# ظلف (ظ-ل-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D9%84%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ظ - ل - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الظّاء والّلام والفاء معهما
ظ ل ف، ل ف ظ يستعملان فقط
ظلف:
الظِّلْفُ: ظِلْفُ البَقَرة وما أَشْبَهَها مما يَجْتَرُّ، وهو ظُفْرُها.
غير أن عمرو بن معد يكرب قال اضطِراراً.
وخَيْلي تَطَأْكُم بأظلافِها
أي بحَوافرها.
والأُظْلُوفةُ: أرضٌ ذاتُ حِجارةٍ حِدادٍ إذا كانت خِلْقةُ تلكَ الأرضِ جَمَلاً، وجمعُه أظاليف.
ومكانٌ ظليفٌ خَشِنٌ فيه رمُلٌ كثيرٌ.
والظِّلْفةُ: طَرَفُ حِنْوِ القَتَب وحِنْوِ الإِكاف وأشباه ذلك ممّا يلي الأرضُ من جَوانِبها.
وظَلَفْتُه عن هذا الأمر ظَلْفاً إذا طَمِعَ في شيءٍ لا يَجْمُل به فكَفَفْتُه، قال:
لقد أظلِفُ النفسَ عن مَطعَمٍ		إذا ما تهـافَـتَ ذِبّـانُـهُ
والظَّليفُ: الذليلُ السيِّءُ الحال في معيشته.
وذهَبَ به مَجّاناً وظَليفاً إذا أخَذَه بغير ثَمَنٍ، وأنشَدَ:
أيأكُلُها ابن وَعْلةَ في ظَليفٍ		وبأمَنُ هَيْثَمٌ وابنا سِـنـانِ
لفظ:
اللَّفْظُ: الكلام ما يُلفَظُ بشيءٍ اِلاّ حُفِظَ عليه.
واللَّفْظُ: أن تَرمِيَ بشيءٍ كانَ في فيكَ، والفعلُ لَفَظَ يَلْفِظُ لَفْظاً.
والأرض تَلْفِظُ الميِّتَ أي ترمي به، البَحْرُ يَلفِظُ الشَّيْءَ يرمي به إلى الساحِلِ، والدُّنيا لافِظةٌ تَرمي بمَن فيها إلى الآخِرة.
وفي المَثَّل: أسْخَى م لافِظةٍ يعني الدِّيكَ.
ولَفَظَ فلانٌ: ماتَ.
كلُّ طائرٍ يَزُقُ فَرْخَه فهو لافِظُهُ

##### Türkçe

باب **الظّاء** و**الّلام** و**الفاء** معهما
**ظ ل ف**، **ل ف ظ** يستعملان فقط

**ظلف**:
**الظِّلْفُ**: **ظِلْفُ البَقَرة** ve ona benzeyen, geviş getiren şeylerden olanın **ظُفْرُ**’udur.
Ancak Amr b. Ma‘dîkerib zorunluluktan dolayı söyledi.
Ve (şiir):
وخَيْلي تَطَأْكُم بأظلافِها
Yani, onun **حَوافر**’iyle.
Ve **الأُظْلُوفةُ**: taşları keskin olan bir yer; o yerin yaratılışı sert olduğunda; çoğulu **أظاليف**’tir.
Ve **ظليف** bir mekân: serttir; içinde çok kum vardır.
Ve **الظِّلْفةُ**: **حِنْوِ القَتَب**’in ve **حِنْوِ الإِكاف**’ın ve bunun benzerlerinin, yanlarından yere bitişik olan tarafıdır.
Ve “onu bu işten **ظَلَفْتُه** **ظَلْفاً**” (derim): bir şeye, kendisine yakışmayan şekilde tamah ettiğinde onu engelledim; (şair) dedi ki:
لقد أظلِفُ النفسَ عن مَطعَمٍ		إذا ما تهـافَـتَ ذِبّـانُـهُ
Ve **الظَّليفُ**: geçiminde hâli kötü olan zelil (kimse).
Ve “onu bedelsiz ve **ظَليفاً** götürdü” (denir): onu bir bedel olmaksızın aldığında; ve (şu beyti) okudu:
أيأكُلُها ابن وَعْلةَ في ظَليفٍ		وبأمَنُ هَيْثَمٌ وابنا سِـنـانِ

**لفظ**:
**اللَّفْظُ**: söz; bir şeyle telaffuz edilen (hiçbir şey) yoktur ki ancak onun üzerine (kaydedilmiş olarak) korunmuş olsun.
Ve **اللَّفْظُ**: ağzında olan bir şeyi atmandır; fiil: **لَفَظَ** **يَلْفِظُ** **لَفْظاً**.
Ve yer **تَلْفِظُ** ölüyü; yani onu atar; deniz **يَلفِظُ** şeyi: onu sahile atar; dünya **لافِظةٌ**’dir: içinde olanı âhirete atar.
Ve meselde: **أسْخَى م لافِظةٍ**; yani horozu (kasteder).
Ve “falanca **لَفَظَ**”: öldü.
Her kuş ki yavrusunu **يَزُقُ** eder, o onun **لافِظُهُ**’dur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الظِلْفُ للبقرة والشاة والظبي. ويقال ظُلوفُ ظُلَّفٌ، أي شدادٌ، وهو توكيد لها. ورميت الصيد فظَلَفْتُهُ، أي أصبت ظِلْفَهُ، فهو مَظْلُوفٌ. ورجلٌ ظَليفٌ، أي سيِّءُ الحالِ. ومكانٌ ظَليفٌ، أي خشنٌ. وشرٌّ ظَليفٌ، أي شديدٌ. والأُظْلوفَةُ: أرضٌ فيها حجارةٌ حِدادٌ، كأنَّ خِلقةَ تلك الأرضِ خِلقةُ جبلٍ. والجمع الأظاليفُ. قال أبو زيد: يقال ذهب فلانٌ بغلامي ظَليفاً، أي بغير ثمن. قال: ويقال: أخذ الشيءَ بظَلَفِهِ وظَليفَتِهِ، إذا أخذه كلَّه ولم يترك منه شيئاً. وحكى أبو عمرو: ذهب دمه ظَلَفاً وظَلْفاً أيضاً، أي هدراً باطلاً. ويقال: ذهب ظَليفاً، أي مجَّاناً، أخذه بغير ثمن. قال الشاعر:
أيأكلُها ابنُ وَعْلَةَ في ظَليفٍويأمَنَ هَيْثَمٌ وابْنا سِـنـانِ
وظَلَفَ نفسه عن الشيء يَظْلِفها ظَلْفاً، أي منعها من أن تفعله أو تأتيه. قال الشاعر:
لقد أظْلِفُ النفسَ عن مَطعمٍإذا ما تَهـافَـتَ ذِبَّـانُـهُ
ويقال أيضاً: ظَلَفْتُ أثري وأَظْلَفْتُهُ، إذا مشيت في الحُزونةِ لئلاّ يتبيَّن أثرُك فيها. قال عوف بن الأحوص:
أَلَمْ أظْلِفْ عن الشُعراءِ نفسيكما ظُلِفَ الوَسيقَةُ بالكُراعِ
يقول: ألم أمنعهم أن يؤثروا فيها. والوَسيقَةُ: الطريدةُ. وقوله: ظُلِفَ، أي اُخِذَ بها في ظَلَفِ الأرض كل لا يُقْتَصَّ أثرها. وظَلِفَتْ نفسي عن كذا تَظْلَفُ ظَلَفاً، أي كَفَّت. وامرأةٌ ظَلِفَةُ النفسِ، أي عزيزةٌ عند نفسها. قال الأموي: أرضٌ ظَلِفَةٌ بيِّنة الظَلَفِ، أي غليظةٌ لا تؤدِّي أثراً. ومنه الظَلَفُ في المعيشة وهي الشِدَّةُ. والظَلِفَةُ: واحدة ظَلِفاتِ الرَحْل والقتبِ، وهنَّ الخشبات الأربع اللواتي يكُنَّ على جنبي البعير يصيب أطرافُها السفلى بالأرض إذا وُضِعت عليها.

##### Türkçe

**الظِلْفُ**: sığır, koyun ve ceylan için (tırnak).

Ve denilir: **ظُلوفُ ظُلَّفٌ**; yani sertlerdir; ve o, onun için bir pekiştirmedir.

Ve avı attım da onu **ظَلَفْتُهُ**; yani onun **ظِلْفَهُ**’ini vurdum; artık o **مَظْلُوفٌ**’dur.

Ve bir adam **ظَليفٌ**; yani hâli kötü.

Ve bir yer **ظَليفٌ**; yani kaba/sert.

Ve bir şer **ظَليفٌ**; yani şiddetli.

Ve **الأُظْلوفَةُ**: içinde keskin taşlar bulunan bir yer; sanki o yerin yaratılışı bir dağın yaratılışıdır.

Ve çoğulu **الأظاليفُ**’tir.

Ebû Zeyd dedi: Denilir: falan, oğlancığımla **ظَليفاً** gitti; yani bedelsiz.

Dedi: Ve denilir: bir şeyi **بظَلَفِهِ** ve **ظَليفَتِهِ** ile aldı; onu bütünüyle aldığı ve ondan hiçbir şey bırakmadığı zaman.

Ebû Amr hikâye etti: Kanı **ظَلَفاً** ve **ظَلْفاً** da gitti; yani boşa, bâtıl olarak.

Ve denilir: **ذهب ظَليفاً**; yani karşılıksız; onu bedelsiz aldı.

Şair dedi:
Onu **ظَليفٍ** içinde İbn **وَعْلَةَ** mı yer de, **هَيْثَمٌ** ve **ابْنا سِـنـانِ** emniyette olur?

Ve kendisini bir şeyden **ظَلَفَ**; onu **يَظْلِفها ظَلْفاً**; yani onu, onu yapmaktan yahut ona gelmekten men etti.

Şair dedi:
Sineği döküldüğü zaman, nefsi bir yiyecekten mutlaka men ederim.

Ve yine denilir: izimi **ظَلَفْتُ** ve onu **أَظْلَفْتُهُ**; engebede yürüdüğün zaman, onda izin belli olmasın diye.

Avf b. el-Ahvas dedi:
Şairlerden nefsimi men etmedim mi; nasıl ki **الوَسيقَةُ** **بالكُراعِ** ile **ظُلِفَ**?

Der ki: Onların onda iz bırakmalarını men etmedim mi.

Ve **الوَسيقَةُ**: kovalanan av.

Ve sözü: **ظُلِفَ**; yani onunla, yerin **ظَلَفِ**’inde tutuldu; (öyle ki) izi takip edilmez.

Ve nefsim şundan **ظَلِفَتْ**; **تَظْلَفُ ظَلَفاً**; yani vazgeçti.

Ve bir kadın **ظَلِفَةُ النفسِ**; yani kendi nezdinde aziz.

El-Ümevî dedi: Bir yer **ظَلِفَةٌ**; **الظَلَفِ**’i açık/seçik; yani kalın/sert, iz vermez.

Ve ondan: geçimde **الظَلَفُ**; ve o, şiddettir.

Ve **الظَلِفَةُ**: **الرَحْل** ve **القتبِ**’in **ظَلِفاتِ**’ından bir tanesi; ve onlar, devenin iki yanında bulunan dört tahta parçasıdır; üzerine konulduğu zaman alt uçları yere değen (tahtalar).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ظ ل ف
ظلف ، لفظ : ( مستعملة ) .
( ظلف ) : قال الليث : الظِّلْفُ : ظِلْفُ البقرة وما أشبهها ممَّا يَجْتَرُّ وهو ظُفْرها .
وقال ابن السكيت : يقال : رِجْلُ الإنسان وقَدمُه وحافرُ الفرس وخُفُّ البَعير والنَّعامةِ وظِلْفُ البقرةِ والشاةِ .
وقال الليث : يُستعارُ الظِّلْفُ للخيل وأنشد قول عمرو بن معديكرب :
وخَيْلٍ تَطأْكم بأَظْلافِها
وأخبرني المنذري عن أبي طالب عن الفراء : قال تقول العرب : وَجَدَتْ الدابةُ ظِلْفَها ، يُضرب مَثَلاً للذي يَجدُ ما يُوافِقه وتكونُ فيه إرادتُه ، من الناس والدوابّ .
قال الفراء : الظَّلَفُ من الأرض تَسْتَحِبُّ الخيلُ العَدْوَ عليها ، وأرض ظَلِفَةٌ لا يَسْتَبِينُ المشيُ عليها من لِينِها .
وأخبرني المنذريُّ عن الطُّوسِي عن الخراز عن ابن الأعرابي ، قال : الظَّلَفُ ما غَلُظَ من الأرض وأنشد لابن الأحْوَص :
أَلَمْ أَظْلِفْ عَن الشُّعراء عِرْضِي
كما ظُلِفَ الوَسِيقَةُ بالكُراعِ
قال : هذا رجلٌ سَلَّ إبلاً فأخذ بها في كُرَاعٍ من الأرض لئلا تَسْتَبِينَ آثارُها فَتُتَّبَع ، قلت : جَعَل الفرَّاءُ الظَّلَفَ ما لان من الأرض ، وجَعَلها ابن الأعرابي ما غَلُظَ من الأرض ، والقول قول ابن الأعرابيّ ، الظَّلَفُ من الأرض ما صَلُب فلم يُؤَدِّ أثراً ، ولا وُعوثَةَ فيها فيشتدُّ على الماشي المشيُ فيها ، ولا رَمْلَ فَتَرْمَضُ فيها النَّعَم ، ولا حجارةَ فتحْفَى فيها ، ولكنها صُلْبَةُ التُّربة لا تُؤَدِّي أثراً .
وروي عن شمر لابن شميل فيما قرأت بخطه : الظَّلِفَةُ الأرض التي لا تَتَبَيَّنُ فيها أثراً ، هي قُفٌّ غليظُ ، وهي الظَّلَفُ .
وقال يزيد بن الحكم يصف جارية :
تشكو إذا ما مَشَتْ بالدِّعْصِ أَخْمَصَها
كأَنَّ ظَهْرَ النَّقا قُفٌّ لَهُ ظَلَفُ
قال : وقال ابن الأعرابي : أَظْلَفَ الرجلُ إذا وَقع في موضعٍ صُلْبٍ ، وأنشد بيتَ عوف بن الأحوص :
أَلم أَظْلِفْ عَنْ الشُّعراء عِرْضِي
قال : وسارقُ الإبل يحْمِلُها على أرض صُلْبة لئلا يُرى أَثَرُها ، والكُرَاعُ من الحرَّة ما استطال .
قال : وقال الفراء : أرض ظَلِفٌ وظَلِفَةٌ إذا كانت لا تُؤَدِّي أثراً ، كأنها تمنع من ذلك .
ومنه يقال : ظَلَفَ الرجلُ نفسَه عما يَشِينُها إذا مَنَعها .
وقال غيره : الأُظْلُوفَة من الأرض القِطْعَةُ الحزْنَةُ الخَشِنَةُ ، وهي الأَظاليفُ ، ومكان ظَلِيفٌ حَزْنٌ خَشِنٌ ، قال : والظَّلْفَاءُ صَفَاةٌ قد استوت من الأرضِ مَمْدودةً ، قال : ويقال : أقامه الله على الظَّلَفَاتِ ، أي على الشِّدَّةِ والضِّيق .
وقال طُفَيْل الغَنَويّ :
هُنالِك يَرْويها ضَعِيفي ولم أُقِمْ
على الظَّلَفَاتِ مُقْفَعِلَّ الأنَامِل
ورُوي عن عمر بن الخطاب أنه قال
لراعي غنمه : عليكَ الظَّلَفَ من الأرض لا تُرَمِّضْها ، قلت : أَمَره بأن يَرْعاها في صَلاباتِ الأرض لئلا تَرْمَضَ فَتَتْلَفُ أظْلافُها ، لأن الشَّاءَ إذا رُعيتْ في الدِّهاسِ وحَمِيتْ الشمسُ عليها أَرْمَضَتْها ، والصَّيَّادُ في الباديةَ يلْبس مِسْمَاتَيْهِ وهما جَوْرَباه في الهاجِرة الحارَّة فَيثيرُ الوحشَ عن كُنُسِها ، فإذا مَشَتْ في الرَّمْضاءِ تساقَطَتْ أظلافُها ، وأخذها المُسْتَمِي ويقال لهم : السُّمَاةُ واحدُهم سَامٍ .
وقال الليث : الظَّلِفَةُ طَرَفُ حِنْو القَتَبِ وحِنوِ الإكافِ ، وأشباه ذلك مما يلي الأرض من جوانبها ، قال : والظَّلِيفُ الذَّليلُ السَّيِّىءُ الحال في معيشته ، وقال : ذهب به مَجَّاناً وظَليفاً إذا أَخَذَه بِغَيْر ثمنٍ ، وأنشد :
أَيَأْكُلُها ابنُ وَعْلَةَ في ظَلِيفٍ
ويَأْمَنُ هَيْثَمٌ وابْنَا سِنانِ
عمرو عن أبيه ، قال : الظِّلْفُ الحاجة ، والظِّلْفُ المتابَعَةُ في المَشي . وغيره ، ويقال : جاءَتْ الإبل على ظِلْفٍ واحد ، قال : والظِّلْفُ الباطلُ ، والظِّلْفُ المُبَاحُ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : ذهب دَمُه ظَلْفاً وظَلَفاً بالظَّاء والطَّاء معناه هَدْراً .
قال : وقال أبو زيد : أخذتُ الشيءَ بظَلِيفتِه إذا لم يَدَعْ منه شيئاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : غَنَمُ فلانٍ على ظِلْفٍ واحد ، وقال مرة : على ظَلَفٍ إذا ولدتْ كُلَّها .
أبو عبيد عن أبي زيد قال : وفي الرَّحْلِ الظّلِفَاتُ ، وهي الخَشَبَاتُ الأربع اللواتي يَكُنَّ على جَنْبَيْ البَعير .
وقال الأصمعي : مِثْلُه .
قال أبو زيد : ويقال لأعلى الظَّلِفَتَيْن مما يَلي العَرَاقِيَ العَضُدَان وأسفلهما الظَّلِفَتَان ، وهما ما سَفَل من الحِنْوَيْنِ الواسط والمُؤْخِرة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : ذَرَّفْتُ على الستين وظَلَّفْتُ ورَمَّدْتُ وطَلَّفْتُ ورَمَّثْتُ ، كل هذا إذا زِدْتَ عليها .
وفي ( النوادر ) : أَظْلَفْتُ فلاناً عن كذا وكذا وظَلَّفْتُه وشَذَّيْتُهُ وأَشْذَيْتُهُ إذا أَبْعَدْتَه عنه .
لفظ : قال الليث : اللفظ أَنْ تَرمِيَ بشيءٍ كان في فيك ، والفعل لَفَظَ يَلْفِظ لَفْظاً ، والأرض تَلْفِظُ الميتَ إذا لم تَقْبَلهْ ، ورَمَتْ به ، والبحرُ يَلْفِظُ الشيء ، يرمي به إلى الساحل ، والدنيا لافِظَةٌ ترمي بمنْ فيها إلى الآخرة ، وكل طائر يَزُنُّ أنثاه ، فهو لافظة ، ومن أمثالهم : أسْخَى من لافِظَةٍ يعنون الدِّيكَ .
أبو عبيد عن أبي زيد يقال : فلانٌ أسْخَى من لافظةٍ ، يقال : أنها الرَّحَى سُمِّيت بذلك لأنها تَلْفِظُ ما تَطْحَنُه ، ويقال : أنها
العَنْزُ ، وَجُودُها أنها تُدْعى للحَلَب وهي تَعْتَلِف فَتُلقِي ما في فِيها وتُقْبل إلى الحالب لتُحْلَبَ وهذا التفسير ليس عن أبي زيد .
قلت : واللَّفْظُ لفظ الكلام . قال الله جلَّ وعزَّ : ( قَعِيدٌ مَّا يَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلاَّ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ ) ( ق : 18 ) ويقال : لَفَظَ فلانٌ عَصْبَه إذا ماتَ ، وعَصْبُه ريقُه الذي عَصَبَ بفيه أي غَرِيَ به فَيَبِسَ .
وقال أبو العباس أحمد بن يحيى : اختلفوا في قولهم : أَسْمَحُ من لافِظةٍ .
فقال المفضل : هو الدِّيك .
وقال غيره : العَنْزُ .
وقال آخرون : هي الرحَى ، ويقال : هو البحر لأنه يقذف كل ما فيه .

