# ظلع (ظ-ل-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D9%84%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ظ - ل - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والظاء واللاّم معهما
ع ظ ل، ل ع ظ، ظ ل ع مستعملات
عظل:
عَظَل يَعْظُلُ الجراد والكلاب وكلّ ما يلازم في السّفاد. والاسم العِظال. قال:
يا أمّ عمرٍو أبشري بالبشرى		موت ذريع و جرادٌ عَظْلَى
أي: يَسْفِد بعضُها بعضاً. وعاظلها فعظلها، أي: غلبها. قال جرير:
كلابٌ تَعاظَلُ سُودُ الفِقا		ح............
لعظ:
جاريةٌ مُلَعَّظة: طويلة سمينة.
ظلع:
الظَّلْع: الغَمْزُ، كأنّ برجله داءً فهو يظلع. قال كثير:
وكنتُ كذاتِ الظَّلْعِ لمّا تحاملتْ		على ظّلْعِها يومَ العثارِ استقلتِ
يصف عشقه، أخبر أنّه كان مثل الظالع من شدة العشق فلمّا تحامل على الهّجْر استقلّ حين حمل نفسَهُ على الشِّدّة، وهو كإنسان أو دابّة يصيبها حمر، فهي أقلّ ما تركب تغمز صدرها، ثم يستمرّ يقول: لمّا رأى الناس، وعَلِمَ أنّه لا سبيلَ له إليها حَمَلَ نفسَهُ على الصّبر فأطاعته. ودابّةٌ ظالعٌ، وبِرْذَوْنٌ ظالعٌ، الذّكرُ والأنثى فيه سواء.

##### Türkçe

باب العين والظاء واللاّم معهما
**ع ظ ل**، **ل ع ظ**، **ظ ل ع** kullanımdadırlar.

**عظل**:
**عَظَل يَعْظُلُ**: çekirgeler, köpekler ve çiftleşmede yapışıp kalan her şey. İsim: **العِظال**. Dedi ki:
يا أمّ عمرٍو أبشري بالبشرى		موت ذريع و جرادٌ **عَظْلَى**
Yani: bazısı bazısına çiftleşir. Ve **عاظلها**; sonra **فعظلها**; yani: ona galip geldi. Cerîr dedi ki:
كلابٌ تَعاظَلُ سُودُ الفِقا		ح............

**لعظ**:
**جاريةٌ مُلَعَّظة**: uzun, şişman.

**ظلع**:
**الظَّلْع**: topallama; sanki ayağında bir hastalık var da o topallar. Kesîr dedi ki:
وكنتُ كذاتِ **الظَّلْعِ** لمّا تحاملتْ		على **ظّلْعِها** يومَ العثارِ استقلتِ
Aşkını tasvir eder; haber verdi ki o, aşkın şiddetinden dolayı topal gibi idi; sonra terk edişe katlanınca, kendisini şiddete zorladığı vakit hafifledi; o, bir insan yahut bir binek hayvanı gibidir ki ona **حمر** isabet eder; o, en az bindiği şeyde göğsünü topallar; sonra sürdürür der ki: insanları gördüğü ve ona (kıza) bir yol olmadığını bildiği vakit, kendisini sabra yükledi de o da ona itaat etti. Ve topal bir binek hayvanı; ve topal bir **بِرْذَوْن**; erkekte ve dişide bunda eşittir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ظلَعَ البعيرُ يَظْلَعُ ظَلْعاً، أي غمزَ في مَشيه. قال أبو ذؤيب يذكر فرساً:
يَعْدو به نَهِشُ المُشاشِ كأنه		صَدَعٌ سَليمٌ رَجْعُهُ لا يَظْلَعُ
فهو ظالِعٌ والأنثى ظالِعَةٌ. والظالِعُ أيضاً: المُتَّهَمُ. قال النابغة:
أتوعِدُ عَبْداً لم يَخُنْـكَ أمـانَةً		وتَتْرُكَ عَبْداً ظالِماً وهو ظالِعُ
قال أبو عبيدٍ: ظَلعَتِ الأرضُ بأهلها، أي ضاقتْ بهم من كثرتهم. ويقال: ارْقَ على ظَلْعِكَ، أي ارْبَعْ على نَفْسك ولا تحملْ عليها أكثر ممّا تطيق.

##### Türkçe

**ظلَعَ** deve **يَظْلَعُ** **ظَلْعاً**; yani yürüyüşünde topalladı. Ebû Züeyb bir atı anarak dedi ki:
يَعْدو به نَهِشُ المُشاشِ كأنه		صَدَعٌ سَليمٌ رَجْعُهُ لا يَظْلَعُ
O hâlde o **ظالِعٌ**, dişisi **ظالِعَةٌ**. **والظالِعُ** ayrıca: suçlanan (töhmet altında olan). Nâbiga dedi ki:
أتوعِدُ عَبْداً لم يَخُنْـكَ أمـانَةً		وتَتْرُكَ عَبْداً ظالِماً وهو ظالِعُ
Ebû Ubeyd dedi ki: **ظَلعَتِ** yer, halkıyla; yani çokluklarından dolayı onlara dar geldi. Ve denir ki: **ارْقَ على ظَلْعِكَ**; yani kendine yumuşak davran ve ona gücünün yettiğinden fazlasını yükleme.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والظاء مع اللام
عظل ، ظلع ، لعظ
استعمل من وجوههن : عظل ، ظلع ، لعظ .
عظل : روي عن عمر بن الخطّاب أنه قال لقوم من العرب : أشعر شعرائكم مَن لم يعاظل الكلام ولم يتّبع حُوشِيّه . قوله : لم يعاظل الكلام أي لم يَحمل بعضه على بعض ، ولم يتكلّم بالرَجِيع من القول ولم يكرّر اللفظ والمعنى . وحُوشيِّ الكلام : وَحْشِيّه وغريبه . ومن أيّام العرب المعروفة يوم العَظَالَى وهو يوم معروف .
ويقال أيضاً : يوم العَظَالَى ، سمي اليوم به لركوب الناس فيه بعضهِم بعضاً .
وقال الأصمعيّ : ركب فيه الثلاثة والاثنان الدابَّة الواحدة . وتعظّل القوم على فلان إذا تركَّبوا عليه يضربونه .
وقال الليث : عَظَل الجراد والكلاب كل ما يلازم في السِفاد ، والاسم العِظَال ؛ وأنشد :
كلاب تَعَاظَلُ سودُ الفِقَا
حِ لم تحم شيئاً ولم تصطد
قال : وجَرَاد عَظْلَى : متعاظلات ؛ وأنشد :
يا أمَ عمرو أبشري بالبُشْرَى
موتٌ ذَرِيعٌ وجَرَاد عَظْلَى
قلت : أراد أن يقول : يا أم عامر فلم يستقم البيت فقال : يا أمّ عمرو . وأم عامر : كُنْية الضبَعُ ، والعرب تضرب بها المَثَل في الحُمْق . ويجيء الرجال إلى وِجارها فيسُدّ فمه بعد ما يدخله لئلا ترى الضوء ، فتَحمل الضبْع عليه ، فيقول لها : خامري أم عامر ، أبشري برجال قَتْلَى ، وجَرَاد عَظْلَى ، فتذِلّ له ، حتى يَكْعَمها ، ثم يجرّها ويستخرجها . وتعاظلت الجرادُ إذا تسافدت . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : سَفَد السَبُع وعاظل . قال : والسِباع كلّها تُعاظل . والجراد والعظاء تعاظل ويقال : تعاظلت السباع وتشابكت . قال : والعُظُل : هو المجبوسون ، مأخوذ من المعاظلة . وقال ابن شميل : يقال : رأيت الجراد رُدَافَى ورُكَابَى وعُظَالَى إذا اعتظلت . وذلك أن ترى أربعة وخمسة قد ارتدفت .
ظلع : أبو عبيد عن أبي عمرو قال : الظالع : المتَّهَم . قال : ومنه قوله :
ظالم الرب ظلع
قلت : هذا بالظاء لا غير . وأما الضالع بالضاد فهو المائل ، وقد ضَلَع يَضْلَع . ويقال : ضَلْعك مع فلان أي مَيْلك معه . وأخبرني أبو الفضل المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : يقال : ارْقَ على ظَلْعك ، فيقول : رقِيت رُقِيّاً . ويقال : ارقأ على ظَلْعك بالهمزة فيقول : رقأت ، ومعناه : أَصلِحْ أمرك أوّلاً . ويقال : قِ على ظَلْعك ، فيجيبه : وَقَيت ، أقِي ، وقيّاً . وروى ابن هانىء عن
أبي زيد : تقول العرب : اقْأ على ظَلْعك ، أي كُفّ فإني عالم بمساويك . وفي ( النوادر ) : فلان يرقأ على ظَلْعه أي يسكت على دائه وعيبه . وقال ابن المظفر : الظَلْع كالغَمْز ، وقد ظَلَع في مشيه ، يظْلَع ، ظَلْعاً وقال كثير :
وكنتُ كذات الظَلْع لمّا تحاملت
على ظَلْعها يوم العِثَار استقلَّت
ويقال : هذه دابَّة ظالع وبِرْذون ظالع ، بغير هاء فيهما . ورَوَى أبو عُبيد عن الأصمعيّ في باب تأخير الحاجة ثم قضائها في آخر وقتها : من أمثالهم في هذا : إذا نام ظالع الكلاب ، قال : وذلك أن الظالع منها لا يقدر أن يعاظِل مع صِحاحها لضعفه ، فهو يؤخّر ذلك وينتظر فراغ آخرها فلا ينام ، حتى إذا لم يبق منها شيء سَفَد حينئذٍ ثم ينام . ونحو ذلك قال ابن شميل في كتاب ( الحروف ) . وقال ثابت بن أبي ثابت في كتاب ( الفروق ) : من أمثال العرب : إذا نام ظالع الكلاب ، ولا أفعل ذلك حتى ينام ظالع الكلاب . قال : والظالع من الكلاب : الصارف . يقال صَرَفَت الكلبة وظلعت وأجعلت واستطارت إذا اشتهت الفحل . قال : والظالع من الكلاب لا تنام ، فتضرب مَثَلاً للمهتم بأمره الذي لا ينام عنه ولا يهمله .
وأنشد خالد بن يزيد قول الحطيئة يخاطب خيال امرأة طَرَقَه :
تسدّيتِنا من بعد ما نام ظالع ال
كلاب وأخبى نارَه كلُّ موقِد
قال أبو الهيثم : قال بعضهم : ظالع الكلاب : الكلبة الصارف ، يقال : ظَلَعت الكلبة وصَرَفت ، لأن الذكور يتبعْنها ولا يدعْنها تنام ، حكاه عن ابن الأعرابيّ . قال : وقال غيره : ظالع الكلاب : الذي ينتظرها أن تسفِد ثم يسفد بعدها . قال الأزهري : والقول ما قاله الأصمعيّ في ظالع الكلاب ، وهو الذي أصابه ظَلْع أي غَمْز في قوائمه فضعف عن السِفَاد مع الكلاب . قال : وقوله : ارقَأ على ظلعك أي تصعّد في الجبل وأنت تعلم أنك ظالع ، لا تجهدْ نفسك .
لعظ : قال ابن المظفر : يقال : هذه جارية ملعّظة إذا كانت سمينة طويلة . قلت : ولم أسمع هذا الحرف مستعملاً في كلام العرب لغيره ، وأرجو أن يكون ضبطه .

##### Türkçe

باب العين والظاء مع اللام
**عظل** ، **ظلع** ، **لعظ**
Bunların vecihlerinden kullanılmıştır: **عظل** ، **ظلع** ، **لعظ**.

**عظل**: Ömer b. el-Hattâb’dan rivayet edildiğine göre, Araplardan bir kavme dedi ki: “Şairlerinizin en şairi, sözü **يعاظل** etmeyen ve onun **حُوشِيّه**’sine tâbi olmayan kimsedir.” Sözü: “Sözü **يعاظل** etmedi” yani onun bir kısmını bir kısmının üzerine yüklemedi; sözün **الرَجِيع**’inden konuşmadı; lafzı ve mânâyı tekrar etmedi. Sözün **حُوشيِّ**’si: onun **وَحْشِيّه**’si ve garibidir. Arapların bilinen günlerinden **يوم العَظَالَى** vardır; o bilinen bir gündür.

Yine denir: **يوم العَظَالَى**; gün onunla adlandırıldı, çünkü onda insanlar birbirlerinin üzerine binmişlerdi.

el-Asma‘î dedi: Onda üç ve iki kişi tek bir binek hayvanına bindi. Kavim, falan kimsenin üzerine **تعظّل** ettiğinde: onun üzerine binip onu döverler.

el-Leys dedi: **عَظَل** çekirge ve köpeklerdir; çiftleşmede ملازم olan her şey; isim **العِظَال**’dır. Ve inşad etti:
كلاب تَعَاظَلُ سودُ الفِقَا
حِ لم تحم شيئاً ولم تصطد

Dedi: ve **جَرَاد عَظْلَى**: **متعاظلات** (birbirine yapışıp çiftleşenler)dir. Ve inşad etti:
يا أمَ عمرو أبشري بالبُشْرَى
موتٌ ذَرِيعٌ وجَرَاد عَظْلَى

Dedim: “يا أم عامر” demek istedi, fakat beyit düzgün gelmedi; “يا أمّ عمرو” dedi. **أم عامر**: sırtlanın künyesidir; Araplar onunla ahmaklıkta darb-ı mesel getirir. Adamlar onun inine gelir; içine girdikten sonra, ışığı görmesin diye ağzını kapatır; sırtlan onun üzerine حمل eder; o da ona der ki: “**خامري أم عامر**; öldürülmüş adamlarla ve **جَرَاد عَظْلَى** ile müjdelen.” Böylece ona zelil olur; ta ki onu **يَكْعَمها** etsin; sonra onu sürükler ve onu çıkarır. Çekirgeler **تعاظلت** ettiğinde: çiftleştiler. el-Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: Yırtıcı hayvan **سَفَد** etti ve **عاظل** etti. Dedi: Yırtıcıların hepsi **تُعاظل** eder. Çekirge ve **العظاء** **تعاظل** eder; ve denir: Yırtıcılar **تعاظلت** etti ve birbirine dolaştı. Dedi: **العُظُل**: o, sıkıştırılmış olanlardır; **المعاظلة**’den alınmıştır. İbn Şümeyl dedi: Denir: Çekirgeyi **رُدَافَى** ve **رُكَابَى** ve **عُظَالَى** gördüm; **اعتظلت** ettiğinde. Bu, dört ve beşinin art arda binmiş olduğunu görmendir.

**ظلع**: Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan dedi ki: **الظالع**: itham edilen kimsedir. Dedi: Ondandır onun sözü:
ظالم الرب ظلع

Dedim: Bu, yalnızca **الظاء** iledir. أما **الضالع** **الضاد** ile ise o, meyledendir; **ضَلَع** eder, **يَضْلَع**. Ve denir: **ضَلْعك** falanla beraber, yani onunla meylin. Ebû’l-Fadl el-Münzirî bana, Ebû’l-Abbâs’tan, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki dedi: Denir: **ارْقَ على ظَلْعك**; o da der: **رقِيت** **رُقِيّاً**. Ve denir: **ارْقَأ على ظَلْعك** hemze ile; o da der: **رقأت**; mânâsı: önce işini ıslah et. Ve denir: **قِ على ظَلْعك**; ona cevap verir: **وَقَيت**; **أقِي**; **وقيّاً**. İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den rivayet etti: Araplar der ki: **اقْأ على ظَلْعك**; yani: vazgeç; çünkü ben senin kötülüklerini bilirim. **( النوادر )**’de: Falan kimse **يرقأ على ظَلْعه**; yani derdine ve ayıbına karşı susar. İbnü’l-Muzaffer dedi: **الظَلْع** **الغَمْز** gibidir; yürüyüşünde **ظَلَع** etti; **يظْلَع**; **ظَلْعاً**. Kesîr dedi:
وكنتُ كذات الظَلْع لمّا تحاملت
على ظَلْعها يوم العِثَار استقلَّت

Ve denir: Bu, **دابَّة ظالع**’dır ve **بِرْذون ظالع**’dır; ikisinde de **هاء** olmaksızın. Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den, ihtiyacı geciktirip sonra onun son vaktinde yerine getirme babında rivayet etti: Bu hususta onların emsallerinden: “**إذا نام ظالع الكلاب**.” Dedi: Bu, ondan dolayıdır ki, onlardan **الظالع** olan, zayıflığından ötürü sağlamlarıyla birlikte **يعاظِل** edemez; o da bunu geciktirir ve sonlarının boşalmasını bekler; uyumaz; ta ki onlardan bir şey kalmayınca, o vakit **سَفَد** eder; sonra uyur. Bunun benzerini İbn Şümeyl **( الحروف )** kitabında söyledi. Sâbit b. Ebî Sâbit **( الفروق )** kitabında dedi: Arapların emsallerinden: “**إذا نام ظالع الكلاب**”; ve “Bunu, **ظالع الكلاب** uyuyuncaya kadar yapmam.” Dedi: Köpeklerden **الظالع**: **الصارف**’tır. Denir: Dişi köpek **صَرَفَت** etti ve **ظلعت** etti ve **أجعلت** etti ve **استطارت** etti; erkek köpeği istediğinde. Dedi: Köpeklerden **الظالع** uyumaz; böylece, işine önem veren, ondan uyumayan ve onu ihmal etmeyen kimseye mesel vurulur.

Hâlid b. Yezîd, el-Hutay’e’nin, kendisine gelen bir kadının hayaline hitap ederek söylediği sözünü inşad etti:
تسدّيتِنا من بعد ما نام ظالع ال
كلاب وأخبى نارَه كلُّ موقِد

Ebû’l-Heysem dedi: Bazıları dedi ki: **ظالع الكلاب**: **الكلبة الصارف** (kızgın dişi köpek)tir; denir: dişi köpek **ظَلَعت** etti ve **صَرَفت** etti; çünkü erkekler onu takip eder ve onu uyutmazlar; bunu İbnü’l-A‘râbî’den hikâye etti. Dedi: Başkası dedi ki: **ظالع الكلاب**: onun **تسفِد** etmesini bekleyen, sonra onun ardından **يسفد** eden kimsedir. el-Ezherî dedi: Söz, el-Asma‘î’nin **ظالع الكلاب** hakkında söylediğidir; o, ayaklarında **ظَلْع** yani **غَمْز** isabet etmiş, bu yüzden köpeklerle birlikte **السِفَاد**’dan zayıf düşmüş olandır. Dedi: Onun sözü: **ارْقَأ على ظلعك**; yani: dağa tırman; senin **ظالع** olduğunu bildiğin halde; kendini yorma.

**لعظ**: İbnü’l-Muzaffer dedi: Denir: Bu, semiz ve uzun olduğunda **جارية ملعّظة**’dır. Dedim: Bu harfi, bunun dışında Arapların كلامında استعمال edilmiş olarak işitmedim; ve ضبطunun olmasını umarım.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الظاء واللام وما يثلثهما)
(ظلع) الظاء واللام والعين أُصَيْلٌ يدلُّ على مَيْل في مَشي([1]). يقال: دابَّةٌ بِهِ ظَلْعٌ، إذا كانَ يَغمِز فيميل([2]). ويقولون: هو ظالع، أي مائلٌ عن الطَّريقِ القويم. قال النابغة:
أتُوعِدُ عبداً لم يخُنْكَ أمانةً  *** وتَتْرُكَ عبداً ظالماً وهو ظالعُ ([3])
(ظلف) الظاء واللام والفاء أصل صحيحٌ يدلُّ على أدنى قوّةٍ وشِدّة. من ذلك ظِلْف البَقرة وغيرِها. ورُبَّما استُعير للفرسِ. قال:
* وَخَيلٍ تَطَأْكُمْ بأظلافها([4]) *
وإذا رميتَ الصَّيْدَ فأصبتَ ظِلفه قلت: قد ظَلَفْتُهُ، وهو مظلوف. والظّلف([5]) والظَّليف: كلُّ مكانٍ خَشِن. وقال الأمويّ: أرضٌ ظَلِفَةٌ: غليظة لا يُرَى أثرُ مَنْ مشَى فيها، بيِّنة الظَّلَف. ومنه أُخذ الظَّلَف في المعيشةِ.
وقول الناس: هو ظَلِفٌ عن كذا، يراد التشدُّد في الورع والكَفُّ، وهو من هذا القياس.
وأمَّا حِنْو القَتَب فسمِّيَ ظَلِفة لقُوَّتِه وشدَّته. ويقال أخذ الجزورَ بظَلَفها وظَلِيفتها، أي كلّها.
(ظلم) الظاء واللام والميم أصلانِ صحيحانِ، أحدهما خلافُ الضِّياء والنور، والآخَر وَضْع الشَّيءِ غيرَ موضعه تعدِّياً.
فالأوَّل الظُّلْمة، والجمع ظلمات. والظَّلام: اسم الظلمة؛ وقد أظْلَمَ المكان إظلاماً. ومن هذا الباب ما حكاه الخليل من قولهم: لقيته أوَّلَ ذِي ظُلْمة([6]). قال: وهو أوَّلُ شيءٍ سَدَّ([7]) بصرَك في الرُّؤْية، لا يشتقُّ منه فِعل. ومن هذا قولهم: لَقيته أدنى ظَلَمٍ ([8])، للقريب. ويقولونه بألفاظٍ أُخَرَ مركبةٍ من الظاء واللام والميم، وأصل ذلك الظُّلمة، كأنَّهم يجعلون الشَّخْصَ ظُلْمَةً في التشبيهِ، وذلك كتسميتهم الشَّخصَ سواداً. فعلى هذا يُحمل الباب، وهو من غريب ما يُحمل عليه كلامُهم.
والأصل الآخَر ظلَمَه يظلِمُه ظُلْماً. والأصل وضعُ الشَّيْءِ [في] غير موضعه؛ ألا تَراهم يقولون: "مَنْ أشْبَهَ [أباه] فما ظَلَمَ"، أي ما وضع الشَّبَه غيرَ موضعه. قال كعب:
أنا ابنُ الذي لم يُخْزِني في حياته *** قديماً ومَنْ يشبهْ أباهُ فما ظلمْ([9])ويقال ظَلَّمت فلاناً: نسبتُه إلى الظُّلم. وظَلَمْتُ فلاناً فاظَّلَم وانظلم([10])، إذا احتملَ الظُّلْم. وأُنشد بيت زُهَير:
هو الجوادُ الذي يُعطيك نائلَهُ *** عَفْواً ويُظْلَمُ أحياناً فَيَظَّلِمُ([11])بالظاء والطاء. والأرض المظلومة: التي لم تُحفَر قطُّ ثمَّ حفرت؛ وذلك التُّرابُ ظَليم. قال:
فأصبح في غَبْراءَ بعد إِشاحةٍ *** على العيشِ مردودٍ عليها ظليمُها([12])وإِذا نُحِرَ البعيرُ من غيرِ عِلَّةٍ فقد ظُلِمَ. ومنه قوله:
عادَ الأَذِلَّةُ في دارٍ وكان بها  *** هُرْتُ الشَّقاشِقِ ظَلاَّمون للجُزُرِ([13])والظُّلاَمة: ما تطلبه من مَظْلِمَتك عند الظَّالم. ويقال: سقانا ظَلِيمَةً طيِّبة. وقد ظَلَمَ وطْبَه، إِذا سَقَى منه قبل أن يروبَ ويُخرِج زُبَده. ويقال لذلك اللَّبن ظليمٌ أيضاً. قال:
وَقائِلةٍ ظلمتُ لكم سِقائي *** وهل يَخْفَى على العَكِدِ الظَّليمُ
والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) في الأصل: "يدل على شيء".
([2]) في الأصل: "فميل".
([3]) ديوان النابغة 55 والمجمل واللسان (ظلع).
([4]) أنشد هذا الشطر في المجمل واللسان (ظلف). وفي كل منهما قبل الإنشاد: "واستعاره عمرو بن معد يكرب للأفراس فقال".
([5]) ضبط في المجمل بالكسر، وفي اللسان والقاموس بفتح الظاء وكسر اللام.
([6]) ويقال أيضاً: "أدنى ذي ظلم"، بالتحريك أيضاً.
([7]) في الأصل: "مد"، صوابه في المجمل واللسان.
([8]) في الأصل: "القريب".
([9]) سبق إنشاده في (شبي). والذي في ديوان كعب 65 طبع دار الكتب:
أنا ابن الذي لم يخزني في حياته *** ولم أخزهِ حتى تغيب في الرجم
أقول شبيهات بما قال عالماً  *** بهن ومن يشبه أباه فما ظلم
 ([10]) في الأصل: "وأظلم". صوابه في اللسان.
([11]) ديوان زهير 152 واللسان (ظلم).
([12]) يعني حفرة القبر يرد عليها ترابها بعد الدفن. والبيت في اللسان (ظلم).
([13]) البيت لابن مقبل في اللسان (دور، ظلم)، ودار: اسم موضع.

