلاناً أَي جعَلَه مُظَفَّراً جازَ وحَسُنَ أَيضاً . وتقول : ظَفَّرَهُ اللهُ عليه أَي غَلّبَه عليه وكذلك إِذا سُئلَ : أَيُّهما أَظَفَرُ ؟ فأَخْبِرْ عن واحدٍ غَلَب الآخرَ وقد ظَفَّرَه . وتقول العَرَبُ : ظَفِرْتُ عليهِ في مَعْنَى ظَفِرْتُ بهِ . وظَفَّرَهُ تَظْفِيراً : دَعَا لهُ به أَي بالظَّفَرِ . وظَفِرْتُ به فإِنا ظَافِرٌ وهو مَظْفُورٌ بهِ ويقال : أَظْفَرَنِي اللهُ به . من المَجَاز : ظَقَّرَ العَرْفَجُ والأَرْطَي : خَرَجَ منه شِبْهُ الأَظْفَارِ . وذلك حينُ يُخَوِّصُ . وظَفَّرَ البَقْلُ : خَرَجَ كأَنَّه أَظْفَارُ الطاّئرِ . وظَفَّرَ النَّصِيُّ والوَشِيجُ والبَرْدِيُّ والثُّمَامُ والصِّلِّيَانُ والعَرَزُ والهَدَبُ إِذَا خَرَجَ له عُنْقُرٌ أَصْفَرُ كالظُّفرِ وهي خُوصَةٌ تَنْدُرُ منه فيها نَوْرٌ أَغْبَرُ . وقال الكِسَائِيّ : إِذَا طَلَعَ النَّبْتُ قيلَ : قد ظَفَّرَ تَظْفِيراً قال أَبو منصور : هو مأْخوذٌ من الأَظْفَارِ . ظَفَّرَت الأَرضُ تَظْفِيراً : أَخْرَجَتْ من النّبَاتِ ما يُمْكِنُ احْتِفَارُه بالأَصابِعِ وفي اللسان : بظُفر وهو الأَشْبَهُ . ظَفَّرَ الجِلْدَ تَظْفِيراً : دَلَكَه لتَمْلاَسَّ أَظْفارُه . وأَظْفارُ الجِلْدِ : ما تكَسَّرَ منه فصارَت له غُضُونٌ . ظَفَّرَ تَظْفِيراً : غَمَزَ الظُّفْرَ في التُّفَّاحَةِ ونَحْوِهَا كالقِثّاءِ والبِطِّيخِ وكلُّ ما غَرَزْتَ فيه ظُفْرَك فشَدَخْتَه أَو أَثَّرْت فيه فقَدْ ظَفَّرْتَه وقد تَقَدَّم قريباً . ظَفَارِ كَقَطامِ : د باليَمَنِ يقال : مَنْ دَخَلَ ظَفَارِ حَمَّرَ وكذا في الصّحاحِ أَي تَعَّلَمَ الحِمْيَرِيَّةَ وقد تَقَدَّم ذكر ابنُ دُرَيْدٍ فيه الصَّرْفَ نقله الصاغانيّ وقال غيره : وقد جاءَت مَرفوعَةً أُجْرِيَت مُجْرَى رَبَابَ إِذا سَمِّيتَ بها وهذا قد أَغفلَه المصنِّف هنا وذَكَرَه في أَظْفَار الطِّيبِ وتقدّمَت الإِشَارةُ إِليه . قال الصاغانيّ : وفي اليمنِ أَربعَةُ مَواضِعَ يُسَمَّى كلُّ واحدٍ منها بظَفَارِ : مَدِينَتانِ وحِصْنانِ أَمّا المَدِينَتَان فَظَفَارُ الحَقْلِ : قُرْبَ صَنْعَاءَ على مَرحَلَتَيْنِ منها يَمَانِيَهَا وكانَ يَنْزِلُهَا التَّبَابِعَةُ وقيل : هي صَنْعَاءُ قَالَهُ ياقُوت إِليه يُنْسَبُ الجَزْعُ الظَّفَارِيّ وقال ابن السَّكِّيتِ : الجَزْعُ الظَّفَارِيّ : مَنْسُوبٌ إِلى ظَفَارِ أَسَدٍ : مدينَةٍ باليَمَن . وآخَرُ بِهَا قُرْبَ مِرْباطَ بأَقْصَى اليَمَنِ ويُعْرَف بظَفارِ الساحِلِ وإِليه يُنْسَبُ القُسْطُ . وهو العُود الذي يُتَبَخَّرُ بهِ لأَنّه يُجْلَبُ إِليهِ من الهِنْدِ ومنه إِلى اليَمَن كنِسْبَةِ الرِّمَاحِ إِلى الخَطّ فإِنَّه لا يَنْبُت به . قلت : وإِياه عَنَي ياقُوت فإِنه قال : ظَفَارِ مبنِيَّة على الكَسْرِ : مدينةٌ بأَقْصَى اليَمَنِ على سَاحِلَ بَحْرِ الهِنْدِ قريبة من الشِّحْر . أَمّا الحِصْنَانِ فأََحَدُهُما حِصْنٌ يمانِيَّ صَنْعَاءَ على مَرْحَلَتَيْنِ منها في بِلادِ بني مُرَادٍ ويَسَمَّى ظَفَارَ الوَادِيَيْنِ . قلت : ويُسَمَّى أَيضاً ظَفَارَ زَيْدٍ . وآخَرُ شامِيَّهَا على مرحَلَتَيْنِ منها أَيضاً في بلاد هَمْدَانَ ويُسَمَّى ظَفَارَ الظّاهِرِ . قلْت : وإِلى أَحدِ هؤلاءِ نُسِب الخَطِيبُ أَبو جَعْفَرٍ حمدين بنُ جَعْفَرِ ابنِ فارِسٍ القَحْطَانيّ وابنه الخطيبُ عُمرُ وحَفِيدُه المُقْرِي محمدُ بنُ عُمَرَ . وبَنُو ظَفَرٍ مُحَرّكَةً بَطنانٍ : بَطْنٌ في الأَنْصَارِ وهم بنُو كَعْبِ ابنِ الخَزْرَجِ بنِ عَمْرٍو النَّبِيتِ ابنِ مالكِ بنِ الأَوْسِ وبَطْنٌ في بَنِي سُلَيْمٍ وهم بَنُو ظَفَرِ بن الحَارِثِ ابنِ بُهْثَةَ بنِ سُلَيْمٍ . الأَنصار يقولون : هو ظَفَرٌ الذِي في الأَنْصارِ كذا لابن الكَلْبِيّ والصّوابُ ماقاله المصَنِّف . واظَّفَرَ الرجلُ كافْتَعلَ وكذلك اطّفَرَ بالطاءِ المهملة : أَعْلَقَ ظُفْرَهُ وأَنْشَب فهو مَجَازٌ . اظَّفَرَ الصَّقْرُ الطّائِرَ : أَخَذَه بِبَرَاثِنِه قال العَجّاجُ يَصِف بازِياً :
" تَقَضِّيَ البازِي إِذا البَازِي كَسَرْ
" أَبْصَرَ خِرْبَانَ فَضَاءٍ فانْكَدَرْ
" شَاكِي الكَلالِيبِ إِذا أَهْوَى اظَّفَرْ . الكَلالِيبُ : مَخالِيبُ البازِي والشاكي : مأْخُوذٌ من الشَّوْكَة وهو مَقلوبٌ أَي حادُّ المَخَالِيبِ . من المَجَاز : ما ظَفَرِتَكَ عَيْنِي بالفتح منذُ حِين أَي ما رَأَيْتكَ وكذلك ما أَخَذَتْكَ وما عَجَمَتْكَ . والمِظُفَارُ بالكسر : المِنْقاشُ نقله الصاغانيُّ عن الفرّاءِ . وَسَّمْوا ظَفْراً بفتح فسكون وفي بعض النسخ بالتحريك ومُظَفَّراً كمُعَظّم ومِظْفَاراً وظَفِيراً على التَّفَاؤُل . وفَاتَه ظافِرٌ . والأُظْفُورُ بالضَّمّ : الدَّقِيِقُ الذّي يَلْتَوِي على قَضِيبِ الكَرْمِ ونَصُّ أَبي حيان جَمْعٌ : خيُوطٌ تَلْتَوِي على قُضْبانِ الكَرْم . وظَفِرَانُ وظَفِرٌ وظَفِيرٌ . بكسرِ فائِهِنّ : حُصونٌ باليَمَنِ ظَفِر : من حُصون آنِس وظَفِيرٌ يُعْرَف بظَفِيرِ حجَّةَ . ظَفَرٌ كجَبَل : ع قُرْبَ الحَوْأَبِ إِلى جَنْبِ الشمط بينَ المَدِينَةِ والشَّأْم من دِيارِ فزَارَةَ هُناك قُتِلَت أُم قِرْفَةَ قتَلها خالدُ بنُ الوَلِيدِ لمّا تَأَلَّفَ إِليها ضُلاّلُ طُلَيْحَةَ . ومنهُم مَنْ ضَبَطَه بضمّ فسكونٍ أَيضاً . ظَفَرُ : ة بالحِجازِ وقيل : هي التي قَتَلَ بها أُمَّ قِرْفَةَ . والحَوْأَبُ : من مياه العَرَب على طَرِيقِ البَصْرَةِ وقد تقدم . وظَفَرُ الفَنْجِ : حِصْنٌ من جَبَلِ وَصَابٍ من أَعْمَالِ زَبيدَ وضبطَه الصاغانيّ بكسر الفاءِ من ظَفِر . والفَنْجُ بفتح فسكون . والظَّفَرِيَّةُ مُحَرَّكةً وقَرَاحُ كسحابٍ مضاف إِلى ظَفَرَ بالتحريك : مَحَلَّتانِ بِبَغْدَادَ شَرْقِيَّتانِ ومن الأُولى : أَبُو نَصْر أَحْمَدُ ابنُ عبدِ المَلكِ الأَسَدِيّ الظَّفَرِيّ عن أَبي بَكْر الخَطِيب توُفِّيَ سنة 532 . من المَجَاز : رَأَيْتُه بظُفْرِه بالضَّمِّ أَي بِنَفْسِه
يُقَال : قَوْسٌ مُظَفَّرَةٌ كمُعَظَّمَةٍ . إِذا قُطِعَ مِنْ ظُفْرَيْها أَي طَرَفَيْها شَيْءٌ نقله الصاغانيّ . والأَظْفَارُ كأَنه جَمْع ظُفْر : كَوَاكِبُ صِغَارٌ قُدّامَ النَّسْرِ . الأَظْفَارُ : كِبَارُ القِردَانِ . وقوله تعالى : " وعَلَى الذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ " دَخَل فيهِ أَي في ذِي ظُفُرٍ ذواتُ المَنَاسِمِ من الإبِلِ والأَنْعَامِ لأَنّها كالأَظْفارِ لَهَا . هكذا في سائر النُّسَخ والأَنْعَام . وهو خطأُ والصوابُ والنَّعَامُ كما في التهذيبِ والمُحْكَمِ واللِّسانِ والتَّكْمِلَةِ وقد رَدَّه عليه البَلْقِيِنيّ في حواشيه والبَدْر القَرَافي وتَبِعَهُم شَيخُنَا قال : لأَنَّ الأَنْعَامَ هي الإِبِلُ أَو معها غيرُهَا فالأَوّلُ مُوجِبٌ لعَطْفِ التّرادُفِ بلا حاجِةٍ والثاني قد يَدْخُلُ فيه الشّاءُ مع أَنّه من ذَوَاتِ المنَاسِم انتهى . ونقل القَرَافِيّ عن تَفْسِير القُرْطُبِيّ عن مُجَاهِدٍ وقتادة أَن كُلّ ذِي الظُّفُرِ هُوَ ما لَيْسَ بمُنْفَرِجِ الأَصابِعِ من البهائِمِ والطَّيْرِ كالإِبِلِ والنَّعامِ والإِوَزّ والبَطّ . وعن ابن عّباس : الإِبل والنَّعام لأَنّها ذاتُ ظُفُرٍ كالإِبِل أَو كل ذِي مِخْلَبٍ من الطّائِرِ وحافِرٍ من البَهَائمِ لأَنّهَا كالأَظْفارِ لها . ومما يستدرك عليه : تَظَافَرَ القَوْمُ وتَظَاهَرُوا بمعنًى واحدٍ قاله الصاغانيّ قلْتُ : وفي إِضاءَة الأَدموس لشيخِ مشايخِنا أَحْمَدَ بنِ عبدِ العَزِيزِ الفيلالي ما نَصُّه : وقد نَبَّه السَّعْدُ في شَرْح العَضُدِ أَن التّظافُرَ بالظَّاءِ لَحْن قال : لكِنّي رأَيتُ في تأْليفٍ لطيف لابن مالِكٍ فيما جاءَ بالوَجْهَيْنِ أَن التضافر مما يُقَالُ بالضَّادِ وبالظّاءِ انتهى . قلْت : يَعنِي بذلك التأْليفِ اللطيف كتابَه الاعْتِضاد في الفَرِقِ بين الظاء والضاد واختصرَه أَبو حَيّان فسماه الارتضاء وهذا القولُ مذكور فيهما . وكلُّ أَرْضٍ ذاتِ مَغَرَّةٍ ظَفَارِ . وظَفُورٌ كصَبُورٍ من أَسمائه صلى الله تَعَالى عليه وسَلَّم نقله شيخُنا من سيرة الشامي . ورجل ظَفِرٌ ككَتِفٍ : حَدِيدُ الظُّفُرِ قالهَ الزَّمَخْشَرِيّ . ومن المَجَاز : ظَفِرَت النّاقَةُ لَقْحاً : أَخَذَتْهُ وقَبِلَتْه . ويُقَال : به ظُفُرٌ من مَرَضٍ . وأَفْرحْته من ظُفْرِه إِلى شُفْرِه كما تقولُ : من قَدَمِه إِلى قَرْنه كما في الأَساس . وأَظْفارُ : أُبَيْرِقاتٌ حُمْرٌ من دِيَارِ فَزَارَةَ . وظَفَرٌ محركةً : مكانٌ مُطمَئنٌّ يُنْبِتُ . وظُفِرَت العَيْنُ كعُنِيَ فهي مِظْفثورةٌ إذا حَدَثَتْ فيها الظَّفَرَةُ . وظَفَرَه : كَسَرَ ظُفْرَه أو قَلَعَه . وهو كَلِيلُ الظُّفْرِ أي ذَلِيلٌ . والتَّظْفِيرُ : دَلْكُ الرّجُلِ الجِلْدَ . والظُّفْرُ بالضمِّ : ظَفَرَةُ العَيْنِ ورأْسُ الكُظْر

##### Türkçe

ظفر
**ظَفِرَ** - **يَظْفَرُ** - **ظِفْر** - **أَظْفَرَ** - **يُظْفِرُ**
**ظَفِرَ - يَظْفَرُ** + bir varlık + bir varlığı yahut bir varlık üzerine: ona karşı kazanır ve onu yener ve tırnağını onun içine geçirir.
**ظِفْر**: “**ظَفِرَ - يَظْفَرُ**”dan isim-fiildir; o aynı zamanda isim-âlettir: **الظَفَر** âleti; ve o ıstılahça, parmakların ucunda bulunan yahut pençe şeklinde olan boynuzsu maddeden parçadır; yırtıcıların kendilerini savunmaları ve düşmanlarına karşı galip gelmeleri için kullanılır.
**أَظْفَرَ - يُظْفِرُ**: “**ظَفِرَ - يَظْفَرُ**”dan “**أفعلَ**” vezninde: onu, ona karşı “**يَظْفَرُ**” kıldı: ona karşı kazanır ve onu yener ve tırnağını onun içine geçirir.