##### Türkçe

ظ ل ف
**ظلف** , **لفظ**: (kullanılan).

(**ظلف**): Leys dedi: **الظِّلْفُ**: ineğin ve ona benzeyen, geviş getiren şeylerin **ظِلْفُ**’udur; o, onun tırnağıdır.
İbnü’s-Sikkît dedi: denir ki: insanın ayağı ve tabanı; atın toynağı; devenin ayağının altı; devekuşunun (ayağı); ineğin ve koyunun **ظِلْفُ**’u.
Leys dedi: **الظِّلْفُ** atlar için ödünç alınır; Amr b. Ma‘dîkerib’in sözü olarak şu beyti okuttu:
وخَيْلٍ تَطأْكم بأَظْلافِها
Münzirî bana Ebû Tâlib’den, o da Ferrâ’dan haber verdi: dedi ki: Araplar der: **وَجَدَتْ الدابةُ ظِلْفَها**; insanlardan ve binek hayvanlarından, kendisine uygun olanı bulan ve iradesi onda olan kimse için darb-ı mesel vurulur.
Ferrâ dedi: **الظَّلَفُ** yerden, atların üzerinde koşmayı sevdikleri (yer)dir; ve **أرض ظَلِفَةٌ**: yumuşaklığından dolayı üzerinde yürüyüşün belirgin olmadığı (yer).
Münzirî bana Tûsî’den, o da Harrâz’dan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi: **الظَّلَفُ** yerden kalınlaşmış olan şeydir; ve İbnü’l-Ahvâs’a ait olarak şu beyti okuttu:
أَلَمْ أَظْلِفْ عَن الشُّعراء عِرْضِي
كما ظُلِفَ الوَسِيقَةُ بالكُراعِ
Dedi: Bu, develer çalan bir adamdır; izleri belirginleşip de takip edilmesin diye, onları yerden bir **كُرَاعٍ** içine götürüp aldı. Ben dedim: Ferrâ **الظَّلَفَ**’ı yerden yumuşak olan şey yaptı; İbnü’l-A‘râbî ise onu yerden kalın olan şey yaptı; söz İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür: **الظَّلَفُ** yerden, sert olup iz vermeyen şeydir; onda bir **وُعوثَةَ** yoktur ki yürüyene yürüyüş zorlaşsın; ne de bir kum vardır ki davarlar onda yanıp kavrulsun; ne de taş vardır ki onda tırnaklar aşınıp yaralansın; fakat o, iz vermeyen sert topraktır.
Okuduğum yazısında İbn Şümeyl’den Şemr’den rivayet edildi: **الظَّلِفَةُ** izinin seçilmediği yerdir; o, kalın bir **قُفٌّ**’tur; ve o, **الظَّلَفُ**’tur.
Yezîd b. el-Hakem bir cariyeyi vasfederek dedi:
تشكو إذا ما مَشَتْ بالدِّعْصِ أَخْمَصَها
كأَنَّ ظَهْرَ النَّقا قُفٌّ لَهُ ظَلَفُ
Dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَظْلَفَ** adam, sert bir yere düştüğü zaman; ve Avf b. el-Ahvâs’ın beytini okuttu:
أَلم أَظْلِفْ عَنْ الشُّعراء عِرْضِي
Dedi: Develerin hırsızı, izi görülmesin diye onları sert bir yer üzerine taşır; ve **الكُرَاعُ**: **الحَرَّة**’den uzayıp giden şeydir.
Dedi: Ferrâ dedi: **أرض ظَلِفٌ** ve **ظَلِفَةٌ**: iz vermediği zaman; sanki bundan men eder.
Bundan dolayı denir: **ظَلَفَ الرجلُ نفسَه عما يَشِينُها**; onu men ettiği zaman.
Başkası dedi: **الأُظْلُوفَة** yerden, sert ve pürüzlü parça(dır); onun çoğulu **الأَظاليفُ**’tir; ve **مكان ظَلِيفٌ**: sert, pürüzlü (yer). Dedi: **الظَّلْفَاءُ**: yerden uzatılmış, dümdüz olmuş bir kaya düzlüğüdür. Dedi: denir: **أقامه الله على الظَّلَفَاتِ**; yani şiddet ve darlık üzerinde.
Tufeyl el-Ganevî dedi:
هُنالِك يَرْويها ضَعِيفي ولم أُقِمْ
على الظَّلَفَاتِ مُقْفَعِلَّ الأنَامِل
Ömer b. el-Hattâb’dan rivayet edildi ki, koyunlarının çobanına dedi: **عليكَ الظَّلَفَ من الأرض لا تُرَمِّضْها**. Ben dedim: Ona, tırnakları yanıp ziyan olmasın diye, onları yerin sertliklerinde otlatmasını emretti; çünkü koyun, **الدِّهاس**’ta otlatılıp güneş onun üzerinde kızışınca onu yakar; ve çölde avcı, sıcak öğle vaktinde iki **مِسْمَاتَيْهِ**’ini (ki onlar onun çorabıdır) giyer de vahşiyi inlerinden kaldırır; o, **الرَّمْضاء**’da yürüdüğü zaman tırnakları dökülür; ve onu **المُسْتَمِي** alır; onlara **السُّمَاةُ** denir; onların bir teki **سَامٍ**’dır.
Leys dedi: **الظَّلِفَةُ**: **حِنْو القَتَبِ**’in ve **حِنوِ الإكافِ**’ın ucu ve bunun benzerlerinden, yanlarının yerle bitişik olan şeydir. Dedi: **الظَّلِيفُ**: geçiminde zelil, hâli kötü olan. Dedi: **ذهب به مَجَّاناً وظَليفاً**: onu bedelsiz aldığı zaman. Ve şu beyti okuttu:
أَيَأْكُلُها ابنُ وَعْلَةَ في ظَلِيفٍ
ويَأْمَنُ هَيْثَمٌ وابْنَا سِنانِ
Amr, babasından: dedi: **الظِّلْفُ** ihtiyaçtır; ve **الظِّلْفُ** yürüyüşte peş peşe gitmedir. Ve başkası: denir: **جاءَتْ الإبل على ظِلْفٍ واحد**. Dedi: **الظِّلْفُ** bâtıldır; ve **الظِّلْفُ** mubahtır.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **ذهب دَمُه ظَلْفاً وظَلَفاً** (ظ ve ط ile): manası hederdir.
Dedi: Ebû Zeyd dedi: **أخذتُ الشيءَ بظَلِيفتِه**: ondan hiçbir şey bırakmadığım zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **غَنَمُ فلانٍ على ظِلْفٍ واحد**; ve bir defa dedi: **على ظَلَفٍ**: hepsi doğurduğu zaman.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: dedi: **الرَّحْلِ**’de **الظّلِفَاتُ** vardır; onlar, devenin iki yanında bulunan dört tahta parçadır.
Asma‘î dedi: onun benzeri.
Ebû Zeyd dedi: **الظَّلِفَتَيْن**’in, **العَرَاقِيَ**’ye bitişik olan üst kısmına **العَضُدَان** denir; alt kısmı ise **الظَّلِفَتَان**’dır; onlar, orta ve arka iki **حِنْو**’dan aşağıda olan şeydir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ذَرَّفْتُ** altmışın üzerine; ve **ظَلَّفْتُ** ve **رَمَّدْتُ** ve **طَلَّفْتُ** ve **رَمَّثْتُ**; bunların hepsi, onun üzerine artırdığın zaman.
(**النوادر**)’de: **أَظْلَفْتُ** falanı şundan şundan; ve **ظَلَّفْتُه** ve **شَذَّيْتُهُ** ve **أَشْذَيْتُهُ**: onu ondan uzaklaştırdığın zaman.

**لفظ**: Leys dedi: **اللفظ**: ağzında olan bir şeyi atmandır; fiil **لَفَظَ يَلْفِظ لَفْظاً**’dır. Yer, ölüyü kabul etmediği ve onu attığı zaman **تَلْفِظُ الميتَ**; deniz, şeyi **يَلْفِظُ**: onu sahile atar; dünya **لافِظَةٌ**’dir: içindekini âhirete atar. Ve her kuş ki dişisini **يَزُنُّ**, o **لافِظَة**’dir. Onların darb-ı mesellerindendir: **أسْخَى من لافِظَةٍ**; bununla horozu kastederler.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: denir: falan **أسْخَى من لافظةٍ**. Denir ki: o, değirmendir; bununla adlandırıldı, çünkü öğüttüğünü **تَلْفِظُ**. Ve denir ki: o, keçidir; onun cömertliği, sağım için çağrıldığı hâlde o ot yerken ağzındakini atması, sonra sağıcıya yönelip sağılmasıdır. Bu tefsir Ebû Zeyd’den değildir.
Ben dedim: **اللَّفْظُ** sözün lafzıdır. Allah azze ve celle dedi: (**قَعِيدٌ مَّا يَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلاَّ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ**) (**ق**: 18). Ve denir: falan öldüğü zaman **لَفَظَ فلانٌ عَصْبَه**; onun **عَصْبُه**’u, ağzında bağladığı, yani ona yapışıp da kuruyan tükürüğüdür.
Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: onların **أَسْمَحُ من لافِظةٍ** sözünde ihtilaf ettiler.
Mufaddal dedi: o horozdur.
Başkası dedi: keçidir.
Başkaları dedi: o değirmendir. Ve denir: o denizdir; çünkü içindekinin hepsini fırlatır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الظاء واللام وما يثلثهما)
(ظلع) الظاء واللام والعين أُصَيْلٌ يدلُّ على مَيْل في مَشي([1]). يقال: دابَّةٌ بِهِ ظَلْعٌ، إذا كانَ يَغمِز فيميل([2]). ويقولون: هو ظالع، أي مائلٌ عن الطَّريقِ القويم. قال النابغة:
أتُوعِدُ عبداً لم يخُنْكَ أمانةً  *** وتَتْرُكَ عبداً ظالماً وهو ظالعُ ([3])
(ظلف) الظاء واللام والفاء أصل صحيحٌ يدلُّ على أدنى قوّةٍ وشِدّة. من ذلك ظِلْف البَقرة وغيرِها. ورُبَّما استُعير للفرسِ. قال:
* وَخَيلٍ تَطَأْكُمْ بأظلافها([4]) *
وإذا رميتَ الصَّيْدَ فأصبتَ ظِلفه قلت: قد ظَلَفْتُهُ، وهو مظلوف. والظّلف([5]) والظَّليف: كلُّ مكانٍ خَشِن. وقال الأمويّ: أرضٌ ظَلِفَةٌ: غليظة لا يُرَى أثرُ مَنْ مشَى فيها، بيِّنة الظَّلَف. ومنه أُخذ الظَّلَف في المعيشةِ.
وقول الناس: هو ظَلِفٌ عن كذا، يراد التشدُّد في الورع والكَفُّ، وهو من هذا القياس.
وأمَّا حِنْو القَتَب فسمِّيَ ظَلِفة لقُوَّتِه وشدَّته. ويقال أخذ الجزورَ بظَلَفها وظَلِيفتها، أي كلّها.
(ظلم) الظاء واللام والميم أصلانِ صحيحانِ، أحدهما خلافُ الضِّياء والنور، والآخَر وَضْع الشَّيءِ غيرَ موضعه تعدِّياً.
فالأوَّل الظُّلْمة، والجمع ظلمات. والظَّلام: اسم الظلمة؛ وقد أظْلَمَ المكان إظلاماً. ومن هذا الباب ما حكاه الخليل من قولهم: لقيته أوَّلَ ذِي ظُلْمة([6]). قال: وهو أوَّلُ شيءٍ سَدَّ([7]) بصرَك في الرُّؤْية، لا يشتقُّ منه فِعل. ومن هذا قولهم: لَقيته أدنى ظَلَمٍ ([8])، للقريب. ويقولونه بألفاظٍ أُخَرَ مركبةٍ من الظاء واللام والميم، وأصل ذلك الظُّلمة، كأنَّهم يجعلون الشَّخْصَ ظُلْمَةً في التشبيهِ، وذلك كتسميتهم الشَّخصَ سواداً. فعلى هذا يُحمل الباب، وهو من غريب ما يُحمل عليه كلامُهم.
والأصل الآخَر ظلَمَه يظلِمُه ظُلْماً. والأصل وضعُ الشَّيْءِ [في] غير موضعه؛ ألا تَراهم يقولون: "مَنْ أشْبَهَ [أباه] فما ظَلَمَ"، أي ما وضع الشَّبَه غيرَ موضعه. قال كعب:
أنا ابنُ الذي لم يُخْزِني في حياته *** قديماً ومَنْ يشبهْ أباهُ فما ظلمْ([9])ويقال ظَلَّمت فلاناً: نسبتُه إلى الظُّلم. وظَلَمْتُ فلاناً فاظَّلَم وانظلم([10])، إذا احتملَ الظُّلْم. وأُنشد بيت زُهَير:
هو الجوادُ الذي يُعطيك نائلَهُ *** عَفْواً ويُظْلَمُ أحياناً فَيَظَّلِمُ([11])بالظاء والطاء. والأرض المظلومة: التي لم تُحفَر قطُّ ثمَّ حفرت؛ وذلك التُّرابُ ظَليم. قال:
فأصبح في غَبْراءَ بعد إِشاحةٍ *** على العيشِ مردودٍ عليها ظليمُها([12])وإِذا نُحِرَ البعيرُ من غيرِ عِلَّةٍ فقد ظُلِمَ. ومنه قوله:
عادَ الأَذِلَّةُ في دارٍ وكان بها  *** هُرْتُ الشَّقاشِقِ ظَلاَّمون للجُزُرِ([13])والظُّلاَمة: ما تطلبه من مَظْلِمَتك عند الظَّالم. ويقال: سقانا ظَلِيمَةً طيِّبة. وقد ظَلَمَ وطْبَه، إِذا سَقَى منه قبل أن يروبَ ويُخرِج زُبَده. ويقال لذلك اللَّبن ظليمٌ أيضاً. قال:
وَقائِلةٍ ظلمتُ لكم سِقائي *** وهل يَخْفَى على العَكِدِ الظَّليمُ
والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) في الأصل: "يدل على شيء".
([2]) في الأصل: "فميل".
([3]) ديوان النابغة 55 والمجمل واللسان (ظلع).
([4]) أنشد هذا الشطر في المجمل واللسان (ظلف). وفي كل منهما قبل الإنشاد: "واستعاره عمرو بن معد يكرب للأفراس فقال".
([5]) ضبط في المجمل بالكسر، وفي اللسان والقاموس بفتح الظاء وكسر اللام.
([6]) ويقال أيضاً: "أدنى ذي ظلم"، بالتحريك أيضاً.
([7]) في الأصل: "مد"، صوابه في المجمل واللسان.
([8]) في الأصل: "القريب".
([9]) سبق إنشاده في (شبي). والذي في ديوان كعب 65 طبع دار الكتب:
أنا ابن الذي لم يخزني في حياته *** ولم أخزهِ حتى تغيب في الرجم
أقول شبيهات بما قال عالماً  *** بهن ومن يشبه أباه فما ظلم
 ([10]) في الأصل: "وأظلم". صوابه في اللسان.
([11]) ديوان زهير 152 واللسان (ظلم).
([12]) يعني حفرة القبر يرد عليها ترابها بعد الدفن. والبيت في اللسان (ظلم).
([13]) البيت لابن مقبل في اللسان (دور، ظلم)، ودار: اسم موضع.

