# ظلل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D9%84%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ظلل

الظل. بالكسر: نقيض الضح، أو هو الفيء، وقال رؤبة: كل موضع تكون فيه الشمس فتزول عنه فهو طل وفيء، أو هو أي الظل بالغداة، والفيء بالعشي فالظل ما كان قبل الشمس، والفيء ما فاء بعد، وقالوا: ظل الجنة، ولا يقال: فيئها، لأن الشمس لا تعاقب ظلها، فيكون هناك فيء، إنما هي أبدا ظل، ولذلك قال عز وجل:  أكلها دائم وظلها  ، أراد: وظلها دائم أيضا، وقال أبو حيان في ظلل: هذه المادة بالظاء، إن أفهمت سترا أو إقامة أو مصيرا، فتناول ذلك كلمات كثيرة منها الظل، وهو ما استترت عنه الشمس، ج: ظلال، بالكسر، وظلول، وأظلال، وقد جعل بعضهم للجنة فيئا، غير أنه قيده بالظل، فقال يصف حال أهل الجنة، وهو النابغة الجعدي، رضي الله تعالى عنه:
  فسلام الإله يغدو عـلـيهـم                      وفيوء الفردوس ذات الظلال وقال كثير:
  لقد سرت شرقي البلاد وغربها                      وقد ضربتني شمسها وظلولها

  وقال أبو الهيثم: الظل كل ما لم تطلع عليه الشمس، والفيء لا يدعى فيئا إلا بعد الزوال إذا فاءت الشمس، أي رجعت إلى الجانب الغربي، فما فاءت منه الشمس وبقي ظلا فهو فيء، والفيء شرقي، والظل غربي، وإنما يدعى الظل ظلا من أول النهار إلى الزوال، ثم يدعى فيئا بعد الزوال إلى الليل، وأنشد:
  فلا الظل من برد الضحى تستطيعهولا الفيء من برد العشي تذوق والظل: الجنة، قيل: ومنه قوله تعالى:  وما يستوي الأعمى والبصير ولا الظلمات ولا النور ولا الظل ولا الحرور  ، حكاه ثعلب، قال: والحرور: النار، قال: وأنا أقول: الظل: الظل بعينه، والحرور: الحر بعينه. وقال الراغب: وقد يقال ظل لكل شيء ساتر، محمودا كان أو مذموما، فمن المحمود قوله عز وجل:  ولا الظل ولا الحرور  ، ومن المذموم قوله تعالى:  وظل من يحموم  . والظل أيضا: الخيال من الجن وغيره يرى، وفي التهذيب: شبه الخيال من الجن. والظل أيضا: فرس مسلمة بن عبد الملك بن مروان. ويعبر بالظل عن العز، والمنعة، والرفاهية، ومنه قوله تعالى:  إن المتقين في ظلال وعيون  ، أي في عزة ومناعة، وكذا قوله تعالى:  أكلها دائم وظلها  ، وقوله تعالى:  هم وأزواجهم في ظلال  ، وأظلني فلان: أي حرسني، وجعلني في ظله، أي عزه ومناعته، قاله الراغب. والظل: الزئبر، عن ابن عباد. والظل: الليل نفسه، وهو قول المنجمين، زعموا ذلك قالوا: وإنما اسود جدا لأنه ظل كرة الأرض، وبقدر ما زاد بدنها في العظم ازداد سواد ظلها، وقال أبو حيان: وظل كل شيء ذراه وستره، ولذلك سمي الليل ظلا. أو ظل الليل: جنحه، وفي الصحاح والفرق لابن السيد: سواده، يقال: أتانا في ظل الليل، قال ذو الرمة.

  قد أعسف النازح المجهول معسفهفي ظل أخضر يدعو هامه البوم قال الجوهري: هو استعارة، لأن الظل في الحقيقة إنما هو ضوء شعاع الشمس دون الشعاع، فإذا لم يكن ضوء فهو ظلمة، وليس بظل. والظل من كل شيء: شخصه لمكان سواده، ومنه قولهم: لا يفارق ظلي ظلك، كما يقولون: لا يفارق سوادي سوادك. وقال الراغب: قال بعض أهل اللغة: يقال للشخص ظل. قال: ويدل على ذلك قول الشاعر:
  لما نزلنا رفعنا ظل أخبئة وقال: ليس ينصبون الظل الذي هو الفيء، إنما ينصبون الأخبئة، وقال آخر:
  تتبع أفياء الظلال عشية أي أفياء الشخوص. وليس في هذا دلالة، فإن قوله: رفعنا ظل أخبئة، معناه: رفعنا الأخبئة فرفعنا به ظلها، فكأنه رفع الظل، وقوله: أفياء الظلال، فالظلال عام، والفيء خاص، ففيه إضافة الشيء إلى جنسه، فتأمل، أو ظل الشيء: كنه، والظل من الشباب: أوله، هكذا في النسخ، والصواب على ما في نوادر أبي زيد: يقال: كان ذلك في ظل الشتاء، أي في أول ما جاء من الشتاء. والظل من القيظ: شدته، قال أبو زيد: يقال: فعل ذلك في ظل القيظ، أي في شدة الحر، وأنشد الأصمعي:
  غلسته قبل القطا وفـرطـه
  في ظل أجاج المقيظ مغبطه

  والظل من السحاب: ما وارى الشمس منه، أو ظله سواده، والشمس مستظلة، أي هي في السحاب، وكل شيء أظلك فهو ظله. والظل من النهار: لونه إذا غلبته الشمس. ويقال: هو يعيش في ظله: أي في كنفه، وناحيته، أي في عزه ومنعته، وهو مجاز. ومن أمثالهم: اتركه، ويروى: لأتركنه ترك الظبي ظله، أي موضع ظله، كما في العباب، يضرب للرجل النفور، لأن الظبي إذا نفر من شيء لا يعود إليه أبدا، والأصل في ذلك أن الظبي يكنس في الحر، ويأتيه السامي فيثيره، ولا يعود إلى كناسه، فيقال: ترك الظبي ظله، ثم صار مثلا لكل نافر من شيء لا يعود إليه، وقال الميداني: الظل في المثل الكناس الذي يستظل به في شدة الحر، يضرب في هجر الرجل صاحبه، وترك، بسكون الراء لا بفتحه، كما وهم الجوهري، قلت: هو في العباب والتهذيب، كما أورده الجوهري بنصه، وكفى له شاهدا إيراد هؤلاء هكذا، مع أنهم قد يرتكبون في الأمثال ما لا يرتكب في غيرها، فلا وهم حينئذ، وأحسن من ولعه بهذا التوهيم لو ذكر بقية الأمثال الواردة فيه مما ذكره الأزهري وغيره، منها: أتيته حين شد الظبي ظله، وذلك إذا كنس نصف النهار فلا يبرح مكنسه، ومنها: أتيته حين ينشد الظبي ظله، أي حين يشتد الحر، فيطلب كناسا يكتن فيه من شدة الحر. ومكان ظليل: ذو ظل، وفي العباب: وارف، أو دائمه، قد دامت ظلالته، وقولهم: ظل ظليل، يكون منه، وفي بعض النسخ: جنة، وهو تحريف، صوابه: منه، كما ذكرنا، أو مبالغة، كقولهم: شعر شاعر، ومنه قوله تعالى:  وندخلهم ظلا ظليلا  ، وقال الراغب: هو كناية عن غضارة العيش، وقول أحيحة ابن الجلاح، يصف النخل:
  هي الظل في الحر حق الظلي                      ل والمنظر الأحسن الأجمـل قال ابن سيده: المعنى عندي: هي الشيء الظليل، فوضع ا لمصدر موضع الاسم. وأظل يومنا: صار ذا ظل، وفي العباب، والصحاح: كان ذا ظل. واستظل بالظل: اكتن به، وقيل: مال إليه، وقعد فيه، وبالشجرة: استذرى بها، واستظل من الشيء، وبه: أي تظلل. واستظل الكرم: التفت نواميه، واستظلت العيون، وفي المحيط: عين الناقة غارت، قال ذو الرمة:
  على مستظلات العيون سواهم                      شويكية يكسو براها لغامهـا يقول: غارت عيونها، فهي تحت العجاج مستظلة، وشويكية حين طلع نابها. واستظل الدم: كان في الجوف، وهو المستظل، ومنه قوله:
  من علق الجوف الذي كان استظل وأظلني الشيء: غشيني، والاسم منه: الظل، بالكسر، وبه فسر ثعلب قوله تعالى:  إلى ظل ذي ثلاث شعب  ، أو أظلني فلان: إذا دنا مني حتى ألقى علي ظله من قربه، ثم قيل: أظلك أمر. ومنه الحديث: أيها الناس قد أظلكم شهر عظيم، أي أقبل عليكم، ودنا منكم، كأنه ألقى عليكم ظله. وظل نهاره يفعل كذا وكذا، ولا يقال ذلك إلا بالنهار، كما لا يقولون: بات يبيت إلا بالليل، قاله الليث وغيره، وهو المفهوم من كلام سيبويه، وقال غيرهم: يقال أيضا: ظل ليله يفعل كذا، لأنه قد سمع في بعض الشعر، وهو قول الأعشى:

  يظل رجيما لريب المنون وقد رد عليه ذلك، وأجابوا عنه بأن ظل بمعنى صار، ويستعمل في غير النهار، كما ذكره المصنف في البلغة، يظل، بالفتح، أي فهو من حد منع، وهي لغة نقلها الصاغاني، ولا وهم فيه، كما زعمه شيخنا ظلا، وظلولا، بالضم. وظللت أعمل كذا، بالكسر، أي من حد تعب، أظل ظلولا، وعلى هذه اقتصر الجوهري، وصاحب المصباح، قال الليث: ومن العرب من يحذف لام ظللت ونحوها، فيقولون: ظلت، كلست ومنه قوله تعالى:  فظلتم تفكهون  ، وهو من شواذ التخفيف، وكذا قوله تعالى:  ظلت عليه عاكفا  ، والأصل فيه: ظللت، حذفت اللام لثقل التضعيف والكسر، وبقيت الظاء على فتحها، وقال الصاغاني: أسقطوا الأولى استثقالا لاجتماع اللامين، وتركوا الظاء على فتحها، واكتفوا بتعارف موضعه، وقيام الثانية مقامها. ويقولون: ظلت، كملت، وبه قرأ ابن مسعود، والأعمش، وقتادة، وأبو البرهسم، وأبو حيوة، وابن أبي عبلة، وهي لغة الحجاز، على تحويل كسر اللام على الظاء، ويجوز في غير المكسور، نحو: همت بذلك. أي هممت، وأحست بذلك، أي أحسست، وهذا قول حذاق النحويين، وقال ابن سيده: قال سيبويه: أما ظلت فأصله ظللت، إلا أنهم حذفوا فألقوا الحركة على الفاء، كما قالوا: خفت، وهذا النحو شاذ، وأما ما أنشد أبو زيد لرجل من بني عقيل:
  ألم تعلمي ما ظلت بالقوم واقفاعلى طلل أضحت معارفه قفرا

  قال ابن جني: قال: كسروا الظاء في إنشادهم، وليس من لغتهم. وقال الراغب: يعبر بظل عما يفعل بالنهار، ويجري مجرى صرت، قال تعالى:  ظلت عليه عاكفا  انتهى، قال الشهاب: فهو فعل ناقص لثبوت الخبر في جميع النهار، كما قال الرضي، لأنه لوقت فيه ظل الشمس من الصباح للمساء، أو من الطلوع للغروب، فإذا كانت بمعنى صار عمت النهار وغيره، وكذا إذا كانت تامة بمعنى الدوام، كذا في شرح الشفاء، وقال الرضي: قالوا لم تستعمل ظل إلا ناقصة، وقال ابن مالك: تكون تامة بمعنى طال ودام، وقد جاءت ناقصة بمعنى صار مجردة عن الزمان المدلول عليه بتركيبه، قال تعالى:  ظل وجهه مسودا  . والظلة: الإقامة. وأيضا: الصحة، هكذا في النسخ، ولم أجده في الأصول التي بأيدينا، وأنا أخشى أن يكون تحريفا، فإن الأزهري وغيره ذكروا من معاني الظلة، بالضم: الصيحة، فتأمل. والظلة، بالضم: الغاشية. وأيضا: البرطلة، وفي التهذيب: والمظلة البرطلة، قال: والظلة والمظلة سواء، وهو ما يستظل به من الشمس. قلت: وقد تقدم للمصنف أن البرطلة المظلة الضيقة، وتقدم أنها كلمة نبطية. والظلة: أول سحابة تظل، نقله الجوهري، عن أبي زيد، قال الراغب: وأكثر ما يقال فيما يستوخم ويكره، ومنه قوله تعالى:  وإذ نتقنا الجبل فوقهم كأنه ظلة  ، ونص الصحاح: يظل، وفي بعض الأصول: أولى سحابة، ومنه الحديث: البقرة وآل عمران كأنهما ظلتان، أو غمامتان، وأيضا: ما أظلك من شجر، وقيل: كل ما أطبق عليك، وقيل: كل ماسترك من فوق، وفي التنزيل العزيز:  فأخذهم عذاب يوم الظلة  ، قال الجوهري: قالوا: غيم تحته سموم، وفي التهذيب: أو سحابة أظلتهم فاجتمعوا تحتها مستجيرين بها مما نالهم من الحر، فأطبقت عليهم، وهلكوا تحتها. ويقال: دامت ظلالة الظل، بالكسر، وظلته، بالضم، أي ما يستظل به من شجر أو حجر، أو غير ذلك. والظلة أيضا: شيء كالصفة يستتر به من الحر والبرد، نقله الأزهري، ج: ظلل، كغرفة وغرف، وظلال، كعلبة وعلاب، ومن الأول قوله تعالى:  إلا أن يأتيهم الله في ظلل من الغمام  ، أي يأتيهم عذابه، وقرئ أيضا:  في ظلال  ، وقرأ حمزة، والكسائي، وخلف:  في ظلل على الأرائك متكئون  وقوله تعالى:  لهم من فوقهم ظلل من النار ومن تحتهم ظلل  ، قال ابن الأعرابي: هي ظلل لمن تحتهم، وهي أرض لهم، وذلك أن جهنم أدراك وأطباق، فبساط هذه ظلة لمن تحتها، ثم هلم جرا حتى ينتهوا إلى القعر. وفي الحديث: أنه ذكر فتنا كأنها الظلل، أراد كأنها الجبال والسحب، قال الكميت:
  فكيف تقول العنكبوت وبـيضـهـا                      إذا ما علت موجا من البحر كالظلل

