# ظفر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D9%81%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ظفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ظفر

الظفر، بالضم فالسكون، الظفر، بضمتين، قيل: هو أفصح اللغات، قرأ أبو السمال  كل ذي ظفر  ، بالكسر، وهو شاذ غير مإنوس به إذ لا يعرف ظفر بالكسر، هكذا قالوا، وأنكر شيخنا الشذوذ ومخالفته للقياس. والظفر: معروف، يكون للإنسان وغيره. وقيل: الظفر: لما لا يصيد، والمخلب لما يصيد، كله مذكر، صرح به اللحياني، وخصه ابن السيد في الفرق بالإنسان، كالأظفور، بالضم، وهو لغة في الظفر، وصرح به الأزهري، وأنشد البيت.
 وقول الجوهري: جمعه أظفور، غلط، وإنما هو واحد، مثل الظفر، قال الشاعر:
  ما بين لقمتها الأولى إذا انحدرتوبين أخرى تليها قيس أظفور

  ويروي: إذا ازدردت وهذا أنشده المصنف في كتابه البصائر. ج: أظفار، وأظافير، وقد سبق المصنف في الرد على الجوهري الصاغاني. وقد تمحل شيخنا من طرف الجوهري بجواب كاد أن يكون الصواب، قال: عبارة الجوهري الظفر جمعه أظفار، وأظفور أظافير، كذا في أكثر أصولنا، وهو صواب، بل هوأصوب من عبارة المصنف، لأنه أعطى كل جمع لمفرده، فالأظفار جمع ظفر، كعنق وأعناق، والأظافير جمع أظفور، كما هو ظاهر. وكلام المصنف يوهم أن كلا من الأظفار والأظافير جمع لظفر، وليس كذلك، بل الأظافير جمع أظفور المفرد، أو جمع لأظفار الجمع، فيكون جمع الجمع، ووقع في بعض نسخ الصحاح زيادة واو قبل أظافير، فأوهم أنها عاطفة، وأن أظافير وأظفور وأظفار كل منها جمع لظفر المفرد، وزيادة الواو تحريف لا ينبغي حمل كلام الجوهري على ثبوتها والله أعلم، انتهى. قلت: نسخ الصحاح كلها بثبوت الواو، وليس في واحدة منها بحذفها أصلا، وكذلك النسخة التي نقل منها الصاغاني وصاحب اللسان، وهما هما ثم ما ذكره من كون الأظافير جمع الجمع، فقد قال الليث: الظفر ظفر الإصبع، وظفر الطائر، والجميع أظفار، وجماعة الأظفار أظافير، وهو في الأشعار جيد جائز. وقال غيره: الجمع أظفار، وهو الأظفور، وعلى هذا قولهم: أظافير، لا على أنه جمع أظفار الذي هو جمع ظفر، لأنه ليس كل جمع يجمع، ولهذا حمل الأخفش قراءةمن قرأ  فرهن مقبوضة  على أنه جمع رهن، ويجوز قلته، لئلا يضطره إلى ذلك أن يكون جمع رهان الذي هو جمع رهن. وأما من لم يقل إلا ظفر فإن أظافير عنده ملحقة له بباب دملوج، بدليل ما انضاف إليها من زيادة الواو معها، قال ابن سيده: هذا مذهب بعضهم. وإذا عرفت ذلك فاعلم أنه لا توهم في كلام المصنف، كما زعمه شيخنا. فتأمل. والأظفر: الطويل الأظفار العريضها، ولا فعلاء لها من جهة السماع، كما يقال: رجل أشعر للطويل الشعر، ومنسم أظفر كذلك قال ذو الرمة:
  بأظفر كالعمود إذا اصمعدت                      على وهل وأصفر كالعمود. وظفره يظفره، بالكسر، وظفره تظفيرا، وأظفره، المضبوط في النسخ بفتح الهمزة وسكون الظاء، والصواب اظفره، بتشديد الظاء، كافتعله، وكذلك اطفره، بالطاء المشددة، إذا غرز في وجهه ظفره، ويقال: ظفر فلان في وجه فلان، إذا غرز ظفره في لحمه فعقره، وكذلك التظفير في القثاء والبطيخ، وكل ما غرزت فيه ظفرك فشدخته، أو أثرت فيه فقد ظفرته. من المجاز: رجل مقلم الظفر عن أذى الناس، أي قليل الأذى، ويقال: إنه لمقلوم الظفر، أي لا ينكي عدوا، أو كليله، أي الظفر عن العداء، أي مهين قال طرفة:
  لست بالفاني ولا كل الظفر