ـ

##### Türkçe

(باب **الظاء** واللام وما يثلثهما)
(**ظلع**) **الظاء** ve lam ve ayn, yürüyüşte bir meyle delâlet eden bir asıldır([1]). Denir: “Bir binek hayvanı, onda **ظلع** vardır”; eğri basıp meylettiği zaman([2]). Ve derler: “O **ظالع**’dır”; yani dosdoğru yoldan meyillidir. Nâbiga dedi ki:
“Bir köleyi, sana bir emanete hıyanet etmemişken mi tehdit ediyorsun  *** ve zalim bir köleyi bırakıyorsun; hâlbuki o **ظالع**’dır”([3])

(**ظلف**) **الظاء** ve lam ve fe, en az bir kuvvet ve şiddete delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: ineğin ve başkasının **ظِلْف**’i. Bazen ata da istiâre edilir. Dedi ki:
* “Ve bir at(lar) ki sizi **بأظلافها** ile çiğner”([4]) *
Ve avı attığında da onun **ظِلف**’ine isabet ettirirsen: “Onu **ظَلَفْتُهُ**”; ve o, **مظلوف**tur, dersin. Ve **الظّلف**([5]) ve **الظَّليف**: her kaba yer. Ve Ümevî dedi: “**أرضٌ ظَلِفَةٌ**”: kalın (sert)tir; onda yürüyenin izi görülmez; **الظَّلَف**’i açık-seçiktir. Ve ondan, geçimdeki **الظَّلَف** alınmıştır.
İnsanların sözü: “O, şundan **ظَلِفٌ**’tir”; vera‘da sıkı davranmayı ve el çekmeyi murad eder; ve bu kıyastandır.
Ama **حِنْو القَتَب** ise, kuvveti ve şiddeti sebebiyle **ظَلِفة** diye adlandırıldı. Ve denir: “Deveyi **بظَلَفها** ve **ظَلِيفتها** ile aldı”; yani hepsini.

(**ظلم**) **الظاء** ve lam ve mim, iki sahih asıldır; birisi aydınlığın ve nurun zıddı, diğeri bir şeyi kendi yeri dışında koymaktır; tecavüz ederek.
Birincisi **الظُّلْمة**’dir; çoğulu **ظلمات**. Ve **الظَّلام**: karanlığın adıdır; ve mekân **أظْلَمَ** olur, **إظلاماً**. Ve bu babdandır: Halîl’in onların sözünden hikâye ettiği: “Onunla **أوَّلَ ذِي ظُلْمة**’de karşılaştım”([6]). Dedi: “O, görüşte gözünü kapatan ilk şeydir; ondan fiil türetilmez.” Ve bundan onların sözü: “Onunla **أدنى ظَلَمٍ**’de karşılaştım”([8]); yakına (delâletle). Ve onu, **الظاء** ve lam ve mimden mürekkep başka lafızlarla da söylerler; bunun aslı **الظُّلمة**’dir; sanki teşbihte şahsı bir **ظُلْمَة** kılıyorlar; bu da onların şahsı “siyahlık” diye adlandırmaları gibidir. Şu halde bab buna hamledilir; ve bu, onların sözünün üzerine hamledilen en garip şeydendir.
Diğer asıl: **ظلَمَه يظلِمُه ظُلْماً**. Asıl, şeyi [içinde] kendi yeri dışında koymaktır; görmüyor musun, derler: “**مَنْ أشْبَهَ [أباه] فما ظَلَمَ**”; yani benzerliği kendi yeri dışında koymadı. Ka‘b dedi ki:
“Ben, hayatında beni eskiden utandırmamış olanın oğluyum *** ve kim babasına benzerse, **فما ظلمْ**”([9])
Ve denir: “**ظَلَّمت** falancayı”: onu zulme nisbet ettim. Ve “Falancaya **ظَلَمْتُ** da o **فاظَّلَم** ve **انظلم**”([10]); zulmü yüklendiği zaman. Züheyr’in beyti inşad edildi:
“O, sana ihsanını *** bağış olarak veren cömerttir; bazen **يُظْلَمُ** olur da **فَيَظَّلِمُ**”([11])
**بالظاء والطاء**. Ve **الأرض المظلومة**: hiç kazılmamış iken sonra kazılan (yerdir); o toprak **ظَليم**’dir. Dedi ki:
“Derken, bir **غَبْراء** içinde, bir yüz çevirişten sonra *** geçime dair, üzerine **ظليمُها** geri döndürülmüş (hâlde)”([12])
Ve deve, bir illet olmaksızın boğazlanırsa, **ظُلِمَ** olmuştur. Ve ondan onun sözü:
“Zeliller bir yurda geri döndü; hâlbuki onda  *** **هُرْتُ الشَّقاشِقِ** vardı; **ظَلاَّمون** develer için”([13])
Ve **الظُّلاَمة**: zalimin yanında, **مَظْلِمَتك**’ten talep ettiğin şeydir. Ve denir: “Bize hoş bir **ظَلِيمَةً** içirdi.” Ve “Onun tulumunu **ظَلَمَ**”; ondan, ekşiyip kaymağını çıkarmadan önce içirdiği zaman. Ve o süte de **ظليمٌ** denir. Dedi ki:
“Ve bir söyleyen ki: size içirişimi **ظلمتُ** *** ve **العَكِد** üzerine **الظَّليمُ** gizli mi kalır?”
Ve Allah, doğruyu en iyi bilendir.
---------------------
([1]) Asılda: “Bir şeye delâlet eder”.
([2]) Asılda: “**فميل**”.
([3]) Nâbiga divanı 55 ve el-Mücmel ve el-Lisân (**ظلع**).
([4]) Bu mısra, el-Mücmel ve el-Lisân’da (**ظلف**) inşad edilmiştir. İkisinde de inşaddan önce: “Amr b. Ma‘dîkerib onu atlar için istiâre etti de dedi” (vardır).
([5]) El-Mücmel’de kesre ile ضبط edilmiştir; el-Lisân ve el-Kâmûs’ta **الظاء** fetha ile ve lam kesre ile.
([6]) Ayrıca: “**أدنى ذي ظلم**” de denir; hareke ile de.
([7]) Asılda: “**مد**”; doğrusu el-Mücmel ve el-Lisân’dadır.
([8]) Asılda: “yakın”.
([9]) Daha önce (**شبي**)’de inşad edilmiştir. Ka‘b divanı 65, Dârü’l-Kütüb baskısında olan:
“Ben, hayatında beni utandırmamış olanın oğluyum *** ve onu da utandırmadım; ta ki recmde kayboluncaya dek
Bilerek, onun dediğine benzer sözler söylerim  *** onlarla; ve kim babasına benzerse, **فما ظلم**”
([10]) Asılda: “**وأظلم**”. Doğrusu el-Lisân’dadır.
([11]) Züheyr divanı 152 ve el-Lisân (**ظلم**).
([12]) Yani definden sonra toprağı üzerine geri döndürülen kabir çukuru. Beyit el-Lisân’da (**ظلم**).
([13]) Beyit İbn Mukbil’indir; el-Lisân’da (**دور**، **ظلم**); ve **دار**: bir yer adıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ظ ل ف
ظلف نفسه‏:‏ كفّها عما لا يجمل‏.‏
قال ربيعة بن مقروم‏:‏ وظلفت نفسي عن لئيم المأكل وقد أظلف النفس عن مطمع إذا ما تهافت ذبانه ورجل ظلف النفس وفيه ظلف وطريق ظلف وأرض ظلفة‏:‏ غليظة لا تؤدّي أثراً ووقعوا في ظلف من الأرض‏.‏
وظلفت أثري‏:‏ أخفيته‏.‏
قال عوف بن الأحوص‏:‏ ألم أظلف على الشعراء عرضي كما ظلف الوسيقة بالكراع أي عميت عليهم أثري‏.‏
وأدبرت جنبيه ظلفات القتب وهي قوائمه شبهت بالأظلاف إلا أن البناء قد غير‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ‏"‏ هو يأكله بضرس ويطؤه بظلف ‏"‏‏.‏
وهو في ظلف من العيش وشظف‏.‏
ووجدت الدابة ظلفها‏:‏ ما يظلفها ويكف شهوتها وما وجدت عند فلان ظلفي‏:‏ شهوتي‏.‏
وفلان له الخف والظلف‏:‏ الأنعام‏.‏
وقال عمرو بن معد يكرب‏:‏ وخيل تطأكم بأظلافها أي بحوافرها‏.‏
وجاءت الإبل على ظلف واحد‏:‏ متتابعة‏.‏
وقاموا على ظلفاتهم‏:‏ على أطرافهم‏.‏
ونحن على ظلفات أمر وشفا أمر‏.‏

##### Türkçe

ظ ل ف
**ظلف نفسه**: onu, yakışmayan şeyden alıkoydu.
Rabiʿa b. Mukarrum dedi ki:
Ve ben nefsimi aşağılık yiyecekten alıkoydum; hâlbuki ben nefsi, sinekleri (üzerine) üşüştüğü vakit bir tamah(ın)dan alıkoyarım.
Ve (denir:) **رجل ظلف النفس** ve onda **ظلف** vardır; ve **طريق ظلف** ve **أرض ظلفة**: kalın/sert; bir iz(=eser) ortaya koymaz. Ve yerden bir **ظلف** içine düştüler.

Ve **ظلفت أثري**: onu gizledim.
ʿAvf b. el-Ahvas dedi ki:
Şairlerin üzerine ırzımı gizlemedim mi, tıpkı **الوسيقة**’nin **بالكراع** ile (izini) gizlemesi gibi; yani onlara izimi kör ettim (gizledim).

Ve **ظلفات القتب** onun iki yanını geriye döndürdü; o, onun ayaklarıdır; **الأظلاف**a benzetildi; ancak yapı değiştirilmiştir.

Ve mecazdan: “O, onu bir azı dişiyle yer ve onu bir **ظلف** ile çiğner.”

Ve o, geçimin bir **ظلف**’u ve **شظف** içindedir.

Ve ben binek hayvanının **ظلفها**sını buldum: onu **يظلفها** (alıkoyan) ve şehvetini engelleyen şey; ve falanın yanında benim **ظلفي**mi bulmadım: şehvetimi.

Ve falanın **الخف والظلف**’u vardır: davarlar.

Ve ʿAmr b. Maʿd Yakrib dedi ki:
Ve atlar (vardır ki) sizi **بأظلافها** ile çiğner; yani nallarıyla.

Ve develer bir **ظلف واحد** üzere geldi: ardı ardına.

Ve onlar **على ظلفاتهم** üzere kalktılar: uçları üzerinde.

Ve biz, bir işin **على ظلفات**ı ve bir işin **شفا**sı üzerindeyiz.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الظَّلْف والظِّلف: ظفُرُ كل ما اجترّ، وهو ظِلْف البَقرة والشاة والظبْي وما أَشبهها، والجمع أَظلاف.
ابن السكيت: يقال رِجل الإنسان وقدمه، وحافر الفرس، وخُفّ البعير والنعامة، وظِلْف البقرة والشاة؛ واستعاره الأَخطل في الإنسان فقال: إلى مَلِكٍ أَظْلافه لم تُشَقَّق
قال ابن بري: استعير للإنسان؛ قال عُقْفانُ بن قيس ابن عاصم: سأَمْنَعُها أَو سَوْفَ أَجْعَلُ أَمْرَها
إلى مَلِكٍ، أَظْلافُه لم تُشَقَّق
سَواء عليكم شُؤْمُها وهِجانُها،
وإن كان فيها واضِحُ اللَّوْنِ يَبْرُق
الشُّؤْمُ: السود من الإبل، والهجانُ: بيضها؛ واستعاره عمرو بن معد يكرب للأَفراس فقال:
وخَيْلٍ تَطأْكُمْ بأَظْلافِها
ويقال: ظُلُوف ظُلَّفٌ أَي شِداد، وهو توكيد لها؛ قال العجاج: وإن أَصابَ عَدَواء احْرَوْرَفا
عنها، وَوَلاّها ظُلُوفاً ظُلَّفا
وفي حديث الزكاة: فتَطؤه بأَظْلافِها؛ الظِّلْف للبقر والغنم كالحافر للفرس والبغل والخُفّ للبعير، وقد يطلقُ الظِّلْف على ذات الظِّلف أَنفسها مجازاً. ومنه حديث رُقَيْقة: تتابعت على قريش سِنُو جَدْب أَقْحَلَت الظِّلْف أَي ذات الظِّلف. ورميت الصيد فظَلَفْته أَي أَصبت ظِلْفه، فهو مَظْلوف؛ وظلَف الصيدَ يَظْلِفُه ظَلْفاً. ويقال: أَصاب فلان ظِلفه أَي ما يوافقه ويريده. الفراء: تقول العرب وجدَت الدابةُ ظِلْفَها؛ يُضرب مثلاً للذي يجد ما يوافقه ويكون أَراد به من الناس والدوابّ، قال: وقد يقال ذلك لكل دابة وافقت هَواها. وبَلدٌ من ظِلف الغنم أَي مما يوافقها. وغنم فلان على ظِلْف واحد وظَلَف واحد أَي قد ولَدت كلها. الفراء: الظَّلَفُ من الأَرض الذي تَسْتَحِبّ الخيلُ العَدْوَ فيه. وأَرض ظَلِفةٌ بيّنة الظلَف أَي غليظة لا تؤدّي أَثراً ولا يستبين عليها المَشي من لِينها. ابن الأَعرابي: الظَّلَفُ ما غلُظ من الأَرض واشتدّ؛ وأَنشد لعَوْف بن الأَحْوص:أَلم أَظْلِفْ عن الشُّعَراء عِرْضِي،
كما ظُلِفَ الوَسِيقَةُ بالكُراع؟
قال: هذا رجل سَلَّ إبلاً فأَخَذ بها في كُراع من الأَرض لئلا تَستبين آثارها فتُتَّبع، يقول: أَلم أَمنعهم أَن يؤثّروا فيها؟ والوَسِيقَةُ: الطَّريدة، وقوله ظُلف أَي أُخذ بها في ظَلَف من الأَرض كي لا يُقْتَصَّ أَثرها، وسار والإبلَ يَحملها على أَرض صُلبة لئلا يُرى أَثرها، والكُراع من الحَرَّة: ما استطال. قال أَبو منصور: جعل الفراء الظَّلَفَ ما لان من الأَرض، وجعله ابن الأَعرابي ما غلُظ من الأَرض، والقول قول ابن الأَعرابي: الظلفُ من الأَرض ما صَلُب فلم يُؤدّ أَثراً ولا وُعُوثة فيها، فيشتد على الماشي المشي فيها، ولا رمل فَترْمَض فيها النعم، ولاحجارة فَتَحْتفِي فيها، ولكنها صُلْبة التربة لا تؤدّي أَثراً.
وقال ابن شميل: الظَّلِفة الأَرض التي لا يتبين فيها أَثر، وهي قُفّ غليظ، وهي الظلف؛ وقال يزيد بن الحكَم يصف جارية:
تَشْكو، إذا ما مَشَتْ بالدِّعْصِ، أَخْمَصَها،
كأَنّ ظَهْر النَّقا قُفٌّ لها ظَلَفُ
الفراء: أَرض ظَلِفٌ وظَلِفة إذا كانت لا تؤدي أَثراً كأَنها تمنع من ذلك.
والأَُظْلُوفة من الأَرض: القِطْعة الحَزْنة الخَشِنة، وهي الأَظالِيف. ومكان ظَلِيف: حَزْن خَشن. والظَّلْفاء: صَفاة قد استوت في الأَرض، ممدودة.
وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: مر على راع فقال له: عليك الظَّلف من الأَرض لا تُرَمِّضْها؛ هو، بفتح الظاء واللام، الغليظ الصلب من الأَرض مما لا يبين فيه أَثر، وقيل: اللَّيِّن منها مما لا رمل فيه ولا حجارة، أَمره أَن يرعاها في الأَرض التي هذه صفتها لئلا تَرْمَض بحرِّ الرمل وخُشُونة الحجارة فتتلف أَظلافها، لأَن الشاء إِذا رُعِيَت في الدِّهاس وحَميت الشمس عليه أَرْمَضَتها، والصّياد في البادية يَلبَس مِسْماتَيْه وهما جَوْرَباه في الهاجِرة الحارّة فيُثير الوحْش عن كُنُسها، فإذا مشت في الرّمْضاء تساقطت أَظْلافُها. ابن سيده: الظَّلَفُ والظَّلِفُ من الأَرض الغَليظ الذي لا يؤدي أَثراً. وقد ظَلِفَ ظَلَفاً وظَلَفَ أَثره يَظْلُفُه ويَظْلِفُه ظَلْفاً وأَظْلفه إذا مشى في الحُزونة حتى لا يُرى أَثره فيها، وأَنشد بيت عوف بن الأَحوص. والظَّلَف: الشدّة والغِلَظُ في المَعيشة من ذلك. وفي حديث سعد: كان يُصِيبنا ظَلَفُ العيش بمكة أَي بؤسُه وشدَّته وخُشونته من ظلَف الأَرضِ. وفي حديث مصعب ابن عُمير: لما هاجر أَصابه ظلَف شديد. وأَرض ظَلِفة بيِّنة الظلَف: ناتئة لا تُبين أَثراً. وظلَفهم يَظْلِفُهم ظلْفاً: اتَّبع أَثرهم. ومكان ظَلِيف: خشن فيه رمل كثير. والأُظْلوفة: أَرض صُلْبة حديدة الحجارة على خِلقة الجبل، والجمع أَظالِيف؛ أَنشد ابن بري:
لَمَح الصُّقُورِ عَلَتْ فوق الأَظالِيفِ
(* قوله «لمح الصقور» كذا في الأصل بتقديم اللام وتقدم للمؤلف في مادة ملح ما نصه: ملح الصقور تحت دجن مغين. قال أبو حاتم قلت للاصمعي: أتراه مقلوباً من اللمح؟ قال: لا، انما يقال لمح الكوكب ولا يقال ملح فلو كان مقلوباً لجاز أن يقال ملح.)
وأَظلفَ القومُ: وقعوا في الظلَف أَو الأُظلوفةِ، وهو الموضع الصلب. وشرٌّ ظَلِيف أَي شديد. وظَلَفه عن الأَمر يَظْلِفُه ظَلْفاً: منعه؛ وأَنشد بيت عوف بن الأَحوص:
أَلم أظْلِفْ عن الشُّعَراءِ عِرْضي،
كما ظُلف الوسيقةُ بالكراع؟
وظلَفه ظلْفاً: منعه عما لا خير فيه. وظلَف نفسَه عن الشي: منعها عن هواها، ورجل ظَلِفُ النفْس وظَلِيفُها من ذلك. الجوهري: ظلَف نفسَه عن الشيء يَظلِفُها ظَلفاً أَي منعها من أَن تفعله أَو تأْتيه؛ قال الشاعر: لقد أَظْلِفُ النفْسَ عن مَطْعَمٍ،
إذا ما تهافَتَ ذِبَّانُه
وظَلِفت نفسي عن كذا، بالكسر، تَظْلَف ظلَفاً أَي كَفّت. وفي حديث علي، كرم اللّه وجهه: ظلَف الزُّهْدُ شَهَواتِه أَي كفَّها ومنعها. وامرأَة ظَلِفة النفْس أَي عزيزة عند نفسها. وفي النوادر: أَظْلَفتُ فلاناً عن كذا وكذا وظَلَّفْته وشَذَّيْته وأَشْذَيْتُه إذا أَبْعَدْته عنه؛ وكلُّ ما عَسُر عليك مطلَبُه ظَلِيف. ويقال: أَقامَه اللّه على الظَّلَفات أَي على الشدّة والضِّيق؛ وقال طُفَيل:
هُنالِكَ يَرْويها ضَعِيفي ولم أُقِمْ،
على الظَّلَفات، مُقْفَعِلَّ الأَنامِل
والظَلِيفُ: الذَّليل السيِّء الحال في مَعِيشته، ويقال: ذهَب به مَجّاناً وظَلِيفاً إذا أَخذه بغير ثمن، وقيل: ذهب به ظليفاً أَي باطلاً بغير حق؛ قال الشاعر:
أَيأْكُلُها ابنُ وعْلةَ في ظَلِيفٍ،
ويأْمَنُ هَيْثَمٌ وابْنا سِنانِ؟
أَي يأْكلها بغير ثمن؛ قال ابن بري: ومثله قول الآخر:
فقلتُ: كلُوها في ظَلِيفٍ، فَعَمُّكمْ
هو اليومَ أَوْلى منكمُ بالتَّكَسُّبِ
وذهَب دمُه ظَلْفاً وظَلَفاً وظَلِيفاً، بالظاء والطاء جميعاً، أَي هدَراً لم يُثأَر به. وقيل: كلُّ هَيِّن ظَلَفٌ. وأَخَذ الشيء بظَلِيفته (*
قوله «بظليفته إلخ» كذا في الأصل مضبوطاً، وعبارة القاموس: وأخذه بظليفه وظلفه محركة.) وظَلِفَته أَي بأَصله وجميعه ولم يدع منه شيئاً. والظِّلْفُ: الحاجةُ. والظِّلْف: المُتابَعةُ في الشيء.
الليث: الظَّلِفةُ طرَفُ حِنْوِ القتَب وحِنو الإكاف وأَشباه ذلك مما يلي الأَرض من جَوانبها. ابن سيده: والظَّلِفتان ما سفل من حنْوي الرَّحْل، وهو من حَنْوِ القتَب ما سَفَل عن العضد. قال: وفي الرحل الظّلِفاتُ وهي الخشبات الأَربع اللواتي يكنَّ على جنبي البعير تصيب أَطْرافُها السُّفْلى الأَرض إذا وُضِعت عليها، وفي الواسط ظَلِفَتان، وكذلك في المؤْخِرةِ، وهما ما سفل من الجنْوين لأَن ما علاهما مما يلي العَراقَي هما العضُدان، وأما الخشبات المطوّلة على جنبي البعير فهي الأَحناء وواحدتها ظَلِفةٌ؛ وشاهده:
كأَنَّ مَواقعَ الظَّلِفاتِ منه
مَواقعُ مَضْرَحِيَّاتٍ بِقارِ
يريد أَن مواقع الظَّلِفاتِ من هذا البعير قد ابيضت كمواقع ذَرْقِ النَّسر. وفي حديث بلال: كان يؤذّن على ظَلِفات أَقتاب مُغَرَّزةِ في الجدار، هو من ذلك. أَبو زيد: يقال لأَعلى الظَّلِفتين مما يلي العَراقيَ العضُدان وأَسفلهما الظَّلِفتان. وهما ما سفل من الحِنْوين الواسط والمؤْخِرة. ابن الأَعرابي: ذَرَّفْتُ على الستين وظَلَّفْتُ ورمَّدْتُ (* قوله
«ورمدت» كذا بالأصل ولم نجده بهذا المعنى في مادة رمد. نعم في القاموس في مادة زند وما يزدنك أحد عليه وما يزندك أي ما يزيدك.) وطلَّثْتُ ورمَّثْتُ، كل هذا إذا زدت عليها.