  والظلة، بالكسر: الظلال، وكأنه جمع ظليل، كطلة وطليل. والمظلة، بالكسر والفتح، أي بكسر الميم وفتحها، الأخيرة عن ابن الأعرابي، واقتصر الجوهري على الكسر، وهو قول أبي زيد، قال ابن الأعرابي: وإنما جاز فيها فتح الميم لأنها تنقل بمنزلة البيت، وهو الكبير من الأخبية، قيل: لا تكون إلا من الثياب، وهي كبيرة ذات رواق، وربما كانت شقة وشقتين وثلاثا، وربما كان لها كفاء، وهو مؤخرها. وقال ثعلب: المظلة من الشعر خاصة. وقال ابن الأعرابي: الخيمة تكون من أعواد تسقف بالثمام، ولا تكون من ثياب، وأما المظلة فمن ثياب. وقال أبو زيد: من بيوت الأعراب المظلة، وهي أعظم ما يكون من بيوت الشعر، ثم الوسوط، بعد المظلة، ثم الخباء، وهو أصغر بيوت الشعر. وقال أبو مالك: المظلة والخباء يكون صغيرا وكبيرا. ومن أمثالهم: علة ماعلة، أوتاد وأخلة، وعمد المظلة، أبرزوا لصهركم ظلة. قالته جارية زوجت رجلا فأبطأ بها أهلها على زوجها، وجعلوا يعتلون بجمع أدوات البيت، فقالت ذلك استحثاثا لهم، والجمع المظال، وأما قول أمية بن أبي عائذ الهذلي:
  ولـيل كـأن أفـانـينـــه                      صراصر جللن دهم المظالي إنما أراد المظال، فخفف اللام، فإما حذفها، وإما أبدلها ياء، لاجتماع المثلين، وعلى هذا تكتب بالياء. والأظل: بطن الإصبع مما يلي صدر القدم، من أصل الإبهام إلى أصل الخنصر، نقله ابن سيده، وقال: يقولون: أظل الإنسان بطون أصابعه. هكذا عبروا عنه ببطون، والصواب عندي أن الأظل بطن الإصبع مما يلي ظهر القدم. والأظل من الإبل: باطن المنسم، نقله الجوهري، قال أبو حيان: باطن خف البعير، سمي به لاستتاره، ويستعار لغيره، ومنه المثل: إن يدم أظلك فقد نقب خفي. يقال للشاكي لمن هو أسوأ حالا منه، وقال ذو الرمة:
  دامي الأظل بعيد الشأو مهيوم وأنشد الصاغاني للبيد، رضي الله تعالى عنه:
  وتصك المرو لما هجرت                      بنكيب معر دامي الأظل ج:ظل، بالضم، وهو شاذ، لأنهم عاملوه معاملة الوصف، قال الجوهري: وأظهر العجاج التضعيف، في قوله:
  تشكو الوجى من أظلل وأظلل
  من طول إملال وظهر أملل ضرورة، واحتاج إلى فك الإدغام، كقول قعنب بن أم صاحب:
  مهلا أعاذل قد جربت من خلقي                      أنى أجود لأقوام وإن ضننـوا والظلية، كسفينة: مستنقع الماء في أسفل مسيل الوادي، وفي التهذيب: مستنقع ماء قليل في مسيل ونحوه، وقال أبو عمرو: هي الروضة الكثيرة الحرجات، وج: ظلائل، وهي شبه حفرة في بطن مسيل ماء، فينقطع السيل، ويبقى ذلك الماء فيها، قال رؤبة:
  بخصرات تنقع الـغـائلا
  غادرهن السيل في ظلائلا

  قوله: بخصرات، يعني أسنانا بوارد تنقع الغليل. وملاعب ظله: طائر معروف، سمي بذلك، وهما ملاعبا ظلهما، وملاعبات ظلهن، هذا في لغة فإذا نكرته أخرجت الظل على العدة، فقلت: هن ملاعبات أظلالهن كذا في المحكم، والعباب. والظلالة، كسحابة: الشخص، وكذلك الطلالة، بالطاء. والظلالة، بالكسر: السحابة تراها وحدها، وترى ظلها على الأرض، قال أسماء بن خارجة:
  لي كـل يوم صـيقة                      فوقي تأجل كالظلاله وقال ابن الأعرابي: الظلال، كسحاب: ما أظلك من سحاب ونحوه. وظليلاء، بالمد: ع، وذكره المصنف أيضا ضليلاء، بالضاد، والصواب أنه بالظاء. وأبو ظلال، ككتاب: هلال بن أبي هلال،وعليه اقتصر ابن حبان، ويقال: ابن أبي مالك القسملي الأعمى: تابعي، روى عن أنس، وعنه مروان بن معاوية، ويزيد بن هارون، قال الذهبي في الكاشف: ضعفوه، وشذ ابن حبان فقواه. وقال في الديوان: هلال بن ميمون، ويقال: ابن سويد، أبو ظلال القسملي، قال ابن عدي: عامة ما يرويه لا يتابع عليه. قلت: ويقال له أيضا: هلال بن أبي سويد، وهو من رجال الترمذي، وروى عنه أيضا يحيى بن المتوكل، كما قاله ابن حبان، وعبد العزيز بن مسلم، كما قاله المزي في الكنى. وقال الفراء: الظلال: ظلال الجنة، وفي بعض النسخ: الظلال: الجنة. وهو غلط، ومنه قول العباس، رضي الله تعالى عنه، يمدحه صلى الله تعالى عليه وسلم:
  من قبلها طبت في الظلال وفي                      مستودع حيث يخصف الورق أي كنت طيبا في صلب آدم، حيث كان في الجنة، ومن قبلها، أي من قبل نزولك إلى الأرض، فكنى عنها ولم يتقدم ذكرها لبيان المعنى. والظلال من البحر: أمواجه، لأنها ترفع فتظل السفينة ومن فيها. والظلل، محركة: الماء الذي يكون تحت الشجر لا تصيبه الشمس، كما في العباب، وقد تقدم له أيضا مثل ذلك في ض ل ل. وظلل بالسوط: أشار به تخويفا، عن ابن عباد. والظلظل، بالضم: السفن، عن ابن الأعرابي، هكذا عبر بالسفن وهو جمع. وظلال، كشداد: ع، ويخفف، كما في العباب. ومما يستدرك عليه. ظل يفعل كذا، أي دام. نقله ابن مالك، وهي لغة أهل الشام. ويوم مظل: ذو سحاب، وقيل: دائم الظل. ويقال: وجهه كظل الحجر: أي أسود، قال الراجز:
  كأنما وجهك ظل من حجر

