# ظلع — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D8%B9/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D9%84%D8%B9/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ظلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D8%B9.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ظلع

(باب الظاء واللام وما يثلثهما)
(ظلع) الظاء واللام والعين أُصَيْلٌ يدلُّ على مَيْل في مَشي([1]). يقال: دابَّةٌ بِهِ ظَلْعٌ، إذا كانَ يَغمِز فيميل([2]). ويقولون: هو ظالع، أي مائلٌ عن الطَّريقِ القويم. قال النابغة:
أتُوعِدُ عبداً لم يخُنْكَ أمانةً  *** وتَتْرُكَ عبداً ظالماً وهو ظالعُ ([3])
(ظلف) الظاء واللام والفاء أصل صحيحٌ يدلُّ على أدنى قوّةٍ وشِدّة. من ذلك ظِلْف البَقرة وغيرِها. ورُبَّما استُعير للفرسِ. قال:
* وَخَيلٍ تَطَأْكُمْ بأظلافها([4]) *
وإذا رميتَ الصَّيْدَ فأصبتَ ظِلفه قلت: قد ظَلَفْتُهُ، وهو مظلوف. والظّلف([5]) والظَّليف: كلُّ مكانٍ خَشِن. وقال الأمويّ: أرضٌ ظَلِفَةٌ: غليظة لا يُرَى أثرُ مَنْ مشَى فيها، بيِّنة الظَّلَف. ومنه أُخذ الظَّلَف في المعيشةِ.
وقول الناس: هو ظَلِفٌ عن كذا، يراد التشدُّد في الورع والكَفُّ، وهو من هذا القياس.
وأمَّا حِنْو القَتَب فسمِّيَ ظَلِفة لقُوَّتِه وشدَّته. ويقال أخذ الجزورَ بظَلَفها وظَلِيفتها، أي كلّها.
(ظلم) الظاء واللام والميم أصلانِ صحيحانِ، أحدهما خلافُ الضِّياء والنور، والآخَر وَضْع الشَّيءِ غيرَ موضعه تعدِّياً.
فالأوَّل الظُّلْمة، والجمع ظلمات. والظَّلام: اسم الظلمة؛ وقد أظْلَمَ المكان إظلاماً. ومن هذا الباب ما حكاه الخليل من قولهم: لقيته أوَّلَ ذِي ظُلْمة([6]). قال: وهو أوَّلُ شيءٍ سَدَّ([7]) بصرَك في الرُّؤْية، لا يشتقُّ منه فِعل. ومن هذا قولهم: لَقيته أدنى ظَلَمٍ ([8])، للقريب. ويقولونه بألفاظٍ أُخَرَ مركبةٍ من الظاء واللام والميم، وأصل ذلك الظُّلمة، كأنَّهم يجعلون الشَّخْصَ ظُلْمَةً في التشبيهِ، وذلك كتسميتهم الشَّخصَ سواداً. فعلى هذا يُحمل الباب، وهو من غريب ما يُحمل عليه كلامُهم.
والأصل الآخَر ظلَمَه يظلِمُه ظُلْماً. والأصل وضعُ الشَّيْءِ [في] غير موضعه؛ ألا تَراهم يقولون: "مَنْ أشْبَهَ [أباه] فما ظَلَمَ"، أي ما وضع الشَّبَه غيرَ موضعه. قال كعب:
أنا ابنُ الذي لم يُخْزِني في حياته *** قديماً ومَنْ يشبهْ أباهُ فما ظلمْ([9])ويقال ظَلَّمت فلاناً: نسبتُه إلى الظُّلم. وظَلَمْتُ فلاناً فاظَّلَم وانظلم([10])، إذا احتملَ الظُّلْم. وأُنشد بيت زُهَير:
هو الجوادُ الذي يُعطيك نائلَهُ *** عَفْواً ويُظْلَمُ أحياناً فَيَظَّلِمُ([11])بالظاء والطاء. والأرض المظلومة: التي لم تُحفَر قطُّ ثمَّ حفرت؛ وذلك التُّرابُ ظَليم. قال:
فأصبح في غَبْراءَ بعد إِشاحةٍ *** على العيشِ مردودٍ عليها ظليمُها([12])وإِذا نُحِرَ البعيرُ من غيرِ عِلَّةٍ فقد ظُلِمَ. ومنه قوله:
عادَ الأَذِلَّةُ في دارٍ وكان بها  *** هُرْتُ الشَّقاشِقِ ظَلاَّمون للجُزُرِ([13])والظُّلاَمة: ما تطلبه من مَظْلِمَتك عند الظَّالم. ويقال: سقانا ظَلِيمَةً طيِّبة. وقد ظَلَمَ وطْبَه، إِذا سَقَى منه قبل أن يروبَ ويُخرِج زُبَده. ويقال لذلك اللَّبن ظليمٌ أيضاً. قال:
وَقائِلةٍ ظلمتُ لكم سِقائي *** وهل يَخْفَى على العَكِدِ الظَّليمُ
والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) في الأصل: "يدل على شيء".
([2]) في الأصل: "فميل".
([3]) ديوان النابغة 55 والمجمل واللسان (ظلع).
([4]) أنشد هذا الشطر في المجمل واللسان (ظلف). وفي كل منهما قبل الإنشاد: "واستعاره عمرو بن معد يكرب للأفراس فقال".
([5]) ضبط في المجمل بالكسر، وفي اللسان والقاموس بفتح الظاء وكسر اللام.
([6]) ويقال أيضاً: "أدنى ذي ظلم"، بالتحريك أيضاً.
([7]) في الأصل: "مد"، صوابه في المجمل واللسان.
([8]) في الأصل: "القريب".
([9]) سبق إنشاده في (شبي). والذي في ديوان كعب 65 طبع دار الكتب:
أنا ابن الذي لم يخزني في حياته *** ولم أخزهِ حتى تغيب في الرجم
أقول شبيهات بما قال عالماً  *** بهن ومن يشبه أباه فما ظلم
 ([10]) في الأصل: "وأظلم". صوابه في اللسان.
([11]) ديوان زهير 152 واللسان (ظلم).
([12]) يعني حفرة القبر يرد عليها ترابها بعد الدفن. والبيت في اللسان (ظلم).
([13]) البيت لابن مقبل في اللسان (دور، ظلم)، ودار: اسم موضع.