##### Türkçe

**الظَّلْف** ve **الظِّلف**: geviş getiren her şeyin tırnağıdır; o, sığırın ve koyunun **ظِلْف**’idir, ve ceylanın ve ona benzeyenlerin; çoğulu **أَظلاف**’tır.

İbnü’s-Sikkît: insanın bacağı ve ayağı, atın toynağı, devenin ve devekuşunun **خُفّ**’u, sığırın ve koyunun **ظِلْف**’i denir; el-Ahtal bunu insanda ödünç aldı da şöyle dedi:
Bir melike (doğru), onun **أَظْلاف**’ı çatlamamış

İbn Berrî dedi: insana ödünç alınmıştır; ʿUkfân b. Kays b. ʿÂsım dedi:
Onu men edeceğim, yahut işini mutlaka kılacağım
Bir melike (doğru), onun **أَظْلاف**’ı çatlamamış
Onun uğursuzu da, beyazı da size eşittir,
Her ne kadar içinde parlayan açık renkli bulunsa da

**الشُّؤْمُ**: develerin siyahlarıdır; **الهجانُ**: onların beyazlarıdır; Amr b. Maʿdîkerib bunu atlar için ödünç aldı da şöyle dedi:
Ve (öyle) atlar ki sizi **أَظْلاف**’larıyla çiğner

Ve denir: **ظُلُوف ظُلَّفٌ** yani şiddetli(ler); bu, onun için bir pekiştirmedir; el-ʿAccâc dedi:
Ve eğer bir koşucu (dişi) ondan sapıp uzaklaşırsa,
Onu **ظُلُوفاً ظُلَّفا** olarak ona döndürür

Zekât hadîsinde: “Onu **بأَظْلافِها** çiğner”; **الظِّلْف** sığır ve koyun içindir; at ve katır için **الحافر** gibi, deve için **الخُفّ** gibi; ve bazen **الظِّلْف** mecazen bizzat **ذات الظِّلف**’in kendisine de ıtlak olunur. Bundan, Ruqayqa hadîsi: Kureyş üzerine, **الظِّلْف**’i kuraklaştıran kıtlık yılları ardı ardına geldi; yani **ذات الظِّلف**. Ve avı attım da onu **ظَلَفْته**; yani onun **ظِلْف**’ini vurdum; o da **مَظْلوف**tur; ve avı **ظلَف** eder, onu **يَظْلِفُه ظَلْفاً**. Ve denir: falan kimse **ظِلفه**’ini vurdu; yani ona uygun olanı ve istediğini (buldu). el-Ferrâ: Araplar “binit **ظِلْفَها**’yı buldu” der; kendisine uygun olanı bulan kimse için mesel vurulur; ve insanlardan ve binitlerden onunla murad edilen olur, dedi; dedi ki: bu, hevasına uygun düşen her binit için de söylenebilir. Ve koyunun **ظِلف**’inden bir belde; yani ona uygun olan şeylerden. Ve falanın koyunları tek bir **ظِلْف** ve tek bir **ظَلَف** üzeredir; yani hepsi doğurmuştur. el-Ferrâ: **الظَّلَفُ** yerden, atların içinde koşmayı sevdikleri şeydir. Ve **أَرض ظَلِفةٌ** açıkça **الظلَف**’i belli; yani kalın (sert), iz vermez ve yumuşaklığından dolayı üzerinde yürüyüş belirgin olmaz. İbnü’l-Aʿrâbî: **الظَّلَفُ** yerden kalınlaşan ve sertleşen şeydir; ve ʿAvf b. el-Aḥwaṣ’tan şu beyti okudu:
Şairlerden ırzımı uzak tutmadım mı,
Nasıl ki **الوَسِيقَةُ** **بالكُراع** ile **ظُلِفَ** (uzak tutuldu)?

Dedi: bu, develer çalan bir adamdır; izleri belirgin olmasın da takip edilmesin diye onlarla yerin bir **كُراع**’ına girdi; diyor ki: onların onda iz bırakmalarını men etmedim mi? **الوَسِيقَةُ**: kovalanan (av/kaçan). Ve “**ظُلف**” sözü: yani izi izlenmesin diye yerin bir **ظَلَف**’ında onunla (develerle) gidildi; ve yürüdü, develeri izleri görülmesin diye sert bir yere sürüyordu; ve **الكُراع** (harra’dan): uzayıp giden kısım. Ebû Mansûr dedi: el-Ferrâ **الظَّلَف**’i yerin yumuşayanı kıldı; İbnü’l-Aʿrâbî ise yerin kalınlaşanı kıldı; söz, İbnü’l-Aʿrâbî’nin sözüdür: yerden **الظلفُ**, sertleşip iz vermeyen ve onda gevşeklik bulunmayan şeydir; böylece yürüyene yürümek onda zorlaşır; ne kum vardır ki davarlar onda yanıp kavrulsun, ne de taş vardır ki onda çıplak ayaklı kalsın; fakat o, iz vermeyen sert topraktır.

İbn Şümeyl dedi: **الظَّلِفة** iz belirgin olmayan yerdir; o, kalın bir **قُفّ**tur; o da **الظلف**’tir; Yezîd b. el-Ḥakam bir cariyeyi vasfederek dedi:
Kum tepesinde yürüdüğünde, tabanının içini şikâyet eder,
Sanki kum sırtı onun için **قُفٌّ**dur, onun **ظَلَفُ**u vardır

el-Ferrâ: iz vermiyorsa **أَرض ظَلِفٌ** ve **ظَلِفة** (denir); sanki bundan men eder gibi.

Ve yerden **الأَُظْلُوفة**: sert, pürüzlü parça; çoğulu **الأَظالِيف**’tir. Ve **مكان ظَلِيف**: pürüzlü sert yer. Ve **الظَّلْفاء**: yerde dümdüz olmuş, uzanmış bir kaya düzlüğü.

Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: bir çobanın yanından geçti de ona dedi ki: yerin **الظَّلف**’i üzerine (git); onu kızdırma; o, ظاء ve لام’ın fethiyle, iz belli olmayan yerden kalın sert olandır; ve denildi ki: ondan kum ve taş bulunmayan yumuşak olanıdır; ona, bu sıfatı taşıyan yerde otlatmasını emretti ki kumun sıcağı ve taşın pürüzlülüğüyle yanıp kavrulmasın da **أَظلاف**’ı telef olmasın; çünkü koyun **الدِّهاس**’ta otlatılır da güneş onun üzerine kızarsa onu **أَرْمَضَ** eder; ve çöldeki avcı, sıcak öğle vaktinde, ikisi de çorabı olan **مِسْماتَيْه**’ini giyer de vahşi hayvanı inlerinden kaldırır; o da **الرّمْضاء**’da yürüdüğünde **أَظْلاف**’ı dökülür. İbn Sîde: yerden **الظَّلَفُ** ve **الظَّلِفُ**, iz vermeyen kalın olandır. Ve **ظَلِفَ ظَلَفاً**; ve onun izini **ظَلَفَ** eder, onu **يَظْلُفُه** ve **يَظْلِفُه ظَلْفاً**; ve **أَظْلفه**: pürüzlü yerde yürüdü de onda izi görülmez oldu; ve ʿAvf b. el-Aḥwaṣ’ın beytini okudu. Ve **الظَّلَف**: bundan (hareketle) geçimde şiddet ve kalınlıktır. Saʿd hadîsinde: Mekke’de bize **ظَلَفُ العيش** isabet ederdi; yani onun yoksulluğu, şiddeti ve pürüzlülüğü; yerin **ظلَف**’inden. Muṣʿab b. ʿUmeyr hadîsinde: hicret edince ona şiddetli **ظلَف** isabet etti. Ve **أَرض ظَلِفة** açıkça **الظلَف**’i belli: kabarık, iz belli etmez. Ve onların **ظلَفهم يَظْلِفُهم ظلْفاً**’ı: onların izini takip etti. Ve **مكان ظَلِيف**: pürüzlü, içinde çok kum olan. Ve **الأُظْلوفة**: dağ yaratılışı üzere, taşları keskin, sert bir yer; çoğulu **أَظالِيف**; İbn Berrî okudu:
Şahinlerin parıltısı **الأَظالِيف**’in üstünde yükseldi

(* “**لمح الصقور**” sözü: asılda böyle, لام’ın öne alınmasıyla; müellife **ملح** maddesinde şu metin geçti: “**ملح الصقور** تحت دجن مغين.” Ebû Hâtim dedi: el-Asmaʿî’ye dedim ki: bunun **اللمح**’tan kalb edilmiş olduğunu mu görüyorsun? Dedi: hayır; ancak “**لمح الكوكب**” denir, “**ملح**” denmez; eğer kalb edilmiş olsaydı “**ملح**” denmesi caiz olurdu.)

Ve **أَظلفَ القومُ**: **الظلَف**’e yahut **الأُظلوفةِ**’ye düştüler; o, sert yer demektir. Ve **شرٌّ ظَلِيف**: yani şiddetli. Ve onu işten **ظَلَفه** eder, onu **يَظْلِفُه ظَلْفاً**: men etti; ve ʿAvf b. el-Aḥwaṣ’ın beytini okudu:
Şairlerden ırzımı uzak tutmadım mı,
Nasıl ki **الوسيقةُ** **بالكراع** ile **ظُلف** (uzak tutuldu)?

Ve onu **ظلَفه ظلْفاً**: onu hayır olmayan şeyden men etti. Ve nefsini şeyden **ظلَف** etti: onu hevasından men etti; ve adam **ظَلِفُ النفْس** ve **ظَلِيفُها**dır, bundan. el-Cevherî: nefsini şeyden **ظلَف** eder, onu **يَظلِفُها ظَلفاً**; yani onu yapmaktan yahut ona gelmekten men etti; şair dedi:
Nefsi bir yiyecekten mutlaka uzak tutarım,
Onun sinekleri üşüştüğünde

Ve “nefsim şundan **ظَلِفت**”, kesre ile; **تَظْلَف ظلَفاً**: yani vazgeçti. Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: **ظلَف الزُّهْدُ شَهَواتِه**; yani onları kesti ve men etti. Ve kadın **ظَلِفة النفْس**: yani kendi nezdinde aziz. **النوادر**’de: falanı şundan şundan **أَظْلَفتُ** ve onu **ظَلَّفْته** ve onu **شَذَّيْته** ve onu **أَشْذَيْتُه**: ondan uzaklaştırdığımda; ve sana talebi zor gelen her şey **ظَلِيف**tir. Ve denir: Allah onu **على الظَّلَفات** üzere ikame etti; yani şiddet ve darlık üzere; Ṭufeyl dedi:
Orada zayıfım onu sular, ben ise ikame etmedim,
**على الظَّلَفات** üzere, parmakları büzülmüş olarak

Ve **الظَلِيفُ**: geçiminde hâli kötü zelil; ve “onu **مَجّاناً** ve **ظَلِيفاً** götürdü” denir, onu bedelsiz aldığında; ve denildi ki: “onu **ظليفاً** götürdü” yani bâtıl olarak, hak olmaksızın; şair dedi:
Onu İbn Vuʿle **في ظَلِيفٍ** mi yer,
Heysem ve Sinân’ın iki oğlu emniyette mi?

Yani bedelsiz yer; İbn Berrî dedi: bunun benzeri, başkasının sözü:
Dedim ki: onu **في ظَلِيفٍ** yiyin; çünkü amcanız
Bugün kazanmaya sizden daha lâyıktır

Ve kanı **ظَلْفاً** ve **ظَلَفاً** ve **ظَلِيفاً** gitti; ظاء ve طاء ile ikisi birden; yani heder oldu, onunla öç alınmadı. Ve denildi ki: her kolay şey **ظَلَفٌ**tur. Ve şeyi **بظَلِيفته** aldı
(* “**بظليفته** …” sözü: asılda böyle harekelenmiş; **القاموس**’un ibaresi: “Ve onu **بظليفه** ve **ظلفه** (harekeli) aldı.”) ve **ظَلِفَته**: yani aslıyla ve tamamıyla, ondan hiçbir şey bırakmadı.