  قال بعضهم: أراد الوقاحة، وقيل: أراد أنه كان أسود الوجه. والعرب تقول: ليس شيء أظل من حجر، ولا أدفأ من شجر، ولا أشد سوادا من ظل، وكلما كان أرفع سمكا كان مسقط الشمس أبعد، وكلما كان أكثر عرضا وأشد اكتنازا، كان أشد لسواد ظله. وأظلتني الشجرة، وغيرها، ومنه الحديث: ما أظلت الخضراء، ولا أقلت الغبراء، أصدق لهجة من أبي ذر. واستظل بها: استذرى. ويقال: للميت: قد ضحى ظله. وعرش مظلل، من الظل. وفي المثل: لكن على الأثلات لحم لا يظلل. قاله بيهس في إخوته المقتولين، لما قالوا: ظللوا لحم جزوركم. نقله الجوهري. وقوله تعالى:  وظللنا عليكم الغمام  . قيل: سخر الله لهم السحاب يظلهم، حتى خرجوا إلى الأرض المقدسة، والاسم الظلالة، بالفتح. وقولهم: مر بنا كأنه ظل ذئب: أي سريعا كسرعة الذئب. والظلل: بيوت السجن. وبه فسر قول الراجز:
  ويحك يا علقمة بن ماعز
  هل لك في اللواقح الحرائز
  وفي اتباع الظلل الأوارز وفي الحديث: الجنة تحت ظلال السيوف. كناية عن الدنو من الضراب في الجهاد، حتى يعلوه السيف، ويصير ظله عليه. وفي آخر: السلطان ظل الله في الأرض، لأنه يدفع الأذى عن الناس كما يدفع الظل أذى حر الشمس. وقيل: معناه ستر الله. وقيل: خاصة الله. وقول عنترة:
  ولقد أبيت على الطوى وأظله                      حتى أنال به كريم المأكـل أراد: وأظل عليه. نقله الجوهري. ويقال: انتعلت المطايا ظلالها، إذا انتصف النهار في القيظ، فلم يكن لها ظل، قال الراجز:
  قد وردت تمشي على ظلالها
  وذابت الشمس على قلالها وقال آخر في مثله:
  وانتعل الظل فكان جوربا والمظل: ماء في ديار بني أبي بكر ابن كلاب. قاله نصر. والمستظل: لحم رقيق لازق بباطن المنسم من البعير. نقله الأزهري، عن أعرابي من طيء، قال: وليس في البعير مضفة أرق ولا أنعم منها، غير أنه لا دسم فيه. وقال أبو عبيد في باب سوء المشاركة في اهتمام الرجل بشأن أخيه: قال أبو عبيدة: إذا أراد المشكو إليه أنه في نحو مما فيه صاحبه الشاكي، قال له: إن يدم أظلك فقد نقب خفي. يقول: إنه في مثل حالك. والمظلة: ما تستظل به الملوك عند ركوبهم، وهي بالفارسية جتر. والظليلة، مشددة اللام: شيء يتخذه الإنسان من شجر أو ثوب، يستتر به من حر الشمس، عامية. وأيكة ظليلة: ملتفة. وهذا مناخي ومحلي، وبيتي ومظلي. ورأيت ظلالة من الطير، بالكسر: أي غياية. وانتقلت عن ظلي: أي هجرت عن حالتي. وهو مجاز، كذا: هو يتبع ظل نفسه. وأنشدنا بعض الشيوخ:
  مثل الرزق الذي تتـبـعـه                      مثل الظل الذي يمشي معك
  أنت لا تدركه مـتـبـعـا                      فإذا وليت عنه تـبـعـك

  وهو يبارى ظل رأسه، إذا اختال، وهو مجاز، كما في الأساس. وأظله: أدخله في ظله، أي كنفه. وقوله تعالى:  لا ظليل  ، أي لا يفيد فائدة الظل، في كونه واقيا عن الحر. ويروى أن النبي صلى الله عليه وسلم كان إذا مشى لم يكن له ظل، ولهذا تأويل يختص بغير هذا الكتاب. وظل اليوم، وأظل: صار ذا ظل. وأيضا: دام ظله. وظل الشيء: طال. والظلظل، كقنفذ: ما يستر به من الشمس. قاله الليث. واستظلت الشمس: استترت بالسحاب. ومما يستدرك عليه.

### Türkçe

**الظل**. Kesre ile: **الضح**’ın zıddı; yahut o **الفيء**’dir. Rü’be dedi: “Güneşin içinde bulunduğu her yer, ondan kaybolunca, o **طل** ve **فيء**’dir.” Yahut o, yani **الظل** sabahleyin; **الفيء** ise akşamleyin; böylece **الظل** güneşten önce olan şeydir, **الفيء** ise sonra dönen şeydir. “Cennetin **ظل**’i” dediler; “onun **فيء**’i” denilmez; çünkü güneş onun gölgesini ardı ardına izlemez; orada bir **فيء** olacak şekilde; o ancak daima **ظل**’dir. Bunun için Aziz ve Celil şöyle dedi: **أكلها دائم وظلها**; muradı: “onun gölgesi de daimdir” ayrıca. Ebû Hayyân **ظلّل** hakkında dedi: Bu madde **الظاء** iledir; eğer örtme yahut ikamet yahut dönüş yeri mânasını anlatırsa, bu birçok kelimeyi kapsar; onlardan biri **الظل**’dir; o, güneşin kendisinden gizlendiği şeydir; cem‘i: **ظلال**, kesre ile; ve **ظلول**; ve **أظلال**. Bazıları cennet için **فيء** kıldı; ancak onu **الظل** ile kayıtladı; şöyle dedi, cennet ehlinin hâlini vasfederken; o, Nâbiğa el-Ca‘dî’dir, Allah Teâlâ ondan razı olsun:
  “İlâh’ın selâmı sabahleyin onların üzerine gider                      Ve **فيوء** Firdevs, **الظلال** sahibi.”
Kesîr dedi:
  “Doğu memleketlerini ve batısını gerçekten yürüdüm                      Ve onun güneşi ve **ظلول**’ları beni vurdu.”

  Ebû’l-Heysem dedi: **الظل** güneşin üzerine doğmadığı her şeydir; **الفيء** ise ancak zevâlden sonra, güneş **فاءت** ettiğinde **فيء** diye adlandırılır; yani batı tarafına döndü; güneşin kendisinden döndüğü ve gölge olarak kaldığı şey, o **فيء**’dir. **الفيء** doğuludur, **الظل** batılıdır. **الظل** ancak günün başından zevâle kadar **ظل** diye adlandırılır; sonra zevâlden gecenin içine kadar **فيء** diye adlandırılır. Şu beyit okundu:
  “Ne kuşluk serinliğinden **الظل**’i yapabilirsin                      Ne de akşam serinliğinden **الفيء**’i tadarsın.”
Ve **الظل**: cennet. Denildi ki: Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: **وما يستوي الأعمى والبصير ولا الظلمات ولا النور ولا الظل ولا الحرور**. Bunu Sa‘leb nakletti. Dedi: **الحرور**: ateştir. Dedi: Ben derim ki: **الظل**: bizzat gölgenin kendisi; **الحرور**: bizzat sıcağın kendisi. Râgıb dedi: Her örtücü şey için **ظل** denebilir; övülmüş de olsa yerilmiş de olsa. Övülmüşten Aziz ve Celil’in sözü: **ولا الظل ولا الحرور**; yerilmişten Allah Teâlâ’nın sözü: **وظل من يحموم**. **الظل** ayrıca: cin ve başkasından görülen hayaldir. **التهذيب**’de: cinlerden hayal benzeri. **الظل** ayrıca: Mesleme b. Abdülmelik b. Mervân’ın atıdır. **الظل** ile izzet, men‘at ve refah ifade edilir; ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: **إن المتقين في ظلال وعيون**; yani izzet ve men‘at içinde. Yine Allah Teâlâ’nın sözü: **أكلها دائم وظلها**; ve Allah Teâlâ’nın sözü: **هم وأزواجهم في ظلال**. “Falan beni **أظلني** etti”: yani beni korudu ve beni onun gölgesinde kıldı; yani onun izzeti ve men‘ati içinde; bunu Râgıb söyledi. **الظل**: **الزئبر**, İbn Abbâd’dan. **الظل**: gecenin kendisi; bu, müneccimlerin sözüdür; bunu iddia ettiler; dediler ki: O ancak çok karardı; çünkü o, yer küresinin gölgesidir; onun gövdesi büyüklükte ne kadar arttıysa, gölgesinin karalığı o kadar arttı. Ebû Hayyân dedi: Her şeyin **ظل**’i onun tepesi ve örtüsüdür; bunun için geceye **ظل** adı verildi. Yahut “gecenin **ظل**’i”: onun kanadı. **الصحاح**’ta ve İbnü’s-Seyyid’in **الفرق**’ında: onun karalığı. “Gecenin **ظل**’inde bize geldi” denir. Zü’r-Rumme dedi:

