# ظلف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D9%84%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ظلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ظلف

الظلف: الباطل عن أبي عمرو، ويروى بالطاء أيضا، كما تقدم، وسيأتي أيضا. والظلف: المباح الهدر. والظلف بالكسر: ظفر كل ما اجتر، وهو للبقرة والشاة والظبي وشبهها بمنزلة القدم لنا، ج: ظلوف وأظلاف وقال ابن السكيت: يقال: رجل الإنسان، وقدمه، وحافر الفرس، وخف البعير والنعامة، وظلف البقرة والشاة، واستعاره الأخطل للإنسان فقال:
  إلى ملك أظلافه لم تشقق قال ابن بري: هو لعقفان بن قيس ابن عاصم، وصدره:
  سأمنعها أو سوف أجعل أمرها                      إلـى مـلـك ... الـــخ وقال الليث، والأزهري، وابن فارس: إلا أن عمرو بن معدي كرب رضي الله عنه استعارها للخيل، فقال:
  وخيلي تطأكم بأظلافها ونقال الليث: أراد الحوافر، واضطر إلى القافية، واعتمد على الأظلاف لأنها في القوائم. والظلف: الحاجة يقال: ما وجدت عنده ظلفي: أي حاجتي. والظلف: المتابعة في المشي وغيره وفي اللسان: المتابعة في الشيء وفي الأساس: جاءت الإبل على ظلف واحد، أي متتابعة. وبالضم، وبضمتين: جمع ظليف. وظلوف ظلف، كركع: أي شداد وهو توكيد لها، نقله الجوهري قال العجاج:
  وإن أصاب عدواء احرورفا
  عنها وولاها ظلوفا ظلفـا

  ويقال: وجد ظلفه: أي مراده وما يهواه ويوافقه. وقال الفراء: العرب تقول: وجدت الشاة ظلفها: أي وجدت مرعى موافقا، فلا تبرح منه يضرب مثلا للذي يجد ما يوافقه ويكون أراد به من الناس والدواب، قال: وقد يقال ذلك لكل دابة وافقت هواها. وفي الأساس: وجدت الدابة ظلفها: ما يظلفها ويكف شهوتها. وأرض ظلفة، كفرحة بينة الظلف، نقله الجوهري عن الأموي وزاد غيره: مثل سهلة، ويحرك، وقد ظلفت، كفرح ظلفا: غليظة لا تؤدي أثرا ولا يستبين عليها المشي من لينها فتتبع. وقال ابن شميل: الظلفة: الأرض التي لا يتبين فيها أثر، وهي قف غليظ، وهي الظلف، وقال يزيد بن الحكم يصف جارية:
  تشكو إذا ما مشت بالدعص أخمصها                      كأن ظهر النقا قف لهـا ظـلـف وقال الفراء: أرض ظلف وظلفة: إذا كانت لا تؤدي أثرا، كأنها تمنع من ذلك، وقال ابن الأعرابي: الظلف: ما غلظ من الأرض واشتد، قال الأزهري: جعل الفراء الظلف: ما لان من الأرض، وجعله ابن الأعرابي: ما غلظ من الأرض، والقول قول ابن الأعرابي: الظلف من الأرض: ما صلب فلم يؤد أثرا، ولا وعوثة فيها، فيشتد على الماشي المشي فيها، ولا رمل فترمض النعم فيها، ولا حجارة فتحتفي فيها، ولكنها صلبة التربة لا تؤدي أثرا، وفي حديث عمر رضي الله عنه أنه مر على راع فقال: عليك الظلف من الأرض لا ترمضها. أمره أن يرعاها في الأرض التي هذه صفتها؛ لئلا ترمض بحر الرمل، وخشونة الحجارة، فتتلف أظلافها، لأن الشاء إذا رعيت في الدهاس، وحميت الشمس عليها أرمضتها. والظلف أيضا: شدة العيش من ذلك، هكذا مضبوط عندنا بالكسر، والصواب بالتحريك، ومن ذلك حديث سعد بن أبي وقاص: كان يصيبنا ظلف العيش بمكة: أي بؤسه وشدته وخشونته. والظلفة، كفرحة: طرف حنو القتب والإكاف وأشباه ذلك مما يلي الأرض من جوانبها، والجمع: ظلف وظلفات. وهن أي الظلفت: الخشبات الأربع اللواتي يكن على جنبي البعير، تصيب أطرافها السفلى الأرض إذا وضعت عليها، وفي الواسط ظلفتان، وكذا في المؤخرة، وهما ما سفل من الحنوين لأن ما علاهما مما يلي العراقي هما العضدان، وأما الخشبات المطولة على جنب البعير فهي الأحناء، وشاهده:
  كأن مواقع الظلفات منه                      مواقع مضرحيات بقار يريد أن مواقع الظلفات من هذا البعير قد ابيضت، كموقع ذرق النسر، وفي حديث بلال: كان يؤذن على ظلفات أقتاب مغرزة في الجدار وهو من ذلك. وقال أبو زيد: يقال لأعلى الظلفتين مما يلي العراقي: العضدان، وأسفلهما: الظلفتان، وهما: ما سفل من الحنوين الواسط والمؤخرة، وشاهد الظلف قول حميد الأرقط:
  وعض منها الظلـف الـدئيا
  عض الثقاف الخرص الخطيا والظليف، كأمير: السيئ الحال نقله الجوهري.
 والذليل في معيشته. والظليف من الأماكن: الخشن نقله الجوهري، زاد غيره: فيه رمل كثير. والظليف من الأمور: الشديد الصعب يقال: شر ظليف: أي شديد، نقله الجوهري. والظليف: الشدة وكل ما عسر عليك مطلبه: ظليف.