Ve **الظِّلْفُ**: ihtiyaçtır. Ve **الظِّلْف**: bir şeyde ardı ardına gelmedir.

el-Leys: **الظَّلِفةُ**, **حِنْوِ القتَب**’ın ucu ve **حِنو الإكاف** ve bunun benzerlerinden, yanlarının yer tarafına bakan kısmıdır. İbn Sîde: ve **الظَّلِفتان**, **الرَّحْل**’ın iki **حَنْو**’sundan aşağıda olan şeydir; o, **حَنْوِ القتَب**’tan, **العضد**’dan aşağıda olandır. Dedi: ve **الرَّحْل**’da **الظّلِفاتُ** vardır; onlar, devenin iki yanında bulunan dört tahta parçasıdır; üzerine konulduğunda onların alt uçları yere değer; ve **الواسط**’ta iki **ظَلِفَة** vardır; aynı şekilde **المؤْخِرةِ**’de de; ve onlar, iki **جنْو**’dan aşağıda olandır; çünkü onların üstünde, iki **عَراقَي** tarafına bakan kısım **العضُدان**’dır; devenin iki yanında uzatılmış tahta parçaları ise **الأَحناء**’dır; onun bir tanesi **ظَلِفةٌ**dur; ve şahidi:
Sanki ondan **الظَّلِفاتِ**’ın yerleri,
**مَضْرَحِيَّاتٍ**’ın **بِقارِ**daki yerleri gibidir

İster: bu devenin **الظَّلِفاتِ**’ının yerleri, akbabanın pisliğinin yerleri gibi beyazlamıştır. Bilâl hadîsinde: duvara saplanmış eyerlerin **ظَلِفات**’ı üzerinde ezan okurdu; bu, ondandır. Ebû Zeyd: iki **الظَّلِفة**’nin, iki **عَراقيَ** tarafına bakan üst kısmına **العضُدان** denir; onların altına ise **الظَّلِفتان**. Ve onlar, **الواسط** ve **المؤْخِرة**’nin iki **حِنْو**’sundan aşağıda olandır. İbnü’l-Aʿrâbî: altmışın üzerine **ذَرَّفْتُ** ve **ظَلَّفْتُ** ve **رمَّدْتُ**
(* “**ورمدت**” sözü: asılda böyle; **رمد** maddesinde bu mânayla bulmadık. Evet, **القاموس**’ta **زند** maddesinde: “Ve kimse onu sana **يزدنك** etmez; yani sana artırmaz.”) ve **طلَّثْتُ** ve **رمَّثْتُ**; bütün bunlar, onun üzerine artırdığında (söylenir).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ظ ل ف * * الظِّلْفُ * للبقرة والشاة والظبي كالحافر لغيرها واستُعير للفرس

##### Türkçe

* ظ ل ف * * **الظِّلْفُ** * sığır, koyun ve ceylan için, başkaları için olan tırnak gibi; ve at için ödünç alınmıştır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الظلف: الباطل عن أبي عمرو، ويروى بالطاء أيضا، كما تقدم، وسيأتي أيضا. والظلف: المباح الهدر. والظلف بالكسر: ظفر كل ما اجتر، وهو للبقرة والشاة والظبي وشبهها بمنزلة القدم لنا، ج: ظلوف وأظلاف وقال ابن السكيت: يقال: رجل الإنسان، وقدمه، وحافر الفرس، وخف البعير والنعامة، وظلف البقرة والشاة، واستعاره الأخطل للإنسان فقال:
  إلى ملك أظلافه لم تشقق قال ابن بري: هو لعقفان بن قيس ابن عاصم، وصدره:
  سأمنعها أو سوف أجعل أمرها                      إلـى مـلـك ... الـــخ وقال الليث، والأزهري، وابن فارس: إلا أن عمرو بن معدي كرب رضي الله عنه استعارها للخيل، فقال:
  وخيلي تطأكم بأظلافها ونقال الليث: أراد الحوافر، واضطر إلى القافية، واعتمد على الأظلاف لأنها في القوائم. والظلف: الحاجة يقال: ما وجدت عنده ظلفي: أي حاجتي. والظلف: المتابعة في المشي وغيره وفي اللسان: المتابعة في الشيء وفي الأساس: جاءت الإبل على ظلف واحد، أي متتابعة. وبالضم، وبضمتين: جمع ظليف. وظلوف ظلف، كركع: أي شداد وهو توكيد لها، نقله الجوهري قال العجاج:
  وإن أصاب عدواء احرورفا
  عنها وولاها ظلوفا ظلفـا

  ويقال: وجد ظلفه: أي مراده وما يهواه ويوافقه. وقال الفراء: العرب تقول: وجدت الشاة ظلفها: أي وجدت مرعى موافقا، فلا تبرح منه يضرب مثلا للذي يجد ما يوافقه ويكون أراد به من الناس والدواب، قال: وقد يقال ذلك لكل دابة وافقت هواها. وفي الأساس: وجدت الدابة ظلفها: ما يظلفها ويكف شهوتها. وأرض ظلفة، كفرحة بينة الظلف، نقله الجوهري عن الأموي وزاد غيره: مثل سهلة، ويحرك، وقد ظلفت، كفرح ظلفا: غليظة لا تؤدي أثرا ولا يستبين عليها المشي من لينها فتتبع. وقال ابن شميل: الظلفة: الأرض التي لا يتبين فيها أثر، وهي قف غليظ، وهي الظلف، وقال يزيد بن الحكم يصف جارية:
  تشكو إذا ما مشت بالدعص أخمصها                      كأن ظهر النقا قف لهـا ظـلـف وقال الفراء: أرض ظلف وظلفة: إذا كانت لا تؤدي أثرا، كأنها تمنع من ذلك، وقال ابن الأعرابي: الظلف: ما غلظ من الأرض واشتد، قال الأزهري: جعل الفراء الظلف: ما لان من الأرض، وجعله ابن الأعرابي: ما غلظ من الأرض، والقول قول ابن الأعرابي: الظلف من الأرض: ما صلب فلم يؤد أثرا، ولا وعوثة فيها، فيشتد على الماشي المشي فيها، ولا رمل فترمض النعم فيها، ولا حجارة فتحتفي فيها، ولكنها صلبة التربة لا تؤدي أثرا، وفي حديث عمر رضي الله عنه أنه مر على راع فقال: عليك الظلف من الأرض لا ترمضها. أمره أن يرعاها في الأرض التي هذه صفتها؛ لئلا ترمض بحر الرمل، وخشونة الحجارة، فتتلف أظلافها، لأن الشاء إذا رعيت في الدهاس، وحميت الشمس عليها أرمضتها. والظلف أيضا: شدة العيش من ذلك، هكذا مضبوط عندنا بالكسر، والصواب بالتحريك، ومن ذلك حديث سعد بن أبي وقاص: كان يصيبنا ظلف العيش بمكة: أي بؤسه وشدته وخشونته. والظلفة، كفرحة: طرف حنو القتب والإكاف وأشباه ذلك مما يلي الأرض من جوانبها، والجمع: ظلف وظلفات. وهن أي الظلفت: الخشبات الأربع اللواتي يكن على جنبي البعير، تصيب أطرافها السفلى الأرض إذا وضعت عليها، وفي الواسط ظلفتان، وكذا في المؤخرة، وهما ما سفل من الحنوين لأن ما علاهما مما يلي العراقي هما العضدان، وأما الخشبات المطولة على جنب البعير فهي الأحناء، وشاهده:
  كأن مواقع الظلفات منه                      مواقع مضرحيات بقار يريد أن مواقع الظلفات من هذا البعير قد ابيضت، كموقع ذرق النسر، وفي حديث بلال: كان يؤذن على ظلفات أقتاب مغرزة في الجدار وهو من ذلك. وقال أبو زيد: يقال لأعلى الظلفتين مما يلي العراقي: العضدان، وأسفلهما: الظلفتان، وهما: ما سفل من الحنوين الواسط والمؤخرة، وشاهد الظلف قول حميد الأرقط:
  وعض منها الظلـف الـدئيا
  عض الثقاف الخرص الخطيا والظليف، كأمير: السيئ الحال نقله الجوهري.
 والذليل في معيشته. والظليف من الأماكن: الخشن نقله الجوهري، زاد غيره: فيه رمل كثير. والظليف من الأمور: الشديد الصعب يقال: شر ظليف: أي شديد، نقله الجوهري. والظليف: الشدة وكل ما عسر عليك مطلبه: ظليف.

  قال ابن دريد: والظليف من الرقبة: أصلها ومنه قولهم: أخذ بظليف رقبته: أي بأصلها. ورجل ظليف النفس، وظلفها ككتف: أي نزهها وهو من قولهم: ظلفه عن كذا ظلفا: إذا منعه. وذهب به ونص أبي زيد في النوادر: ذهب فلان بغلامي ظليفا: أي بغير ثمن مجانا قال قيس بن مسعود:
  أيأكلها ابن وعلة في ظليف                      ويأمن هيثم وابنا سـنـان قال ابن بري: ومثله قول الآخر:
  فقلت كلوها في ظليف فعمكم                      هو اليوم أولى منكم بالتكسب ويقال: أخذه بظليفه، وظلفه، محركة: أي أخذه كله ولم يترك منه شيئا كما في العباب، وهو قول أبي زيد، والذي في اللسان: أخذ الشيء بظليفته وظلفته: أي بأصله وجميعه، ولم يدع منه شيئا. وقال أبو عمرو: ذهب دمه ظلفا بالفتح ويحرك: أي باطلا هدرا لم يثأر به، قال: وسمعته بالطاء والظاء. والأظلوفة، بالضم: أرض صلبة فيها حجارة حداد، كأن خلقتها خلقة الجبل ولو قال على خلقة الجبل كان أخصر ج: أظاليف وأنشد ابن بري:
  لمح الصقور علت فوق الأظاليف وأظلف الرجل: وقع فيها، أي: الأظلوفة، أو في الظلف. وظلف نفسه عنه يظلفها ظلفا: منعها من أن تفعله، أو تأتيه قال الشاعر:
  لقد أظلف النفس عن مطعم                      إذا ما تهـافـت ذبـانـه أو ظلفها عنه: إذا كفها عنه. وظلف أثره يظله بالضم ويظلفه بالكسر، ظلفا فيهما: أخفاه لئلا يتبع، أو مشى في الحزونة كيلا يرى أثره فيها، قال عوف بن الأحوص:
  ألم أظلف عن الشعراء عرضي                      كما ظلف الوسيقة بالـكـراع قال ابن الأعرابي: هذا رجل سل إبلا، فأخذ بها في كراع من الأرض، لئلا تستبين آثارها فيتبع، يقول: ألم أمنعهم أن يؤثروا فيها، والوسيقة: الطريدة كظالفه هكذا في سائر النسخ، وهو غلط، صوابه: كأظلفه، كما هو نص الصحاح واللسان. وظلف القوم يظلفهم ظلفا: اتبع أثرهم كما في اللسان.
 وظلف الشاة ظلفا: أصاب ظلفها يقال: رميت الصيد فظلفته، أي: أصبت ظلفه، فهو مظلوف، نقله الجوهري عن يعقوب. والظلفاء: صفاة قد استوت في الأرض، ممددة، نقله الصاغاني. والظلفة بالفتح وتكسر لامها: سمة للإبل نقله الصاغاني. والظليف كزبير: ع قال عبيد بن أيوب العنبري.

  ألا ليت شعري هل تغير بعـدنـا                      عن العهد قارات الظليف الفوارد ومكان ظلف، محركة، وككتف وعلى الأخير اقتصر ابن عباد: مرتفع عن الماء والطين. وقال ابن الأعرابي: ظلف على كذا تظليفا: زاد عليه، وكذلك ذرف، وطلف، وطلث، ورمث.
 ومما يستدرك عليه: قد يطلق الظلف على ذات الظلف نفسها مجازا، ومنه حديث رقيقة تتابعت على قريش سنو جدب أقحلت الظلف. ويقال: بلد من ظلف الغنم: أي مما يوافقها. وغنم فلان على ظلف واحد، بالكسر، وظلف واحد، محركة: أي قد ولدت كلها. وظلفت نفسه عن كذا، كفرح: كفت. وامرأة ظلفة النفس: أي عزيزة عند نفسها. وفي النوادر: أظلفت فلانا عن كذا، وظلفته: إذا أبعدته عنه. ويقال: أقامه الله على الظلفات، محركة: أي على الشدة والضيق، وقال طفيل:
  هنالك يرويها ضعيفي ولم أقم                      على الظلفات مقفعل الأنامل

  والظلف، محركة: كل هين. وظليفة الشيء، كسفينة: أصله وجميعه. والظلف بالكسر: الشهوة ويقال: هو يأكله بضرس، ويطؤه بظلف. وقاموا على ظلفاتهم: على أطرافهم. ونحن على ظلفات أمر، وشفا أمر، وهو مجاز.

##### Türkçe

**الظلف**: Ebû ʿAmr’a göre bâtıl; ve **الطاء** ile de rivayet olunur, daha önce geçtiği gibi, yine gelecektir. Ve **الظلف**: mubah, heder. Ve **الظلف** (kesre ile): geviş getiren her şeyin tırnağıdır; o, inek, koyun, ceylan ve benzerleri içindir; bize göre ayak mesabesindedir; çoğulu: **ظلوف** ve **أظلاف**. İbnü’s-Sikkît dedi: “İnsanın ayağına **رجل** denir, ve **قدم**’i; atın **حافر**’i; devenin ve devekuşunun **خف**’i; ineğin ve koyunun **ظلف**’i.” el-Aḫṭal onu insan için ödünç aldı da şöyle dedi:
  “Bir melike (doğru) — onun **أظلاف**’ı yarılmamış —”
İbn Berrî dedi: O, ʿAḳfân b. Ḳays b. ʿÂṣım’ındır; ve onun صدر’ü:
  “Onu men edeceğim, yahut işini mutlaka kılacağım                      bir melike … إلـى مـلـك ... الـــخ”
el-Leys, el-Ezherî ve İbn Fâris dedi: Ancak ʿAmr b. Maʿdî Kerib (Allah ondan razı olsun) onu atlar için ödünç aldı; şöyle dedi:
  “Ve atlarım sizi **أظلاف**’larıyla çiğner”
el-Leys nakletti: **الحوافر**’i kastetti; kafiyeye mecbur kaldı; ve **أظلاف**’a dayandı; çünkü onlar ayaklarda (قوائم)dır. Ve **الظلف**: ihtiyaç; denir ki: “Onun yanında **ظلفي** bulmadım”: yani ihtiyacımı. Ve **الظلف**: yürüyüşte ve başkasında ardı ardına gelme. Ve **اللسان**’da: şeyde ardı ardına gelme. Ve **الأساس**’ta: “Develer tek bir **ظلف** üzere geldi”: yani peş peşe. Ve (zammetle), ve iki zamme ile: **ظليف**’in çoğuludur. Ve **ظلوف ظلف** (كركع gibi): yani şiddetliler; ve o, onun için bir te’kîddir; el-Cevherî onu nakletti. el-ʿAccâc dedi:
  “Ve eğer bir düşmanlık (عدواء) isabet ederse, kıvrılıp kızarır;
  ondan yüz çevirir ve ona **ظلوفا ظلفـا** (olarak) yönelir”

  Ve denir ki: “**ظلفه**’ini buldu”: yani muradını ve heves ettiği ve kendisine uygun olanı. el-Ferrâ dedi: Araplar der ki: “Koyun **ظلفها**’sını buldu”: yani uygun bir otlak buldu; ondan ayrılmaz; kendisine uygun olanı bulan kimseye misal vurulur; ve bununla insanlardan ve bineklerden olanı kastetmiş olur, dedi. Dedi: Bu, hevasına uygun düşen her binek için de söylenebilir. Ve **الأساس**’ta: “Binek **ظلفها**’sını buldu”: onu **يظلفها** eden ve şehvetini kesen şey. Ve **أرض ظلفة** (كفرحة gibi), açıkça **الظلف** sahibi; el-Cevherî onu el-Emevî’den nakletti; başkası artırdı: “مثل سهلة”; ve harekelenir; ve “**ظلفت**” (كفرح gibi) **ظلفا**: kalın; iz vermez; ve yumuşaklığından dolayı üzerinde yürüyüş belirgin olmaz da (iz) takip edilir. İbn Şümeyl dedi: **الظلفة**: içinde iz belirgin olmayan arazidir; o, kalın bir **قف**’tur; ve o, **الظلف**’tur. Yezîd b. el-Ḥakam bir cariyeyi vasfederek dedi:
  “Kum tepeciğinde yürüdüğünde ayağının içini şikâyet eder                      sanki kum sırtı onun için **ظـلـف**’i olan bir **قف**”
el-Ferrâ dedi: **أرض ظلف** ve **ظلفة**: iz vermediği zaman; sanki bundan men eder. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الظلف**: yerden kalınlaşan ve sertleşen şeydir. el-Ezherî dedi: el-Ferrâ **الظلف**’ı yerden yumuşayan şey kıldı; İbnü’l-Aʿrâbî onu yerden kalınlaşan şey kıldı; söz, İbnü’l-Aʿrâbî’nin sözüdür: yerden **الظلف**: sertleşip iz vermeyen şeydir; onda gevşeklik yoktur ki yürüyene yürüyüş zor gelsin; ve kum yoktur ki davarlar onda yanıp kızarsın; ve taş yoktur ki onda ayakları yaralansın; fakat o, sert topraklıdır, iz vermez. ʿUmar (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: bir çobanın yanından geçti de dedi: “Yerin **الظلف**’ına (yapış); onu kızartma.” Ona, bu sıfatı taşıyan arazide otlatmasını emretti; kumun hararetinden ve taşların pürüzlülüğünden dolayı kızarmasın da **أظلاف**’ı telef olmasın diye; çünkü koyun **الدهاس**’ta otlatılır da güneş onun üzerine kızarsa onu kızartır. Ve **الظلف** ayrıca: bundan dolayı geçimin şiddetidir; bizde kesre ile ضبط edilmiştir; doğrusu hareke ile (olandır). Bundan: Saʿd b. Ebî Vaḳḳâṣ hadîsi: “Mekke’de bize **ظلف العيش** isabet ederdi”: yani onun yoksulluğu, şiddeti ve kabalığı. Ve **الظلفة** (كفرحة gibi): **حنو القتب**’in ve **الإكاف**’ın ve benzeri şeylerin, yanlarından yere bitişik olan tarafının ucu; çoğulu: **ظلف** ve **ظلفات**. Ve onlar — yani **الظلفت** — devenin iki yanında bulunan dört tahta parçasıdır; alt uçları, üzerine konulduğunda yere isabet eder. **الواسط**’ta iki **ظلفتان** vardır; ve aynı şekilde arka tarafta da; ve onlar, iki **حنو**’dan aşağıda olan şeydir; çünkü onların üstünde olan, **العراقي**’ye bitişik olan kısım **العضدان**’dır. Devenin yanında uzatılmış tahta parçaları ise **الأحناء**’dır. Bunun şahidi:
  “Sanki onun **الظلفات**’ının yerleri                      sığırın **مضرحيات**’ının yerleri”
Şunu kasteder: bu devenin **الظلفات**’ının yerleri beyazlamıştır; akbaba pisliğinin yeri gibi. Bilâl hadîsinde: “Duvara saplanmış **أقتاب**’ın **ظلفات**’ı üzerinde ezan okurdu”; ve o, bundandır. Ebû Zeyd dedi: **العراقي**’ye bitişik olan iki **ظلفتان**’ın üstüne **العضدان** denir; onların altına: **الظلفتان**; ve onlar: **الواسط** ve arka **حنو**’dan aşağıda olan şeydir. **الظلف** sözünün şahidi, Ḥumeyd el-Arḳaṭ’ın sözü:
  “Ve ondan **الظلـف الـدئيا**’yı ısırdı
  **الثقاف**’ın **الخرص الخطيا**’yı ısırması gibi”
Ve **الظليف** (كأمير gibi): hâli kötü olan; el-Cevherî nakletti.
 Ve geçiminde zelil olan. Ve mekânlardan **الظليف**: kaba; el-Cevherî nakletti; başkası artırdı: onda çok kum vardır. Ve işlerden **الظليف**: şiddetli, zor; denir ki: “**شر ظليف**”: yani şiddetli; el-Cevherî nakletti. Ve **الظليف**: şiddet; ve sana talebi zor gelen her şey: **ظليف**.