  “Uzağa giden, bilinmeyen, yolunu zorlayanı zorladı                      Yeşil bir **ظل** içinde; baykuş onun başını çağırır.”
Cevherî dedi: O bir istiâredir; çünkü **الظل** hakikatte ancak güneş ışınının ışığıdır, ışının kendisi değil; ışık yoksa o karanlıktır, **ظل** değildir. Her şeyden **الظل**: karalığı sebebiyle onun şahsıdır. Ondandır onların sözü: “Benim **ظل**’im senin **ظل**’inden ayrılmaz”; onların “Benim karalığım senin karalığından ayrılmaz” demeleri gibi. Râgıb dedi: Dil ehlinden bazıları “şahsa **ظل** denir” dedi. Dedi: Buna şairin sözü delâlet eder:
  “İndiğimizde çadırların **ظل**’ini kaldırdık.”
Dedi: **الفيء** olan **الظل**’i dikmiyorlar; ancak çadırları dikiyorlar. Bir başkası dedi:
  “Akşamleyin **الظلال**’ın **أفياء**’ını takip eder.”
Yani şahısların **أفياء**’ı. Bunda delâlet yoktur; çünkü “çadırların **ظل**’ini kaldırdık” sözü, mânası: çadırları kaldırdık da onunla onların gölgesini kaldırdık; sanki gölgeyi kaldırdı. “**أفياء الظلال**” sözüne gelince: **الظلال** umumîdir, **الفيء** hususîdir; onda şeyin cinsine izafesi vardır; düşün. Yahut bir şeyin **ظل**’i: onun künhü. Gençliğin **الظل**’i: onun evveli. Nüshalarda böyle; doğrusu, Ebû Zeyd’in **نوادر**’inde olana göre: “Bu, kışın **ظل**’inde oldu” denir; yani kıştan gelenin evvelinde. Sıcağın **الظل**’i: onun şiddeti. Ebû Zeyd dedi: “Bunu sıcağın **ظل**’inde yaptı” denir; yani hararetin şiddetinde. Asma‘î şu beyiti okudu:
  “Onu, katar kuşundan ve onun aşırılığından önce seher vakti yaptı;
  Kavurucu yaz sıcağının **ظل**’inde, onun gıpta edileni.”

  Bulutun **الظل**’i: ondan güneşi örten şeydir; yahut onun **ظل**’i onun karalığıdır; güneş **مستظلة**’dir; yani o bulutun içindedir. Seni gölgeleyen her şey, onun **ظل**’idir. Gündüzün **الظل**’i: güneş ona galip geldiğinde onun rengidir. “O, onun **ظل**’inde yaşar” denir: yani onun himayesinde ve tarafında; yani onun izzeti ve men‘ati içinde; bu mecazdır. Onların mesellerindendir: “Onu bırak”; rivayet olunur: “Onu, ceylanın **ظل**’ini bırakması gibi bırakacağım”; yani gölgesinin yeri; **العباب**’da olduğu gibi. Bu, ürkek adam için darb-ı meseldir; çünkü ceylan bir şeyden ürktüğünde ona ebediyen dönmez. Bunun aslı: ceylan sıcakta inine girer; avcı ona gelir de onu kaldırır; inine dönmez; “ceylan **ظل**’ini bıraktı” denir; sonra bir şeyden ürküp ona dönmeyen herkes için mesel oldu. Meydânî dedi: Meselde **الظل**, şiddetli sıcakta gölgelenilen in’dir; adamın arkadaşını terk etmesinde darb-ı meseldir. “ترك” râ’sı sâkin olarak, fethalı değil; Cevherî’nin vehmettiği gibi. Dedim: O, **العباب** ve **التهذيب**’dedir; Cevherî’nin onu lafzen getirdiği gibi; bunların böyle getirmesi ona şahit olarak yeter; hâlbuki onlar mesellerde başkasında yapmadıklarını yapabilirler; o vakit vehim yoktur. Bu vehimlendirmeye düşkünlüğünden daha iyisi, Ezhârî ve başkasının zikrettiği, onda vârid olan mesellerin geri kalanını zikretseydi; onlardan: “Ona, ceylanın **ظل**’ini sıktığı vakit geldim”; bu, öğle yarısında inine girdiğinde, ininden ayrılmadığı vakittir. Ve onlardan: “Ona, ceylanın **ظل**’ini aradığı vakit geldim”; yani sıcak şiddetlendiğinde; şiddetli sıcaktan korunmak için içine gireceği bir in arar.

Gölgelik yer: **ظليل**; yani gölge sahibi. **العباب**’da: yayvan; yahut daimîsi; onun gölgeliliği daim olmuştur. “**ظل ظليل**” sözü: ondan olur. Bazı nüshalarda: “cennet”; bu tahriftir; doğrusu: “ondan”dır, zikrettiğimiz gibi. Yahut mübalağa; onların “şair şiir” demeleri gibi. Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: **وندخلهم ظلا ظليلا**. Râgıb dedi: O, hayatın tazeliğine kinayedir. Uhayha b. el-Cellâh’ın sözü; hurmayı vasfeder:
  “O, sıcakta **الظل**’dir; gölgelinin hakkı                      Ve manzara, daha güzel, daha cemîl.”
İbn Sîde dedi: Mânası bence: o, gölgelik şeydir; böylece masdarı isim yerine koydu. “Günümüz **أظل** etti”: gölge sahibi oldu. **العباب** ve **الصحاح**’ta: gölge sahibi oldu. “**الظل** ile **استظل** etti”: onunla barındı. Denildi ki: ona meyletti ve onda oturdu. “Ağaçla **استظل** etti”: onunla siperlendi. “Şeyden **استظل** etti ve onunla”: yani gölgelendi. “Asma **استظل** etti”: sürgünleri dolaştı. “Gözler **استظلت**”; **المحيط**’ta: devenin gözü çöktü. Zü’r-Rumme dedi:
  “Gözleri çökmüş olanların üzerinde, onların dışındakiler                      Küçük bir şey; onun ağzı, onun toprağını örter.”
Der ki: gözleri çöktü; böylece toz altında **مستظلة**’dir; ve “şuveykîyye”, dişi çıktığı vakit. “Kan **استظل** etti”: karın içinde oldu; o **المستظل**’dir. Ondandır şu söz:
  “İç boşluğunun alakasından; o ki **استظل** etmişti.”
“Şey beni **أظلني** etti”: beni kapladı. Onun ismi: **الظل**, kesre ile. Sa‘leb, Allah Teâlâ’nın sözü **إلى ظل ذي ثلاث شعب**’ı bununla tefsir etti. Yahut “falan beni **أظلني** etti”: bana yaklaştığında, yakınlığından dolayı gölgesini üzerime düşürünce. Sonra “bir iş seni **أظلك** etti” denildi. Ondandır hadis: “Ey insanlar, büyük bir ay sizi **أظلكم** etti”; yani size yöneldi ve size yaklaştı; sanki gölgesini üzerinize düşürdü. “Gündüzü **ظل** etti, şöyle şöyle yapar”; bu ancak gündüzle söylenir; onların “geceledi”yi ancak geceyle söylemeleri gibi. Bunu Leys ve başkası söyledi; bu, Sîbeveyh’in sözünden anlaşılandır. Başkaları dedi: “Gecesi **ظل** etti, şöyle şöyle yapar” da denir; çünkü bazı şiirde işitilmiştir; A‘şâ’nın sözü:

  “Ölümün şüpheleri için taşlanmış olarak **يظل** eder.”
Buna reddedildi. Ona cevap verdiler ki: **ظل** “oldu” mânasındadır; gündüz dışında da kullanılır; bunu musannif **البلغة**’de zikrettiği gibi. **يظل** fetha ile; yani o, **منع** babındandır. Bu, Sâgânî’nin naklettiği bir lugattır; onda vehim yoktur; şeyhimizin iddia ettiği gibi değil. **ظلا** ve **ظلولا**, damme ile. “Şöyle şöyle yapmaya **ظللت**”: kesre ile; yani **تعب** babındandır; **أظل** **ظلولا**. Cevherî ve **المصباح** sahibi bununla yetindi. Leys dedi: Araplardan kimi **ظللت** ve benzerlerinin lâm’ını hazfeder; “**ظلت**” der; “**كلست**” (gibi). Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: **فظلتم تفكهون**; bu, hafifletmenin şâzlarındandır. Yine Allah Teâlâ’nın sözü: **ظلت عليه عاكفا**. Aslı: **ظللت**’tir; lâm, teşdîd ve kesrenin ağırlığından dolayı hazfedildi; **الظاء** fethası üzere kaldı. Sâgânî dedi: İki lâmın toplanmasından ağırlık duydukları için birincisini düşürdüler; **الظاء**’ı fethası üzere bıraktılar; yerinin bilinmesi ve ikincinin onun yerine kaim olmasıyla yetindiler. “**ظلت**” derler; “**كملت**” (gibi). İbn Mes‘ûd, A‘meş, Katâde, Ebû’l-Berhesem, Ebû Hayve ve İbn Ebî ‘Able böyle okudu. Bu, Hicaz lugatıdır; lâmın kesresini **الظاء** üzerine aktarmak üzere. Kesreli olmayanlarda da câizdir; mesel: “Buna heves etti”; yani “heves ettim”; ve “bunu hissetti”; yani “hissettim”. Bu, nahivcilerin mahirlerinin sözüdür. İbn Sîde dedi: Sîbeveyh dedi: “**ظلت**”e gelince, aslı **ظللت**’tir; ancak onlar hazfettiler de harekeyi fâ’ya attılar; onların “**خفت**” demeleri gibi. Bu tür şâzdır. Ebû Zeyd’in, Benî ‘Akîl’den bir adam için inşâd ettiği şudur:
  “Bilmiyor musun, kavmin yanında durarak ne **ظلت** ettim                      Bir harabe üzerinde; onun işaretleri çoraklaştı.”

İbn Cinnî dedi: Dedi ki: onların inşadlarında **الظاء**’ı kırdılar; bu, onların dilinden değildir. Râgıb dedi: **ظل** ile, gündüzleyin yapılan şey ifade edilir; **صرت**’in cereyan ettiği yere cereyan eder. Yüce Allah dedi ki: **ظلت عليه عاكفا**. Bitti. Şihâb dedi: O, noksan bir fiildir; çünkü haber bütün gündüzde sabittir; Radî’nin dediği gibi. Zira o, içinde güneş gölgesinin sabahdan akşama, yahut doğuştan batışa kadar bulunduğu bir vakittir. Artık **صار** mânâsında olunca gündüzü ve başkasını kapsadı; yine, tam olup devam mânâsında olunca da böyledir. Şifâ’nın şerhinde böyledir. Radî dedi: “**ظل**’ü ancak noksan olarak kullanıldı” dediler. İbn Mâlik dedi: **طال** ve **دام** mânâsında tam olur; ve, terkibiyle delâlet olunan zamandan soyutlanmış olarak **صار** mânâsında noksan gelmiştir. Yüce Allah dedi ki: **ظل وجهه مسودا**.

**الظلة**: ikamet. Ve ayrıca: sıhhat; nüshalarda böyledir; fakat onu, elimizdeki asıllarda bulmadım; ben, bir tahrif olmasından korkarım. Zira Ezherî ve başkaları, **الظلة**’nin mânalarından, zamme ile, **الصيحة**’yı zikrettiler; öyleyse düşün. Ve **الظلة** zamme ile: **الغاشية**. Ve ayrıca: **البرطلة**. Ve **التهذيب**’de: **المظلة** **البرطلة**’dir. Dedi ki: **الظلة** ile **المظلة** birdir; o, güneşten gölgelenilen şeydir. Dedim: Musannif için, **البرطلة**’nin dar **المظلة** olduğu geçmişti; ve onun Nabatî bir kelime olduğu geçmişti.

**الظلة**: gölge yapan ilk bulut; Cevherî onu Ebû Zeyd’den nakletti. Râgıb dedi: En çok, iğrenç sayılan ve kerih görülen şey hakkında söylenir. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: **وإذ نتقنا الجبل فوقهم كأنه ظلة**. Ve **الصحاح**’ın nassı: **يظل**; bazı asıllarda: “ilk bulut”tur. Ondan hadis: “**البقرة** ve **آل عمران** sanki iki **ظلتان**, yahut iki **غمامتان**.” Ve ayrıca: seni ağaçtan gölgeleyen şey. Ve denildi: üzerine kapanan her şey. Ve denildi: üstten seni örten her şey. Aziz tenzilde: **فأخذهم عذاب يوم الظلة**. Cevherî dedi: “Altında **سموم** bulunan bir **غيم**” dediler. **التهذيب**’de: yahut onları gölgeleyen bir bulut; böylece, kendilerine erişen sıcaktan ona sığınarak onun altında toplandılar; sonra o, üzerlerine kapandı; onun altında helâk oldular.

Denilir: **ظلالة الظل** devam etti; kesre ile. Ve **ظلته**; zamme ile; yani ağaçtan yahut taştan yahut başka şeyden gölgelenilen şey. Ve **الظلة** ayrıca: sıcaktan ve soğuktan gizlenilen, sıfat gibi bir şey; Ezherî onu nakletti. Çoğulu: **ظلل**; **غرفة** ve **غرف** gibi. Ve **ظلال**; **علبة** ve **علاب** gibi. Ve birinciden, Yüce Allah’ın sözü: **إلا أن يأتيهم الله في ظلل من الغمام**; yani onlara azabı gelir. Ve ayrıca şöyle de okundu: **في ظلال**. Ve Hamza, Kisâî ve Halef okudu: **في ظلل على الأرائك متكئون**. Ve Yüce Allah’ın sözü: **لهم من فوقهم ظلل من النار ومن تحتهم ظلل**. İbnü’l-A‘râbî dedi: “O, onların altındakiler için **ظلل**’dür; ve o, onlar için bir yerdir. Çünkü cehennem derekler ve tabakalardır; bunun döşeği, altındakiler için bir **ظلة**’dir; sonra böyle böyle, ta dibe varıncaya kadar.”

