# ظلف — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%81/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D9%84%D9%81/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ظلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%81.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ظلف

(باب الظاء واللام وما يثلثهما)
(ظلع) الظاء واللام والعين أُصَيْلٌ يدلُّ على مَيْل في مَشي([1]). يقال: دابَّةٌ بِهِ ظَلْعٌ، إذا كانَ يَغمِز فيميل([2]). ويقولون: هو ظالع، أي مائلٌ عن الطَّريقِ القويم. قال النابغة:
أتُوعِدُ عبداً لم يخُنْكَ أمانةً  *** وتَتْرُكَ عبداً ظالماً وهو ظالعُ ([3])
(ظلف) الظاء واللام والفاء أصل صحيحٌ يدلُّ على أدنى قوّةٍ وشِدّة. من ذلك ظِلْف البَقرة وغيرِها. ورُبَّما استُعير للفرسِ. قال:
* وَخَيلٍ تَطَأْكُمْ بأظلافها([4]) *
وإذا رميتَ الصَّيْدَ فأصبتَ ظِلفه قلت: قد ظَلَفْتُهُ، وهو مظلوف. والظّلف([5]) والظَّليف: كلُّ مكانٍ خَشِن. وقال الأمويّ: أرضٌ ظَلِفَةٌ: غليظة لا يُرَى أثرُ مَنْ مشَى فيها، بيِّنة الظَّلَف. ومنه أُخذ الظَّلَف في المعيشةِ.
وقول الناس: هو ظَلِفٌ عن كذا، يراد التشدُّد في الورع والكَفُّ، وهو من هذا القياس.
وأمَّا حِنْو القَتَب فسمِّيَ ظَلِفة لقُوَّتِه وشدَّته. ويقال أخذ الجزورَ بظَلَفها وظَلِيفتها، أي كلّها.
(ظلم) الظاء واللام والميم أصلانِ صحيحانِ، أحدهما خلافُ الضِّياء والنور، والآخَر وَضْع الشَّيءِ غيرَ موضعه تعدِّياً.
فالأوَّل الظُّلْمة، والجمع ظلمات. والظَّلام: اسم الظلمة؛ وقد أظْلَمَ المكان إظلاماً. ومن هذا الباب ما حكاه الخليل من قولهم: لقيته أوَّلَ ذِي ظُلْمة([6]). قال: وهو أوَّلُ شيءٍ سَدَّ([7]) بصرَك في الرُّؤْية، لا يشتقُّ منه فِعل. ومن هذا قولهم: لَقيته أدنى ظَلَمٍ ([8])، للقريب. ويقولونه بألفاظٍ أُخَرَ مركبةٍ من الظاء واللام والميم، وأصل ذلك الظُّلمة، كأنَّهم يجعلون الشَّخْصَ ظُلْمَةً في التشبيهِ، وذلك كتسميتهم الشَّخصَ سواداً. فعلى هذا يُحمل الباب، وهو من غريب ما يُحمل عليه كلامُهم.
والأصل الآخَر ظلَمَه يظلِمُه ظُلْماً. والأصل وضعُ الشَّيْءِ [في] غير موضعه؛ ألا تَراهم يقولون: "مَنْ أشْبَهَ [أباه] فما ظَلَمَ"، أي ما وضع الشَّبَه غيرَ موضعه. قال كعب:
أنا ابنُ الذي لم يُخْزِني في حياته *** قديماً ومَنْ يشبهْ أباهُ فما ظلمْ([9])ويقال ظَلَّمت فلاناً: نسبتُه إلى الظُّلم. وظَلَمْتُ فلاناً فاظَّلَم وانظلم([10])، إذا احتملَ الظُّلْم. وأُنشد بيت زُهَير:
هو الجوادُ الذي يُعطيك نائلَهُ *** عَفْواً ويُظْلَمُ أحياناً فَيَظَّلِمُ([11])بالظاء والطاء. والأرض المظلومة: التي لم تُحفَر قطُّ ثمَّ حفرت؛ وذلك التُّرابُ ظَليم. قال:
فأصبح في غَبْراءَ بعد إِشاحةٍ *** على العيشِ مردودٍ عليها ظليمُها([12])وإِذا نُحِرَ البعيرُ من غيرِ عِلَّةٍ فقد ظُلِمَ. ومنه قوله:
عادَ الأَذِلَّةُ في دارٍ وكان بها  *** هُرْتُ الشَّقاشِقِ ظَلاَّمون للجُزُرِ([13])والظُّلاَمة: ما تطلبه من مَظْلِمَتك عند الظَّالم. ويقال: سقانا ظَلِيمَةً طيِّبة. وقد ظَلَمَ وطْبَه، إِذا سَقَى منه قبل أن يروبَ ويُخرِج زُبَده. ويقال لذلك اللَّبن ظليمٌ أيضاً. قال:
وَقائِلةٍ ظلمتُ لكم سِقائي *** وهل يَخْفَى على العَكِدِ الظَّليمُ
والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) في الأصل: "يدل على شيء".
([2]) في الأصل: "فميل".
([3]) ديوان النابغة 55 والمجمل واللسان (ظلع).
([4]) أنشد هذا الشطر في المجمل واللسان (ظلف). وفي كل منهما قبل الإنشاد: "واستعاره عمرو بن معد يكرب للأفراس فقال".
([5]) ضبط في المجمل بالكسر، وفي اللسان والقاموس بفتح الظاء وكسر اللام.
([6]) ويقال أيضاً: "أدنى ذي ظلم"، بالتحريك أيضاً.
([7]) في الأصل: "مد"، صوابه في المجمل واللسان.
([8]) في الأصل: "القريب".
([9]) سبق إنشاده في (شبي). والذي في ديوان كعب 65 طبع دار الكتب:
أنا ابن الذي لم يخزني في حياته *** ولم أخزهِ حتى تغيب في الرجم
أقول شبيهات بما قال عالماً  *** بهن ومن يشبه أباه فما ظلم
 ([10]) في الأصل: "وأظلم". صوابه في اللسان.
([11]) ديوان زهير 152 واللسان (ظلم).
([12]) يعني حفرة القبر يرد عليها ترابها بعد الدفن. والبيت في اللسان (ظلم).
([13]) البيت لابن مقبل في اللسان (دور، ظلم)، ودار: اسم موضع.