  قال ابن دريد: والظليف من الرقبة: أصلها ومنه قولهم: أخذ بظليف رقبته: أي بأصلها. ورجل ظليف النفس، وظلفها ككتف: أي نزهها وهو من قولهم: ظلفه عن كذا ظلفا: إذا منعه. وذهب به ونص أبي زيد في النوادر: ذهب فلان بغلامي ظليفا: أي بغير ثمن مجانا قال قيس بن مسعود:
  أيأكلها ابن وعلة في ظليف                      ويأمن هيثم وابنا سـنـان قال ابن بري: ومثله قول الآخر:
  فقلت كلوها في ظليف فعمكم                      هو اليوم أولى منكم بالتكسب ويقال: أخذه بظليفه، وظلفه، محركة: أي أخذه كله ولم يترك منه شيئا كما في العباب، وهو قول أبي زيد، والذي في اللسان: أخذ الشيء بظليفته وظلفته: أي بأصله وجميعه، ولم يدع منه شيئا. وقال أبو عمرو: ذهب دمه ظلفا بالفتح ويحرك: أي باطلا هدرا لم يثأر به، قال: وسمعته بالطاء والظاء. والأظلوفة، بالضم: أرض صلبة فيها حجارة حداد، كأن خلقتها خلقة الجبل ولو قال على خلقة الجبل كان أخصر ج: أظاليف وأنشد ابن بري:
  لمح الصقور علت فوق الأظاليف وأظلف الرجل: وقع فيها، أي: الأظلوفة، أو في الظلف. وظلف نفسه عنه يظلفها ظلفا: منعها من أن تفعله، أو تأتيه قال الشاعر:
  لقد أظلف النفس عن مطعم                      إذا ما تهـافـت ذبـانـه أو ظلفها عنه: إذا كفها عنه. وظلف أثره يظله بالضم ويظلفه بالكسر، ظلفا فيهما: أخفاه لئلا يتبع، أو مشى في الحزونة كيلا يرى أثره فيها، قال عوف بن الأحوص:
  ألم أظلف عن الشعراء عرضي                      كما ظلف الوسيقة بالـكـراع قال ابن الأعرابي: هذا رجل سل إبلا، فأخذ بها في كراع من الأرض، لئلا تستبين آثارها فيتبع، يقول: ألم أمنعهم أن يؤثروا فيها، والوسيقة: الطريدة كظالفه هكذا في سائر النسخ، وهو غلط، صوابه: كأظلفه، كما هو نص الصحاح واللسان. وظلف القوم يظلفهم ظلفا: اتبع أثرهم كما في اللسان.
 وظلف الشاة ظلفا: أصاب ظلفها يقال: رميت الصيد فظلفته، أي: أصبت ظلفه، فهو مظلوف، نقله الجوهري عن يعقوب. والظلفاء: صفاة قد استوت في الأرض، ممددة، نقله الصاغاني. والظلفة بالفتح وتكسر لامها: سمة للإبل نقله الصاغاني. والظليف كزبير: ع قال عبيد بن أيوب العنبري.