Hadiste: onun, **الظلل** gibi fitneleri zikrettiği (gelmiştir); muradı: dağlar ve bulutlar gibi. Kümeyt dedi:

فكيف تقول العنكبوت وبـيضـهـا                      إذا ما علت موجا من البحر كالظلل

Ve **الظلة**; kesre ile: **الظلال**; sanki **ظليل**’in cem‘i; **طلة** ve **طليل** gibi.

Ve **المظلة**; kesre ve fetha ile; yani mîm’in kesresi ve fethasıyla; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’dendir. Cevherî kesre ile yetindi; o, Ebû Zeyd’in sözüdür. İbnü’l-A‘râbî dedi: “Mîm’in fethası onda ancak câiz oldu; çünkü o, büyük çadır olan **البيت** menzilesinde nakledilir.” Denildi: ancak elbiselerden olur; revaklı büyük olur; bazen bir parça, iki parça ve üç parça olur; bazen onun **كفاء**’ı olur; o, onun arka tarafıdır. Sa‘leb dedi: **المظلة** özellikle kıldandır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخيمة**, **أعواد**’dan olur; **الثمام** ile tavanlanır; elbiselerden olmaz. Amma **المظلة**, elbiselerdendir. Ebû Zeyd dedi: Bedevîlerin evlerinden **المظلة** vardır; o, kıl evlerin en büyüğüdür; sonra **الوسوط**; **المظلة**’den sonra; sonra **الخباء**; o, kıl evlerin en küçüğüdür. Ebû Mâlik dedi: **المظلة** ve **الخباء** küçük de olur büyük de.

Onların darb-ı mesellerinden: “**علة ماعلة، أوتاد وأخلة، وعمد المظلة، أبرزوا لصهركم ظلة**.” Bunu, bir adamla evlendirilen bir cariye söyledi; ailesi onu kocasına götürmede gecikti; ve ev eşyasını toplamakla oyalanıyorlardı; o da onları acele ettirmek için bunu söyledi. Çoğulu: **المظال**.

Ümeyye b. Ebî ‘Âiz el-Hüzelî’nin sözüne gelince:

ولـيل كـأن أفـانـينـــه                      صراصر جللن دهم المظالي

O, ancak **المظال**’ı kastetti; lâm’ı hafifletti; ya onu hazfetti, ya da iki benzerin toplanması sebebiyle onu yâ’ya çevirdi. Ve buna göre yâ ile yazılır.

**الأظل**: ayağın üst tarafına bitişik olan parmak içi; başparmağın kökünden serçe parmağın köküne kadar; İbn Sîde onu nakletti. Ve dedi: “İnsanların **أظل**’ü, parmaklarının içleridir” derler. Onu “içler” ile böyle ifade ettiler; doğrusu, benim yanımda, **الأظل** ayağın üst tarafına bitişik olan parmak içidir.

Ve develerden **الأظل**: **المنسم**’in içi; Cevherî onu nakletti. Ebû Hayyân dedi: devenin tırnağının içi; gizlendiği için onunla adlandırıldı; ve başkasına da istiâre edilir. Ondan mesel: “**إن يدم أظلك فقد نقب خفي**.” Kendisi ondan daha kötü hâlde olana şikâyet eden için söylenir. Zü’r-Rumme dedi:

دامي الأظل بعيد الشأو مهيوم

Sâgânî, Lebîd’den—Allah Teâlâ ondan razı olsun—şunu inşad etti:

وتصك المرو لما هجرت                      بنكيب معر دامي الأظل

Çoğulu: **ظل**; zamme ile; ve o şâzdır; çünkü onu vasıf muamelesiyle muamele ettiler. Cevherî dedi: A‘câc, şu sözünde, şeddeli söylemeyi izhar etti:

تشكو الوجى من أظلل وأظلل

“**من طول إملال وظهر أملل**” zaruret olarak; ve idğâmı çözmeye muhtaç oldu; Ka‘neb b. Ümm Sâhib’in sözü gibi:

مهلا أعاذل قد جربت من خلقي                      أنى أجود لأقوام وإن ضننـوا

**الظلية**; **سفينة** gibi: vadinin akıntı yatağının aşağısında suyun birikintisi. **التهذيب**’de: bir akıntı yatağında ve benzerinde az su birikintisi. Ebû ‘Amr dedi: o, çok çalılıkları olan çayırlıktır. Çoğulu: **ظلائل**. O, bir su akıntısı yatağının karnında çukur gibi bir şeydir; sel kesilir; o su onda kalır. Ru’be dedi:

بخصرات تنقع الـغـائلا
  غادرهن السيل في ظلائلا

Sözü: **بخصرات**; yani susuzluğu gideren bir suya varıp (ondan) dişler(imiz)i ıslatmak (demektir). Ve **ملاعب ظله**: bilinen bir kuştur; bununla adlandırılmıştır; ve onlar, **ملاعِبا ظلهما** ve **ملاعبات ظلهن**’dir; bu bir dilde böyledir; onu nekre yaptığında gölgeyi sayıya göre çıkarırsın; şöyle dersin: “onlar **ملاعبات أظلالهن**”; **المحكم**’de ve **العباب**’da böyledir. Ve **الظلالة**، **سحابة** gibi: şahıs; ve yine **الطلالة** da böyledir, **الطاء** ile. Ve **الظلالة**، kesre ile: tek başına gördüğün bulut; ve onun gölgesini yerde görürsün; **أسماء بن خارجة** dedi ki:
  Benim için her gün bir çığlık vardır
  Üstümde, **الظلاله** gibi gecikir

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **الظلال**، **سحاب** gibi: bulut ve benzeri şeylerden seni gölgeleyen şey. Ve **وظليلاء**، med ile: ع; ve musannif onu ayrıca **ضليلاء** diye, **الضاد** ile zikretti; doğru olan onun **الظاء** ile olmasıdır. Ve **أبو ظلال**، **كتاب** gibi: **هلال بن أبي هلال**; **ابن حبان** bununla yetinmiştir; ve denilir ki: **ابن أبي مالك القسملي الأعمى**: tâbiîdir; **أنس**’ten rivayet etti; ondan da **مروان بن معاوية** ve **يزيد بن هارون** (rivayet etti). **الذهبي** **الكاشف**’te dedi ki: onu zayıf saydılar; **ابن حبان** ise tek kaldı da onu kuvvetli saydı. Ve **الديوان**’da dedi ki: **هلال بن ميمون**; ve denilir ki: **ابن سويد**; **أبو ظلال القسملي**. **ابن عدي** dedi: rivayet ettiklerinin çoğunda kendisine tâbi olunan yoktur. Dedim ki: ona ayrıca **هلال بن أبي سويد** de denilir; o, **الترمذي**’nin ricâlindendir; ondan ayrıca **يحيى بن المتوكل** de rivayet etti, **ابن حبان**’ın dediği gibi; ve **عبد العزيز بن مسلم** de (rivayet etti), **المزي**’nin **الكنى**’da dediği gibi. Ve **الفراء** dedi: **الظلال**: cennetin gölgeleridir; bazı nüshalarda: **الظلال**: cennettir. Bu yanlıştır. Ondan, **العباس**’ın—Allah Teâlâ ondan razı olsun—onu (sallallahu aleyhi ve sellem) övdüğü sözü:
  Ondan önce gölgelerde temiz oldun ve
  Yaprağın yamandığı bir emanet yerinde

