# ظلع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D9%84%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ظلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ظلع

ظلع البعير، كمنع، وكذا الإنسان ظلعا: غمز في مشيه وعرج، قال مدرك بن حصن:
  رغا صاحبي بعد البكاء كما رغت                      موشمة الأطراف رخص عرينها
  من الملح لا تدري أرجل شمالها                      بها الظلع لما هرولت، أم يمينها وقال كثير:
  وكنت كذات الظلع لما تحاملت                      على ظلعها يوم العثار استقلت وقال أبو ذؤيب يذكر فرسا، كما في الصحاح، وفي العباب يصف شجاعا، والصواب ما قاله الجوهري، كما في شرح الديوان:
  يعدو به نهش المشاش كأنه                      صدع سليم رجعه لا يظلع قال أبو عبيد: ظلعت الأرض بأهلها، أي ضاقت بهم من كثرتهم، كما في الصحاح، قال الزمخشري: وهذا تمثيل معناه: لا تحملهم لكثرتهم، فهي كالدابة تظلع بحملها لثقله. من المجاز: ظلعت الكلبة، وصرفت، وأجعلت، واستعجلت، واستطارت، إذا اشتهت الفحل، قاله الأصمعي. والظالع: المتهم، هذا بالظاء لا غير. الظالع: المائل، وهذا يروى بالضاد أيضا، وبكليهما فسر قول النابغة الذبياني:
  أتوعد عبدا لم يخـنـك أمـانة                      وتترك عبدا ظالما وهو ظالع?

  ويروى: ظالم الرب ظالع، ويروى: وهو ضالع، بالضاد، وقد تقدم. ودابة ظالع، وبرذون ظالع، بغير هاء فيهما للمذكر والمؤنث، إن كان مذكرا فعلى الفعل، وإن كان مؤنثا فعلى النسب، وقال الليث: الظالع يستوي فيه المذكر والمؤنث، وكذلك الغامز، ولا يقولون للأنثى: ظالعة ولا غامزة، أو هي ظالعة بهاء، ولا يقال: غامزة. وفي المثل، وقال أبو عبيد الهروي: وفي حديث بعضهم: فإنه لا يربع على ظلعك من ليس يحزنه أمرك، أي لا يهتم لشأنك إلا من يحزنه حالك، أو لا يقيم عليك في حال ضعفك إلا من يحزنه حالك، قاله أبو حامد محمد بن أحمد القرشي، وعلى كلا الوجهين أصله: من ربع الرجل يربع ربوعا: إذا قام بالمكان، كأنه يقول: لا يقيم على عرجك، إذا تخلفت عن أصحابك لضعفك، إلا من يهتم لأمرك، كما في العباب، منه قولهم: اربع على ظلعك، أي إنك ضعيف، فانته عما لا تطيقه. وفي اللسان: هو من ربعت الحجر: إذا رفعته، أي ارفعه بمقدار طاقتك. هذا أصله، ثم صار المعنى ارفق بنفسك فيما تحاوله، وهو مجاز. في المثل: ارق على ظلعك، أي تكلف ما تطيق، قال ابن الأعرابي: فتقول: رقيت رقيا ، ويقال: ارقأ، مهموزا، أي أصلح أمرك أولا، من قولهم: رقأت ما بينهم، أي أصلحت، وقيل: معناه أمسك، من رقأ الدمع يرقأ. أو معناه: تكلف ما تطيق، لأن الراقي في سلم إذا كان ظالعا فإنه يرفق بنفسه، أي لا تجاوز حدك في وعيدك، وأبصر نقصك وعجزك عنه، وكلام المصنف هنا غير محرر، فإنه كرر قوله: تكلف ما تطيق وذكره مرتين، وجعل قوله: لأن الراقي إلى آخره، من تفسير ارقأ مهموزا، وليس كذلك، إنما هو تفسير ارق من الرقي، ولو ذكره قبل ذكر المهموز لسلم من المؤاخذة والتكرار، وفي اللسان: معنى ارق على ظلعك، أي تصعد في الجبل، وأنت تعلم أنك ظالع، لا تجهد نفسك، وهذا الذي ذكره صاحب اللسان أخصر من عبارة المصنف، وأوفى بالمراد. قال الكسائي: المعنى في كل ذلك: اسكت على ما فيك من العيب، وروى ابن هانئ عن أبي زيد: تقول العرب: ارقأ على ظلعك، أي كف فإني عالم بمساويك، قال المرار بن سعيد الفقعسي:
  من كان يرقى على ظلع يدارئه                      فإنني ناطق بالحق مفتـخـر يقول: من كان يغضي على عيب، أو على غضاضة في حسب، فإني أفتخر بالحق. ويقال: ق على ظلعك إذا كان بالرجل عيب، فأردت زجره، لئلا يذكر ذلك منه فيجيبه: وقيت، أقي وقيا، ويقال: ارق على ظلعك، بكسر القاف، أمر من الرقية، كأنه قال: لا ظلع بي أرقبه وأداويه. ومنه قول بغثر بن لقيط:
  لا ظلع بي أرقى عليه وإنما                      يرقى على رثياته المنكوب قال ابن بري: أي أنا صحيح لا علة بي، وفي مثل آخر:
  ارق على ظلعك أن يهاضا