ـ

##### Türkçe

(**باب الظاء واللام وما يثلثهما**)

(**ظلع**) **الظاء** ve **اللام** ve **العين**; yürüyüşte bir meyli gösteren köklü bir asıldır. Denir: kendisinde **ظلع** bulunan bir binek hayvanı; eğer topallayıp meylediyorsa. Ve derler: o **ظالع**dır; yani dosdoğru yoldan meyletmiş. Nâbiga dedi ki:
Beni, sana bir emanete hıyanet etmemiş bir köleyi mi tehdit ediyorsun  *** ve zalim bir köleyi bırakıyorsun; hâlbuki o **ظالع**dır

(**ظلف**) **الظاء** ve **اللام** ve **الفاء**; en aşağı bir kuvvet ve sertliğe delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: ineğin ve başkasının **ظِلْف**’i. Ve bazen ata ödünçlenir. Dedi ki:
* Ve atlar ki sizi **بأظلافها** ile çiğner *
Ve eğer avı attın da onun **ظِلف**’ine isabet ettin ise: onu **ظَلَفْتُهُ** dersin; o da **مظلوف**tur. Ve **الظّلف** ve **الظَّليف**: her kaba yer. Ve Emevî dedi: **أرضٌ ظَلِفَةٌ**: kalın (kaba)dır; onda yürüyenin izi görülmez; **الظَّلَف**’i açık-seçiktir. Ve bundan geçimdeki **الظَّلَف** alınmıştır.
Ve insanların sözü: o, şundan **ظَلِفٌ**tir; bununla vera‘da sıkı davranma ve el çekme kastedilir; ve bu, bu kıyastandır.
Ve fakat **حِنْو القَتَب** ise, kuvveti ve sertliği sebebiyle **ظَلِفة** diye adlandırıldı. Ve denir: deveyi **بظَلَفها** ve **ظَلِيفتها** ile aldı; yani hepsini.

(**ظلم**) **الظاء** ve **اللام** ve **الميم**; iki sahih asıldır: birisi aydınlığın ve nurun zıddı, diğeri taşkınlıkla bir şeyi kendi yerinden başka yere koymaktır.
Birincisi **الظُّلْمة**’dir; çoğulu **ظلمات**. Ve **الظَّلام**: karanlığın adıdır; ve mekân **أظْلَمَ** olur, **إظلاماً**. Ve bu bâbdan Halîl’in onların sözünden naklettiği şey: **لقيته أوَّلَ ذِي ظُلْمة**. Dedi: o, görmede gözünü kapatan ilk şeydir; ondan fiil türetilmez. Ve bundan onların sözü: yakına olmak üzere **لَقيته أدنى ظَلَمٍ**. Ve onu, **الظاء** ve **اللام** ve **الميم**’den terkîb edilmiş başka lafızlarla da söylerler; bunun aslı **الظُّلمة**’dir; sanki teşbihte şahsı bir **ظُلْمَة** kılarlar; bu da, şahsı **سواداً** diye adlandırmaları gibidir. Öyleyse bâb bunun üzerine hamledilir; ve bu, onların sözünün üzerine hamledilenin garibindendir.
Diğer asıl: **ظلَمَه يظلِمُه ظُلْماً**. Asıl, bir şeyi [içinde] kendi yerinden başka yere koymaktır; görmez misin, derler: “**مَنْ أشْبَهَ [أباه] فما ظَلَمَ**”; yani benzerliği kendi yerinden başka yere koymadı. Ka‘b dedi ki:
Ben, hayatında beni eskiden beri rezil etmeyen kimsenin oğluyum *** ve kim babasına benzerse, o **فما ظلمْ**
Ve denir: **ظَلَّمت** falancayı: onu zulme nisbet ettim. Ve **ظَلَمْتُ** falancayı da o **فَاظَّلَم** ve **انظلم**; eğer zulmü yüklendiyse. Züheyr’in beyti inşad olundu:
O, sana bağış olarak ihsanını veren cömerttir *** ve bazen zulme uğrar da **فَيَظَّلِمُ**
**بالظاء والطاء**. Ve **الأرض المظلومة**: hiç kazılmamış iken sonra kazılmış olan (yerdir); işte o toprak **ظَليم**dir. Dedi ki:
Derken, bir yüz çevirişten sonra tozlu bir yerde sabahladı *** geçime dair, üzerine **ظليمُها** geri döndürülmüş olarak
Ve eğer deve bir illet olmaksızın boğazlanırsa, **ظُلِمَ** olmuştur. Ve bundan onun sözü:
Aşağılar bir yurda geri döndüler; hâlbuki onda vardı  *** **هُرْتُ الشَّقاشِقِ**; develer için **ظَلاَّمون**
Ve **الظُّلاَمة**: zalimdeki **مَظْلِمَتك**ten talep ettiğin şeydir. Ve denir: bize hoş bir **ظَلِيمَةً** içirdi. Ve **ظَلَمَ وطْبَه**; eğer ondan, ekşiyip kaymağını çıkarmadan önce içirdiyse. Ve o süte de **ظليمٌ** denir. Dedi ki:
Ve “ben size içkimi **ظلمتُ**” diyen nice kadın vardır *** ve **العَكِد** üzerine **الظَّليمُ** gizli mi kalır?
Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

---------------------
([1]) Asılda: “bir şeye delâlet eder”.
([2]) Asılda: “femeyl”.
([3]) Nâbiga divanı 55 ve el-Mücmel ve el-Lisân (**ظلع**).
([4]) Bu mısra‘ı el-Mücmel ve el-Lisân (**ظلف**)’te inşad etti. Ve her ikisinde de inşaddan önce: “Ve onu Amr b. Ma‘dîkerib atlar için ödünçledi de dedi ki”.
([5]) el-Mücmel’de kesre ile ضبط edildi; el-Lisân ve el-Kâmûs’ta **الظاء**’ın fethası ve **اللام**’ın kesresiyle.
([6]) Ayrıca denir: “**أدنى ذي ظلم**”, harekeleme ile de.
([7]) Asılda: “med”; doğrusu el-Mücmel ve el-Lisân’dadır.
([8]) Asılda: “el-karîb”.
([9]) Daha önce (**شبي**)’de inşad edildi. Ka‘b divanı 65, Dârü’l-kütüb baskısında olan:
Ben, hayatında beni rezil etmeyen kimsenin oğluyum *** ve onu da rezil etmedim; ta ki recmde kayboluncaya dek
Bilerek, Âlim’in söylediğine benzer sözler söylerim  *** onlarla; ve kim babasına benzerse, o **فما ظلم**
([10]) Asılda: “ve **أظلم**”. Doğrusu el-Lisân’dadır.
([11]) Züheyr divanı 152 ve el-Lisân (**ظلم**).
([12]) Yani kabir çukurudur; definden sonra toprağı onun üzerine geri döndürülür. Beyit el-Lisân (**ظلم**)’dadır.
([13]) Beyit İbn Mukbil’indir; el-Lisân (**دور**، **ظلم**)’de; ve **دار**: bir yer adıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ظ ل ع
دابة ظالع وبها ظَلْع‏.‏
قال كثير‏:‏ وكنت كذات الظلع لما تحاملت على ظلعها يوم العشار استقلّت وظلعت تظلع ظلعاً كقولك‏:‏ منعت تمنع منعاً وأدبر مطيته وأظلعها‏:‏ أعرجها‏.‏
وقال الضريس ابن أبي الضريس لعبد الملك حين قتل الأشدق‏:‏ هم قومك الأدنون فارأب صدوعهم بحلمك حتى ينهض المتظالع ولا أنام حتى ينام ظالع الكلاب‏:‏ لا تأخذه عينه لما به من الوجع وقيل‏:‏ ينبح الكلاب الليلة كلها‏:‏ يطردها عنه وقيل‏:‏ الظالع‏:‏ الصارف وظلعت الكلبة تظلع ظلوعاً‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ‏"‏ ارق على ظلعك ‏"‏ أي ارفق بنفسك‏.‏
وظلعت الأرض بأهلها‏:‏ ضاقت بهم من كثرتهم وهذا تمثيل معناه لا تحملهم لكثرتهم فهي كالدابة تظلع بحملها لثقله‏.‏

##### Türkçe

ظ ل ع
**ظالع** bir binek hayvanı; onda **ظَلْع** vardır.