  ألا ليت شعري هل تغير بعـدنـا                      عن العهد قارات الظليف الفوارد ومكان ظلف، محركة، وككتف وعلى الأخير اقتصر ابن عباد: مرتفع عن الماء والطين. وقال ابن الأعرابي: ظلف على كذا تظليفا: زاد عليه، وكذلك ذرف، وطلف، وطلث، ورمث.
 ومما يستدرك عليه: قد يطلق الظلف على ذات الظلف نفسها مجازا، ومنه حديث رقيقة تتابعت على قريش سنو جدب أقحلت الظلف. ويقال: بلد من ظلف الغنم: أي مما يوافقها. وغنم فلان على ظلف واحد، بالكسر، وظلف واحد، محركة: أي قد ولدت كلها. وظلفت نفسه عن كذا، كفرح: كفت. وامرأة ظلفة النفس: أي عزيزة عند نفسها. وفي النوادر: أظلفت فلانا عن كذا، وظلفته: إذا أبعدته عنه. ويقال: أقامه الله على الظلفات، محركة: أي على الشدة والضيق، وقال طفيل:
  هنالك يرويها ضعيفي ولم أقم                      على الظلفات مقفعل الأنامل

  والظلف، محركة: كل هين. وظليفة الشيء، كسفينة: أصله وجميعه. والظلف بالكسر: الشهوة ويقال: هو يأكله بضرس، ويطؤه بظلف. وقاموا على ظلفاتهم: على أطرافهم. ونحن على ظلفات أمر، وشفا أمر، وهو مجاز.

### Türkçe

**الظلف**: Ebû ʿAmr’a göre bâtıl; ve **الطاء** ile de rivayet olunur, daha önce geçtiği gibi, yine gelecektir. Ve **الظلف**: mubah, heder. Ve **الظلف** (kesre ile): geviş getiren her şeyin tırnağıdır; o, inek, koyun, ceylan ve benzerleri içindir; bize göre ayak mesabesindedir; çoğulu: **ظلوف** ve **أظلاف**. İbnü’s-Sikkît dedi: “İnsanın ayağına **رجل** denir, ve **قدم**’i; atın **حافر**’i; devenin ve devekuşunun **خف**’i; ineğin ve koyunun **ظلف**’i.” el-Aḫṭal onu insan için ödünç aldı da şöyle dedi:
  “Bir melike (doğru) — onun **أظلاف**’ı yarılmamış —”
İbn Berrî dedi: O, ʿAḳfân b. Ḳays b. ʿÂṣım’ındır; ve onun صدر’ü:
  “Onu men edeceğim, yahut işini mutlaka kılacağım                      bir melike … إلـى مـلـك ... الـــخ”
el-Leys, el-Ezherî ve İbn Fâris dedi: Ancak ʿAmr b. Maʿdî Kerib (Allah ondan razı olsun) onu atlar için ödünç aldı; şöyle dedi:
  “Ve atlarım sizi **أظلاف**’larıyla çiğner”
el-Leys nakletti: **الحوافر**’i kastetti; kafiyeye mecbur kaldı; ve **أظلاف**’a dayandı; çünkü onlar ayaklarda (قوائم)dır. Ve **الظلف**: ihtiyaç; denir ki: “Onun yanında **ظلفي** bulmadım”: yani ihtiyacımı. Ve **الظلف**: yürüyüşte ve başkasında ardı ardına gelme. Ve **اللسان**’da: şeyde ardı ardına gelme. Ve **الأساس**’ta: “Develer tek bir **ظلف** üzere geldi”: yani peş peşe. Ve (zammetle), ve iki zamme ile: **ظليف**’in çoğuludur. Ve **ظلوف ظلف** (كركع gibi): yani şiddetliler; ve o, onun için bir te’kîddir; el-Cevherî onu nakletti. el-ʿAccâc dedi:
  “Ve eğer bir düşmanlık (عدواء) isabet ederse, kıvrılıp kızarır;
  ondan yüz çevirir ve ona **ظلوفا ظلفـا** (olarak) yönelir”