  أي: اربع على نفسك، وافعل بقدر ما تطيق، ولا تحمل عليها أكثر مما تطيق. والظلاع، كغراب: داء في قوائم الدابة، لا من سير ولا تعب، فتظلع منه، قاله الليث. في المثل: لا أنام حتى ينام ظالع الكلاب. أي: لا أنام إلا إذا هدأت الكلاب. وروى أبو عبيد عن الأصمعي - في باب تأخير الحاجة ثم قضائها في آخر وقتها -: من أمثالهم في هذا: إذا نام ظالع الكلاب قال: وذلك لأن ظالعها لا يقدر أن يعاظل مع صحاحها لضعفه، فينتظر فراغ آخرها، فلا ينام، حتى إذا لم يبق غيره سفد حينئذ، ثم نام، ونحو ذلك قال ابن شميل في كتاب الحروف أو الظالع: الكلب الصارف، وهو لا ينام. فيضرب مثلا للمتهم بأمره الذي لا يغفله، ولا ينام عنه ولا يهمله، قاله ثابت بن أبي ثابت في كتاب الفروق، وأنشد خالد بن يزيد قول الحطيئة يخاطب خيال امرأة طرقه: تسديتنا من بعد ما نام ظالع ال_كلاب، وأخبى ناره كل موقد أو الظالع: الكلبة الصارفة يقال: صرفت، وظلعت بمعنى، وقد تقدم، ذلك لأن الذكور تتبعها ولا تدعها تنام. حكاه ابن الأعرابي، وقال الزمخشري: لا تنام لما بها من الوجع. قال الليث: الظلع، كصرد: جبل لبني سليم، وأنشد:
  ومن ظلع طود يظل حمامـه                      له حائم يخشى الردى ووقوع ومما يستدرك عليه: فرس مظلاع، قال الأجدع الهمداني:
  والخيل تعلم أنني جاريتها                      بأجش لا ثلب ولا مظلاع و ظلع الرجل: انقطع وتأخر، وهو مجاز. والظلع، محركة: الميل عن الحق. والذنب، ورجل ظالع: مذنب. وظلع الكلب: أراد السفاد. وقول الشاعر:
  وما ذاك من جرم أتيتهم به                      ولا حسد مني لهم يتظلع قال ابن سيده: عندي أن معناه يقوم في أوهامهم، ويسبق إلى أفهامهم. وظلعت المرأة عينها: كسرتها وأمالتها. وقول رؤبة:
  فإن تخالجن العيون الظلعا إنما أراد المظلوعة، فأخرجه على النسب. والحمل المظلع، بمعنى المضلع، وقد تقدم، نقله ابن الأثير. وأدبر مطيته، وأظلعها: أعرجها، كما في الأساس.

### Türkçe

**ظلع** deve, **منع** gibi, ve yine insan **ظلعا**: yürüyüşünde topallama ve aksama; Medrek b. حصن dedi:
  Arkadaşım ağlamadan sonra böğürdü, tıpkı böğürdüğü gibi                      uçları damgalı, ininin yumuşak olan
  Tuzdan; bilmez: sol ayakları mı                      onda **الظلع** vardır, koştuğunda; yoksa sağ(ı) mı? وقال Kesîr dedi:
  Ve ben, **ذات الظلع** gibi idim; dayandığında                      kendi **ظلع**’ı üzerine, sürçme gününde doğruldu
Ve Ebû Züeyb bir atı anarak dedi, **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve **العباب**’da bir yiğidi vasfeder; ve doğru olan, Cevherî’nin dediğidir, divan şerhinde olduğu gibi:
  Onunla koşar; eklemlerin ısırması; sanki o                      yarılmış bir sokulmuş; dönüşü topallamaz
Ebû Ubeyd dedi: **ظلعت الأرض بأهلها**, yani çokluklarından dolayı onlara dar geldi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Zemahşerî dedi: Bu bir temsil olup manası: çokluklarından dolayı onları taşımaz; o, yükünün ağırlığından dolayı yüküyle topallayan binek hayvanı gibidir. Mecazdan: **ظلعت الكلبة**; ve **صرفت**; ve **أجعلت**; ve **استعجلت**; ve **استطارت**; aygırı istediği zaman; Asmaî söyledi. Ve **الظالع**: suçlanan (töhmet altında olan); bu, yalnız **الظاء** iledir, başkası değil. **الظالع**: eğilen; ve bu, **الضاد** ile de rivayet olunur; ve ikisiyle de Nâbiga ez-Zübyânî’nin sözü tefsir edilmiştir:
  Sana emanette hıyanet etmemiş bir köleyi mi tehdit ediyorsun                      ve zalim bir köleyi bırakıyorsun; hâlbuki o **ظالع**?