  İbn Düreyd dedi: Boyundan **الظليف**: onun köküdür; bundan onların sözü: “Boynunun **ظليف**’inden tuttu”: yani kökünden. Ve “Adam **ظليف النفس**”; ve onun **ظلفها**’sı (ككتف gibi): yani onu nezih kıldı; ve o, onların sözündendir: “Onu şundan **ظلفه** **ظلفا**”: onu men ettiği zaman. Ve onunla gitti. Ebû Zeyd’in **النوادر**’deki nassı: “Falan, oğlumu **ظليفا** olarak götürdü”: yani bedelsiz, ücretsiz. Ḳays b. Mesʿûd dedi:
  “Onu İbn Waʿla **ظليف** içinde mi yer                      ve Heysem ile İbnâ Sinân emniyette mi olur?”
İbn Berrî dedi: Bunun benzeri, başkasının sözü:
  “Dedim: Onu **ظليف** içinde yiyin; amcanız                      bugün sizden kazanmaya daha layıktır”
Ve denir ki: “Onu **بظليفه**’iyle aldı”; ve **ظلفه**’iyle, harekeli: yani onu bütünüyle aldı, ondan hiçbir şey bırakmadı; **العباب**’da olduğu gibi; ve bu, Ebû Zeyd’in sözüdür. **اللسان**’da olan ise: “Şeyi **بظليفته**’iyle ve **ظلفته**’iyle aldı”: yani köküyle ve bütünüyle; ondan hiçbir şey bırakmadı. Ebû ʿAmr dedi: “Kanı **ظلفا** (fetḥa ile) gitti; ve harekelenir”: yani bâtıl, heder; onunla öç alınmadı. Dedi: Onu **الطاء** ve **الظاء** ile işittim. Ve **الأظلوفة** (zammetle): içinde keskin taşlar bulunan sert arazi; sanki yaratılışı dağın yaratılışı gibi; “dağın yaratılışı üzere” deseydi daha kısa olurdu; çoğulu: **أظاليف**. İbn Berrî inşâd etti:
  “Şahinlerin parıltısı **الأظاليف**’in üstünde yükseldi”
Ve adam **أظلف** etti: ona düştü; yani **الأظلوفة**’ya, yahut **الظلف**’a. Ve “Nefsini ondan **ظلف** etti, onu **يظلفها** **ظلفا**”: onu yapmaktan yahut ona gelmekten men etti. Şair dedi:
  “Nefsi bir yiyecekten **أظلف** ettim                      sinekleri üşüştüğünde”
Yahut onu ondan **ظلف** etti: onu ondan alıkoyduğu zaman. Ve “İzini **ظلف** etti”: onu (zammetle) **يظله** eder ve (kesre ile) **يظلفه** eder; ikisinde de **ظلفا**: takip edilmesin diye onu gizledi; yahut izinin onda görülmemesi için engebede yürüdü. ʿAwf b. el-Aḥwaṣ dedi:
  “Şairlerden ırzımı men etmedim mi                      **الوسيقة**’yi **بالـكـراع** ile **ظلف** ettiği gibi”
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Bu, deve çalan bir adamdır; onları, yerden bir **كراع**’a götürdü; izleri belirgin olmasın da takip edilmesin diye. Diyor ki: Onların onda iz bırakmalarını men etmedim mi? Ve **الوسيقة**: kovalanan (av)dır; “**كظالفه**” (diye) — bütün nüshalarda böyledir — ve bu yanlıştır; doğrusu: “**كأظلفه**”, **الصحاح** ve **اللسان**’ın nassı olduğu üzere. Ve “Kavmi **ظلف** etti, onları **يظلفهم** **ظلفا**”: **اللسان**’da olduğu gibi, onların izini takip etti.
 Ve “Koyunun **ظلف**’ini **ظلفا** etti”: onun **ظلف**’ine isabet etti; denir ki: “Avı attım da onu **ظلفته**”: yani onun **ظلف**’ine isabet ettim; o da **مظلوف**’tur; el-Cevherî Yaʿḳūb’dan nakletti. Ve **الظلفاء**: yerde dümdüz olmuş, yayılmış bir kaya; es-Ṣâġânî nakletti. Ve **الظلفة** (fetḥa ile) ve **لام**’ı kesrelenir: develer için bir damga; es-Ṣâġânî nakletti. Ve **الظليف** (كزبير gibi): ʿ (bir yer adı). ʿUbayd b. Eyyûb el-ʿAnberî dedi:

  “Keşke bilsem; uzaklaştıktan sonra değişti mi                      ahidden, **قارات الظليف الفوارد**?”
Ve **مكان ظلف** (harekeli), ve (ككتف gibi); ve sonuncusunda İbn ʿAbbâd iktisar etti: sudan ve çamurdan yüksek. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: “Şunun üzerine **ظلف** etti, **تظليفا**”: ona artırdı; ve aynı şekilde **ذرف** ve **طلف** ve **طلث** ve **رمث**.
 Ve ona istidrâk edilenden: **الظلف** bazen mecazen bizzat **ذات الظلف**’ın kendisine de إطلاق olunur. Bundan: “Bir kıtlık yılı, Kureyş üzerine peş peşe geldi; **الظلف**’ı kuraklaştırdı” hadîsi. Ve denir ki: “Koyunun **ظلف**’ından bir belde”: yani ona uygun olan şeyden. Ve “Falanın koyunları tek bir **ظلف** üzere” (kesre ile), ve “tek bir **ظلف**” (harekeli): yani hepsi doğurmuştur. Ve “Nefsi şundan **ظلفت** etti” (كفرح gibi): vazgeçti. Ve “Kadın **ظلفة النفس**”: yani kendi nezdinde aziz. Ve **النوادر**’de: “Falanı şundan **أظلفت** ettim, ve onu **ظلفته**”: onu ondan uzaklaştırdığım zaman. Ve denir ki: “Allah onu **الظلفات** üzerine ikame etti” (harekeli): yani şiddet ve darlık üzerine. Ṭufeyl dedi:
  “Orada iki zayıfımı sularım; ve ikame olmadım                      **الظلفات** üzerinde, parmakları büzülmüş (olarak)”

  Ve **الظلف** (harekeli): her kolay. Ve **ظليفة**’si (كسفينة gibi): kökü ve bütünü. Ve **الظلف** (kesre ile): şehvet. Ve denir ki: “Onu bir **ضرس** ile yer, ve bir **ظلف** ile çiğner.” Ve “**ظلفاتهم** üzerinde kalktılar”: uçları üzerinde. Ve “Biz bir işin **ظلفات**’ı üzerindeyiz, ve bir işin **شفا**’sı üzerindeyiz”; ve o, mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ظَلَفَ الصَّيْدَ
1 ظَلَفَ الصَّيْدَ ذ , (S, M, O,) or الشَّاةَ, (K,) aor. ظَلِفَ , inf. n. ظَلْفٌ, (M,) He hit in his ظِلْف [or cloven hoof] (S, M, O, K) the animal of the chase (S, M, O) at which he had shot or cast, (S, O,) or the شاة [a term including the antelope and the like]. (K.) -A2- ظَلَفَ أَثَرَهُ, (S, M, O, K,) aor. ظَلِفَ and ظَلُفَ , (M, K,) inf. n. ظَلْفٌ, (M, TA,) He made his foot-marks to be unapparent, in order that he might not be tracked: (K:) or he went, or walked, upon hard and rugged ground, in order that his foot-marks might not be visible (S, M, O, K) upon it; (S, O;) as also ↓ اظلفهُ; (S, M, L, TA;) in the K, erroneously ↓ ظالفه. (TA.) ― -b2- And ظُلِفَ It (a herd of camels driven together) was taken along ground such as is termed ظَلَف, (which means rugged ground, such as does not show foot-marks, M,) in order that the foot-marks thereof might not be followed. (S, O.) ― -b3- And ظَلَفَهُمْ, (M, K,) aor. ظَلُفَ , (M,) or ظَلِفَ , (TA,) inf. n. ظَلْفٌ, (M, TA,) He followed their foot-marks. (M, K.) -A3- ظَلَفَ نَفْسَهُ عَنْهُ, (T, S, M, O, K,) aor. ظَلِفَ , (S, O, K,) inf. n. ظَلْفٌ, (S, O,) He withheld himself from doing it, or coming to it; (S, O, K;) namely, a thing: (S, O:) or he restrained himself from it; (T, K;) namely, a thing that would disgrace him: (T:) or he withheld himself from the love, or blamable love, of it; namely, a thing. (M.) And ظَلَفَهُ عَنْهُ, (T, M,) aor. ظَلِفَ , inf. n. ظَلْفٌ, He withheld him from it; namely, an affair: (M:) or he made him to be, or become, far, or aloof, from it; or to avoid it; namely, a thing; as also ↓ اظلفهُ. (T, TA.) And ظَلَفَهُ [alone] He withheld him from that in which was no good. (M.) -A4- ظَلِفَتِ الأَرْضُ, (M, K,) [aor. ظَلَفَ ,] inf. n. ظَلَفٌ, (S, * M, TA,) The ground was rugged, not showing a foot-mark. (S, * M, K.) And ظَلِفَتْ مَعِيشَتُهُ, inf. n. ظَلَفٌ, His means of subsistence became hard, strait, or difficult. (TK.) -A5- ظَلِفَتْ نَفْسِى عَنْ كَذَا, aor. ظَلَفَ , inf. n. ظَلَفٌ, My mind, or soul, abstained, or refrained, from such a thing. (S.) -A6- [And accord. to the KL, ظَلَفٌ as an inf. n. signifies The being ineffectual (i. e. unretaliated, or uncompensated by a mulct, as expl. below); said of blood; and so ظَلْفٌ (which is also expl. below): ― -b2- and the being concealed].

ظلّف عَلَيْهِ
2 ظلّف عَلَيْهِ ذ , (IAar, T, O, K,) inf. n. تَظْلِيفٌ, (O,) He exceeded it; (IAar, T, O, K;) i. e. [a certain number of years in age, as, for instance,] السِّتِينَ [sixty], (T,) or الخَمْسِينَ [fifty]: (O:) and so طَلَّفَ and طَلَّثَ and ذَرَّفَ &c. (T, TA.)

ظالفهُ
3 ظالفهُ ذ : see 1, former half: it is a mistake, in the K, for اظلفهُ. (TA.)

اظلف
4 اظلف ذ , said of a man, (IAar, T, O,) or of a company of men, (M,) He, or they, became, or came to be, (IAar, T, M, O, K,) in, or upon, a hard place, (IAar, T, O,) or in, or upon, what is termed أُظْلُوفَة (M, K) and ظَلَف. (M.) -A2- اظلفهُ: see 1, in two places.

ظَلْفٌ
ظَلْفٌ ذ , of ground, or land, Such as is rugged, that will not show any foot-mark; (M;) as also ↓ ظَلَفٌ: (S, * M:) or so ↓ ظَلِفَةٌ (S, K) and ↓ ظَلُفَةٌ and ↓ ظَلَفَةٌ: (K:) and ↓ ظَلَفٌ signifies ground such as horses like to run upon: (T:) or (i. e. the last) a place elevated above the water and the mud; and so ↓ ظَلِفٌ; (K;) this last thus expl. by Ibn-'Abbلd: (O:) or this last and ↓ ظَلِفَةٌ, accord. to ISh, (TA,) or ↓ ظَلَفٌ and ↓ ظَلَفَةٌ, (so accord. to a copy of the T, in which the authority is not mentioned,) signify ground, or land, in which the foot-mark will not appear, and which is high and rugged: and accord. to Fr, ↓ ظَلِفٌ and ↓ ظَلِفَةٌ signify ground, or land, that will not show a foot-mark; as though it were prevented from doing so: (T, TA:) and ↓ ظِلْفٌ, (so in a copy of the T,) or ↓ ظَلِفٌ, (so in the TA,) accord. to Fr, signifies such as is soft, of ground, or land: but accord. to IAar, such as is hard, and does not show a foot-mark; in which is no softness, so as to be difficult to him who walks upon it; nor sand, so that the camels would have their feet burnt upon it; nor stones, so that they would be chafed, or abraded, in the soles of their feet, upon it: and it is also expl. (by IAar, TA) as meaning such as is rugged and hard, of ground, or land: (T, TA:) and ↓ ظَلِفَةٌ signifies high ground, or land, that will not show a foot-mark. (M.) [See also ظَلِيفٌ.] ― -b2- [In the CK, الظَّلْفُ is erroneously put for الظَّلَفُ as relating to the means of subsistence.] -A2- ظَلْفٌ also signifies Ineffectual, null, or void: and allowable. (TK.) One says, ذَهَبَ دَمُهُ ظَلْفًا, (AA, S, M, O, K,) and ↓ طَلَفًا, (AA, T, S, M, O, K,) and ↓ ظَلِيفًا, (M,) as also طَلْفًا and طَلَفًا (AA, O) [and طَلِيفًا], His blood went for nothing; as a thing of no account; ineffectually; or in vain; unretaliated, or uncompensated by a mulct. (AA, T, S, M, O, K.)

الظُّلْفُ
[ الظُّلْفُ ذ in Har p. 312, there said to be used as meaning Continence, and disdain of base actions, is app. a mistake for الظَّلْفُ, inf. n. of 1 in the phrase ظَلَفَ نَفْسَهُ.]

ظِلْفٌ
ظِلْفٌ ذ The ظُفْر [meaning cloven hoof] of any ruminant (T, M) of the bovine kind and the like; (T;) [i. e.] it is an appertenance of the bovine kind and of the sheep and goat (S, O, Msb, K) and of the gazelle or antelope (S, O, K) and the like, (O, Msb, K,) which is to them like the ظُفْر to man, (Msb,) or like the قَدَم to us: (K:) one says the رِجْل and قَدَم of a man, and the حَافِر of a horse, and the خُفّ of a camel and of an ostrich, and the ظِلْف of a bovine animal and of a sheep or goat [and the like]: (ISk, T, TA:) pl. أَظْلَافٌ (S, M, O, Msb, K) and ظُلُوفٌ: (S, O, K:) and أَظْلَاف is applied, by 'Amr Ibn-Maadee-kerib, to the hoofs of horses, (S, M, O,) as is said by Lth and Az and IF, by poetic license, (O,) metaphorically: (S, O:) and by El-Akhtal, metaphorically, to the feet of men. (M, IB, TA.) [Its dual is used in the K, in explanations of the words شَعِرَةٌ and أَشْعَرُ, in the latter instance on the authority of Lh, as meaning The two halves of a cloven hoof.] And one says, مَا جَشِمْتُ اـِلَيْكَ ظِلْفًا [app. meaning I have not had the trouble of bringing to thee so much as the hoof of a gazelle or the like]. (AZ, TA in art. جشم, q. v.) And هُوَ يَأْكُلُهُ بِضِرْسٍ وَيَطَؤُهُ بِظِلْفٍ [He eats it with a lateral tooth, and treads it with a cloven hoof; app. meaning, vehemently]. (TA.) ― -b2- It is sometimes used as meaning (tropical:) Cloven-hoofed animals. (TA.) One says, مَا لَهُ خُفٌّ وَلَا حَافِرٌ وَلَا ظِلْفٌ (tropical:) [He possesses not camels, nor horses or asses or mules, nor sheep or goats or other cloven-hoofed beasts]. (TA in art. خف.) ― -b3- It also signifies [or implies] The making consecutive progressions in walking and in other actions, (T, K,) or, accord. to the L, in a thing. (TA.) One says, جَآءَتِ الاـِبِلُ عَلَى ظِلْفٍ وَاحِدٍ (T, A, O, TA) i. e. The camels came following one another. (A, TA. [See also a similar phrase voce خُفٌّ.]) And غَنَمُ فُلَانٍ ظِلْفٍ وَاحِدٍ and وَاحِدٍ ↓ ظَلَفٍ The sheep, or goats, of such a one, have all of them brought forth [app. one after another]. (M.) ― -b4- Also A thing that is suitable to the requirements of a man, and of a beast: (M:) and an object of desire: (M, O, K:) and an object of want. (T, K.) One says, أَصَابَ فُلَانٌ ظِلْفَهُ Such a one attained what was suitable to his requirements, and what he desired: and sometimes one says the like of any beast that finds, or lights on, or meets with, that which he likes. (M.) وَجَدَتِ الدَّابَّةُ ظِلْفَهَا is a prov., (M, O,) applied to him who finds the means of attaining that which he seeks; (Meyd;) meaning [The beast found what was suitable to its requirements; or,] what withheld it [from other things] and prevented its desire [thereof]. (A, TA. [See also Freytag's Arab. Prov., ii. 807.]) And one says, وَجَدَتِ الشَّاةُ ظِلْفَهَا The sheep, or goat, found suitable pasturage, and therefore did not quit it: (K, TA:) a prov. mentioned by Fr; applied to him, of men and of beasts, that finds what is suitable to him. (TA.) And بَلَدٌ مِنْ ظِلْفِ الغَنَمِ A country of such as are suitable to sheep or goats. (M.) And وَجَدَ ظِلْفَهُ He found what he loved, (O,) or what he desired, (K,) and what was suitable to him; (TA;) said of a man. (O.) And مَا وَجَدْتُ عِنْدَهُ ظِلْفِى I did not find with him the object of my want. (TA.) -A2- See also ظَلْفٌ, near the middle of the paragraph. ― -b2- [In some copies of the K, الظِّلْفُ is erroneously put for الظَّلَفُ as relating to the means of subsistence. And in the CK ظِلْفُهَا is erroneously put for ظَلِفُهَا as meaning ظَلِفُ النَّفْسِ.]