Kesîr dedi ki:
“Ve ben, **الظلع** sahibi gibi idim; **ظلع**’ına dayanıp yüklendiği vakit, **العشار** günü, (yük) hafifledi; ve **ظلعت تظلع ظلعاً**; senin ‘**منعت تمنع منعاً**’ demen gibi.”
Ve binek hayvanını geri çevirdi; ve onu **أظلعها**: onu topal yaptı.

Ve **الضريس ابن أبي الضريس**, **الأشدق**’ı öldürdüğü zaman **عبد الملك**’e dedi ki:
“Onlar senin en yakın kavmindir; öyleyse onların yarıklarını (bozukluklarını) hilminle onar; ta ki **المتظالع** ayağa kalkıncaya kadar.”
Ve “Ben uyumam, ta ki **ظالع الكلاب** uyuyuncaya kadar”: kendisinde olan acıdan dolayı gözü onu tutmaz. Ve denildi ki: köpekleri bütün gece havlatır: onları kendisinden kovar. Ve denildi ki: **الظالع**: savan (defeden). Ve dişi köpek **ظلعت تظلع ظلوعاً**.

Mecazdan: “**ارْقَ على ظلعك**” yani kendine yumuşak davran.

Ve “Yer, halkıyla **ظلعت**”: onların çokluğundan dolayı onlara dar geldi. Bu bir temsil olup mânâsı: çokluklarından dolayı onları taşıma; çünkü o, ağırlığından dolayı yüküyle **تظلع** eden binek hayvanı gibidir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الظَّلْعُ: كالغَمْزِ. ظَلَعَ الرجلُ والدابةُ في مَشْيِه يَظْلَعُ ظَلْعاً: عَرَجَ وغمزَ في مَشْيِه؛ قال مُدْرِكُ بن محصن
(* قوله« محصن»
كذا في الأصل، وفي شرح القاموس حصن) :
رَغا صاحِبي بعد البُكاءِ، كما رَغَتْ
مُوَشَّمَةُ الأَطْرافِ رَخْصٌ عَرِينُها
مِنَ الملْحِ لا تَدْرِي أَرِجْلٌ شِمالُها
بها الظَّلْعُ، لَمَّا هَرْوَلَتْ، أَمْ يَمِينُها
وقال كثيِّر:
وكنتُ كَذاتِ الظَّلْعِ، لَمَّا تحامَلَتْ
على ظَلْعِها يومَ العِثارِ، اسْتَقَلَّتِ
وقال أَبو ذؤَيب يذكر فرساً:
يَعْدُو به نَهِشُ المُشاشِ كأَنَّه
صَدْعٌ سَلِيمٌ، رَجْعُه لا يَظْلَعُ
النَّهِيشُ المُشاشِ: الخَفِيفُ القَوائِمِ، ورَجْعُه: عطْفُ يديه. ودابّة ظالِعٌ وبِرْذَوْنٌ ظالِعٌ، بغير هاء فيهما، إِن كان مذكراً فعلى الفعل، وإِن كان مؤنثاً فعلى النسب. وقال الجوهريّ: هو ظالِعٌ والأُنثى ظالعة.وفي مَثَل: ارْقَ على ظَلْعِكَ أَن يُهاضَا أَي ارْبَعْ على نفسك وافْعَلْ بقدر ما تُطِيقُ ولا تَحْمِلْ عليها أَكثر مما تطيق. ابن الأَعرابي: يقال ارْقَ على ظلْعِك، فتقول: رَقِيتُ رُقِيًّا، ويقال: ارْقَأْ على ظلعك، بالهمز، فتقول: رَقَأْتُ، ومعناه أَصْلِحْ أَمرَك أَوَّلاً. ويقال: قِ على ظَلْعِك، فتجيبه: وَقَيْتُ أَقي وَقْياً. وروى ابن هانئ عن أَبي زيد: تقول العرب ارْقَأْ على ظَلْعِكَ أَي كُفَّ فإِني عالم بمَساوِيكَ. وفي النوادر: فلان يَرْقَأُ على ظَلْعِه أَي يَسكُتُ على دائِه وعَيْبِه، وقيل: معنى قوله ارْقَ على ظَلْعِكَ أَي تَصَعَّدْ في الجبل وأَنت تعلم أَنك ظالِعٌ لا تُجْهِدُ نفسَك.
ويقال: فرس مِظْلاعٌ؛ قال الأَجْدَعُ الهَمْدانِيّ:
والخَيْلُ تَعْلَمُ أَنَّني جارَيْتُها
بأَجَشَّ، لا ثَلِبٍ ولا مِظْلاعِ
وقيل: أَصل قوله ارْبَعْ على ظَلْعِكَ من رَبَعْتُ الحجَر إِذا رَفَعْتَه أَي ارْفعْه بمقدار طاقتك، هذا أَصله ثم صار المعنى ارْفُقْ على نفسك فيما تحاوله. وفي الحديث: فإِنه لا يَرْبَع على ظَلْعِكَ من ليس يَحْزُنه أَمرك؛ الظلْع، بالسكون: العَرَجُ؛ المعنى لا يقيم عليك في حال ضعفك وعرَجِك إِلا مَنْ يهتم لأَمرك وشأْنك ويُحْزِنُه أَمرُك. وفي حديث الأَضاحِي: ولا العَرْجاءُ البَيِّنُ ظَلَعُها. وفي حديث عليّ يصف أَبا بكر، رضي الله عنهما: عَلَوْتَ إِذْ ظَلَعُوا أَي انْقَطَعُوا وتأَخَّروا لتَقْصِيرهِم، وفي حديثه الآخر: ولْيَسْتَأْنِ بِذاتِ النَّقْب
(* قوله« النقب» ضبط في
نسخة من النهاية بالضم وفي القاموس هو بالفتح ويضم.) والظَّالِعِ أَي بذات الجَرَب والعَرْجاءِ؛ قال ابن بري: وقول بَعْثَر بنِ لقيط: لا ظَلْعَ لي أَرْقِي عليه، وإِنَّما
يَرْقِي على رَثَياتِه المَنْكُوبُ
أَي أَنا صحيح لا عِلَّة بي.
والظُّلاعُ: يأْخذ في قوائِم الدّوابِّ والإِبل من غير سير ولا تعَب فَتظْلَعُ منه. وفي الحديث: أُعْطِي قوماً أَخافُ ظَلَعَهم، هو بفتح اللام، أَي مَيْلَهم عن الحق وضَعْفَ إِيمانهم، وقيل: ذَنْبَهم، وأَصله داء في قوائم الدابة تَغْمِزُ منه. ورجل ظالِعٌ أَي مائل مُذْنِبٌ، وقيل: المائل بالضاد، وقد تقدم. وظلَع الكلْبُ: أَراد السِّفادَ وقد سَفِدَ. وروى أَبو عبيد عن الأَصمعي في باب تأَخّر الحاجة ثم قضائها في آخر وقتها: من أَمثالهم في هذا: إِذا نام ظالِعُ الكلابِ، قال: وذلك أَن الظالِعَ منها لا يَقْدِرُ أَن يُعاطِلَ مع صِحاحِها لضعفه، فهو يؤخر ذلك وينتظر فراغ آخرها فلا ينام حتى إِذا لم يبق منها شيء سَفِدَ حينئذ ثم ينام، وقيل: من أَمثال العرب: لا أَفعل ذلك حتى ينام ظالِعُ الكلاب، قال: والظالع من الكلاب الصَّارِفُ؛ يقال صَرَفَتِ الكلبةُ وظَلَعَتْ وأَجْعَلَتْ واسْتَجْعَلَتْ واسْتَطارَت إِذا اشتهت الفحل. قال: والظالع من الكلاب لا ينام فيضرب مثلاً للمُهْتَمِّ بأَمره الذي لا ينام عنه ولا يُهْمِلُه؛ وأَنشد خالد بن زيد قول الحطيئة يُخاطِبُ خَيالَ امرأَةٍ طَرَقَه:
تَسَدَّيْتَنا من بعدِ ما نامَ ظالِعُ الـ
ـكِلابِ، وأخْبى نارَه كلُّ مُوقِدِ
ويروى: وأَخْفى. وقال بعضهم: ظالع الكلاب الكلبة الصارِفُ. يقال: ظَلَعَت الكلبةُ وصَرَفَت لأَن الذكور يَتْبَعْنها ولا يَدَعْنَها تنام. والظَّالِعُ: المُتَّهَمُ؛ ومنه قوله: ظالِمُ الرَّبِّ ظالِعُ، هذا بالظاء لا غير؛ وقوله:
وما ذاكَ مِنْ جُرْمٍ أَتَيْتُهُمُ به،
ولا حَسَدٍ مِنِّي لَهُمْ يتَظَلَّعُ
قال ابن سيده: عندي أَن معناه يقوم في أَوْهامِهم ويَسْبِقُ إِلى أَفهامهم. وظَلَعَ يَظْلَعُ ظَلْعاً: مال؛ قال النابغة:
أَتُوعِدُ عَبْداً لم يَخُنْكَ أَمانةً،
وتَتْرُكُ عَبْداً ظالِماً، وهو ظالِعُ؟
وظَلَعَتِ المرأَةُ عينَها: كسَرَتْها وأَمالَتْها؛ وقول رؤبة: فإِنْ تَخالَجْنَ العُيُونَ الظُّلَّعا
إِنما أَراد المَظْلُوعة فأَخرجه على النسب. وظَلَعَتِ الأَرضُ بأَهلها تَظْلَعُ أَي ضاقتْ بهم من كثرتهم والظُّلَعُ: جبل لِسُلَيْم . وفي الحديث: الحِمْلُ المُضْلِعُ والشَّرُّ الذي لا يَنْقَطِعُ إِظْهارُ البِدَعِ؛ المُضْلِعُ المُثْقِلُ، وقد تقدم في موضعه؛ قال ابن الأَثير: ولو روي بالظاء من الظُّلْع العَرَجِ والغَمْزِ
(* قوله «من الظلع العرج
والغمز» تقدم في مادة ضلع ضبط الظلع بتحريك اللام تبعاً لضبط نسخة النهاية) لكان وجهاً.