Yani: Âdem’in sulbünde temiz idin; cennette iken. Ve “ondan önce” yani yeryüzüne inişinden önce; böylece ona kinaye yaptı; anlamı beyan için, onun (cennetin) zikri daha önce geçmemiştir. Ve denizden **الظلال**: onun dalgalarıdır; çünkü yükselir de gemiyi ve içindekileri gölgeler. Ve **الظلل**، harekeli: ağaçların altında olup güneşin isabet etmediği su; **العباب**’da olduğu gibi; bunun benzeri ona daha önce **ض ل ل**’de de geçti. Ve **ظلل بالسوط**: korkutmak için onunla işaret etti; **ابن عباد**’dan. Ve **الظلظل**، damme ile: gemiler; **ابن الأعرابي**’den; böylece “gemiler” diye ifade etti; o ise bir cem‘dir. Ve **ظلال**، **شداد** gibi: ع; ve hafifletilir; **العباب**’da olduğu gibi. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **ظل** şöyle şöyle yapar; yani devam etti. Bunu **ابن مالك** nakletti; bu, Şam ehlinin dilidir. Ve **يوم مظل**: bulutlu; ve denildi ki: sürekli gölgeli. Ve denilir ki: “yüzü **ظل الحجر** gibidir”: yani siyahtır. **الراجز** dedi ki:
  Sanki senin yüzün taştan bir gölgedir

Bazıları dedi ki: kabalığı kastetti; ve denildi ki: yüzünün siyah olduğunu kastetti. Araplar der ki: taştan daha çok gölgeleyen bir şey yoktur; ağaçtan daha sıcak tutan yoktur; gölgeden daha şiddetli siyah olan yoktur. Her ne kadar kalınlığı daha yüksek olursa, güneşin düşüş yeri daha uzak olur; ve her ne kadar eni daha çok ve daha sıkı (yoğun) olursa, gölgesinin siyahlığı daha şiddetli olur. Ve **أظلتني** ağaç ve başkası: beni gölgeledi; ondan hadis: “Yeşil (gök) gölgelemedi ve tozlu (yer) taşımadı; **أبي ذر**’den daha doğru sözlü (kimseyi).” Ve **استظل بها**: sığındı. Ve ölü için denilir: “**قد ضحى ظله**.” Ve gölgeli arş: gölgedendir. Ve meselde: “Lâkin **الأثلات** üzerinde et vardır, gölgelenmez.” Bunu, öldürülmüş kardeşleri hakkında **بيهس** söyledi; onlar “devenizin etini gölgeleyin” dediklerinde. Bunu **الجوهري** nakletti. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **وظللنا عليكم الغمام**. Denildi ki: Allah onlara bulutu musahhar kıldı, onları gölgelerdi; ta ki mukaddes toprağa çıkıncaya kadar; isim **الظلالة**’dır, fetha ile. Ve onların sözü: “yanımızdan geçti, sanki **ظل ذئب**”: yani kurdun sürati gibi hızlı. Ve **الظلل**: zindan evleri. Bununla **الراجز**’in sözü tefsir edildi:
  Vay sana ey **علقمة بن ماعز**
  Sütlü develer, korunmuşlar içinde senin için var mı
  Ve **الظلل**’i izlemekte **الأوارز**

Ve hadiste: “Cennet, kılıçların gölgeleri altındadır.” Cihadda vuruşa yakın olmaya kinayedir; ta ki kılıç onun üstüne gelsin ve gölgesi onun üzerine olsun. Ve bir diğerinde: “Sultan, yeryüzünde Allah’ın gölgesidir”; çünkü gölge, güneş sıcağının eziyetini defettiği gibi, o da insanlardan eziyeti defeder. Ve denildi ki: manası Allah’ın örtmesidir. Ve denildi ki: Allah’ın hususiyetidir. Ve **عنترة**’nin sözü:
  Andolsun açlık üzere geceleyip onu gölgelerim
  Ta ki onunla kerim bir yiyeceğe erişeyim

Şunu kastetti: “ve onun üzerine gölge olurum.” Bunu **الجوهري** nakletti. Ve denilir ki: “binitler gölgelerini giydi”; yaz sıcağında öğle ortası olduğunda; artık onlar için gölge olmadığında. **الراجز** dedi ki:
  Gölgesi üzerinde yürüyerek suya vardı
  Ve güneş tepeleri üzerinde eridi

Ve bir başkası bunun benzerinde dedi ki:
  Ve gölgeyi giydi de çorap oldu

Ve **المظل**: **بني أبي بكر ابن كلاب** diyarında bir sudur. Bunu **نصر** söyledi. Ve **المستظل**: devenin tırnak içinin iç tarafına yapışık ince ettir. Bunu **الأزهري** nakletti; **طيء**’den bir bedevîden; dedi ki: “Devede ondan daha ince ve daha yumuşak bir **مضفة** yoktur; ancak onda yağ yoktur.” Ve **أبو عبيد** erkeğin kardeşinin işiyle ilgilenmesinde kötü ortaklık babında dedi: **أبو عبيدة** dedi: şikâyet edilene, kendisinin de şikâyetçinin içinde bulunduğu şeye benzer bir şeyde olduğunu anlatmak istediğinde ona der ki: “Eğer **يدم أظلك** ise, **خفي**’m delinmiştir.” Yani: “ben de senin hâlin gibiyim.” Ve **المظلة**: kralların binerken gölgelendikleri şey; Farsçada o **جتر**’dir. Ve **الظليلة**، **اللام** şeddeli: insanın ağaçtan veya bezden yaptığı bir şey; güneş sıcağından onunla örtünür; avamîdir. Ve **أيكة ظليلة**: birbirine dolanmış (sık). Ve “bu benim konak yerim ve yerim; ve evim ve gölgeliğim.” Ve “kuşlardan bir **ظلالة** gördüm”, kesre ile: yani bir gölgelik. Ve “**ظلي**’mden intikal ettim”: yani hâlimden ayrıldım. Bu mecazdır; şöyle de: “o, kendi nefsinin gölgesini takip eder.” Bazı şeyhler bize inşad etti:
  Takip ettiğin rızık misali
  Seninle yürüyen gölge misali
  Sen onu takip ederek yakalayamazsın
  Ondan yüz çevirirsen o seni takip eder

Ve o, kibirlendiğinde “başının gölgesiyle yarışır”; bu mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **أظله**: onu gölgesine soktu; yani onu himayesine aldı. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **لا ظليل**; yani sıcağa karşı koruyucu olmak bakımından gölgenin faydasını sağlamaz. Rivayet olunur ki Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) yürüdüğünde onun gölgesi olmazdı; bunun, bu kitaptan başka bir şeye mahsus bir te’vili vardır. Ve “bugün **ظل**” ve **أظل**: gölgeli oldu. Ve ayrıca: gölgesi devam etti. Ve “şeyin gölgesi **ظل**”: uzadı. Ve **الظلظل**، **قنفذ** gibi: güneşten onunla örtünülen şey. Bunu **الليث** söyledi. Ve **استظلت الشمس**: bulutla örtündü. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir.