  وقال الزمخشري: هو كليل الظفر للمريض. والظفرة، بالضم: نبات حريف يشبه الظفر في طلوعه، ينفع القروح الخبيثة والثآليل. وظفرة العجوز: ثمر الحسك، وهي شوكة مدحرجة. وظفر النسر: نبات يشبهه وظفر القط نبات آخر. ومن المجاز: الأظفار، وظفار، كسحاب، وقد يمنع من الصرف، فيقال: هذه ظفار ورأيت ظفار، ومررت بظفار، هكذا. نقله الصاغاني في التكملة، وتبعه المصنف، وفيه تأمل، فإن الصاغاني نقل عن ابن دريد ظفار، ونقل فيه الصرف والمنع إنما عنى به المدينة التي باليمن، بدليل قول الصاغاني بعد: وقال الجوهري: وظفار مثل قطام، فأشار إلى أن الجوهري اقتصر على المنع وابن دريد ذكر الوجهين، ثم قال بعد: مدينة باليمن، وهذا من المصنف غريب جدا ينبغي التفطن له، فإني راجعت المحكم والتهديب والعباب وغيرها من الأمهات فلم أجدهم ذكروا في معنى الطيب إلا الأظفار فقط، وكذلك الصاغاني في التكملة مع ذكره الغرائب والنوادر، واقتصر على ذكر الأظفار، ونص عبارته: الأظفار شيء من العطر أسود كأنه ظفر مقتلف من أصله يجعل في الدخنة، انتهى.
 وفي المحكم: والظفر: ضرب من العطر أسود مقتلف من أصله على شكل ظفر الإنسان يوضع في الدخنة، والجمع أظفار، وأظافير. انتهى، وفيه نوع مخالفة لما ذهب إليه المصنف. وقال صاحب العين: لا واحد له، وقال الأزهري في التهذيب، وتبعه الصاغاني في التكملة: لا يفرد منه الواحد، قالا: وربما قيل أظفارة واحدة، ولا يجوز في القياس، ج أي ويجمعونه على أظافير، وهذا في الطيب فإن أفرد شيء من نحوها فالقياس أن يقال: ظفر وفوه، وهم يقولون أظفار وأظافير، وأفواه وأفاويه، لهذين العطرين، انتهى، وفي حديث أم عطية : لا تمس المحد إلا نبذة من قسط أظفار وفي رواية من قسط وأظفار قال ابن الأثير: الأظفار: جنس من الطيب ولا واحدله من لفظه، وقيل: واحده ظفر، وهو شيء من العطر أسود، والقطعة منه شبيهة بالظفر. انتهى.
 قلت: وفي المنهاج: أظفار الطيب أقطاع تشبه الأظفار عطرة الرائحة، قال ديسقوريدوس: هي من جنس أخزاف الصدف توجد في جزيرة بحر الهند حيث يكون فيه السنبل، منه قلزمي ومنه نابلي أسود صغير وأجوده الذي إلى البياض الواقع إلى اليمن والبحرين. وظفر به ثويه تظفيرا: طيبة به بالظفر. والظفر، بالضم: جليدة تغشي العين نابتة من الجانب الذي يلي الأنف على بياض العين إلى سوادها، ونسبه الجوهري إلى ابي عبيد، كالظفرة، محركة، والظفر، بلا هاء أيضا، وقد جاء في صفة الدجال: وعلى عينه ظفرة غليظة قالوا: هي جليدة تغشى العين، تنبت تلقاء المآقي، وربما قطعت، وإن تركت غشيت بصر العين حتى تكل. وقد ظفرت العين، كفرح، تظفر ظفرا، فهي ظفرة. ويقال: ظفر الرجل كعني، فهو مظفور، من الظفرة، قال أبو الهيثم:
  ما القول في عجيز كالحمره                      بعينها من البكاء ظـفـره

  حل ابنها في السجن وسط الكفره وقال الفراء: الظفرة: لحمة تنبت في الحدقة. وقال غيره: الظفر: لحم ينبت في بياض العين ، وربما جلل الحدقة. ومن المجاز: قوس لطيفة الظفرين، قال الأصمعي: في السية الظفر، وهو ما وراء معقد الوتر إلى طرف القوس، جمعه ظفرة كعنبة، أو طرفاها، لا يخفى انه لا فرق بينهما، ولذا اقتصر الأزهري وابن سيده على ما ذكره الأصمعي، وبينه الزمخشري، فقال: قوس لطيفة الظفرين، وهما طرفاها وراء معقد الوتر. فتأمل. والظفر، بالضم: حصن من حصون اليمن. ومن المجاز: ما بالدار شفر ولا ظفر، أي أحد، كذا في الأساس والتكملة. الظفر، بالتحريك: المطمئن من الأرض، وعبارة الصحاح: ما اطمأن من الأرض وأنبت. الظفر: الفوز بالمطلوب، وقال الليث: الظفر: الفوز بما طلبت والفلج على من خاصمت. وقد ظفره ظفرا وظفر به، مثل لحقه، ولحق به، ظفر عليه، كل ذلك كفرح، فهو ظفر. وتقول: ظفر الله فلانا على فلان، وكذلك أظفره الله به، وعليه، وظفره به تظفيرا. واظفر، كافتعل، فأدغم، بمعنى ظفر بهم. ورجل مظفر، كمعظم، وظفر ككتف، وظفير، كأمير، وظفير، كسكيت: كثير الظفر، عن ابن دريد قال: وليس بثبت ولكن ضبطه الصاغاني بوزن أمير، وأصله بخطه. وقال ابن دريد: رجل مظفار. بالكسر: كثير الظفر، وقال غيره: مظفر، وظفير وظفر: لا يحاول أمرا إلا ظفر به، وهو مجاز، قال العجير السلولي يمدح رجلا:
  هو الظفر الميمون إن راح أو غدابه الركب والتلعابة المتحبب.