##### Türkçe

**الظَّلْعُ**: **الغَمْزِ** gibi. Adam ve binek hayvanı yürüyüşünde **ظَلَعَ**; **يَظْلَعُ ظَلْعاً**: yürüyüşünde topalladı ve **غمزَ** etti; **مُدْرِكُ بن محصن** dedi
(* onun sözü «**محصن**»
aslında böyle, ve **شرح القاموس**’ta **حصن**) :
رَغا صاحِبي بعد البُكاءِ، كما رَغَتْ
مُوَشَّمَةُ الأَطْرافِ رَخْصٌ عَرِينُها
مِنَ الملْحِ لا تَدْرِي أَرِجْلٌ شِمالُها
بها **الظَّلْعُ**، لَمَّا هَرْوَلَتْ، أَمْ يَمِينُها

Ve **كثيِّر** dedi:
وكنتُ كَذاتِ **الظَّلْعِ**، لَمَّا تحامَلَتْ
على **ظَلْعِها** يومَ العِثارِ، اسْتَقَلَّتِ

Ve **أَبو ذؤَيب** bir atı anarak dedi:
يَعْدُو به نَهِشُ المُشاشِ كأَنَّه
صَدْعٌ سَلِيمٌ، رَجْعُه لا **يَظْلَعُ**

**النَّهِيشُ المُشاشِ**: bacakları hafif olan; ve **رَجْعُه**: iki elinin (ön ayaklarının) bükülüşü.

Ve **ظالِعٌ** bir binek hayvanı ve **ظالِعٌ** bir **بِرْذَوْنٌ**, ikisinde de **هاء** olmaksızın; eğer müzekker ise fiil üzere, eğer müennes ise nisbet üzere. **الجوهريّ** dedi: o **ظالِعٌ**, dişisi **ظالعة**. Ve bir meselde: **ارْقَ على ظَلْعِكَ أَن يُهاضَا** yani kendin üzerine yumuşak davran ve gücünün yettiği kadar yap ve ona gücünün yettiğinden fazlasını yükleme. **ابن الأَعرابي**: “**ارْقَ على ظلْعِك**” denir; sonra sen: **رَقِيتُ رُقِيًّا** dersin. Ve “**ارْقَأْ على ظلعك**”, hemze ile, denir; sonra sen: **رَقَأْتُ** dersin; manası: önce işini düzelt. Ve “**قِ على ظَلْعِك**” denir; sen ona: **وَقَيْتُ أَقي وَقْياً** diye cevap verirsin. **ابن هانئ** **أَبي زيد**’den rivayet etti: Araplar “**ارْقَأْ على ظَلْعِكَ**” der; yani vazgeç; çünkü ben senin kötülüklerini bilirim. Ve **النوادر**’de: falan kimse **يَرْقَأُ على ظَلْعِه**; yani derdi ve ayıbı üzerine susar. Ve denildi: “**ارْقَ على ظَلْعِكَ**” sözünün manası: dağa tırman; sen **ظالِعٌ** olduğunu bilirken, kendini yorma.

Ve denir: **فرس مِظْلاعٌ**; **الأَجْدَعُ الهَمْدانِيّ** dedi:
والخَيْلُ تَعْلَمُ أَنَّني جارَيْتُها
بأَجَشَّ، لا ثَلِبٍ ولا **مِظْلاعِ**

Ve denildi: “**ارْبَعْ على ظَلْعِكَ**” sözünün aslı, “**رَبَعْتُ الحجَر**” (taşı kaldırdım) olduğu zamandandır; onu gücün miktarınca kaldır, yani onu gücün miktarınca kaldır; bu onun aslıdır, sonra mana “giriştiğin şeyde kendine yumuşak davran” oldu. Ve hadiste: “فإِنه لا **يَرْبَع على ظَلْعِكَ** من ليس يَحْزُنه أَمرك”; **الظلْع** sükûn ile: topallık; mana: zayıflığın ve topallığın hâlinde, ancak işin ve hâlin kendisini kaygılandıran ve işin onu üzen kimse sana karşı durur. Ve **حديث الأَضاحِي**’de: “ولا العَرْجاءُ البَيِّنُ **ظَلَعُها**”. Ve **حديث عليّ**’de, **أَبا بكر**’i, Allah ikisinden de razı olsun, vasfederken: “عَلَوْتَ إِذْ **ظَلَعُوا**” yani kısalıkları sebebiyle kesildiler ve geri kaldılar. Ve onun diğer hadisinde: “ولْيَسْتَأْنِ بِذاتِ **النَّقْب**
(* onun sözü «**النقب**» ضبط, **النهاية**’nin bir nüshasında zamme ile, ve **القاموس**’ta fetha iledir ve zamme de edilir.) ve **الظَّالِعِ**” yani uyuzlu ve topal olanla; **ابن بري** dedi: ve **بَعْثَر بنِ لقيط**’in sözü:
لا **ظَلْعَ** لي أَرْقِي عليه، وإِنَّما
يَرْقِي على رَثَياتِه المَنْكُوبُ
yani ben sağlamım, bende illet yoktur.

Ve **الظُّلاعُ**: yürüyüş ve yorgunluk olmaksızın binek hayvanlarının ve develerin ayaklarında tutar; ondan dolayı **تَظْلَعُ** eder. Ve hadiste: “أُعْطِي قوماً أَخافُ **ظَلَعَهم**”; o, lâmın fethası iledir; yani hakktan meyilleri ve imanlarının zayıflığı; ve denildi: günahları; ve aslı, binek hayvanının ayaklarında bir hastalıktır; ondan dolayı **تَغْمِزُ** eder. Ve **رجل ظالِعٌ**: yani meyilli, günahkâr; ve denildi: **بالضاد** ile meyilli; ve geçti. Ve köpek **ظَلَعَ**: çiftleşmeyi istedi; hâlbuki çiftleşti. **أَبو عبيد** **الأَصمعي**’den, ihtiyacın gecikmesi sonra onun en son vaktinde yerine getirilmesi babında, rivayet etti: onların bu husustaki mesellerinden: “إِذا نام **ظالِعُ الكلابِ**”; dedi: bu, çünkü onlardan **الظالِعَ** olan, zayıflığından dolayı sağlamlarıyla birlikte çiftleşmeye güç yetiremez; o bunu geciktirir ve sonlarının boşalmasını bekler; ondan hiçbir şey kalmayınca o vakit çiftleşir, sonra uyur. Ve denildi: Arapların mesellerinden: “لا أَفعل ذلك حتى ينام **ظالِعُ الكلاب**”; dedi: ve köpeklerden **الظالع** olan **الصَّارِفُ** olandır; “**صَرَفَتِ الكلبةُ** ve **ظَلَعَتْ** ve **أَجْعَلَتْ** ve **اسْتَجْعَلَتْ** ve **اسْتَطارَت**” denir, erkek isteyince. Dedi: ve köpeklerden **الظالع** olan uyumaz; böylece, işiyle ilgilenen, ondan dolayı uyumayan ve onu ihmal etmeyen kimseye misal vurulur. Ve **خالد بن زيد** **الحطيئة**’nin, kendisine gelen bir kadının hayaline hitap ederek, sözünü okudu:
تَسَدَّيْتَنا من بعدِ ما نامَ **ظالِعُ الـ**
ـكِلابِ، وأخْبى نارَه كلُّ مُوقِدِ
Ve “وأَخْفى” diye de rivayet edilir. Ve bazısı dedi: **ظالع الكلاب** **الكلبة الصارِفُ**tur. Denir: **ظَلَعَت الكلبةُ** ve **صَرَفَت**; çünkü erkekler onu takip ederler ve onu uyumaya bırakmazlar.

Ve **الظَّالِعُ**: itham edilen; ve ondandır onun sözü: “**ظالِمُ الرَّبِّ ظالِعُ**”; bu, yalnızca **بالظاء** iledir. Ve onun sözü:
وما ذاكَ مِنْ جُرْمٍ أَتَيْتُهُمُ به،
ولا حَسَدٍ مِنِّي لَهُمْ **يتَظَلَّعُ**
**ابن سيده** dedi: bende, manası: onların vehimlerinde ayağa kalkar ve onların anlayışlarına öne geçer.

Ve **ظَلَعَ يَظْلَعُ ظَلْعاً**: meyletti; **النابغة** dedi:
أَتُوعِدُ عَبْداً لم يَخُنْكَ أَمانةً،
وتَتْرُكُ عَبْداً ظالِماً، وهو **ظالِعُ**؟

Ve kadın gözünü **ظَلَعَتْ**: onu kırdı ve onu eğdi; ve **رؤبة**’nin sözü:
فإِنْ تَخالَجْنَ العُيُونَ **الظُّلَّعا**
O ancak **المَظْلُوعة**’yı kastetti; onu nisbet üzere çıkardı. Ve yer, halkıyla **ظَلَعَتْ تَظْلَعُ**: yani çokluklarından dolayı onlara dar geldi. Ve **الظُّلَعُ**: **سُلَيْم**’e ait bir dağdır.

Ve hadiste: “الحِمْلُ **المُضْلِعُ** والشَّرُّ الذي لا يَنْقَطِعُ إِظْهارُ البِدَعِ”; **المُضْلِعُ**: ağırlaştıran; ve onun yeri içinde geçti. **ابن الأَثير** dedi: eğer **بالظاء** ile, **الظُّلْع** olan topallık ve **الغَمْزِ**’den
(* onun sözü «**من الظلع العرج والغمز**» **ضلع** maddesinde geçti; **الظلع**’ın ضبط’u, **النهاية** nüshasının ضبط’una tâbi olarak lâmın harekesiyle) rivayet edilseydi, bir vecih olurdu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ظلع البعير، كمنع، وكذا الإنسان ظلعا: غمز في مشيه وعرج، قال مدرك بن حصن:
  رغا صاحبي بعد البكاء كما رغت                      موشمة الأطراف رخص عرينها
  من الملح لا تدري أرجل شمالها                      بها الظلع لما هرولت، أم يمينها وقال كثير:
  وكنت كذات الظلع لما تحاملت                      على ظلعها يوم العثار استقلت وقال أبو ذؤيب يذكر فرسا، كما في الصحاح، وفي العباب يصف شجاعا، والصواب ما قاله الجوهري، كما في شرح الديوان:
  يعدو به نهش المشاش كأنه                      صدع سليم رجعه لا يظلع قال أبو عبيد: ظلعت الأرض بأهلها، أي ضاقت بهم من كثرتهم، كما في الصحاح، قال الزمخشري: وهذا تمثيل معناه: لا تحملهم لكثرتهم، فهي كالدابة تظلع بحملها لثقله. من المجاز: ظلعت الكلبة، وصرفت، وأجعلت، واستعجلت، واستطارت، إذا اشتهت الفحل، قاله الأصمعي. والظالع: المتهم، هذا بالظاء لا غير. الظالع: المائل، وهذا يروى بالضاد أيضا، وبكليهما فسر قول النابغة الذبياني:
  أتوعد عبدا لم يخـنـك أمـانة                      وتترك عبدا ظالما وهو ظالع?