ـ

### Türkçe

(**باب الظاء واللام وما يثلثهما**)

(**ظلع**) **الظاء** ve **اللام** ve **العين**; yürüyüşte bir meyli gösteren köklü bir asıldır. Denir: kendisinde **ظلع** bulunan bir binek hayvanı; eğer topallayıp meylediyorsa. Ve derler: o **ظالع**dır; yani dosdoğru yoldan meyletmiş. Nâbiga dedi ki:
Beni, sana bir emanete hıyanet etmemiş bir köleyi mi tehdit ediyorsun  *** ve zalim bir köleyi bırakıyorsun; hâlbuki o **ظالع**dır

(**ظلف**) **الظاء** ve **اللام** ve **الفاء**; en aşağı bir kuvvet ve sertliğe delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: ineğin ve başkasının **ظِلْف**’i. Ve bazen ata ödünçlenir. Dedi ki:
* Ve atlar ki sizi **بأظلافها** ile çiğner *
Ve eğer avı attın da onun **ظِلف**’ine isabet ettin ise: onu **ظَلَفْتُهُ** dersin; o da **مظلوف**tur. Ve **الظّلف** ve **الظَّليف**: her kaba yer. Ve Emevî dedi: **أرضٌ ظَلِفَةٌ**: kalın (kaba)dır; onda yürüyenin izi görülmez; **الظَّلَف**’i açık-seçiktir. Ve bundan geçimdeki **الظَّلَف** alınmıştır.
Ve insanların sözü: o, şundan **ظَلِفٌ**tir; bununla vera‘da sıkı davranma ve el çekme kastedilir; ve bu, bu kıyastandır.
Ve fakat **حِنْو القَتَب** ise, kuvveti ve sertliği sebebiyle **ظَلِفة** diye adlandırıldı. Ve denir: deveyi **بظَلَفها** ve **ظَلِيفتها** ile aldı; yani hepsini.