  ورجل مظفر: صاحب دولة في الحرب. وفلان مظفر: لا يؤوب إلا بالظفر، فثقل نعته للكثرة والمبالغة. وإن قيل  ظفر الله فلانا، أي جعله مظفرا، جاز وحسن أيضا. وتقول: ظفره الله عليه، أي غلبه عليه، وكذلك إذا سئل: أيهما أظفر? فأخبر عن واحد غلب الآخر وقد ظفره. وتقول العرب: ظفرت عليه، في معنى ظفرت به. وظفره تظفيرا: دعا له به، أي بالظفر. وظفرت به فإنا ظافر، وهو مظفور به، ويقال: أظفرني الله به. من المجاز: ظقر العرفج والأرطي: خرج منه شبه الأظفار. وذلك حين يخوص. وظفر البقل: خرج كأنه أظفار الطائر. وظفر النصي، والوشيج والبردي، والثمام، والصليان، والعرز، والهدب، إذا خرج له عنقر أصفر كالظفر، وهي خوصة تندر منه فيها نور أغبر. وقال الكسائي: إذا طلع النبت قيل: قد ظفر تظفيرا، قال أبو منصور: هو مأخوذ من الأظفار. ظفرت الأرض تظفيرا: أخرجت من النبات ما يمكن احتفاره بالأصابع، وفي اللسان: بظفر، وهو الأشبه. ظفر الجلد تظفيرا: دلكه لتملاس أظفاره. وأظفار الجلد: ما تكسر منه فصارت له غضون. ظفر تظفيرا: غمز الظفر في التفاحة ونحوها، كالقثاء والبطيخ، وكل ما غرزت فيه ظفرك فشدخته أو أثرت فيه فقد ظفرته، وقد تقدم قريبا. ظفار كقطام: د، باليمن، يقال: من دخل ظفار حمر، وكذا في الصحاح، أي تعلم الحميرية، وقد تقدم، ذكر ابن دريد فيه الصرف نقله الصاغاني، وقال غيره: وقد جاءت مرفوعة أجريت مجرى رباب إذا سميت بها، وهذا قد أغفله المصنف هنا، وذكره في أظفار الطيب، وتقدمت الإشارة إليه. قال الصاغاني: وفي اليمن أربعة مواضع يسمى كل واحد منها بظفار: مدينتان وحصنان، أما المدينتان فظفار الحقل: قرب صنعاء على مرحلتين منها يمانيها، وكان ينزلها التبابعة، وقيل: هي صنعاء، قاله ياقوت، إليه ينسب الجزع الظفاري، وقال ابن السكيت: الجزع الظفاري: منسوب إلى ظفار أسد: مدينة، باليمن. وآخر بها قرب مرباط، بأقصى اليمن، ويعرف بظفار الساحل، وإليه ينسب القسط. وهو العود الذي يتبخر به، لأنه يجلب إليه من الهند، ومنه إلى اليمن، كنسبة الرماح إلى الخط فإنه لا ينبت به. قلت: وإياه عني ياقوت، فإنه قال: ظفار مبنية على الكسر: مدينة بأقصى اليمن على ساحل بحر الهند قريبة من الشحر. أما الحصنان فأحدهما حصن يماني صنعاء، على مرحلتين منها في بلاد بني مراد، ويسمى ظفار الواديين. قلت: ويسمى أيضا ظفار زيد. وآخر شاميها، على مرحلتين منها أيضا في بلاد همدان، ويسمى ظفار الظاهر. قلت: وإلى أحد هؤلاء نسب الخطيب أبو جعفر حمدين بن جعفر ابن فارس القحطاني، وابنه الخطيب عمر، وحفيده المقري محمد بن عمر. وبنو ظفر، محركة، بطنان: بطن في الأنصار، وهم بنو كعب ابن الخزرج بن عمرو النبيت ابن مالك بن الأوس، وبطن في بني سليم، وهم بنو ظفر بن الحارث ابن بهثة بن سليم. الأنصار يقولون: هو ظفر الذي في الأنصار، كذا لابن الكلبي، والصواب ماقاله المصنف. واظفر الرجل، كافتعل، وكذلك اطفر، بالطاء المهملة: أعلق ظفره وأنشب، فهو مجاز. اظفر الصقر الطائر: أخذه ببراثنه، قال العجاج يصف بازيا:

  تقضي البازي إذا البازي كسـر
  أبصر خربان فضاء فانـكـدر
  شاكي الكلاليب إذا أهوى اظفر. الكلاليب: مخاليب البازي، والشاكي: مأخوذ من الشوكة، وهو مقلوب، أي حاد المخاليب. من المجاز: ما ظفرتك عيني، بالفتح، منذ حين، أي ما رأيتك، وكذلك ما أخذتك وما عجمتك. والمظفار، بالكسر: المنقاش، نقله الصاغاني عن الفراء. وسموا ظفرا، بفتح فسكون، وفي بعض النسخ بالتحريك، ومظفرا، كمعظم، ومظفارا، وظفيرا، على التفاؤل. وفاته ظافر. والأظفور، بالضم: الدقيق الذي يلتوي على قضيب الكرم، ونص أبي حيان جمع: خيوط تلتوي على قضبان الكرم. وظفران، وظفر، وظفير. بكسر فائهن: حصون باليمن، ظفر: من حصون آنس، وظفير يعرف بظفير حجة. ظفر، كجبل: ع، قرب الحوأب إلى جنب الشمط بين المدينة والشأم من ديار فزارة، هناك قتلت أم قرفة، قتلها خالد بن الوليد لما تألف إليها ضلال طليحة. ومنهم من ضبطه بضم فسكون أيضا. ظفر:ة، بالحجاز، وقيل: هي التي قتل بها أم قرفة. والحوأب: من مياه العرب على طريق البصرة، وقد تقدم. وظفر الفنج: حصن من جبل وصاب من أعمال زبيد، وضبطه الصاغاني بكسر الفاء من ظفر. والفنج بفتح فسكون. والظفرية، محركة، وقراح، كسحاب مضاف إلى ظفر، بالتحريك: محلتان ببغداد شرقيتان، ومن الأولى: أبو نصر أحمد ابن عبد الملك الأسدي الظفري، عن أبي بكر الخطيب، توفي سنة 532. من المجاز: رأيته بظفره، بالضم، أي بنفسه.

  يقال: قوس مظفرة، كمعظمة. إذا قطع من ظفريها، أي طرفيها شيء، نقله الصاغاني. والأظفار، كأنه جمع ظفر: كواكب صغار قدام النسر. الأظفار: كبار القردان. وقوله تعالى:  وعلى الذين هادوا حرمنا كل ذي ظفر  دخل فيه، أي في ذي ظفر ذوات المناسم من الإبل والأنعام، لأنها كالأظفار لها. هكذا في سائر النسخ، والأنعام. وهو خطأ، والصواب والنعام، كما في التهذيب والمحكم واللسان والتكملة، وقد رده عليه البلقيني في حواشيه والبدر القرافي، وتبعهم شيخنا، قال: لأن الأنعام هي الإبل، أو معها غيرها، فالأول موجب لعطف الترادف بلا حاجة، والثاني قد يدخل فيه الشاء مع أنه من ذوات المناسم، انتهى. ونقل القرافي عن تفسير القرطبي، عن مجاهد وقتادة أن كل ذي الظفر هو ما ليس بمنفرج الأصابع من البهائم والطير، كالإبل، والنعام والإوز والبط. وعن ابن عباس: الإبل والنعام، لأنها ذات ظفر كالإبل، أو كل ذي مخلب من الطائر، وحافر من البهائم، لأنها كالأظفار لها. ومما يستدرك عليه: تظافر القوم، وتظاهروا بمعنى واحد، قاله الصاغاني قلت: وفي إضاءة الأدموس لشيخ مشايخنا أحمد بن عبد العزيز الفيلالي ما نصه: وقد نبه السعد في شرح العضد أن التظافر بالظاء لحن، قال: لكني رأيت في تأليف لطيف لابن مالك فيما جاء بالوجهين أن التضافر مما يقال بالضاد وبالظاء، انتهى. قلت: يعني بذلك التأليف اللطيف كتابه الاعتضاد في الفرق بين الظاء والضاد، واختصره أبو حيان، فسماه الارتضاء، وهذا القول مذكور فيهما. وكل أرض ذات مغرة ظفار. وظفور، كصبور، من أسمائه صلى الله تعالى عليه وسلم، نقله شيخنا من سيرة الشامي. ورجل ظفر، ككتف: حديد الظفر قاله الزمخشري. ومن المجاز: ظفرت الناقة لقحا: أخذته وقبلته. ويقال: به ظفر من مرض. وأفرحته من ظفره إلى شفره، كما تقول: من قدمه إلى قرنه، كما في الأساس. وأظفار: أبيرقات حمر من ديار فزارة. وظفر، محركة: مكان مطمئن ينبت. وظفرت العين كعني، فهي مظفثورة، إذا حدثت فيها الظفرة. وظفره: كسر ظفره، أو قلعه. وهو كليل الظفر، أي ذليل. والتظفير: دلك الرجل الجلد. والظفر، بالضم: ظفرة العين ورأس الكظر.

### Türkçe

**الظفر**، (ضمme ile sonra sükûn ile), **الظفر** (iki ضمme ile); denildi ki: o, dillerin en fasihidir. Ebû’s-Semâl, **كل ذي ظفر**’i kesre ile okudu; o, şâzdır, onunla ünsiyet edilmez; zira kesre ile **ظفر** bilinmez; işte böyle dediler. Şeyhimiz, şâzlığı ve kıyasa muhalefetini inkâr etti.

Ve **الظفر**: mâlûmdur; insanda ve başkasında olur. Ve denildi ki: **الظفر** avlamayan içindir; **المخلب** avlayan içindir. Hepsi müzekkerdir; bunu el-Lihyânî açıkça söyledi. İbnü’s-Seyyid, “el-Fark”ta onu insana tahsis etti; **الأظفور** gibi, (ضمme ile); o, **الظفر**’de bir lugattır; bunu el-Ezherî açıkça söyledi ve beyti inşâd etti.

Ve el-Cevherî’nin sözü: “Onun çoğulu **أظفور**’dur” yanlıştır; ancak o, bir tekildir; **الظفر** gibi. Şair dedi ki:
ما بين لقمتها الأولى إذا انحدرت
وبين أخرى تليها قيس أظفور

Ve “**إذا ازدردت**” diye de rivayet olunur; bunu musannif, “el-Basâir” kitabında inşâd etti. Çoğulu: **أظفار** ve **أظافير**. Musannif, el-Cevherî’ye reddiyede es-Sâğânî’den önce geçti. Şeyhimiz, el-Cevherî tarafından bir cevapla (neredeyse doğru olacak bir cevapla) zorlama yaptı; dedi ki: el-Cevherî’nin ibaresi: “**الظفر** çoğulu **أظفار**; ve **أظفور** (çoğulu) **أظافير**”dir; bizim asıllarımızın çoğunda böyledir; ve bu doğrudur; bilakis musannifin ibaresinden daha doğrudur; çünkü her çoğulu kendi müfredine verdi: **الأظفار**, **ظفر**’in çoğuludur; **عنق** ve **أعناق** gibi; **الأظافير** de **أظفور**’un çoğuludur; göründüğü üzere. Musannifin sözü, **الأظفار** ile **الأظافير**’in her birinin **ظفر**’in çoğulu olduğunu vehmettirir; öyle değildir; bilakis **الأظافير**, müfred **أظفور**’un çoğuludur; yahut **أظفار** çoğulunun çoğuludur; böylece çoğulun çoğulu olur. “es-Sıhâh”ın bazı nüshalarında **أظافير**’den önce bir **و** ziyadesi vâki oldu; böylece onun atıf **و**’su olduğunu, ve **أظافير** ile **أظفور** ve **أظفار**’ın her birinin müfred **ظفر**’in çoğulu olduğunu vehmettirirdi. **و**’nun ziyadesi bir tahriftir; el-Cevherî’nin sözünü onun sabit oluşuna hamletmek uygun değildir; Allah daha iyi bilir; bitti. Dedim ki: “es-Sıhâh” nüshalarının hepsi **و**’nun sabit oluşuyla(dır); onlardan hiçbirinde aslâ onun hazfi yoktur. Es-Sâğânî’nin ve “Lisân” sahibinin naklettiği nüsha da böyledir; ve onlar, onlardır. Sonra onun, **الأظافير**’in çoğulun çoğulu oluşu hakkında zikrettiğine gelince: el-Leys dedi ki: **الظفر** parmağın tırnağıdır, ve kuşun tırnağıdır; hepsi **أظفار**dır; **الأظفار**’ın cemâati **أظافير**dir; ve o, şiirlerde iyi, câizdir. Başkası dedi ki: çoğul **أظفار**dır; ve o, **الأظفور**’dur. Buna göre onların “**أظافير**” demeleri, **أظفار**’ın (ki **ظفر**’in çoğuludur) çoğulu olması itibarıyla değildir; çünkü her çoğul çoğullaştırılmaz. Bunun için el-Ahfeş, **فرهن مقبوضة** kıraatini, **رهن**’in çoğulu olmak üzere hamletti; ve onun azlığı câiz olur; ta ki onu, **رهان**’ın (ki **رهن**’in çoğuludur) çoğulu olmasına mecbur etmesin. **ظفر**’den başka söylemeyen kimseye gelince: onun yanında **أظافير**, **دملوج** bâbına ona ilhak edilmiştir; delil, onunla birlikte ona eklenen **و** ziyadesidir. İbn Sîde dedi ki: bu, bazılarının mezhebidir. Bunu bildiğinde, bil ki musannifin sözünde, şeyhimizin zannettiği gibi bir vehim yoktur. Düşün.