  Ve denir ki: “**ظلفه**’ini buldu”: yani muradını ve heves ettiği ve kendisine uygun olanı. el-Ferrâ dedi: Araplar der ki: “Koyun **ظلفها**’sını buldu”: yani uygun bir otlak buldu; ondan ayrılmaz; kendisine uygun olanı bulan kimseye misal vurulur; ve bununla insanlardan ve bineklerden olanı kastetmiş olur, dedi. Dedi: Bu, hevasına uygun düşen her binek için de söylenebilir. Ve **الأساس**’ta: “Binek **ظلفها**’sını buldu”: onu **يظلفها** eden ve şehvetini kesen şey. Ve **أرض ظلفة** (كفرحة gibi), açıkça **الظلف** sahibi; el-Cevherî onu el-Emevî’den nakletti; başkası artırdı: “مثل سهلة”; ve harekelenir; ve “**ظلفت**” (كفرح gibi) **ظلفا**: kalın; iz vermez; ve yumuşaklığından dolayı üzerinde yürüyüş belirgin olmaz da (iz) takip edilir. İbn Şümeyl dedi: **الظلفة**: içinde iz belirgin olmayan arazidir; o, kalın bir **قف**’tur; ve o, **الظلف**’tur. Yezîd b. el-Ḥakam bir cariyeyi vasfederek dedi:
  “Kum tepeciğinde yürüdüğünde ayağının içini şikâyet eder                      sanki kum sırtı onun için **ظـلـف**’i olan bir **قف**”
el-Ferrâ dedi: **أرض ظلف** ve **ظلفة**: iz vermediği zaman; sanki bundan men eder. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الظلف**: yerden kalınlaşan ve sertleşen şeydir. el-Ezherî dedi: el-Ferrâ **الظلف**’ı yerden yumuşayan şey kıldı; İbnü’l-Aʿrâbî onu yerden kalınlaşan şey kıldı; söz, İbnü’l-Aʿrâbî’nin sözüdür: yerden **الظلف**: sertleşip iz vermeyen şeydir; onda gevşeklik yoktur ki yürüyene yürüyüş zor gelsin; ve kum yoktur ki davarlar onda yanıp kızarsın; ve taş yoktur ki onda ayakları yaralansın; fakat o, sert topraklıdır, iz vermez. ʿUmar (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: bir çobanın yanından geçti de dedi: “Yerin **الظلف**’ına (yapış); onu kızartma.” Ona, bu sıfatı taşıyan arazide otlatmasını emretti; kumun hararetinden ve taşların pürüzlülüğünden dolayı kızarmasın da **أظلاف**’ı telef olmasın diye; çünkü koyun **الدهاس**’ta otlatılır da güneş onun üzerine kızarsa onu kızartır. Ve **الظلف** ayrıca: bundan dolayı geçimin şiddetidir; bizde kesre ile ضبط edilmiştir; doğrusu hareke ile (olandır). Bundan: Saʿd b. Ebî Vaḳḳâṣ hadîsi: “Mekke’de bize **ظلف العيش** isabet ederdi”: yani onun yoksulluğu, şiddeti ve kabalığı. Ve **الظلفة** (كفرحة gibi): **حنو القتب**’in ve **الإكاف**’ın ve benzeri şeylerin, yanlarından yere bitişik olan tarafının ucu; çoğulu: **ظلف** ve **ظلفات**. Ve onlar — yani **الظلفت** — devenin iki yanında bulunan dört tahta parçasıdır; alt uçları, üzerine konulduğunda yere isabet eder. **الواسط**’ta iki **ظلفتان** vardır; ve aynı şekilde arka tarafta da; ve onlar, iki **حنو**’dan aşağıda olan şeydir; çünkü onların üstünde olan, **العراقي**’ye bitişik olan kısım **العضدان**’dır. Devenin yanında uzatılmış tahta parçaları ise **الأحناء**’dır. Bunun şahidi:
  “Sanki onun **الظلفات**’ının yerleri                      sığırın **مضرحيات**’ının yerleri”
Şunu kasteder: bu devenin **الظلفات**’ının yerleri beyazlamıştır; akbaba pisliğinin yeri gibi. Bilâl hadîsinde: “Duvara saplanmış **أقتاب**’ın **ظلفات**’ı üzerinde ezan okurdu”; ve o, bundandır. Ebû Zeyd dedi: **العراقي**’ye bitişik olan iki **ظلفتان**’ın üstüne **العضدان** denir; onların altına: **الظلفتان**; ve onlar: **الواسط** ve arka **حنو**’dan aşağıda olan şeydir. **الظلف** sözünün şahidi, Ḥumeyd el-Arḳaṭ’ın sözü:
  “Ve ondan **الظلـف الـدئيا**’yı ısırdı
  **الثقاف**’ın **الخرص الخطيا**’yı ısırması gibi”
Ve **الظليف** (كأمير gibi): hâli kötü olan; el-Cevherî nakletti.
 Ve geçiminde zelil olan. Ve mekânlardan **الظليف**: kaba; el-Cevherî nakletti; başkası artırdı: onda çok kum vardır. Ve işlerden **الظليف**: şiddetli, zor; denir ki: “**شر ظليف**”: yani şiddetli; el-Cevherî nakletti. Ve **الظليف**: şiddet; ve sana talebi zor gelen her şey: **ظليف**.