ظَلَفٌ
ظَلَفٌ ذ [as an inf. n.: see 1, last quarter. ― -b2- Also] Hardness, or difficulty, (S, O, K,) or coarseness, (M,) in the means of subsistence: (S, M, O, K:) thus the word is correctly written: not ظِلْف, as we find it written in [copies of] the K: [nor ظَلْف, as in the CK:] and ظَلَفُ العَيْشِ occurs in a trad., (O, TA,) meaning straitness, and hardness or difficulty, and coarseness, of the means of subsistence. (TA.) -A2- See also ظَلْفٌ, in three places, near the beginning of the paragraph. -A3- And see the last sentence of that paragraph. ― -b2- Also Anything that is easy, or of light estimation, paltry, or despicable; [as also طَلَفٌ;] syn. كُلُّ هَيْنٍ, (M,) or كُلُّ هَيِّنٍ. (TA.) -A4- See also ظِلْفٌ, latter half. ― -b2- And see ظَلِيفَة.

ظَلِفٌ
ظَلِفٌ ذ : see ظَلْفٌ, former half, in three places. -A2- ظَلِفُ النَّفْسِ, [accord. to the CK ظَلْفُ النَّفْسِ, but this is a mistranscription,] and النَّفْسِ ↓ ظَلِيفُ, (M, O, K,) A man who withholds himself from the love, or blamable love, of a thing: (M:) or one who abstains from that which is indecorous; syn. نَزِهُ النَّفْسِ. (O, K.) And اِمْرَأَةٌ ظَلِفَةُ النَّفْسِ i. q. عَزِيزَةٌ عِنْدَ نَفْسِهَا [app. A woman strong to resist, in her own estimation; and therefore meaning one who abstains from that which is indecorous: Golius renders it mulier pudica, et de honore suo sollicita]. (S, TA.) -A3- See also ظَلِفَةٌ.

الظُّلَفُ
[ الظُّلَفُ ذ in Har p. 623, there said to mean The restraining the soul from its desire, or blamable inclination, is app. a mistranscription for الظَّلَفُ, inf. n. of ظَلِفَتِ النَّفْسُ.]

ظَلْفَةٌ
ظَلْفَةٌ ذ : see ظَلْفٌ. -A2- Also A certain brand, or mark made with a hot iron, upon a camel; and so ↓ ظَلِفَةٌ. (O, K.)

ظَلَفَةٌ
ظَلَفَةٌ ذ : see ظَلْفٌ, in two places, near the beginning. ― -b2- [Hence, perhaps,] one says, أَقَامَهُ اللّٰهُ, عَلَى الظَّلَفَاتِ, (TA, [there said to be مُحَرَّكَة,]) or الظلِفات, (so in a copy of the T, [i. e. ↓ الظَّلِفَاتِ,]) meaning [God made him to keep to] a state of hardship and straitness. (T, TA.)

ظَلِفَةٌ
ظَلِفَةٌ ذ : see ظَلْفٌ, in four places: ― -b2- and see ظَلَفَةٌ: -A2- and ظَلْفَةٌ. -A3- Also The [lower] end of the [curved piece of wood called the] حِنْو [that lies against the side, at the fore part and at the hinder part,] of the [kind of saddle called] قَتَب, and of the [kind called] اـِكَاف, and the like; being in what is next to the ground, of the sides thereof: (Lth, T, TA:) or its pl., which is ظَلِفَاتٌ (S, M, O, K) and ↓ ظَلِفٌ, (O, K, [or rather the latter is a coll. gen. n.,]) signifies the four pieces of wood, (S, M, O, K,) of the [saddle called the] رَحْل and of the [saddle called the] قَتَب, (S, O,) that are upon the two sides of the camel, (S, M, O, K,) the lower ends of which touch the ground when they are put down upon it; in the وَاسِط [or fore part of the saddle] are two (i. e. ظَلِفَتَانِ), and so in the مُؤَخَّرَة [or hinder part], and they are the lower portions of the حِنْوَانِ; (S, O, K;) for the parts above them, next to the [pieces of wood called the] عَرَاقِى, are [called] the عَضُدَانِ, and the elongated pieces of wood upon the sides of the camel are the أَحْنَآء [pl. of حِنْوٌ]: (S, O:) AZ says that the upper portions of the ظَلِفَتَانِ, [a mistake for the حِنْوَانِ, as is shown by what follows,] next to the عَرَاقِى, are [called] the عَضُدَانِ; below them being the ظَلِفَتَانِ, which are the lower parts of the حِنْوَانِ of the وَاسِط and of the مُؤَخَّرَة. (T, TA.) ― -b2- [Hence] one says, قَامُوا عَلَى ظَلِفَاتِهِمْ, meaning عَلَى أَطْرَافِهِمْ (tropical:) [They stood upon their extremities, i. e. their feet]. (TA.) ― -b3- And نَحْنُ عَلَى ظَلِفَاتِ أَمْرٍ (tropical:) We are on the verge of an affair, or event. (TA.) ― -b4- See also ظَلِيفَة.

ظَلْفَآءُ
ظَلْفَآءُ ذ A smooth stone or rock, or a hard, smooth, large stone, (صَفَاةٌ,) even with the ground, (T, O, K,) round (مدورة), (so in a copy of the T, [i. e. مُدَوَّرَة,]) or extended (مَمْدُودَة). (O, K.)

ظُلَّفٌ
ظُلَّفٌ ذ [a pl. of which the sing. is not mentioned: accord. to general analogy, the sing. should be ظَالِفٌ]. ظُلُوفٌ ظُلَّفٌ means Hard ظُلُوف [or divided hoofs]: (S, O, K:) the latter word being a corroborative. (S, O.)

ظَلِيفٌ
ظَلِيفٌ ذ A rough, or rugged, place, (S, M, O, K, TA,) in which is much sand. (M, TA. [See also ظَلْفٌ.]) ― -b2- And A man (S, O) evil in condition (T, S, M, K) in respect of his means of subsistence: (T:) and low, abject, or abased, and weak. (M, O, K.) ― -b3- And An affair that is hard, or difficult: (K:) anything difficult to one to seek: (IDrd. M, O:) and evil hard to be borne, or severe. (S, O.) ― -b4- See also ظَلِفٌ. -A2- Also Hardship, or difficulty. (O, K.) -A3- ذَهَبَ بِهِ ظَلِيفًا He went away with it, or took it away, without compensation, or without price: (T, S, M, K:) and so طَلِيفًا. (Yoo, TA in art. طلف.) And ذَهَبَ بِغُلَامِى ظَلِيفًا He went away with, or took away, my young man, or slave, without price. (AZ, S, O.) ― -b2- See also ظَلْفٌ, last sentence. -A4- أَخَذَهُ بِظَلِيفِ رَقَبَتِهِ He took him by the base of his neck. (O, K, * TA.) ― -b2- See also what here follows.

أَخَذَهُ بِظَلِيفَتِهِ
أَخَذَهُ بِظَلِيفَتِهِ ذ , (S, M, O, L,) or ↓ بِظَلِيفِهِ, (K,) and ↓ بِظَلَفِهِ, (S, O, K,) ↓ بِظَلِفَتِهِ, (T, M, L,) He took it altogether, or wholly, (T, * S, O, K,) or with its root, or base, and wholly, (M, L,) not leaving of it anything: (T, S, M, O, L, K:) so says AZ. (S.)

أُظْلُوفَةٌ
أُظْلُوفَةٌ ذ A piece of rugged, or rough, ground: (T:) or ground, (S, O, K,) or hard ground, (TA,) in which are sharp stones, as though its composition were that of a mountain: (S, O, K, TA:) pl. أَظَالِيفُ. (T, S, &c.)

مَظْلُوفٌ
مَظْلُوفٌ ذ An animal of the chase, at which one has shot or cast, hit in his ظِلْف [or cloven hoof]. (Yaakoob, S.)

##### Türkçe

ظَلَفَ الصَّيْدَ
1 **ظَلَفَ الصَّيْدَ** ذ , (S, M, O,) yahut **الشَّاةَ**, (K,) muzâri‘i **ظَلِفَ**, mastarı **ظَلْفٌ**, (M,) O, av hayvanına (S, M, O) —kendisine ok atmış yahut (bir şey) fırlatmış olduğu— (S, O,) **ظِلْف**’i [yahut yarık tırnağı] ile vurdu; (S, M, O, K) yahut **شاة**’ye (K) [ceylan ve benzerlerini içine alan bir ad]. (K.) -A2- **ظَلَفَ أَثَرَهُ**, (S, M, O, K,) muzâri‘i **ظَلِفَ** ve **ظَلُفَ**, (M, K,) mastarı **ظَلْفٌ**, (M, TA,) İzlerinin belli olmamasını sağladı; iz sürülmesin diye: (K:) yahut izlerinin onun üzerinde görünmemesi için (S, M, O, K) sert ve engebeli yer üzerinde yürüdü yahut gitti; (S, O;) bunun gibi ↓ **اظلفهُ** da; (S, M, L, TA;) K’da hatalı olarak ↓ **ظالفه**. (TA.) ― -b2- Ve **ظُلِفَ** O (bir araya sürülen deve sürüsü), ayak izleri takip edilmesin diye, **ظَلَف** denilen türden bir yer üzerinden götürüldü; (bu, ayak izi göstermeyen engebeli yer demektir, M). (S, O.) ― -b3- Ve **ظَلَفَهُمْ**, (M, K,) muzâri‘i **ظَلُفَ**, (M,) yahut **ظَلِفَ**, (TA,) mastarı **ظَلْفٌ**, (M, TA,) Onların ayak izlerini takip etti. (M, K.) -A3- **ظَلَفَ نَفْسَهُ عَنْهُ**, (T, S, M, O, K,) muzâri‘i **ظَلِفَ**, (S, O, K,) mastarı **ظَلْفٌ**, (S, O,) Kendini onu yapmaktan yahut ona gelmekten alıkoydu; (S, O, K;) yani bir şeyden: (S, O:) yahut kendini ondan dizginledi; (T, K;) yani onu rezil edecek bir şeyden: (T:) yahut kendini onun sevgisinden yahut kınanır sevgisinden alıkoydu; yani bir şeyden. (M.) Ve **ظَلَفَهُ عَنْهُ**, (T, M,) muzâri‘i **ظَلِفَ**, mastarı **ظَلْفٌ**, Onu ondan alıkoydu; yani bir işten: (M:) yahut onu ondan uzak kıldı yahut uzaklaştırdı; yahut ondan sakındırdı; yani bir şeyden; bunun gibi ↓ **اظلفهُ** da. (T, TA.) Ve **ظَلَفَهُ** [yalnız] Onda hayır olmayan şeyden onu alıkoydu. (M.) -A4- **ظَلِفَتِ الأَرْضُ**, (M, K,) [muzâri‘i **ظَلَفَ**,] mastarı **ظَلَفٌ**, (S, * M, TA,) Yer engebeli oldu, ayak izi göstermedi. (S, * M, K.) Ve **ظَلِفَتْ مَعِيشَتُهُ**, mastarı **ظَلَفٌ**, Geçim vasıtası zor, dar yahut güç oldu. (TK.) -A5- **ظَلِفَتْ نَفْسِى عَنْ كَذَا**, muzâri‘i **ظَلَفَ**, mastarı **ظَلَفٌ**, Nefsim yahut ruhum böyle bir şeyden çekindi yahut geri durdu. (S.) -A6- [Ve KL’ye göre, mastar olarak **ظَلَفٌ** şu manaya gelir: Etkisiz olma (yani kısas yapılmama yahut diyetle telafi edilmeme; aşağıda açıklandığı üzere); kan hakkında söylenir; ve böylece **ظَلْفٌ** (ki bu da aşağıda açıklanmıştır): ― -b2- ve gizlenmiş olma].

ظلّف عَلَيْهِ
2 **ظلّف عَلَيْهِ** ذ , (IAar, T, O, K,) mastarı **تَظْلِيفٌ**, (O,) Onu aştı; (IAar, T, O, K;) yani [meselâ yaşta belirli bir yıl sayısını, örneğin] **السِّتِينَ** [altmışı], (T,) yahut **الخَمْسِينَ** [elliyi]: (O:) ve böylece **طَلَّفَ** ve **طَلَّثَ** ve **ذَرَّفَ** vb. (T, TA.)

ظالفهُ
3 **ظالفهُ** ذ : bk. 1, ilk yarı: K’da **اظلفهُ** yerine bir hatadır. (TA.)

اظلف
4 **اظلف** ذ , bir adam hakkında, (IAar, T, O,) yahut bir topluluk hakkında, (M,) O, yahut onlar, (IAar, T, M, O, K,) sert bir yerde, (IAar, T, O,) yahut **أُظْلُوفَة** (M, K) ve **ظَلَف** denilen şeyde, (M,) oldu yahut bulundu. (M.) -A2- **اظلفهُ**: bk. 1, iki yerde.

ظَلْفٌ
**ظَلْفٌ** ذ , yer yahut arazi hakkında, Engebeli olup hiçbir ayak izi göstermeyen şey; (M;) bunun gibi ↓ **ظَلَفٌ** da: (S, * M:) yahut böylece ↓ **ظَلِفَةٌ** (S, K) ve ↓ **ظَلُفَةٌ** ve ↓ **ظَلَفَةٌ**: (K:) ve ↓ **ظَلَفٌ**, atların üzerinde koşmayı sevdiği yer demektir: (T:) yahut (yani sonuncusu) su ve çamurun üstünde yükselmiş bir yer; ve böylece ↓ **ظَلِفٌ**; (K;) bu sonuncu İbn-‘Abbâd tarafından böyle açıklanmıştır: (O:) yahut bu sonuncu ve ↓ **ظَلِفَةٌ**, ISh’ye göre, (TA,) yahut ↓ **ظَلَفٌ** ve ↓ **ظَلَفَةٌ**, (T’nin bir nüshasına göre; onda otorite zikredilmemiştir,) ayak izinin görünmeyeceği ve yüksek ve engebeli olan yer yahut araziyi ifade eder: ve Fr’ye göre, ↓ **ظَلِفٌ** ve ↓ **ظَلِفَةٌ**, ayak izi göstermeyen yer yahut araziyi ifade eder; sanki bunu yapmaktan alıkonmuş gibidir: (T, TA:) ve ↓ **ظِلْفٌ**, (T’nin bir nüshasında böyle,) yahut ↓ **ظَلِفٌ**, (TA’da böyle,) Fr’ye göre, yer yahut arazi bakımından yumuşak olan şeyi ifade eder: fakat IAar’a göre, sert olan ve ayak izi göstermeyen; üzerinde yürüyene güçlük verecek derecede içinde yumuşaklık bulunmayan; ve kum da bulunmayan ki develerin ayakları onun üzerinde yanmasın; ve taş da bulunmayan ki ayak tabanlarında sürtünme yahut aşınma olmasın: ve ayrıca (IAar tarafından, TA) yer yahut arazi bakımından engebeli ve sert olan manasında da açıklanmıştır: (T, TA:) ve ↓ **ظَلِفَةٌ**, ayak izi göstermeyen yüksek yer yahut araziyi ifade eder. (M.) [Bk. ayrıca **ظَلِيفٌ**.] ― -b2- [CK’da, geçim vasıtasıyla ilgili olarak **الظَّلْفُ**, yanlışlıkla **الظَّلَفُ** yerine konmuştur.] -A2- **ظَلْفٌ** ayrıca Etkisiz, hükümsüz yahut bâtıl; ve câiz (olan) demektir. (TK.) Denir ki, **ذَهَبَ دَمُهُ ظَلْفًا**, (AA, S, M, O, K,) ve ↓ **طَلَفًا**, (AA, T, S, M, O, K,) ve ↓ **ظَلِيفًا**, (M,) bunun gibi **طَلْفًا** ve **طَلَفًا** (AA, O) [ve **طَلِيفًا**], Onun kanı boşa gitti; değersiz bir şey gibi; etkisiz olarak; yahut boşuna; kısas yapılmadan yahut diyetle telafi edilmeden. (AA, T, S, M, O, K.)

الظُّلْفُ
[Har s. 312’de **الظُّلْفُ** ذ , orada “iffet ve aşağı fiillerden tiksinme” manasında kullanıldığı söylenmiştir; bu, **ظَلَفَ نَفْسَهُ** ibaresinde 1’in mastarı olan **الظَّلْفُ** yerine bir hata görünmektedir.]