Ve **الأظفر**: tırnakları uzun, geniş olan(kimse). Semâ‘ cihetinden onun için bir **فعلاء** yoktur; nasıl ki uzun saçlı için “adam **أشعر**” denir. Ve “**منسم أظفر**” da böyledir. Zû’r-Rumme dedi ki:
بأظفر كالعمود إذا اصمعدت
على وهل وأصفر كالعمود

Ve “**ظفره يظفره**” (kesre ile), ve “**ظفره تظفيرا**”, ve “**أظفره**”; nüshalarda hemzenin fethi ve **الظاء**’ın sükûnu ile ضبط edilmiştir; doğrusu “**اظفره**”dir, **الظاء**’ı şeddeli olarak; “**كافتعله**” gibi. Ve “**اطفره**” de böyledir; **الطاء** şeddeli olarak; yüzüne tırnağını batırdığı zaman. Ve denilir: “Falan, falanın yüzünde **ظفر** etti”; tırnağını onun etine batırıp onu yaraladığı zaman. Ve **التظفير** de hıyar ve karpuzda böyledir; ve tırnağını batırdığın her şeyde onu ezip parçaladığında yahut onda iz bıraktığında, onu **ظفرته** etmiş olursun.

Mecazdan: “adam, insanlara eziyetten **مقلم الظفر**”dir; yani eziyeti azdır. Ve denilir: “o, **لمقلوم الظفر**”dir; yani düşmana tesir etmez; yahut o, onun körelmişidir; yani düşmanlıktan **الظفر** (tırnak) (bakımından); yani zelil. Tarafe dedi ki:
لست بالفاني ولا كل الظفر

Ve ez-Zemahşerî dedi ki: o, hasta için “**كليل الظفر**”dur.

Ve **الظفرة** (ضمme ile): çıkışında tırnağa benzeyen keskin bir bitkidir; habis yaralara ve siğillere fayda verir. Ve “**ظفرة العجوز**”: **الحسك**’ın meyvesidir; o, yuvarlanan bir dikendir. Ve “**ظفر النسر**”: ona benzeyen bir bitkidir; ve “**ظفر القط**” başka bir bitkidir.

Mecazdan: **الأظفار** ve **ظفار**; **سحاب** gibi; ve bazen sarftan men olunur; böylece “bu **ظفار**” denir, “**ظفار**’ı gördüm” denir, “**ظفار**’a uğradım” denir; işte böyle. Bunu es-Sâğânî “et-Tekmile”de nakletti; musannif de ona tâbi oldu. Onda düşünme vardır; çünkü es-Sâğânî, İbn Düreyd’den **ظفار**’ı nakletti; ve onda sarfı ve men‘i nakletmesiyle ancak Yemen’deki şehri kastetti; delil, es-Sâğânî’nin sonra söylediği sözdür: el-Cevherî dedi ki: “ve **ظفار** **قطام** gibidir”; böylece el-Cevherî’nin men‘ ile yetindiğine, İbn Düreyd’in ise iki vechi zikrettiğine işaret etti. Sonra dedi ki: “Yemen’de bir şehir.” Bu, musanniften çok gariptir; buna dikkat etmek gerekir. Çünkü ben “el-Muhkem”, “et-Tehzîb”, “el-‘Ubâb” ve diğer ana kaynaklara müracaat ettim; “güzel koku” mânasında yalnız **الأظفار**’dan başka bir şey zikrettiklerini bulmadım. Es-Sâğânî de “et-Tekmile”de, garipleri ve nadirleri zikretmesiyle beraber, **الأظفار**’ı zikretmekle yetindi; ibaresinin nassı: “**الأظفار** siyah bir ıtır şeyidir; sanki kökünden koparılmış bir tırnaktır; tütsüye konur”; bitti.

“el-Muhkem”de: ve **الظفر**: kökünden koparılmış, insan tırnağı şeklinde, tütsüye konulan siyah bir ıtır nev‘idir; çoğulu **أظفار** ve **أظافير**dir; bitti. Onda, musannifin gittiği şeye bir tür muhalefet vardır. “el-‘Ayn” sahibi dedi ki: onun tekili yoktur. El-Ezherî “et-Tehzîb”de dedi, es-Sâğânî de “et-Tekmile”de ona tâbi oldu: ondan tekil tekilleştirilmez. İkisi dedi ki: bazen “bir **أظفارة**” denir; kıyasta câiz değildir. **ج** yani: ve onu **أظافير** üzerine cem‘ ederler. Bu, güzel kokudadır. Onun benzerlerinden bir şey tekil yapılırsa kıyas, “**ظفر** ve **فوه**” denilmesidir; hâlbuki onlar bu iki ıtır için “**أظفار** ve **أظافير**” ve “**أفواه** ve **أفاويه**” derler; bitti. Ümmü Atıyye hadîsinde: “muhidde olan, **قسط أظفار**’dan bir nebze dışında bir şeye dokunmasın”; bir rivayette: “**من قسط وأظفار**”. İbnü’l-Esîr dedi ki: **الأظفار** güzel kokudan bir cinstir; lafzından tekili yoktur; ve denildi ki: onun tekili **ظفر**’dir; o, siyah bir ıtır şeyidir; ondan parça, tırnağa benzer; bitti.