  Ve rivayet olunur: **ظالم الرب ظالع**; ve rivayet olunur: ve o **ضالع**’dır, **الضاد** ile; ve geçti. Ve **دابة ظالع** ve **برذون ظالع**; ikisinde de **هاء** olmaksızın, erkek ve dişi için; eğer erkek ise fiil üzere, eğer dişi ise nisbet üzere. Leys dedi: **الظالع**’da erkek ve dişi eşit olur; aynı şekilde **الغامز**; ve dişiye: **ظالعة** ve **غامزة** demezler; yahut o, **ظالعة**’dır **هاء** ile; ve **غامزة** denmez. Ve meselde; Ebû Ubeyd el-Herevî dedi: Bazılarının hadisinde: “Şüphesiz, senin **ظلع**’ın üzerine, işi seni hüzünlendirmeyen kimse **يربع** etmez”; yani senin işine ancak hâlinin onu hüzünlendirdiği kimse önem verir; yahut zayıflık hâlinde senin üzerinde ancak hâlinin onu hüzünlendirdiği kimse ikamet eder; bunu Ebû Hâmid Muhammed b. Ahmed el-Kureşî söyledi. Ve iki vecihte de aslı: **ربع الرجل يربع ربوعا**: bir yerde durduğu zaman; sanki der ki: senin topallığın üzerinde ikamet etmez; sen zayıflığından dolayı arkadaşlarından geri kaldığında; ancak işine önem veren kimse; **العباب**’da olduğu gibi. Ondandır onların sözü: **اربع على ظلعك**, yani sen zayıfsın; öyleyse gücünün yetmediği şeyden vazgeç. **اللسان**’da: o, **ربعت الحجر**’dendir: onu kaldırdığın zaman; yani onu gücün miktarınca kaldır. Bu onun aslıdır; sonra mana: giriştiğin şeyde nefsine yumuşak davran oldu; ve bu mecazdır. Meselde: **ارق على ظلعك**, yani gücünün yettiğini yüklen; İbnü’l-A‘râbî dedi: böylece dersin: **رقيت رقيا**; ve denir: **ارقأ** hemzeli; yani önce işini düzelt; onların sözü: **رقأت ما بينهم**’den, yani düzelttim; ve denildi: manası “tut/çekil”dir; **رقأ الدمع يرقأ**’dan. Yahut manası: gücünün yettiğini yüklen; çünkü merdivende tırmanan, eğer **ظالع** ise, nefsine yumuşak davranır; yani tehdidinde haddini aşma; ve ondaki eksikliğini ve aczini gör. Musannifin sözü burada muharrar değildir; çünkü “gücünün yettiğini yüklen” sözünü tekrarladı ve onu iki kere zikretti; ve “çünkü tırmanan…” sözünü, hemzeli **ارقأ**’nın tefsirinden kıldı; hâlbuki öyle değildir; o ancak **ارق**’ın, **الرقي**’den olanının tefsiridir. Eğer onu hemzeliyi zikretmeden önce zikretseydi, kınamadan ve tekrardan selamet bulurdu. **اللسان**’da: **ارق على ظلعك**’ın manası: dağa tırmanırsın; sen **ظالع** olduğunu bilirken; nefsini yorma. Ve **اللسان** sahibinin zikrettiği, musannifin ibaresinden daha kısadır ve murada daha vefalıdır. Kisâî dedi: bütün bunlarda mana: sende olan ayıp üzerine sus. İbn Hânî, Ebû Zeyd’den rivayet etti: Araplar der: **ارقأ على ظلعك**, yani vazgeç; çünkü ben senin kötülüklerini bilirim. Merâr b. Saîd el-Feka‘sî dedi:
  Kim bir **ظلع** üzerine tırmanır da onu yatıştırırsa                      şüphesiz ben hak ile konuşanım, övünen
Der ki: kim bir ayıp üzerine, yahut soydaki bir eksiklik üzerine göz yumar ise; ben ise hak ile övünürüm. Ve denir: **ق على ظلعك**; adamda bir ayıp olduğu zaman ve onu azarlamak istediğinde; ta ki ondan o zikredilmesin; böylece ona cevap verir: **وقيت**; **أقي وقيا**. Ve denir: **ارق على ظلعك**, **القاف**’ı kesre ile; **الرقية**’den emir; sanki dedi: bende gözetleyip tedavi edeceğim bir **ظلع** yoktur. Ondandır Buğs̱er b. Lekît’in sözü:
  Bende, üzerine **أرقى** edeceğim bir **ظلع** yoktur; ancak                      musibetzedenin yıpranmışlarına **يرقى** edilir
İbn Berrî dedi: yani ben sağlamım, bende hastalık yoktur. Ve başka bir meselde:
  **ارق على ظلعك أن يهاضا**