  ويروى: ظالم الرب ظالع، ويروى: وهو ضالع، بالضاد، وقد تقدم. ودابة ظالع، وبرذون ظالع، بغير هاء فيهما للمذكر والمؤنث، إن كان مذكرا فعلى الفعل، وإن كان مؤنثا فعلى النسب، وقال الليث: الظالع يستوي فيه المذكر والمؤنث، وكذلك الغامز، ولا يقولون للأنثى: ظالعة ولا غامزة، أو هي ظالعة بهاء، ولا يقال: غامزة. وفي المثل، وقال أبو عبيد الهروي: وفي حديث بعضهم: فإنه لا يربع على ظلعك من ليس يحزنه أمرك، أي لا يهتم لشأنك إلا من يحزنه حالك، أو لا يقيم عليك في حال ضعفك إلا من يحزنه حالك، قاله أبو حامد محمد بن أحمد القرشي، وعلى كلا الوجهين أصله: من ربع الرجل يربع ربوعا: إذا قام بالمكان، كأنه يقول: لا يقيم على عرجك، إذا تخلفت عن أصحابك لضعفك، إلا من يهتم لأمرك، كما في العباب، منه قولهم: اربع على ظلعك، أي إنك ضعيف، فانته عما لا تطيقه. وفي اللسان: هو من ربعت الحجر: إذا رفعته، أي ارفعه بمقدار طاقتك. هذا أصله، ثم صار المعنى ارفق بنفسك فيما تحاوله، وهو مجاز. في المثل: ارق على ظلعك، أي تكلف ما تطيق، قال ابن الأعرابي: فتقول: رقيت رقيا ، ويقال: ارقأ، مهموزا، أي أصلح أمرك أولا، من قولهم: رقأت ما بينهم، أي أصلحت، وقيل: معناه أمسك، من رقأ الدمع يرقأ. أو معناه: تكلف ما تطيق، لأن الراقي في سلم إذا كان ظالعا فإنه يرفق بنفسه، أي لا تجاوز حدك في وعيدك، وأبصر نقصك وعجزك عنه، وكلام المصنف هنا غير محرر، فإنه كرر قوله: تكلف ما تطيق وذكره مرتين، وجعل قوله: لأن الراقي إلى آخره، من تفسير ارقأ مهموزا، وليس كذلك، إنما هو تفسير ارق من الرقي، ولو ذكره قبل ذكر المهموز لسلم من المؤاخذة والتكرار، وفي اللسان: معنى ارق على ظلعك، أي تصعد في الجبل، وأنت تعلم أنك ظالع، لا تجهد نفسك، وهذا الذي ذكره صاحب اللسان أخصر من عبارة المصنف، وأوفى بالمراد. قال الكسائي: المعنى في كل ذلك: اسكت على ما فيك من العيب، وروى ابن هانئ عن أبي زيد: تقول العرب: ارقأ على ظلعك، أي كف فإني عالم بمساويك، قال المرار بن سعيد الفقعسي:
  من كان يرقى على ظلع يدارئه                      فإنني ناطق بالحق مفتـخـر يقول: من كان يغضي على عيب، أو على غضاضة في حسب، فإني أفتخر بالحق. ويقال: ق على ظلعك إذا كان بالرجل عيب، فأردت زجره، لئلا يذكر ذلك منه فيجيبه: وقيت، أقي وقيا، ويقال: ارق على ظلعك، بكسر القاف، أمر من الرقية، كأنه قال: لا ظلع بي أرقبه وأداويه. ومنه قول بغثر بن لقيط:
  لا ظلع بي أرقى عليه وإنما                      يرقى على رثياته المنكوب قال ابن بري: أي أنا صحيح لا علة بي، وفي مثل آخر:
  ارق على ظلعك أن يهاضا

  أي: اربع على نفسك، وافعل بقدر ما تطيق، ولا تحمل عليها أكثر مما تطيق. والظلاع، كغراب: داء في قوائم الدابة، لا من سير ولا تعب، فتظلع منه، قاله الليث. في المثل: لا أنام حتى ينام ظالع الكلاب. أي: لا أنام إلا إذا هدأت الكلاب. وروى أبو عبيد عن الأصمعي - في باب تأخير الحاجة ثم قضائها في آخر وقتها -: من أمثالهم في هذا: إذا نام ظالع الكلاب قال: وذلك لأن ظالعها لا يقدر أن يعاظل مع صحاحها لضعفه، فينتظر فراغ آخرها، فلا ينام، حتى إذا لم يبق غيره سفد حينئذ، ثم نام، ونحو ذلك قال ابن شميل في كتاب الحروف أو الظالع: الكلب الصارف، وهو لا ينام. فيضرب مثلا للمتهم بأمره الذي لا يغفله، ولا ينام عنه ولا يهمله، قاله ثابت بن أبي ثابت في كتاب الفروق، وأنشد خالد بن يزيد قول الحطيئة يخاطب خيال امرأة طرقه: تسديتنا من بعد ما نام ظالع ال_كلاب، وأخبى ناره كل موقد أو الظالع: الكلبة الصارفة يقال: صرفت، وظلعت بمعنى، وقد تقدم، ذلك لأن الذكور تتبعها ولا تدعها تنام. حكاه ابن الأعرابي، وقال الزمخشري: لا تنام لما بها من الوجع. قال الليث: الظلع، كصرد: جبل لبني سليم، وأنشد:
  ومن ظلع طود يظل حمامـه                      له حائم يخشى الردى ووقوع ومما يستدرك عليه: فرس مظلاع، قال الأجدع الهمداني:
  والخيل تعلم أنني جاريتها                      بأجش لا ثلب ولا مظلاع و ظلع الرجل: انقطع وتأخر، وهو مجاز. والظلع، محركة: الميل عن الحق. والذنب، ورجل ظالع: مذنب. وظلع الكلب: أراد السفاد. وقول الشاعر:
  وما ذاك من جرم أتيتهم به                      ولا حسد مني لهم يتظلع قال ابن سيده: عندي أن معناه يقوم في أوهامهم، ويسبق إلى أفهامهم. وظلعت المرأة عينها: كسرتها وأمالتها. وقول رؤبة:
  فإن تخالجن العيون الظلعا إنما أراد المظلوعة، فأخرجه على النسب. والحمل المظلع، بمعنى المضلع، وقد تقدم، نقله ابن الأثير. وأدبر مطيته، وأظلعها: أعرجها، كما في الأساس.

##### Türkçe

**ظلع** deve, **منع** gibi, ve yine insan **ظلعا**: yürüyüşünde topallama ve aksama; Medrek b. حصن dedi:
  Arkadaşım ağlamadan sonra böğürdü, tıpkı böğürdüğü gibi                      uçları damgalı, ininin yumuşak olan
  Tuzdan; bilmez: sol ayakları mı                      onda **الظلع** vardır, koştuğunda; yoksa sağ(ı) mı? وقال Kesîr dedi:
  Ve ben, **ذات الظلع** gibi idim; dayandığında                      kendi **ظلع**’ı üzerine, sürçme gününde doğruldu
Ve Ebû Züeyb bir atı anarak dedi, **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve **العباب**’da bir yiğidi vasfeder; ve doğru olan, Cevherî’nin dediğidir, divan şerhinde olduğu gibi:
  Onunla koşar; eklemlerin ısırması; sanki o                      yarılmış bir sokulmuş; dönüşü topallamaz
Ebû Ubeyd dedi: **ظلعت الأرض بأهلها**, yani çokluklarından dolayı onlara dar geldi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Zemahşerî dedi: Bu bir temsil olup manası: çokluklarından dolayı onları taşımaz; o, yükünün ağırlığından dolayı yüküyle topallayan binek hayvanı gibidir. Mecazdan: **ظلعت الكلبة**; ve **صرفت**; ve **أجعلت**; ve **استعجلت**; ve **استطارت**; aygırı istediği zaman; Asmaî söyledi. Ve **الظالع**: suçlanan (töhmet altında olan); bu, yalnız **الظاء** iledir, başkası değil. **الظالع**: eğilen; ve bu, **الضاد** ile de rivayet olunur; ve ikisiyle de Nâbiga ez-Zübyânî’nin sözü tefsir edilmiştir:
  Sana emanette hıyanet etmemiş bir köleyi mi tehdit ediyorsun                      ve zalim bir köleyi bırakıyorsun; hâlbuki o **ظالع**?

  Ve rivayet olunur: **ظالم الرب ظالع**; ve rivayet olunur: ve o **ضالع**’dır, **الضاد** ile; ve geçti. Ve **دابة ظالع** ve **برذون ظالع**; ikisinde de **هاء** olmaksızın, erkek ve dişi için; eğer erkek ise fiil üzere, eğer dişi ise nisbet üzere. Leys dedi: **الظالع**’da erkek ve dişi eşit olur; aynı şekilde **الغامز**; ve dişiye: **ظالعة** ve **غامزة** demezler; yahut o, **ظالعة**’dır **هاء** ile; ve **غامزة** denmez. Ve meselde; Ebû Ubeyd el-Herevî dedi: Bazılarının hadisinde: “Şüphesiz, senin **ظلع**’ın üzerine, işi seni hüzünlendirmeyen kimse **يربع** etmez”; yani senin işine ancak hâlinin onu hüzünlendirdiği kimse önem verir; yahut zayıflık hâlinde senin üzerinde ancak hâlinin onu hüzünlendirdiği kimse ikamet eder; bunu Ebû Hâmid Muhammed b. Ahmed el-Kureşî söyledi. Ve iki vecihte de aslı: **ربع الرجل يربع ربوعا**: bir yerde durduğu zaman; sanki der ki: senin topallığın üzerinde ikamet etmez; sen zayıflığından dolayı arkadaşlarından geri kaldığında; ancak işine önem veren kimse; **العباب**’da olduğu gibi. Ondandır onların sözü: **اربع على ظلعك**, yani sen zayıfsın; öyleyse gücünün yetmediği şeyden vazgeç. **اللسان**’da: o, **ربعت الحجر**’dendir: onu kaldırdığın zaman; yani onu gücün miktarınca kaldır. Bu onun aslıdır; sonra mana: giriştiğin şeyde nefsine yumuşak davran oldu; ve bu mecazdır. Meselde: **ارق على ظلعك**, yani gücünün yettiğini yüklen; İbnü’l-A‘râbî dedi: böylece dersin: **رقيت رقيا**; ve denir: **ارقأ** hemzeli; yani önce işini düzelt; onların sözü: **رقأت ما بينهم**’den, yani düzelttim; ve denildi: manası “tut/çekil”dir; **رقأ الدمع يرقأ**’dan. Yahut manası: gücünün yettiğini yüklen; çünkü merdivende tırmanan, eğer **ظالع** ise, nefsine yumuşak davranır; yani tehdidinde haddini aşma; ve ondaki eksikliğini ve aczini gör. Musannifin sözü burada muharrar değildir; çünkü “gücünün yettiğini yüklen” sözünü tekrarladı ve onu iki kere zikretti; ve “çünkü tırmanan…” sözünü, hemzeli **ارقأ**’nın tefsirinden kıldı; hâlbuki öyle değildir; o ancak **ارق**’ın, **الرقي**’den olanının tefsiridir. Eğer onu hemzeliyi zikretmeden önce zikretseydi, kınamadan ve tekrardan selamet bulurdu. **اللسان**’da: **ارق على ظلعك**’ın manası: dağa tırmanırsın; sen **ظالع** olduğunu bilirken; nefsini yorma. Ve **اللسان** sahibinin zikrettiği, musannifin ibaresinden daha kısadır ve murada daha vefalıdır. Kisâî dedi: bütün bunlarda mana: sende olan ayıp üzerine sus. İbn Hânî, Ebû Zeyd’den rivayet etti: Araplar der: **ارقأ على ظلعك**, yani vazgeç; çünkü ben senin kötülüklerini bilirim. Merâr b. Saîd el-Feka‘sî dedi:
  Kim bir **ظلع** üzerine tırmanır da onu yatıştırırsa                      şüphesiz ben hak ile konuşanım, övünen
Der ki: kim bir ayıp üzerine, yahut soydaki bir eksiklik üzerine göz yumar ise; ben ise hak ile övünürüm. Ve denir: **ق على ظلعك**; adamda bir ayıp olduğu zaman ve onu azarlamak istediğinde; ta ki ondan o zikredilmesin; böylece ona cevap verir: **وقيت**; **أقي وقيا**. Ve denir: **ارق على ظلعك**, **القاف**’ı kesre ile; **الرقية**’den emir; sanki dedi: bende gözetleyip tedavi edeceğim bir **ظلع** yoktur. Ondandır Buğs̱er b. Lekît’in sözü:
  Bende, üzerine **أرقى** edeceğim bir **ظلع** yoktur; ancak                      musibetzedenin yıpranmışlarına **يرقى** edilir
İbn Berrî dedi: yani ben sağlamım, bende hastalık yoktur. Ve başka bir meselde:
  **ارق على ظلعك أن يهاضا**