Dedim ki: “el-Minhâc”da: “**أظفار الطيب** güzel kokulu, kokusu hoş, tırnaklara benzeyen parçalardır.” Dîskûrîdûs dedi ki: o, sedef kabuğunun kırık parçaları cinsindendir; Hind denizi adasında bulunur; orada **السنبل** bulunur; ondan **قلزمي** olan vardır ve ondan **نابلي** olan vardır; siyah, küçük; en iyisi, beyazlığa meyleden, Yemen ve Bahreyn tarafına düşenidir. Ve “**ظفر به ثويه تظفيرا**”: onu **الظفر** ile güzel kokulandırdı.

Ve **الظفر** (ضمme ile): gözün üzerine örtü olan bir deri parçasıdır; burna bitişik taraftan, gözün beyazı üzerinde siyahına doğru biter. El-Cevherî onu Ebû Ubeyd’e nisbet etti; **الظفرة** gibi (harekeli). Ve **الظفر** (هاء’sız) da. Deccâl’in sıfatında geldi: “ve onun gözünün üzerinde kalın bir **ظفرة**.” Dediler ki: o, gözü örten bir deri parçasıdır; göz pınarlarının hizasında biter; bazen kesilir; bırakılırsa gözün görmesini örter, ta ki zayıflasın. Ve “göz **ظفرت** etti” ( **كفرح** gibi): **تظفر** eder, **ظفرا**; o hâlde o, **ظفرة**’dir. Ve denilir: “adam **ظفر** oldu” ( **كعني** gibi); o hâlde o, **مظفور**dur; **الظفرة**’den. Ebû’l-Heysem dedi ki:
ما القول في عجيز كالحمره
بعينها من البكاء ظـفـره

**حل**: Oğlunu zindanda kâfirlerin ortasında çözdü. Fera dedi ki: **الظفرة**: gözbebeğinde biten bir et parçasıdır. Başkası dedi ki: **الظفر**: gözün beyazında biten ettir; bazen gözbebeğini kaplar. Mecazdan: iki **الظفر**’i ince olan yay; Asmaî dedi ki: **السية**’de **الظفر** vardır; o, kirişin bağlandığı yerin arkasından yayın ucuna kadar olan şeydir; çoğulu **ظفرة**’dir, **عنبة** gibi; yahut iki ucu; gizli değildir ki ikisi arasında fark yoktur; bu yüzden Ezherî ve İbn Sîde, Asmaî’nin zikrettiğiyle yetindi; Zemahşerî de onu açıkladı, şöyle dedi: iki **الظفر**’i ince olan yay; onlar, kirişin bağlandığı yerin arkasındaki iki ucudur. Öyleyse düşün. Ve **الظفر**, ötre ile: Yemen kalelerinden bir kaledir. Mecazdan: evde ne **شفر** vardır ne **ظفر**; yani hiç kimse; **الأساس** ve **التكملة**’de böyle. **الظفر**, hareke ile: yerin alçak (çukur) kısmı; **الصحاح**’ın ibaresi: yerden alçalan ve bitki bitiren şey. **الظفر**: istenene erişmede başarı; Leys dedi ki: **الظفر**: talep ettiğin şeyle başarı ve çekiştiğin kimseye karşı üstün gelme. Ve onu **ظفرا** ile **ظفر** etti ve onunla **ظفر** etti; **لحقه** ve **لحق به** gibi; ona karşı **ظفر** etti; bunların hepsi **فرح** gibi; o hâlde o, **ظفر**’dir. Ve dersin: Allah falanı falana karşı **ظفر** ettirdi; yine Allah onu onunla ve ona karşı **أظفره** etti; ve onu onunla **تظفيرا** ile **ظفر** ettirdi. Ve **اظفر** etti; **افتعل** gibi; sonra idgam edildi; anlamı: onlara karşı **ظفر** etti. Ve **مظفر** adam, **معظم** gibi; ve **ظفر** (sıfat), **كتف** gibi; ve **ظفير**, **أمير** gibi; ve **ظفير**, **سكيت** gibi: çok **الظفر** sahibi; İbn Düreyd’den: dedi ki: sabit değildir; fakat Sâgânî onu **أمير** vezninde ضبط etti; aslı kendi hattıyla. İbn Düreyd dedi ki: **مظفار** adam; kesre ile: çok **الظفر** sahibi. Başkası dedi ki: **مظفر** ve **ظفير** ve **ظفر**: bir işe teşebbüs etmez ki onunla **ظفر** etmesin; bu mecazdır. Uceyr es-Selûlî bir adamı överken dedi:
  هو الظفر الميمون إن راح أو غدابه الركب والتلعابة المتحبب.