  İbn Düreyd dedi: Boyundan **الظليف**: onun köküdür; bundan onların sözü: “Boynunun **ظليف**’inden tuttu”: yani kökünden. Ve “Adam **ظليف النفس**”; ve onun **ظلفها**’sı (ككتف gibi): yani onu nezih kıldı; ve o, onların sözündendir: “Onu şundan **ظلفه** **ظلفا**”: onu men ettiği zaman. Ve onunla gitti. Ebû Zeyd’in **النوادر**’deki nassı: “Falan, oğlumu **ظليفا** olarak götürdü”: yani bedelsiz, ücretsiz. Ḳays b. Mesʿûd dedi:
  “Onu İbn Waʿla **ظليف** içinde mi yer                      ve Heysem ile İbnâ Sinân emniyette mi olur?”
İbn Berrî dedi: Bunun benzeri, başkasının sözü:
  “Dedim: Onu **ظليف** içinde yiyin; amcanız                      bugün sizden kazanmaya daha layıktır”
Ve denir ki: “Onu **بظليفه**’iyle aldı”; ve **ظلفه**’iyle, harekeli: yani onu bütünüyle aldı, ondan hiçbir şey bırakmadı; **العباب**’da olduğu gibi; ve bu, Ebû Zeyd’in sözüdür. **اللسان**’da olan ise: “Şeyi **بظليفته**’iyle ve **ظلفته**’iyle aldı”: yani köküyle ve bütünüyle; ondan hiçbir şey bırakmadı. Ebû ʿAmr dedi: “Kanı **ظلفا** (fetḥa ile) gitti; ve harekelenir”: yani bâtıl, heder; onunla öç alınmadı. Dedi: Onu **الطاء** ve **الظاء** ile işittim. Ve **الأظلوفة** (zammetle): içinde keskin taşlar bulunan sert arazi; sanki yaratılışı dağın yaratılışı gibi; “dağın yaratılışı üzere” deseydi daha kısa olurdu; çoğulu: **أظاليف**. İbn Berrî inşâd etti:
  “Şahinlerin parıltısı **الأظاليف**’in üstünde yükseldi”
Ve adam **أظلف** etti: ona düştü; yani **الأظلوفة**’ya, yahut **الظلف**’a. Ve “Nefsini ondan **ظلف** etti, onu **يظلفها** **ظلفا**”: onu yapmaktan yahut ona gelmekten men etti. Şair dedi:
  “Nefsi bir yiyecekten **أظلف** ettim                      sinekleri üşüştüğünde”
Yahut onu ondan **ظلف** etti: onu ondan alıkoyduğu zaman. Ve “İzini **ظلف** etti”: onu (zammetle) **يظله** eder ve (kesre ile) **يظلفه** eder; ikisinde de **ظلفا**: takip edilmesin diye onu gizledi; yahut izinin onda görülmemesi için engebede yürüdü. ʿAwf b. el-Aḥwaṣ dedi:
  “Şairlerden ırzımı men etmedim mi                      **الوسيقة**’yi **بالـكـراع** ile **ظلف** ettiği gibi”
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Bu, deve çalan bir adamdır; onları, yerden bir **كراع**’a götürdü; izleri belirgin olmasın da takip edilmesin diye. Diyor ki: Onların onda iz bırakmalarını men etmedim mi? Ve **الوسيقة**: kovalanan (av)dır; “**كظالفه**” (diye) — bütün nüshalarda böyledir — ve bu yanlıştır; doğrusu: “**كأظلفه**”, **الصحاح** ve **اللسان**’ın nassı olduğu üzere. Ve “Kavmi **ظلف** etti, onları **يظلفهم** **ظلفا**”: **اللسان**’da olduğu gibi, onların izini takip etti.
 Ve “Koyunun **ظلف**’ini **ظلفا** etti”: onun **ظلف**’ine isabet etti; denir ki: “Avı attım da onu **ظلفته**”: yani onun **ظلف**’ine isabet ettim; o da **مظلوف**’tur; el-Cevherî Yaʿḳūb’dan nakletti. Ve **الظلفاء**: yerde dümdüz olmuş, yayılmış bir kaya; es-Ṣâġânî nakletti. Ve **الظلفة** (fetḥa ile) ve **لام**’ı kesrelenir: develer için bir damga; es-Ṣâġânî nakletti. Ve **الظليف** (كزبير gibi): ʿ (bir yer adı). ʿUbayd b. Eyyûb el-ʿAnberî dedi:

  “Keşke bilsem; uzaklaştıktan sonra değişti mi                      ahidden, **قارات الظليف الفوارد**?”
Ve **مكان ظلف** (harekeli), ve (ككتف gibi); ve sonuncusunda İbn ʿAbbâd iktisar etti: sudan ve çamurdan yüksek. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: “Şunun üzerine **ظلف** etti, **تظليفا**”: ona artırdı; ve aynı şekilde **ذرف** ve **طلف** ve **طلث** ve **رمث**.
 Ve ona istidrâk edilenden: **الظلف** bazen mecazen bizzat **ذات الظلف**’ın kendisine de إطلاق olunur. Bundan: “Bir kıtlık yılı, Kureyş üzerine peş peşe geldi; **الظلف**’ı kuraklaştırdı” hadîsi. Ve denir ki: “Koyunun **ظلف**’ından bir belde”: yani ona uygun olan şeyden. Ve “Falanın koyunları tek bir **ظلف** üzere” (kesre ile), ve “tek bir **ظلف**” (harekeli): yani hepsi doğurmuştur. Ve “Nefsi şundan **ظلفت** etti” (كفرح gibi): vazgeçti. Ve “Kadın **ظلفة النفس**”: yani kendi nezdinde aziz. Ve **النوادر**’de: “Falanı şundan **أظلفت** ettim, ve onu **ظلفته**”: onu ondan uzaklaştırdığım zaman. Ve denir ki: “Allah onu **الظلفات** üzerine ikame etti” (harekeli): yani şiddet ve darlık üzerine. Ṭufeyl dedi:
  “Orada iki zayıfımı sularım; ve ikame olmadım                      **الظلفات** üzerinde, parmakları büzülmüş (olarak)”

  Ve **الظلف** (harekeli): her kolay. Ve **ظليفة**’si (كسفينة gibi): kökü ve bütünü. Ve **الظلف** (kesre ile): şehvet. Ve denir ki: “Onu bir **ضرس** ile yer, ve bir **ظلف** ile çiğner.” Ve “**ظلفاتهم** üzerinde kalktılar”: uçları üzerinde. Ve “Biz bir işin **ظلفات**’ı üzerindeyiz, ve bir işin **شفا**’sı üzerindeyiz”; ve o, mecazdır.