ـ

### Türkçe

(باب **الظاء** واللام وما يثلثهما)
(**ظلع**) **الظاء** ve lam ve ayn, yürüyüşte bir meyle delâlet eden bir asıldır([1]). Denir: “Bir binek hayvanı, onda **ظلع** vardır”; eğri basıp meylettiği zaman([2]). Ve derler: “O **ظالع**’dır”; yani dosdoğru yoldan meyillidir. Nâbiga dedi ki:
“Bir köleyi, sana bir emanete hıyanet etmemişken mi tehdit ediyorsun  *** ve zalim bir köleyi bırakıyorsun; hâlbuki o **ظالع**’dır”([3])

(**ظلف**) **الظاء** ve lam ve fe, en az bir kuvvet ve şiddete delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: ineğin ve başkasının **ظِلْف**’i. Bazen ata da istiâre edilir. Dedi ki:
* “Ve bir at(lar) ki sizi **بأظلافها** ile çiğner”([4]) *
Ve avı attığında da onun **ظِلف**’ine isabet ettirirsen: “Onu **ظَلَفْتُهُ**”; ve o, **مظلوف**tur, dersin. Ve **الظّلف**([5]) ve **الظَّليف**: her kaba yer. Ve Ümevî dedi: “**أرضٌ ظَلِفَةٌ**”: kalın (sert)tir; onda yürüyenin izi görülmez; **الظَّلَف**’i açık-seçiktir. Ve ondan, geçimdeki **الظَّلَف** alınmıştır.
İnsanların sözü: “O, şundan **ظَلِفٌ**’tir”; vera‘da sıkı davranmayı ve el çekmeyi murad eder; ve bu kıyastandır.
Ama **حِنْو القَتَب** ise, kuvveti ve şiddeti sebebiyle **ظَلِفة** diye adlandırıldı. Ve denir: “Deveyi **بظَلَفها** ve **ظَلِيفتها** ile aldı”; yani hepsini.