Ve **مظفر** adam: savaşta devlet sahibi. Ve falan **مظفر**: **الظفر** ile dönmedikçe dönmez; çokluk ve mübalağa için sıfatı ağırlaştırıldı. Ve eğer “Allah falanı **ظفر** ettirdi” denirse; yani onu **مظفرا** kıldı; caiz olur ve güzel de olur. Ve dersin: Allah onu ona karşı **ظفره** etti; yani onu ona karşı galip kıldı. Yine, “Hangisi daha **أظفر**?” diye sorulursa; birinin diğerine galip geldiği haber verilirse; hâlbuki onu **ظفره** etmiştir. Araplar der: “Ona karşı **ظفرت** ettim”; “Onunla **ظفرت** ettim” anlamında. Ve onu **تظفيرا** ile **ظفر** ettirdi: ona bununla dua etti; yani **الظفر** ile. Ve onunla **ظفرت** ettim; çünkü ben **ظافر**’im; ve o, onunla **مظفور**’dur; ve denir: Allah beni onunla **أظفرني** etti. Mecazdan: **ظقر** etti **العرفج** ve **الأرطي**: ondan **الأظفار** benzeri çıktı; bu, **يخوص** olduğu vakittir. Ve **البقل** **ظفر** etti: kuşun **أظفار**’ı gibi çıktı. Ve **النصي** ve **الوشيج** ve **البردي** ve **الثمام** ve **الصليان** ve **العرز** ve **الهدب**, kendisine **عنقر** çıktığında; sarı, **الظفر** gibi; o, ondan üzerinde tozlu bir ışık bulunan bir **خوصة**’dur, ondan nadiren çıkar. Kisâî dedi ki: bitki çıktığında “**ظفر** etti, **تظفيرا**” denir. Ebû Mansûr dedi ki: o, **الأظفار**’dan alınmıştır. Yer **تظفيرا** ile **ظفرت** etti: bitkiden, parmaklarla kazınması mümkün olan şeyi çıkardı; **اللسان**’da: **بظفر** ile; o daha benzer olandır. Deri **تظفيرا** ile **ظفر** etti: tırnaklarının pürüzlerini gidermek için onu ovdu. Ve derinin **أظفار**’ı: ondan kırılan, böylece ona kırışıklıklar olan şey. **تظفيرا** ile **ظفر** etti: elmayı ve benzerini, hıyar ve karpuz gibi, tırnağı batırdı; tırnağını içine saplayıp onu ezdiğin yahut onda iz bıraktığın her şeyde onu **ظفرته** etmiş olursun; az önce geçti. **ظفار**, **قطام** gibi: Yemen’de bir yer; “**ظفار**’a giren **حمر** olur” denir; **الصحاح**’ta da böyle; yani Himyerîce öğrenir; ve geçti. İbn Düreyd onda sarfı zikretti; Sâgânî ondan nakletti. Başkası dedi ki: o, merfû olarak da gelmiştir; onunla isimlendirildiğinde **رباب**’ın yürütüldüğü yolda yürütülmüştür; bunu musannif burada ihmal etmiştir; onu **أظفار الطيب**’de zikretti; ve ona işaret geçmişti. Sâgânî dedi ki: Yemen’de her biri **ظفار** diye adlandırılan dört yer vardır: iki şehir ve iki kale. Şehirlere gelince: **ظفار الحقل**: San‘â’ya yakın, ondan iki merhale; Yemen tarafında; **التبابعة** orada konaklardı; ve “o San‘â’dır” denildi; Yâkût bunu söyledi; ona **الجزع الظفاري** nisbet edilir. İbn Sikkît dedi ki: **الجزع الظفاري**: **ظفار أسد**’e nisbetlidir; bir şehir; Yemen’dedir. Ve bir diğeri, **مرباط** yakınında, Yemen’in en ucunda; **ظفار الساحل** diye bilinir; ve ona **القسط** nisbet edilir; o, onunla tütsülenilen **العود**’dur; çünkü Hind’den ona getirilir; ondan da Yemen’e; mızrakların **الخط**’a nisbeti gibi; zira orada bitmez. Dedim ki: Yâkût’un kastettiği de odur; çünkü o dedi ki: **ظفار** kesre üzere bina edilmiştir: Yemen’in en ucunda, Hind denizinin sahilinde, **الشحر**’a yakın bir şehir. Kalelere gelince: ikisinden biri, San‘â’nın Yemen tarafında bir kaledir; ondan iki merhale; Benî Murâd diyarında; **ظفار الواديين** diye adlandırılır. Dedim ki: ayrıca **ظفار زيد** diye de adlandırılır. Diğeri, onun Şam tarafındadır; ondan yine iki merhale; Hemdân diyarında; **ظفار الظاهر** diye adlandırılır. Dedim ki: bunlardan birine, hatîb Ebû Ca‘fer Hamdîn b. Ca‘fer b. Fâris el-Kahtânî, ve oğlu hatîb Ömer, ve torunu mukrî Muhammed b. Ömer nisbet edildi. Ve **بنو ظفر**, hareke ile, iki batındır: Ensâr içinde bir batın; onlar, el-Hazrec b. Amr en-Nebît b. Mâlik b. el-Evs’un oğlu Ka‘b’ın oğullarıdır; ve Benî Süleym içinde bir batın; onlar, Süleym b. el-Hâris b. Behse b. Süleym’in oğlu **ظفر**’in oğullarıdır. Ensâr der ki: Ensâr’daki odur, yani **ظفر**; İbnü’l-Kelbî’ye göre böyle; doğrusu musannifin söylediğidir. Ve adam **اظفر** etti, **افتعل** gibi; yine **اطفر** etti; ihmal edilmiş **الطاء** ile: tırnağını iliştirdi ve sapladı; bu mecazdır. Uçan doğan **اظفر** etti: onu pençeleriyle aldı. Accâc bir **بازي**’yi vasfederken dedi:

  تقضي البازي إذا البازي كسـر
  أبصر خربان فضاء فانـكـدر
  شاكي الكلاليب إذا أهوى اظفر.