  Yani: nefsin üzerinde **اربع** et; ve gücünün yettiği kadar yap; ve ona gücünün yettiğinden fazlasını yükleme. Ve **الظلاع**, **غراب** gibi: binek hayvanının ayaklarında bir hastalıktır; ne yürüyüşten ne yorgunluktan; ondan dolayı topallar; Leys söyledi. Meselde: “Ben uyumam, ta ki **ظالع الكلاب** uyuyuncaya kadar.” Yani: köpekler sakinleşmedikçe uyumam. Ebû Ubeyd, Asmaî’den rivayet etti – ihtiyacı geciktirip sonra onu vaktinin sonunda yerine getirme babında –: onların bu husustaki mesellerinden: “**إذا نام ظالع الكلاب**”. Dedi: bu, onun **ظالع**’ının zayıflığından dolayı sağlamlarıyla çiftleşmede güç yetirememesinden ötürüdür; sonuncularının boşalmasını bekler; uyumaz; nihayet ondan başka kimse kalmayınca o vakit çiftleşti; sonra uyudu. Buna benzerini İbn Şümeyl, **كتاب الحروف**’ta söyledi. Yahut **الظالع**: **الكلب الصارف**’tır; ve o uyumaz. Böylece, işiyle itham olunan, onu gaflet etmeyen, ondan uyumayan ve onu ihmal etmeyen kimseye mesel vurulur; bunu Sâbit b. Ebî Sâbit, **كتاب الفروق**’ta söyledi. Ve Hâlid b. Yezîd, Hutay’e’nin, kendisine gelen bir kadının hayalini hitap ederek söylediği şu beyti okudu: “Bize geceleyip geldin; **ظالع ال_كلاب** uyuduktan sonra; ve her ateş yakan ateşini söndürdü.” Yahut **الظالع**: **الكلبة الصارفة**’dır; denir: **صرفت**; ve **ظلعت** aynı manadadır; ve geçti. Bu, erkeklerin onu takip etmesinden ve onu uyutmayışından ötürüdür. Bunu İbnü’l-A‘râbî hikâye etti. Zemahşerî dedi: onda olan ağrıdan dolayı uyumaz. Leys dedi: **الظلع**, **صرد** gibi: Benî Süleym’e ait bir dağdır; ve şu beyti okudu:
  Ve **ظلع**’dan bir dağ; güvercini gölgelenir                      onda bir dolaşan vardır; helâkten ve düşüşten korkar
Ve üzerine istidrâk olunanlardandır: **فرس مظلاع**; Ecdâ‘ el-Hemdânî dedi:
  Ve atlar bilir ki ben onunla koştum                      ne kötü huylu ne de **مظلاع** olan bir kısrakla
Ve **ظلع الرجل**: kesildi ve geri kaldı; ve bu mecazdır. Ve **الظلع**, harekeli: haktan meyletme. Ve günah. Ve **رجل ظالع**: günahkâr. Ve **ظلع الكلب**: çiftleşmeyi istedi. Ve şairin sözü:
  Bu, onlara getirdiğim bir suçtan değildir                      ve onlara karşı benden bir haset değildir ki **يتظلع**
İbn Sîde dedi: bence manası: onların vehimlerinde ayağa kalkar ve anlayışlarına öne geçer. Ve **ظلعت المرأة عينها**: onu kırdı ve eğdi. Ve Ru’be’nin sözü:
  Şayet gözler **الظلعا** ile çalkalanırsa
Ancak **المظلوعة**’yı kastetti; onu nisbet üzere çıkardı. Ve **الحمل المظلع**, **المضلع** manasında; ve geçti; bunu İbnü’l-Esîr nakletti. Ve binitini arkasını döndürdü; ve onu **أظلعها**: onu topal etti; **الأساس**’ta olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ظَلَعَ
1 ظَلَعَ ذ , aor. ظَلَعَ , inf. n. ظَلْعٌ, (S, Mgh, O, Msb, K,) said of a camel, (S, O, Msb, K,) and of a man also, (Msb, TA,) and, by Aboo-Dhu-eyb, of a horse, (S, TA,) [and likewise said of a dog, (see ظَالِعٌ,)] He limped, or halted, syn. غَمَزَ فِى مَشْيِهِ, (S, O, Msb, K, TA,) and عَرِجَ; (TA;) or was slightly lame: (Mgh:) what it signifies resembles عَرَجٌ [or natural lameness], and therefore it is said to be a slight عَرَج. (Msb.) One says, اِرْقَ عَلَى ظَلْعِكَ, (S, O, L, K,) a prov., (O, L,) meaning Ascend thou the mountain with knowledge [or because] of thy limping, or slight lameness, not jading thyself: (L:) or deal gently with thyself, and burden not thyself with more than thou art able to do: (S:) or impose upon thyself, of what is difficult, [only] what thou art able to do; for he who ascends a ladder or stair, or a mountain, when he is one who limps, or has a slight lameness, deals gently with himself; i. e. exceed not thy proper limit in thy threatening, but see thy deficiency, and thine impotence to execute it: (O, K: *) and some say اِرْقَأْ, with, meaning rectify thine affair first; (O, K;) or as meaning abstain, and restrain thyself; (O;) or, accord. to AZ, abstain thou, for I know thy vices, or faults: (TA:) or the meaning of both is, be silent, because, or in consideration, of the fault that is in thee. (Ks, O, K. *) One says also, اِرْقِ عَلَى ظَلْعِكَ, with kesr to the ق, [meaning Charm thou thy slight lameness, to cure it,] from الرُّقْيَةُ: and it is said in another prov.,
اِرْقِ عَلَى ظَلْعِكَ أَنْ يُهَاضَا
[app. meaning Charm thou thy slight lameness, that it may become mitigated: see art. هيض: the final ا in يهاضا being what is termed أَلِفُ الاـِطْلَاقِ, not a radical]. (O, K.) And قِ عَلَى ظَلْعِكَ [Be cautious, because, or in consideration, of thy limping]: said when there is a vice, or fault, in a man, and you chide him in order that it may not be called to mind: (O, K: [for يَذْكُرَ in the CK, I read يُذْكَرَ, as in other copies of the K and in the O:]) and to this he replies, or may reply, وَقَيْتُ. (TA. [See also art. وقى.]) And اِرْبَعْ عَلَى ظَلْعِكَ [Act gently, or with deliberation, or restrain thyself, because of thy limping]; meaning thou art weak; therefore refrain from that which thou art not able to do. (O, K. [See also art. ربع.]) And لَا يَرْبَعُ عَلَى ظَلْعِكَ مَنْ لَيْسَ يَحْزُنُهُ أَمْرُكَ, meaning He will not mind thine affair (Hr, O, K) whom thy condition does not grieve: (Hr, O:) or, originally, he will not pause because of thy limping, when thou laggest behind thy companions on account of thy weakness, who does not care for thy case. (Hr, O, K. * [See, again, art. ربع.]) ― -b2- Also, said of a man, (tropical:) He stopped short, and lagged behind. (TA.) ― -b3- ظَلَعَتِ الأَرْضُ بِأَهْلِهَا (tropical:) The land became straitened with its inhabitants, by reason of their multitude; (A 'Obeyd, S, O, K;) it would not bear them, by reason of their multitude, like the beast that limps with its load because of its heaviness. (Z, TA.) ― -b4- ظَلَعَت said of a bitch, (tropical:) She desired copulation. (As, O, K, TA.) And ظَلَعَ said of a dog, (assumed tropical:) He desired to copulate. (TA.) -A2- ظَلَعَتْ عَيْنَهَا She (a woman) contracted and inclined her eye. (TA.)

اظلع
4 اظلع ذ He made his camel, or beast, that he rode, to limp, or become lame. (A, TA.)

5 تَظَلَّعَ In the following saying of a poet,
وَمَا ذَاكَ مِنْ جُرْمٍ أَتَيْتُهُمُ بِهِ
وَلَا حَسَدٍ مِنِّى لَهُمْ يَتَظَلَّعُ
ISd thinks the meaning to be, [And that was not a crime, or an offence, that I committed against them, nor envy on my part] arising in their minds, and occurring hastily to their understandings. (TA.)

ظَلَعٌ
ظَلَعٌ ذ , thus with fet-h to the ل, A declining from the truth, or from that which is right; and a sin, crime, fault, or misdeed. (TA.)

ظُلَاعٌ
ظُلَاعٌ ذ A disease in the legs of a beast, not from journeying nor from fatigue, (Lth, K, TA, [in the O inadvertently written ضُلَاع,]) in consequence of which it limps. (Lth, TA.)

ظَالِعٌ
ظَالِعٌ ذ Limping, or halting; [or slightly lame;] applied to a camel, and a horse, [&c.,] (S,) [i. e.,] to a beast, (TA,) to the male and the female alike, (Lth, O, K, TA,) to the former as a part. n., and to the latter as a possessive noun, (TA,) like غَامِزٌ; (Lth, O, TA;) or the fem. of ظَالِعٌ is ظَالِعَةٌ, (S, O, K, TA,) but one does not say غَامِزَةٌ: (O, TA:) [pl. ظُلَّعٌ.] One says, لَا أَنَامُ حَتَّى يَنَامَ ظَالِعُ الكِلَابِ [I will not sleep until the limping dog sleeps]; (O, K;) a prov., (O,) meaning, until the dogs become still; (O, K;) because the ظالع, of dogs, waits until there remains none other, and then copulates, and sleeps: (As, O, K:) ― -b2- or the ظالع is the dog that is lusting for the female; for such does not sleep; and the saying is applied to him who is mindful of his affair, who does not neglect it: ― -b3- or the bitch that is lusting for the male; because the dogs follow her, and will not let her sleep. (O, K.) ― -b4- Also Inclining, or declining: (O, K:) like ضَالِعٌ. (TA.) ― -b5- And [Declining from the truth, or from that which is right; (see ظَلَعٌ;)] committing a sin, crime, fault, or misdeed. (TA.) ― -b6- And Suspected. (S, O, K.) -A2- In the saying of Ru-beh,
فَاـِنْ تُخَالِجْنَ العُيُونَ الظُّلَّعَا
[And if ye women vie with the contracted and inclined eyes], he means المَظْلُوعَةَ, [see 1, last sentence,] using the word in the manner of a possessive noun. (TA.)