Ve lafız, “başkasının iradesini yenme ve kahretme ve onu boyun eğdirme ve galibin emrine göre sevk etme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**هَزَمَ - يَهْزِمُ**، **ظَفِرَ - يَظْفَرُ**، **غَلَبَ - يَغْلِبُ**، **كَبَتَ - يَكْبِتُ**، **دَرَسَ - يَدْرُسُ**، **رَاضَ - يَروْضُ**

أظفر
	﴿Ve O, Mekke’nin iç kısmında, sizi onlara karşı galip kıldıktan sonra, onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan geri tutandır; Allah yaptıklarınızı görendir (24)﴾ **الفتح**

ظفر
	﴿Yahudileşenlere her tırnak sahibini haram kıldık; sığır ve koyundan da ikisinin iç yağlarını onlara haram kıldık; ancak sırtlarının taşıdığı yahut bağırsakların taşıdığı yahut kemikle karışmış olan müstesna; bu, azgınlıkları sebebiyle onları cezalandırmamızdır; ve biz elbette doğru söyleyenleriz (146)﴾ **الأنعام**

مختار الصحاح
● [**ظفر**] ظ ف ر: **الظُّفْرِ**’ün çoğulu **أظْفارٌ** ve (ضم ile) **أُظْفُورٌ** ve **أظافِيرُ**’dir. Ve bir adam **أظْفَرُ**dur, **الظَّفَرُ**’u (iki fetha ile) açıktır; yani tırnakları uzun; tıpkı kıllı bir adamın saçının uzun olması gibi. Ve **الظَّفَرةُ** (iki fetha ile): gözü örten ince deridir; ona **ظُفْرٌ** denir, “قفل” vezninde. Ve gözü **ظَفِرَتْ** (طرب بابından). Ve **الظَّفَرُ** ayrıca kazanmadır; ve düşmanına karşı **ظَفِرَ** (yine طرب بابından). Ve onu da **ظَفِرَهُ**: “ona yetişti” ve “ona yetişti” gibi; o halde o **ظَفِرٌ**dur, “كتف” vezninde. Ve **ظَفِرَ عليه** “ona karşı galip geldi” mânâsında, “ona galip geldi” gibidir. Ve **اظَّفَرَ** (şeddeli) “galip geldi” mânâsındadır. Ve Allah onu düşmanına karşı **أظْفَرَهُ**. Ve onu **ظَفَرَّهُ** “تظفِيرا” ile. Ve bir adam **مُظَفَّرٌ**dur; yani savaşta devlet sahibi. Ve **التَظْفِيرُ**: tırnağı elma ve benzerine batırmaktır.

الراغب
ظفر
- **الظفر** insanda da başkasında da söylenir. Yüce Allah’ın sözü: }**وعلى الذين هادوا حرمنا كل ذي ظفر**﴿[**الأنعام/146**] yani: pençeli olan. Ve kuşun tırnağına benzetme yoluyla silah onunla ifade edilir; zira o, onun için silah mesabesindedir. Ve denir: falan **كليل الظفر**’dir. Ve falan onu **ظفره**: tırnağını onun içine geçirdi. Ve o **أظفر**dur: tırnağı uzun. Ve **الظفرة** ( **الظفرة** ve **الظفرة** iki lugattır): sertlikte tırnağa benzetme yoluyla, görmeyi örten ince deridir; denir: gözü **ظفرت**. Ve **الظفر**: kazanmadır; aslı: **ظفر عليه**’dendir; yani tırnağını onun içine geçirdi. Yüce Allah’ın sözü:﴾**من بعد أن أظفركم عليهم**{ [**الفتح/24**].

ملخص اللسان:
1.    **الظُّفْر**: parmağın tırnağı ve kuşun tırnağı,
2.    ve onu **ظَفَرَه يَظْفِرُه**; ve denir: falan, falanın yüzünde **ظَفَّرَ** etti; yani tırnağını etine batırdı da onu yaraladı,
3.    **ظَفِرَ يَظْفَر** ve **الظَّفَرُ** (fetha ile): istenenle kazanma,
4.    ve **الظُّفْرُ**: siyah bir tür ıtırdır; aslından koparılmış, insan tırnağı şeklinde; tütsüye konur,
5.     ve **الظَّفَرْ**: yerden alçalmış olan ve bitki bitiren şeydir,
6.    ve **الظُّفْرُ** ve **الظَّفَرَةُ** (hareke ile): gözde olan bir hastalıktır; ondan, tırnak gibi bir örtü onu kaplar,
7.    ve bir adam **مُظَفَّرٌ**: savaşta devlet sahibi,
8.    ve kavim ona karşı **تَظَافَرَ** etti ve **تظاهَرُوا**; ikisi bir mânâdadır,
9.    ve **الظُّفُر**: beyazlığında, saflığında ve yoğunluğunda tırnağa benzeyen herhangi bir şey.