**الكلاليب**: doğanın pençeleri; **الشاكي**: **الشوكة**’den alınmıştır; o, kalb edilmiştir; yani pençeleri keskin. Mecazdan: “Gözüm seni **ظفرتك** etmedi” (fetha ile) bir zamandan beri; yani seni görmedim; yine “seni **أخذتك** etmedim” ve “seni **عجمتك** etmedim” gibi. Ve **المظفار**, kesre ile: **المنقاش**; Sâgânî onu Fera’dan nakletti. Ve **ظفرا** diye adlandırdılar; fetha sonra sükûn ile; bazı nüshalarda hareke ile; ve **مظفرا**, **معظم** gibi; ve **مظفارا**; ve **ظفيرا**; tefe’ül üzere. Ve **ظافر** vefat etti. Ve **الأظفور**, ötre ile: asma çubuğu üzerine dolanan ince şey; Ebû Hayyân’ın metni: asma çubukları üzerine dolanan iplikler. Ve **ظفران** ve **ظفر** ve **ظفير**. **فائهن**’in kesriyle: Yemen’de kaleler; **ظفر**: **آنس** kalelerinden; ve **ظفير**, **ظفير حجة** diye bilinir. **ظفر**, **جبل** gibi: bir yer; **الحوأب** yakınında, Medine ile Şam arasındaki Fezâre diyarından **الشمط**’ın yanında; orada Ümmü Kurfe öldürüldü; Hâlid b. Velîd onu öldürdü; çünkü Tuleyha’nın sapkınları ona ülfet etmişti. Onlardan kimi onu ötre sonra sükûn ile de ضبط etti. **ظفر**: Hicaz’da bir yer; ve denildi ki: Ümmü Kurfe’nin öldürüldüğü yer odur. Ve **الحوأب**: Arap sularındandır; Basra yolu üzerindedir; ve geçti. Ve **ظفر الفنج**: Zebîd amellerinden, Cebel Vusâb’dan bir kale; Sâgânî onu **ظفر**’den **الفاء**’ın kesriyle ضبط etti. Ve **الفنج** fetha sonra sükûn ile. Ve **الظفرية**, hareke ile; ve **قراح**, **سحاب** gibi, hareke ile **ظفر**’e muzaf: Bağdat’ta doğu tarafında iki mahalle; birincisinden: Ebû Nasr Ahmed b. Abdülmelik el-Esedî el-**ظفري**; Ebû Bekr el-Hatîb’den; 532 yılında vefat etti. Mecazdan: “Onu **بظفره** ile gördüm” (ötre ile); yani bizzat kendisini.

Denilir: **قوس مظفرة**; **معظمة** gibi. Eğer onun iki **ظفر**inden, yani iki ucundan bir şey kesilirse; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **الأظفار**; sanki **ظفر**’in cem‘i gibidir: **النسر**’in önünde küçük yıldızlar. **الأظفار**: büyük keneler. Ve O’nun (yüce) sözü: **وعلى الذين هادوا حرمنا كل ذي ظفر**; onun içine girdi, yani **ذي ظفر**’in içine, develerden ve **الأنعام**dan **ذوات المناسم** olanlar; çünkü onların, kendileri için **الأظفار** gibi (tırnaklar)ı vardır. İşte böyle, diğer bütün nüshalarda da, ve **الأنعام**. Bu hatadır; doğrusu **والنعام**dır; **التهذيب**’de, **المحكم**’de, **اللسان**’da ve **التكملة**’de olduğu gibi. **البلقيني** onu haşiyelerinde reddetmiştir, ve **البدر القرافي** (de); ve onları şeyhimiz takip etti; dedi ki: çünkü **الأنعام** develerdir; yahut onlarla birlikte başkasıdır; birincisi, ihtiyaç olmaksızın eşanlamlıyı atfetmeyi gerektirir; ikincisi ise, **الشاة** onun içine girebilir, hâlbuki o **ذوات المناسم**dandır; bitti. **القرافي**, **تفسير القرطبي**’den, **مجاهد** ve **قتادة**’den nakletti ki: **كل ذي الظفر**; hayvanlardan ve kuşlardan parmakları ayrık olmayan şeydir; develer, **النعام** ve kazlar ve ördekler gibi. **ابن عباس**’tan: develer ve **النعام**; çünkü o, develer gibi **ظفر** sahibidir; yahut kuşlardan her **مخلب** sahibi ve hayvanlardan her **حافر** sahibi; çünkü onların, kendileri için **الأظفار** gibi (tırnaklar)ı vardır. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **تظافر القوم** ve **تظاهروا** bir tek mânâdadır; bunu **الصاغاني** söyledi. Dedim: Ve şeyhlerimizin şeyhi **أحمد بن عبد العزيز الفيلالي**’nin **إضاءة الأدموس**’unda lafzı şudur: **السعد** **شرح العضد**’da, **التظافر**in **الظاء** ile olmasının lahn olduğuna dikkat çekmiştir; dedi ki: fakat ben, **ابن مالك**’in iki vecihle gelen şey hakkında latif bir telifinde gördüm ki **التضافر**, **الضاد** ile de **الظاء** ile de söylenenlerdendir; bitti. Dedim: bununla kastettiği latif telif, onun **الاعتضاد في الفرق بين الظاء والضاد** kitabıdır; **أبو حيان** onu ihtisar etti de ona **الارتضاء** adını verdi; ve bu söz ikisinde de zikredilmiştir. Ve her **مغرة** sahibi yer **ظفار**dır. Ve **ظفور**, **صبور** gibi; (Allah Teâlâ’nın salâtı onun üzerine olsun) onun isimlerindendir; bunu şeyhimiz **سيرة الشامي**’den nakletti. Ve **رجل ظفر**, **كتف** gibi: tırnağı sert; bunu **الزمخشري** söyledi. Ve mecazdandır: **ظفرت الناقة لقحا**: onu aldı ve kabul etti. Ve denilir: onda hastalıktan bir **ظفر** vardır. Ve onu, **ظفر**inden **شفر**ine kadar sevindirdim; senin “ayağından boynuzuna kadar” demen gibi; **الأساس**’ta olduğu üzere. Ve **أظفار**: **فزارة** diyarlarından kırmızı küçük gölcükler. Ve **ظفر**, harekeli: alçak bir yer; biter. Ve göz **ظفرت**; **عني** gibi; o hâlde o **مظفثورة**dur; onda **الظفرة** meydana geldiği zaman. Ve **ظفره**: onun tırnağını kırdı; yahut onu söktü. Ve o **كليل الظفر**dur; yani zelil. Ve **التظفير**: adamın deriyi ovmasıdır. Ve **الظفر**, zamme ile: gözün **ظفرة**si ve **الكظر**’ın başı.