(**ظلم**) **الظاء** ve lam ve mim, iki sahih asıldır; birisi aydınlığın ve nurun zıddı, diğeri bir şeyi kendi yeri dışında koymaktır; tecavüz ederek.
Birincisi **الظُّلْمة**’dir; çoğulu **ظلمات**. Ve **الظَّلام**: karanlığın adıdır; ve mekân **أظْلَمَ** olur, **إظلاماً**. Ve bu babdandır: Halîl’in onların sözünden hikâye ettiği: “Onunla **أوَّلَ ذِي ظُلْمة**’de karşılaştım”([6]). Dedi: “O, görüşte gözünü kapatan ilk şeydir; ondan fiil türetilmez.” Ve bundan onların sözü: “Onunla **أدنى ظَلَمٍ**’de karşılaştım”([8]); yakına (delâletle). Ve onu, **الظاء** ve lam ve mimden mürekkep başka lafızlarla da söylerler; bunun aslı **الظُّلمة**’dir; sanki teşbihte şahsı bir **ظُلْمَة** kılıyorlar; bu da onların şahsı “siyahlık” diye adlandırmaları gibidir. Şu halde bab buna hamledilir; ve bu, onların sözünün üzerine hamledilen en garip şeydendir.
Diğer asıl: **ظلَمَه يظلِمُه ظُلْماً**. Asıl, şeyi [içinde] kendi yeri dışında koymaktır; görmüyor musun, derler: “**مَنْ أشْبَهَ [أباه] فما ظَلَمَ**”; yani benzerliği kendi yeri dışında koymadı. Ka‘b dedi ki:
“Ben, hayatında beni eskiden utandırmamış olanın oğluyum *** ve kim babasına benzerse, **فما ظلمْ**”([9])
Ve denir: “**ظَلَّمت** falancayı”: onu zulme nisbet ettim. Ve “Falancaya **ظَلَمْتُ** da o **فاظَّلَم** ve **انظلم**”([10]); zulmü yüklendiği zaman. Züheyr’in beyti inşad edildi:
“O, sana ihsanını *** bağış olarak veren cömerttir; bazen **يُظْلَمُ** olur da **فَيَظَّلِمُ**”([11])
**بالظاء والطاء**. Ve **الأرض المظلومة**: hiç kazılmamış iken sonra kazılan (yerdir); o toprak **ظَليم**’dir. Dedi ki:
“Derken, bir **غَبْراء** içinde, bir yüz çevirişten sonra *** geçime dair, üzerine **ظليمُها** geri döndürülmüş (hâlde)”([12])
Ve deve, bir illet olmaksızın boğazlanırsa, **ظُلِمَ** olmuştur. Ve ondan onun sözü:
“Zeliller bir yurda geri döndü; hâlbuki onda  *** **هُرْتُ الشَّقاشِقِ** vardı; **ظَلاَّمون** develer için”([13])
Ve **الظُّلاَمة**: zalimin yanında, **مَظْلِمَتك**’ten talep ettiğin şeydir. Ve denir: “Bize hoş bir **ظَلِيمَةً** içirdi.” Ve “Onun tulumunu **ظَلَمَ**”; ondan, ekşiyip kaymağını çıkarmadan önce içirdiği zaman. Ve o süte de **ظليمٌ** denir. Dedi ki:
“Ve bir söyleyen ki: size içirişimi **ظلمتُ** *** ve **العَكِد** üzerine **الظَّليمُ** gizli mi kalır?”
Ve Allah, doğruyu en iyi bilendir.
---------------------
([1]) Asılda: “Bir şeye delâlet eder”.
([2]) Asılda: “**فميل**”.
([3]) Nâbiga divanı 55 ve el-Mücmel ve el-Lisân (**ظلع**).
([4]) Bu mısra, el-Mücmel ve el-Lisân’da (**ظلف**) inşad edilmiştir. İkisinde de inşaddan önce: “Amr b. Ma‘dîkerib onu atlar için istiâre etti de dedi” (vardır).
([5]) El-Mücmel’de kesre ile ضبط edilmiştir; el-Lisân ve el-Kâmûs’ta **الظاء** fetha ile ve lam kesre ile.
([6]) Ayrıca: “**أدنى ذي ظلم**” de denir; hareke ile de.
([7]) Asılda: “**مد**”; doğrusu el-Mücmel ve el-Lisân’dadır.
([8]) Asılda: “yakın”.
([9]) Daha önce (**شبي**)’de inşad edilmiştir. Ka‘b divanı 65, Dârü’l-Kütüb baskısında olan:
“Ben, hayatında beni utandırmamış olanın oğluyum *** ve onu da utandırmadım; ta ki recmde kayboluncaya dek
Bilerek, onun dediğine benzer sözler söylerim  *** onlarla; ve kim babasına benzerse, **فما ظلم**”
([10]) Asılda: “**وأظلم**”. Doğrusu el-Lisân’dadır.
([11]) Züheyr divanı 152 ve el-Lisân (**ظلم**).
([12]) Yani definden sonra toprağı üzerine geri döndürülen kabir çukuru. Beyit el-Lisân’da (**ظلم**).
([13]) Beyit İbn Mukbil’indir; el-Lisân’da (**دور**، **ظلم**); ve **دار**: bir yer adıdır.