مُظْلِعٌ
مُظْلِعٌ ذ , applied to a load, i. q. مُضْلِعٌ [i. e. Heavily burdening, or overburdening, &c.; or causing to limp]. (TA.)

مِظْلَاعٌ
مِظْلَاعٌ ذ an epithet applied to a horse [and the like, as meaning That limps, or halts, much]. (TA.)

##### Türkçe

**ظَلَعَ**
1 **ظَلَعَ** ذ , muzârîsi **ظَلَعَ** , mastarı **ظَلْعٌ**, (S, Mgh, O, Msb, K,) deve hakkında söylenir, (S, O, Msb, K,) ve insan hakkında da, (Msb, TA,) ve Ebû-Ḏu-eyb tarafından at hakkında, (S, TA,) [ve aynı şekilde köpek hakkında da söylenir, (bk. **ظَالِعٌ**,)] Topalladı, yahut aksadı; eşanlamlısı **غَمَزَ فِى مَشْيِهِ**, (S, O, Msb, K, TA,) ve **عَرِجَ**; (TA;) yahut hafifçe topaldı: (Mgh:) bunun delâleti **عَرَجٌ**’a [yahut tabiî topallığa] benzer; bu yüzden onun hafif bir **عَرَج** olduğu söylenir. (Msb.) Şöyle denir: **اِرْقَ عَلَى ظَلْعِكَ**, (S, O, L, K,) bir darbımeseldir, (O, L,) mânâsı: Topallamanı yahut hafif topallığını bilerek [yahut onun sebebiyle] dağa çık; kendini yormayarak: (L:) yahut kendine yumuşak davran ve gücünün yettiğinden fazlasını kendine yükleme: (S:) yahut zorluklardan, gücünün yettiği şeyi [yalnız] kendine yükle; çünkü merdivene yahut basamaklara yahut dağa çıkan kimse, topallayan yahut hafif topallığı olan biri olduğunda, kendine yumuşak davranır; yani tehdidinde kendi uygun sınırını aşma; bilakis eksikliğini ve onu yerine getirmeye aczini gör: (O, K: *) ve bazıları **اِرْقَأْ** der, **أ** ile; mânâsı: önce işini düzelt; (O, K;) yahut mânâsı: sakın ve kendini tut; (O;) yahut EZ’ye göre: sakın; çünkü ben senin ayıplarını yahut kusurlarını bilirim: (TA:) yahut ikisinin mânâsı: sende bulunan kusur sebebiyle yahut onu gözeterek sus. (Ks, O, K. *) Yine şöyle denir: **اِرْقِ عَلَى ظَلْعِكَ**, **ق**’ye kesra ile; [mânâsı: onu iyileştirmek için hafif topallığını rukye ile oku,] **الرُّقْيَةُ**’den: ve başka bir darbımeselde şöyle denir,
**اِرْقِ عَلَى ظَلْعِكَ أَنْ يُهَاضَا**
[muhtemelen mânâsı: hafif topallığını rukye ile oku ki hafiflesin: bk. madde **هيض**: **يهاضا**’daki sondaki **ا** “**أَلِفُ الاـِطْلَاقِ**” denilen şeydir, aslî harf değildir]. (O, K.) Ve **قِ عَلَى ظَلْعِكَ** [Topallaman sebebiyle yahut onu gözeterek sakın]: bir adamda bir ayıp yahut kusur bulunduğunda ve sen onu, hatırlanmasın diye azarladığında söylenir: (O, K: [CK’deki **يَذْكُرَ** yerine, K’nın diğer nüshalarında ve O’da olduğu gibi, ben **يُذْكَرَ** okurum:]) ve buna o, yahut cevap verebilir, **وَقَيْتُ**. (TA. [Bk. ayrıca madde **وقى**.]) Ve **اِرْبَعْ عَلَى ظَلْعِكَ** [Topallaman sebebiyle yumuşak davran, yahut teenni ile davran, yahut kendini tut]; mânâsı: sen zayıfsın; öyleyse gücünün yetmediği şeyden geri dur. (O, K. [Bk. ayrıca madde **ربع**.]) Ve **لَا يَرْبَعُ عَلَى ظَلْعِكَ مَنْ لَيْسَ يَحْزُنُهُ أَمْرُكَ**, mânâsı: hâlin kendisini üzmeyen kimse senin işini umursamaz (Hr, O, K): (Hr, O:) yahut aslında: zayıflığın sebebiyle arkadaşlarının gerisinde kaldığında, topallaman sebebiyle duraklamaz; senin hâlini önemsemeyen kimse. (Hr, O, K. * [Yine bk. madde **ربع**.]) ― -b2- Ayrıca, insan hakkında söylenir, (mecaz:) Durdu, ve geride kaldı. (TA.) ― -b3- **ظَلَعَتِ الأَرْضُ بِأَهْلِهَا** (mecaz:) Yer, halkının çokluğu sebebiyle onlarla daraldı; (A ‘Obeyd, S, O, K;) çoklukları sebebiyle onları taşımaz oldu; tıpkı yükünün ağırlığı sebebiyle yüküyle topallayan hayvan gibi. (Z, TA.) ― -b4- **ظَلَعَت** dişi köpek hakkında söylenir, (mecaz:) Çiftleşmeyi istedi. (As, O, K, TA.) Ve **ظَلَعَ** köpek hakkında söylenir, (farazî mecaz:) Çiftleşmeyi istedi. (TA.) -A2- **ظَلَعَتْ عَيْنَهَا** O (kadın) gözünü büzdü ve eğdi. (TA.)

**اظلع**
4 **اظلع** ذ O, bindiği devesini yahut hayvanını topal yaptı, yahut topal hâle getirdi. (A, TA.)

5 **تَظَلَّعَ** Bir şairin şu sözünde,
وَمَا ذَاكَ مِنْ جُرْمٍ أَتَيْتُهُمُ بِهِ
وَلَا حَسَدٍ مِنِّى لَهُمْ يَتَظَلَّعُ
ISd, mânânın şu olduğunu düşünür: [Ve bu, onlara karşı işlediğim bir suç yahut bir kabahat değildi; ne de benim tarafımdan] onların zihinlerinde doğan ve anlayışlarına aceleyle gelen bir haset. (TA.)

**ظَلَعٌ**
**ظَلَعٌ** ذ , böylece **ل**’ye fetha ile; haktan yahut doğru olandan sapma; ve bir günah, suç, kusur yahut kötülük. (TA.)

**ظُلَاعٌ**
**ظُلَاعٌ** ذ Bir hayvanın bacaklarında, yolculuktan da yorgunluktan da olmayan bir hastalık; (Lth, K, TA, [O’da yanlışlıkla **ضُلَاع** yazılmıştır,]) bunun sonucu olarak topallar. (Lth, TA.)

**ظَالِعٌ**
**ظَالِعٌ** ذ Topallayan, yahut aksayan; [yahut hafif topal;] deveye ve ata, [&c.,] (S,) [yani] hayvana, (TA,) erkeğe ve dişiye eşit olarak, (Lth, O, K, TA,) erkeğe cins isim olarak, dişiye ise sahiplik ismi olarak, (TA,) **غَامِزٌ** gibi; (Lth, O, TA;) yahut **ظَالِعٌ**’ın müennesi **ظَالِعَةٌ**’dır, (S, O, K, TA,) fakat **غَامِزَةٌ** denmez: (O, TA:) [çoğulu **ظُلَّعٌ**.] Şöyle denir: **لَا أَنَامُ حَتَّى يَنَامَ ظَالِعُ الكِلَابِ** [Topal köpek uyuyuncaya kadar uyumam]; (O, K;) bir darbımeseldir, (O,) mânâsı: köpekler sakinleşinceye kadar; (O, K;) çünkü köpeklerin **ظالع**’ı, başka hiçbiri kalmayıncaya kadar bekler; sonra çiftleşir ve uyur: (As, O, K:) ― -b2- yahut **ظالع**, dişiye şehvet duyan köpektir; çünkü böyle olan uyumaz; ve söz, işini gözeten, onu ihmal etmeyen kimseye uygulanır: ― -b3- yahut erkeğe şehvet duyan dişi köpektir; çünkü köpekler onun peşinden gider ve onu uyutmazlar. (O, K.) ― -b4- Ayrıca Eğilen, yahut sapan: (O, K:) **ضَالِعٌ** gibi. (TA.) ― -b5- Ve [haktan yahut doğru olandan sapan; (bk. **ظَلَعٌ**;)] bir günah, suç, kusur yahut kötülük işleyen. (TA.) ― -b6- Ve Şüpheli. (S, O, K.) -A2- Ru-beh’in şu sözünde,
فَاـِنْ تُخَالِجْنَ العُيُونَ الظُّلَّعَا
[Ve eğer siz kadınlar büzülmüş ve eğilmiş gözlerle yarışır iseniz], o, **المَظْلُوعَةَ**’yı kasteder, [bk. 1, son cümle,] kelimeyi sahiplik ismi tarzında kullanarak. (TA.)

**مُظْلِعٌ**
**مُظْلِعٌ** ذ , yüke nispetle; **مُضْلِعٌ** ile aynı mânâdadır [yani ağır yükleyen, yahut aşırı yükleyen, &c.; yahut topallatan]. (TA.)

**مِظْلَاعٌ**
**مِظْلَاعٌ** ذ ata [ve benzerine] nispetle bir sıfattır; [mânâsı: çok topallayan, yahut çok aksayan]. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ظَلَعَ
ظَلَعَ A ( n. ac. ظَلْع 1 ),
a.  Limped, halted.

ظَلْع
ظَلْع 1 ,
a.  Fault, defect, imperfection.

ظَاْلِع
ظَاْلِع 21 , ( pl. ظُلَّع 11 ),
a.  Suspected; suspicious.

b.  Lame, halt, crippled; cripple.

مِظْلَاْع
مِظْلَاْع 45 ,
a.  see 21 (b) .

##### Türkçe

**ظَلَعَ**
**ظَلَعَ** A (isim-fiil: **ظَلْع** 1),
a. Topalladı, aksadı.

**ظَلْع**
**ظَلْع** 1,
a. Kusur, ayıp, noksanlık.

**ظَاْلِع**
**ظَاْلِع** 21, (çoğulu: **ظُلَّع** 11),
a. Şüphelenilen; şüpheli.

b. Topal, aksak, sakat; sakat.

**مِظْلَاْع**
**مِظْلَاْع** 45,
a. 21 (b)’ye bak.