  Yani: nefsin üzerinde **اربع** et; ve gücünün yettiği kadar yap; ve ona gücünün yettiğinden fazlasını yükleme. Ve **الظلاع**, **غراب** gibi: binek hayvanının ayaklarında bir hastalıktır; ne yürüyüşten ne yorgunluktan; ondan dolayı topallar; Leys söyledi. Meselde: “Ben uyumam, ta ki **ظالع الكلاب** uyuyuncaya kadar.” Yani: köpekler sakinleşmedikçe uyumam. Ebû Ubeyd, Asmaî’den rivayet etti – ihtiyacı geciktirip sonra onu vaktinin sonunda yerine getirme babında –: onların bu husustaki mesellerinden: “**إذا نام ظالع الكلاب**”. Dedi: bu, onun **ظالع**’ının zayıflığından dolayı sağlamlarıyla çiftleşmede güç yetirememesinden ötürüdür; sonuncularının boşalmasını bekler; uyumaz; nihayet ondan başka kimse kalmayınca o vakit çiftleşti; sonra uyudu. Buna benzerini İbn Şümeyl, **كتاب الحروف**’ta söyledi. Yahut **الظالع**: **الكلب الصارف**’tır; ve o uyumaz. Böylece, işiyle itham olunan, onu gaflet etmeyen, ondan uyumayan ve onu ihmal etmeyen kimseye mesel vurulur; bunu Sâbit b. Ebî Sâbit, **كتاب الفروق**’ta söyledi. Ve Hâlid b. Yezîd, Hutay’e’nin, kendisine gelen bir kadının hayalini hitap ederek söylediği şu beyti okudu: “Bize geceleyip geldin; **ظالع ال_كلاب** uyuduktan sonra; ve her ateş yakan ateşini söndürdü.” Yahut **الظالع**: **الكلبة الصارفة**’dır; denir: **صرفت**; ve **ظلعت** aynı manadadır; ve geçti. Bu, erkeklerin onu takip etmesinden ve onu uyutmayışından ötürüdür. Bunu İbnü’l-A‘râbî hikâye etti. Zemahşerî dedi: onda olan ağrıdan dolayı uyumaz. Leys dedi: **الظلع**, **صرد** gibi: Benî Süleym’e ait bir dağdır; ve şu beyti okudu:
  Ve **ظلع**’dan bir dağ; güvercini gölgelenir                      onda bir dolaşan vardır; helâkten ve düşüşten korkar
Ve üzerine istidrâk olunanlardandır: **فرس مظلاع**; Ecdâ‘ el-Hemdânî dedi:
  Ve atlar bilir ki ben onunla koştum                      ne kötü huylu ne de **مظلاع** olan bir kısrakla
Ve **ظلع الرجل**: kesildi ve geri kaldı; ve bu mecazdır. Ve **الظلع**, harekeli: haktan meyletme. Ve günah. Ve **رجل ظالع**: günahkâr. Ve **ظلع الكلب**: çiftleşmeyi istedi. Ve şairin sözü:
  Bu, onlara getirdiğim bir suçtan değildir                      ve onlara karşı benden bir haset değildir ki **يتظلع**
İbn Sîde dedi: bence manası: onların vehimlerinde ayağa kalkar ve anlayışlarına öne geçer. Ve **ظلعت المرأة عينها**: onu kırdı ve eğdi. Ve Ru’be’nin sözü:
  Şayet gözler **الظلعا** ile çalkalanırsa
Ancak **المظلوعة**’yı kastetti; onu nisbet üzere çıkardı. Ve **الحمل المظلع**, **المضلع** manasında; ve geçti; bunu İbnü’l-Esîr nakletti. Ve binitini arkasını döndürdü; ve onu **أظلعها**: onu topal etti; **الأساس**’ta olduğu gibi.