ظِلْفٌ
**ظِلْفٌ** ذ Her geviş getirenin (T, M) sığır cinsinden ve benzerlerinden olanının; (T;) [yani] sığır cinsinin ve koyun-keçinin (S, O, Msb, K) ve ceylan yahut antilopun (S, O, K) ve benzerlerinin (O, Msb, K) **ظُفْر**’üdür [yarık tırnak]; onlarda, insana göre **ظُفْر** gibidir, (Msb,) yahut bize göre **قَدَم** gibidir: (K:) denir ki, insanın **رِجْل**’i ve **قَدَم**’i; atın **حَافِر**’i; devenin ve devekuşunun **خُفّ**’u; sığırın ve koyun-keçinin **ظِلْف**’i [ve benzerlerinin]: (ISk, T, TA:) çoğulu **أَظْلَافٌ** (S, M, O, Msb, K) ve **ظُلُوفٌ**: (S, O, K:) ve **أَظْلَاف**, ‘Amr İbn-Ma‘dî-kerib tarafından, atların tırnaklarına (S, M, O) uygulanmıştır; Lth ve Az ve IF tarafından, şiir zaruretiyle, (O,) mecazen denildiği üzere: (S, O:) ve El-Akhtal tarafından, mecazen, insanların ayaklarına. (M, IB, TA.) [Tesniyesi K’da, **شَعِرَةٌ** ve **أَشْعَرُ** kelimelerinin açıklamalarında kullanılır; ikincisinde Lh otoritesiyle, “yarık tırnağın iki yarısı” manasında.] Ve denir ki, **مَا جَشِمْتُ اـِلَيْكَ ظِلْفًا** [görünüşe göre: “Sana bir ceylanın tırnağı kadar bile (bir şey) getirme zahmetine katlanmadım” manasında]. (AZ, TA, md. **جشم**, bk.) Ve **هُوَ يَأْكُلُهُ بِضِرْسٍ وَيَطَؤُهُ بِظِلْفٍ** [O, onu azı dişiyle yer ve **ظِلْف** ile çiğner; görünüşe göre: şiddetle]. (TA.) ― -b2- Bazen (mecazen:) Yarık tırnaklı hayvanlar manasında kullanılır. (TA.) Denir ki, **مَا لَهُ خُفٌّ وَلَا حَافِرٌ وَلَا ظِلْفٌ** (mecazen:) [Onun ne devesi, ne atı/eşeği/katırı, ne de koyun-keçisi yahut başka yarık tırnaklı hayvanı vardır]. (TA, md. **خف**.) ― -b3- Ayrıca [yahut içerir] yürüyüşte ve diğer fiillerde ardışık ilerleyişler yapmayı, (T, K,) yahut L’ye göre bir şeyde. (TA.) Denir ki, **جَآءَتِ الاـِبِلُ عَلَى ظِلْفٍ وَاحِدٍ** (T, A, O, TA) yani Develer birbirini takip ederek geldi. (A, TA. [Bk. ayrıca benzeri ibare md. **خُفٌّ**.]) Ve **غَنَمُ فُلَانٍ ظِلْفٍ وَاحِدٍ** ve **وَاحِدٍ ↓ ظَلَفٍ** Şu kimsenin koyunları yahut keçileri, hepsi doğurmuştur [görünüşe göre peş peşe]. (M.) ― -b4- Ayrıca Bir adamın ve bir hayvanın ihtiyaçlarına uygun olan şey: (M:) ve arzu nesnesi: (M, O, K:) ve ihtiyaç nesnesi. (T, K.) Denir ki, **أَصَابَ فُلَانٌ ظِلْفَهُ** Şu kimse, ihtiyacına uygun olanı ve arzu ettiğini elde etti: ve bazen, hoşlandığı şeye rastlayan yahut onu bulan her hayvan hakkında da bunun benzeri söylenir. (M.) **وَجَدَتِ الدَّابَّةُ ظِلْفَهَا** bir meseldir, (M, O,) aradığı şeye ulaşma vasıtasını bulan kimseye uygulanır; (Meyd;) manası [Hayvan, ihtiyacına uygun olanı buldu; yahut] onu [başka şeylerden] alıkoyan ve onun arzusunu [ondan] engelleyen şeyi (buldu). (A, TA. [Bk. ayrıca Freytag, Arab. Prov., ii. 807.]) Ve denir ki, **وَجَدَتِ الشَّاةُ ظِلْفَهَا** Koyun yahut keçi uygun otlak buldu; bu yüzden onu terk etmedi: (K, TA:) Fr tarafından zikredilen bir meseldir; kendisine uygun olanı bulan erkekler ve hayvanlar hakkında uygulanır. (TA.) Ve **بَلَدٌ مِنْ ظِلْفِ الغَنَمِ** Koyun yahut keçiye uygun olanlardan bir ülke. (M.) Ve **وَجَدَ ظِلْفَهُ** O, sevdiğini (O) yahut arzu ettiğini (K) ve kendisine uygun olanı buldu; (TA;) bir adam hakkında söylenir. (O.) Ve **مَا وَجَدْتُ عِنْدَهُ ظِلْفِى** Onun yanında ihtiyaç nesnemi bulmadım. (TA.) -A2- Ayrıca bk. **ظَلْفٌ**, paragrafın ortalarına yakın. ― -b2- [K’nın bazı nüshalarında, geçim vasıtasıyla ilgili olarak **الظِّلْفُ**, yanlışlıkla **الظَّلَفُ** yerine konmuştur. Ve CK’da **ظِلْفُهَا**, **ظَلِفُهَا** yerine yanlışlıkla konmuştur; manası **ظَلِفُ النَّفْسِ**.]

ظَلَفٌ
**ظَلَفٌ** ذ [mastar olarak: bk. 1, son çeyrek. ― -b2- Ayrıca] Geçim vasıtalarında sertlik yahut güçlük, (S, O, K,) yahut kabalık, (M): (S, M, O, K:) kelime böyle doğru yazılır: K’nın [nüshalarında] yazılı bulduğumuz gibi **ظِلْف** değil: [ve CK’daki gibi **ظَلْف** da değil:] ve bir rivayette **ظَلَفُ العَيْشِ** geçer, (O, TA,) geçim vasıtalarının darlığına ve sertliğine yahut güçlüğüne ve kabalığına delalet eder. (TA.) -A2- Ayrıca bk. **ظَلْفٌ**, paragrafın başlarına yakın, üç yerde. -A3- Ve o paragrafın son cümlesine bak. ― -b2- Ayrıca Hafif olan yahut değeri az olan, bayağı yahut hakir olan her şey; [bunun gibi **طَلَفٌ**;] eş anlamlısı **كُلُّ هَيْنٍ**, (M,) yahut **كُلُّ هَيِّنٍ**. (TA.) -A4- Ayrıca bk. **ظِلْفٌ**, ikinci yarı. ― -b2- Ve bk. **ظَلِيفَة**.

ظَلِفٌ
**ظَلِفٌ** ذ : bk. **ظَلْفٌ**, ilk yarı, üç yerde. -A2- **ظَلِفُ النَّفْسِ**, [CK’ya göre **ظَلْفُ النَّفْسِ**, fakat bu bir yanlış yazımdır,] ve **النَّفْسِ ↓ ظَلِيفُ**, (M, O, K,) Bir şeyin sevgisinden yahut kınanır sevgisinden kendini alıkoyan adam: (M:) yahut edebe aykırı olandan sakınan; eş anlamlısı **نَزِهُ النَّفْسِ**. (O, K.) Ve **اِمْرَأَةٌ ظَلِفَةُ النَّفْسِ** yani **عَزِيزَةٌ عِنْدَ نَفْسِهَا**. (S, TA.) -A3- Ayrıca bk. **ظَلِفَةٌ**.

الظُّلَفُ
[Har s. 623’te **الظُّلَفُ** ذ , orada “nefsin arzusundan yahut kınanır meylinden alıkoyması” manasında denilmiştir; bu, **ظَلِفَتِ النَّفْسُ**’un mastarı olan **الظَّلَفُ** yerine bir yanlış yazım görünmektedir.]

ظَلْفَةٌ
**ظَلْفَةٌ** ذ : bk. **ظَلْفٌ**. -A2- Ayrıca Deve üzerinde kızgın demirle yapılan belirli bir dağlama yahut işaret; ve böylece ↓ **ظَلِفَةٌ**. (O, K.)

ظَلَفَةٌ
**ظَلَفَةٌ** ذ : bk. **ظَلْفٌ**, başlara yakın iki yerde. ― -b2- [Bundan, belki,] denir ki, **أَقَامَهُ اللّٰهُ, عَلَى الظَّلَفَاتِ**, (TA, [orada **مُحَرَّكَة** denildiği üzere,]) yahut **الظلِفات**, (T’nin bir nüshasında böyle, [yani ↓ **الظَّلِفَاتِ**,]) manası: [Allah onu] bir meşakkat ve darlık hâli üzerinde (tuttu). (T, TA.)

ظَلِفَةٌ
**ظَلِفَةٌ** ذ : bk. **ظَلْفٌ**, dört yerde: ― -b2- ve bk. **ظَلَفَةٌ**: -A2- ve **ظَلْفَةٌ**. -A3- Ayrıca [eğri tahta parçası denilen] **حِنْو**’nun [alt] ucu; [devenin yanına dayanan; ön ve arka tarafta bulunan] [**قَتَب** denilen eyer türünün] ve [**اـِكَاف** denilen türün] ve benzerlerinin; yanlarının, yere en yakın olan kısmında bulunan: (Lth, T, TA:) yahut bunun çoğulu ki **ظَلِفَاتٌ**’tır (S, M, O, K) ve ↓ **ظَلِفٌ**, (O, K, [daha doğrusu ikincisi bir cins isimdir,]) [**رَحْل** denilen eyerin] ve [**قَتَب** denilen eyerin] (S, O) devenin iki yanında bulunan (S, M, O, K) dört tahta parçasını (S, M, O, K) ifade eder; bunların alt uçları yere konulduklarında yere değer; **وَاسِط**’ta [yahut eyerin ön kısmında] iki tane (yani **ظَلِفَتَانِ**) vardır, ve **مُؤَخَّرَة**’de [yahut arka kısmında] de böyledir; ve bunlar **حِنْوَانِ**’ın alt kısımlarıdır; (S, O, K;) onların üst tarafındaki, **عَرَاقِى** denilen [tahta parçalarına] yakın olan kısımlar **عَضُدَانِ** diye adlandırılır; devenin yanları üzerindeki uzamış tahta parçaları ise **أَحْنَآء**’dır [**حِنْوٌ**’nun çoğulu]: (S, O:) AZ der ki, **ظَلِفَتَانِ**’ın üst kısımları, [takip edenle anlaşıldığı üzere **حِنْوَانِ** yerine bir hatadır,] **عَرَاقِى**’ye yakın olanlar, **عَضُدَانِ** diye adlandırılır; onların altında ise **ظَلِفَتَانِ** vardır; bunlar **وَاسِط**’ın ve **مُؤَخَّرَة**’nin **حِنْوَانِ**’ının alt kısımlarıdır. (T, TA.) ― -b2- [Bundan] denir ki, **قَامُوا عَلَى ظَلِفَاتِهِمْ**, manası **عَلَى أَطْرَافِهِمْ** (mecazen:) [uçları üzerinde, yani ayakları üzerinde durdular]. (TA.) ― -b3- Ve **نَحْنُ عَلَى ظَلِفَاتِ أَمْرٍ** (mecazen:) Biz bir işin yahut olayın eşiğindeyiz. (TA.) ― -b4- Ayrıca bk. **ظَلِيفَة**.

ظَلْفَآءُ
**ظَلْفَآءُ** ذ Yere eşit düz bir taş yahut kaya; yahut sert, düz, büyük bir taş (**صَفَاةٌ**), (T, O, K,) yuvarlak (مدورة), (T’nin bir nüshasında böyle, [yani **مُدَوَّرَة** ,]) yahut uzamış (مَمْدُودَة). (O, K.)

ظُلَّفٌ
**ظُلَّفٌ** ذ [tekili zikredilmeyen bir çoğul: genel kıyasa göre tekili **ظَالِفٌ** olmalıdır]. **ظُلُوفٌ ظُلَّفٌ** demek, Sert **ظُلُوف** [yahut bölünmüş tırnaklar] demektir: (S, O, K:) ikinci kelime pekiştiricidir. (S, O.)

ظَلِيفٌ
**ظَلِيفٌ** ذ Çok kum bulunan engebeli yahut pürüzlü bir yer, (S, M, O, K, TA). (M, TA. [Bk. ayrıca **ظَلْفٌ**.]) ― -b2- Ve Geçim vasıtası bakımından hâli kötü olan adam; (T, S, M, K) (S, O) : (T:) ve alçak, zelil yahut aşağılanmış, ve zayıf. (M, O, K.) ― -b3- Ve Zor yahut güç bir iş: (K:) bir kimseye araması güç gelen her şey: (IDrd. M, O:) ve katlanılması kötü derecede ağır yahut şiddetli. (S, O.) ― -b4- Ayrıca bk. **ظَلِفٌ**. -A2- Ayrıca Meşakkat yahut güçlük. (O, K.) -A3- **ذَهَبَ بِهِ ظَلِيفًا** Onu karşılıksız yahut bedelsiz götürdü yahut alıp götürdü: (T, S, M, K:) ve böylece **طَلِيفًا**. (Yoo, TA, md. **طلف**.) Ve **ذَهَبَ بِغُلَامِى ظَلِيفًا** O, benim gencimi yahut kölemi bedelsiz götürdü yahut alıp götürdü. (AZ, S, O.) ― -b2- Ayrıca bk. **ظَلْفٌ**, son cümle. -A4- **أَخَذَهُ بِظَلِيفِ رَقَبَتِهِ** Onu boynunun dibinden tuttu. (O, K, * TA.) ― -b2- Ayrıca bk. burada ardından gelen.

أَخَذَهُ بِظَلِيفَتِهِ
**أَخَذَهُ بِظَلِيفَتِهِ** ذ , (S, M, O, L,) yahut ↓ **بِظَلِيفِهِ**, (K,) ve ↓ **بِظَلَفِهِ**, (S, O, K,) ↓ **بِظَلِفَتِهِ**, (T, M, L,) Onu bütünüyle yahut tamamen aldı, (T, * S, O, K,) yahut kökü yahut dibiyle ve tamamen aldı, (M, L,) ondan hiçbir şey bırakmadan: (T, S, M, O, L, K:) AZ böyle der. (S.)

أُظْلُوفَةٌ
**أُظْلُوفَةٌ** ذ Engebeli yahut pürüzlü yerden bir parça: (T:) yahut yer, (S, O, K,) yahut sert yer, (TA,) içinde keskin taşlar bulunan; sanki terkibi bir dağın terkibiymiş gibi: (S, O, K, TA:) çoğulu **أَظَالِيفُ**. (T, S, &c.)

مَظْلُوفٌ
**مَظْلُوفٌ** ذ Kendisine ok atılmış yahut (bir şey) fırlatılmış olan av hayvanı; **ظِلْف**’inden [yahut yarık tırnağından] vurulmuş. (Yaakoob, S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ظَلَفَ
ظَلَفَ I ( n. ac. ظَلْف 1 )
a.  [ 'An ], Abstained, refrained from.

b.  Followed the traces of.

c.  Hit or hurt in the hoof ( animal ).

d.  I ,  U ( n. ac. ظَلْف 1 ),  see III .

ظَلِفَ
ظَلِفَ A ( n. ac. ظَلَف 4 ),
a.  see supra (a) .

b.  Was hard, rugged ( ground ); was hard, painful ( life ).

ظَلَّفَ
ظَلَّفَ II
a.  [ 'Ala ], Increased, augmented; exceeded.

ظَاْلَفَ
ظَاْلَفَ III ,
a.  Hid, concealed ( foot-prints &  c. ).

أَظْلَفَ
أَظْلَفَ IV ,
a.  Walked over stony ground.

ظَلْف
ظَلْف 1 ,
a.  Vain, useless, fruitless.

b.  Allowable.

c.  Entire, whole.

d.  Rugged ground.

ظَلْفَة
ظَلْفَة 1t ,
a.  Hard ground.

ظِلْف
ظِلْف 2 , ( pl. ظُلُوْف 27 ,  أَظْلَاْف 38 ),
a.  Cloven hoof.

b.  Foot-print, trace, track.

ظُلْف
ظُلْف 3 ,
a.  Continent.

ظَلَف
ظَلَف 4 ,
a.  see 1 (a) .

b.  Hardness, difficulty.

c.  Paltry.

d.  see 1 (c) , ( d ). -  ظَلَفَة 4t ,  ظَلِفَة 5t ,  see 1t .

ظَلِيْف
ظَلِيْف 25 , ( pl. ظُلْف 3 ,  ظُلُف 10 ),
a.  Hard ( ground ; life ).

b.  Bad, evil, vile.

c.  Adversity; hardship, difficulty.

d.  see 1 (c) .

أُظْلُوْفَة
أُظْلُوْفَة ( pl. أَظَاْلِيْفُ 69 ),
a.  see 1t .

ظَلِف النَّفْس
ظَلِف النَّفْس ,
a.  ظَلِيْف النَّفْس Conscientious, scrupulous; high-minded.

##### Türkçe

**ظَلَفَ**
**ظَلَفَ** I (mastar: **ظَلْف** 1)
a. [ 'An ], -den kaçındı, sakındı; -den geri durdu.

b. İzleri takip etti.

c. Toynakta (hayvanda) vurdu yahut incitti.

d. I, U (mastar: **ظَلْف** 1), III’e bak.

**ظَلِفَ**
**ظَلِفَ** A (mastar: **ظَلَف** 4),
a. yukarıya bak (a).

b. Sertti, engebeliydi (yer); sertti, acıydı (hayat).

**ظَلَّفَ**
**ظَلَّفَ** II
a. [ 'Ala ], artırdı, çoğalttı; aştı.

**ظَاْلَفَ**
**ظَاْلَفَ** III,
a. Gizledi, sakladı (ayak izlerini vb.).

**أَظْلَفَ**
**أَظْلَفَ** IV,
a. Taşlı yer üzerinde yürüdü.

**ظَلْف**
**ظَلْف** 1,
a. Boş, faydasız, semeresiz.

b. Caiz.

c. Tam, bütün.

d. Engebeli yer.

**ظَلْفَة**
**ظَلْفَة** 1t,
a. Sert yer.

**ظِلْف**
**ظِلْف** 2, (çoğulu: **ظُلُوْف** 27, **أَظْلَاْف** 38),
a. Çift tırnak.

b. Ayak izi, iz, izlek.

**ظُلْف**
**ظُلْف** 3,
a. Nefsine hâkim, iffetli.

**ظَلَف**
**ظَلَف** 4,
a. 1 (a)’ya bak.

b. Sertlik, güçlük.

c. Değersiz.

d. 1 (c), (d)’ye bak. - **ظَلَفَة** 4t, **ظَلِفَة** 5t, 1t’ye bak.

**ظَلِيْف**
**ظَلِيْف** 25, (çoğulu: **ظُلْف** 3, **ظُلُف** 10),
a. Sert (yer; hayat).

b. Kötü, şerli, alçak.

c. Musibet; meşakkat, güçlük.

d. 1 (c)’ye bak.

**أُظْلُوْفَة**
**أُظْلُوْفَة** (çoğulu: **أَظَاْلِيْفُ** 69),
a. 1t’ye bak.

**ظَلِف النَّفْس**
**ظَلِف النَّفْس**,
a. **ظَلِيْف النَّفْس** Vicdanlı, titiz; yüksek himmetli.