(**ظلم**) **الظاء** ve **اللام** ve **الميم**; iki sahih asıldır: birisi aydınlığın ve nurun zıddı, diğeri taşkınlıkla bir şeyi kendi yerinden başka yere koymaktır.
Birincisi **الظُّلْمة**’dir; çoğulu **ظلمات**. Ve **الظَّلام**: karanlığın adıdır; ve mekân **أظْلَمَ** olur, **إظلاماً**. Ve bu bâbdan Halîl’in onların sözünden naklettiği şey: **لقيته أوَّلَ ذِي ظُلْمة**. Dedi: o, görmede gözünü kapatan ilk şeydir; ondan fiil türetilmez. Ve bundan onların sözü: yakına olmak üzere **لَقيته أدنى ظَلَمٍ**. Ve onu, **الظاء** ve **اللام** ve **الميم**’den terkîb edilmiş başka lafızlarla da söylerler; bunun aslı **الظُّلمة**’dir; sanki teşbihte şahsı bir **ظُلْمَة** kılarlar; bu da, şahsı **سواداً** diye adlandırmaları gibidir. Öyleyse bâb bunun üzerine hamledilir; ve bu, onların sözünün üzerine hamledilenin garibindendir.
Diğer asıl: **ظلَمَه يظلِمُه ظُلْماً**. Asıl, bir şeyi [içinde] kendi yerinden başka yere koymaktır; görmez misin, derler: “**مَنْ أشْبَهَ [أباه] فما ظَلَمَ**”; yani benzerliği kendi yerinden başka yere koymadı. Ka‘b dedi ki:
Ben, hayatında beni eskiden beri rezil etmeyen kimsenin oğluyum *** ve kim babasına benzerse, o **فما ظلمْ**
Ve denir: **ظَلَّمت** falancayı: onu zulme nisbet ettim. Ve **ظَلَمْتُ** falancayı da o **فَاظَّلَم** ve **انظلم**; eğer zulmü yüklendiyse. Züheyr’in beyti inşad olundu:
O, sana bağış olarak ihsanını veren cömerttir *** ve bazen zulme uğrar da **فَيَظَّلِمُ**
**بالظاء والطاء**. Ve **الأرض المظلومة**: hiç kazılmamış iken sonra kazılmış olan (yerdir); işte o toprak **ظَليم**dir. Dedi ki:
Derken, bir yüz çevirişten sonra tozlu bir yerde sabahladı *** geçime dair, üzerine **ظليمُها** geri döndürülmüş olarak
Ve eğer deve bir illet olmaksızın boğazlanırsa, **ظُلِمَ** olmuştur. Ve bundan onun sözü:
Aşağılar bir yurda geri döndüler; hâlbuki onda vardı  *** **هُرْتُ الشَّقاشِقِ**; develer için **ظَلاَّمون**
Ve **الظُّلاَمة**: zalimdeki **مَظْلِمَتك**ten talep ettiğin şeydir. Ve denir: bize hoş bir **ظَلِيمَةً** içirdi. Ve **ظَلَمَ وطْبَه**; eğer ondan, ekşiyip kaymağını çıkarmadan önce içirdiyse. Ve o süte de **ظليمٌ** denir. Dedi ki:
Ve “ben size içkimi **ظلمتُ**” diyen nice kadın vardır *** ve **العَكِد** üzerine **الظَّليمُ** gizli mi kalır?
Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

---------------------
([1]) Asılda: “bir şeye delâlet eder”.
([2]) Asılda: “femeyl”.
([3]) Nâbiga divanı 55 ve el-Mücmel ve el-Lisân (**ظلع**).
([4]) Bu mısra‘ı el-Mücmel ve el-Lisân (**ظلف**)’te inşad etti. Ve her ikisinde de inşaddan önce: “Ve onu Amr b. Ma‘dîkerib atlar için ödünçledi de dedi ki”.
([5]) el-Mücmel’de kesre ile ضبط edildi; el-Lisân ve el-Kâmûs’ta **الظاء**’ın fethası ve **اللام**’ın kesresiyle.
([6]) Ayrıca denir: “**أدنى ذي ظلم**”, harekeleme ile de.
([7]) Asılda: “med”; doğrusu el-Mücmel ve el-Lisân’dadır.
([8]) Asılda: “el-karîb”.
([9]) Daha önce (**شبي**)’de inşad edildi. Ka‘b divanı 65, Dârü’l-kütüb baskısında olan:
Ben, hayatında beni rezil etmeyen kimsenin oğluyum *** ve onu da rezil etmedim; ta ki recmde kayboluncaya dek
Bilerek, Âlim’in söylediğine benzer sözler söylerim  *** onlarla; ve kim babasına benzerse, o **فما ظلم**
([10]) Asılda: “ve **أظلم**”. Doğrusu el-Lisân’dadır.
([11]) Züheyr divanı 152 ve el-Lisân (**ظلم**).
([12]) Yani kabir çukurudur; definden sonra toprağı onun üzerine geri döndürülür. Beyit el-Lisân (**ظلم**)’dadır.
([13]) Beyit İbn Mukbil’indir; el-Lisân (**دور**، **ظلم**)’de; ve **دار**: bir yer adıdır.
