# ظلم — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D9%84%D9%85/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ظلم

(باب الظاء واللام وما يثلثهما)
(ظلع) الظاء واللام والعين أُصَيْلٌ يدلُّ على مَيْل في مَشي([1]). يقال: دابَّةٌ بِهِ ظَلْعٌ، إذا كانَ يَغمِز فيميل([2]). ويقولون: هو ظالع، أي مائلٌ عن الطَّريقِ القويم. قال النابغة:
أتُوعِدُ عبداً لم يخُنْكَ أمانةً  *** وتَتْرُكَ عبداً ظالماً وهو ظالعُ ([3])
(ظلف) الظاء واللام والفاء أصل صحيحٌ يدلُّ على أدنى قوّةٍ وشِدّة. من ذلك ظِلْف البَقرة وغيرِها. ورُبَّما استُعير للفرسِ. قال:
* وَخَيلٍ تَطَأْكُمْ بأظلافها([4]) *
وإذا رميتَ الصَّيْدَ فأصبتَ ظِلفه قلت: قد ظَلَفْتُهُ، وهو مظلوف. والظّلف([5]) والظَّليف: كلُّ مكانٍ خَشِن. وقال الأمويّ: أرضٌ ظَلِفَةٌ: غليظة لا يُرَى أثرُ مَنْ مشَى فيها، بيِّنة الظَّلَف. ومنه أُخذ الظَّلَف في المعيشةِ.
وقول الناس: هو ظَلِفٌ عن كذا، يراد التشدُّد في الورع والكَفُّ، وهو من هذا القياس.
وأمَّا حِنْو القَتَب فسمِّيَ ظَلِفة لقُوَّتِه وشدَّته. ويقال أخذ الجزورَ بظَلَفها وظَلِيفتها، أي كلّها.
(ظلم) الظاء واللام والميم أصلانِ صحيحانِ، أحدهما خلافُ الضِّياء والنور، والآخَر وَضْع الشَّيءِ غيرَ موضعه تعدِّياً.
فالأوَّل الظُّلْمة، والجمع ظلمات. والظَّلام: اسم الظلمة؛ وقد أظْلَمَ المكان إظلاماً. ومن هذا الباب ما حكاه الخليل من قولهم: لقيته أوَّلَ ذِي ظُلْمة([6]). قال: وهو أوَّلُ شيءٍ سَدَّ([7]) بصرَك في الرُّؤْية، لا يشتقُّ منه فِعل. ومن هذا قولهم: لَقيته أدنى ظَلَمٍ ([8])، للقريب. ويقولونه بألفاظٍ أُخَرَ مركبةٍ من الظاء واللام والميم، وأصل ذلك الظُّلمة، كأنَّهم يجعلون الشَّخْصَ ظُلْمَةً في التشبيهِ، وذلك كتسميتهم الشَّخصَ سواداً. فعلى هذا يُحمل الباب، وهو من غريب ما يُحمل عليه كلامُهم.
والأصل الآخَر ظلَمَه يظلِمُه ظُلْماً. والأصل وضعُ الشَّيْءِ [في] غير موضعه؛ ألا تَراهم يقولون: "مَنْ أشْبَهَ [أباه] فما ظَلَمَ"، أي ما وضع الشَّبَه غيرَ موضعه. قال كعب:
أنا ابنُ الذي لم يُخْزِني في حياته *** قديماً ومَنْ يشبهْ أباهُ فما ظلمْ([9])ويقال ظَلَّمت فلاناً: نسبتُه إلى الظُّلم. وظَلَمْتُ فلاناً فاظَّلَم وانظلم([10])، إذا احتملَ الظُّلْم. وأُنشد بيت زُهَير:
هو الجوادُ الذي يُعطيك نائلَهُ *** عَفْواً ويُظْلَمُ أحياناً فَيَظَّلِمُ([11])بالظاء والطاء. والأرض المظلومة: التي لم تُحفَر قطُّ ثمَّ حفرت؛ وذلك التُّرابُ ظَليم. قال:
فأصبح في غَبْراءَ بعد إِشاحةٍ *** على العيشِ مردودٍ عليها ظليمُها([12])وإِذا نُحِرَ البعيرُ من غيرِ عِلَّةٍ فقد ظُلِمَ. ومنه قوله:
عادَ الأَذِلَّةُ في دارٍ وكان بها  *** هُرْتُ الشَّقاشِقِ ظَلاَّمون للجُزُرِ([13])والظُّلاَمة: ما تطلبه من مَظْلِمَتك عند الظَّالم. ويقال: سقانا ظَلِيمَةً طيِّبة. وقد ظَلَمَ وطْبَه، إِذا سَقَى منه قبل أن يروبَ ويُخرِج زُبَده. ويقال لذلك اللَّبن ظليمٌ أيضاً. قال:
وَقائِلةٍ ظلمتُ لكم سِقائي *** وهل يَخْفَى على العَكِدِ الظَّليمُ
والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) في الأصل: "يدل على شيء".
([2]) في الأصل: "فميل".
([3]) ديوان النابغة 55 والمجمل واللسان (ظلع).
([4]) أنشد هذا الشطر في المجمل واللسان (ظلف). وفي كل منهما قبل الإنشاد: "واستعاره عمرو بن معد يكرب للأفراس فقال".
([5]) ضبط في المجمل بالكسر، وفي اللسان والقاموس بفتح الظاء وكسر اللام.
([6]) ويقال أيضاً: "أدنى ذي ظلم"، بالتحريك أيضاً.
([7]) في الأصل: "مد"، صوابه في المجمل واللسان.
([8]) في الأصل: "القريب".
([9]) سبق إنشاده في (شبي). والذي في ديوان كعب 65 طبع دار الكتب:
أنا ابن الذي لم يخزني في حياته *** ولم أخزهِ حتى تغيب في الرجم
أقول شبيهات بما قال عالماً  *** بهن ومن يشبه أباه فما ظلم
 ([10]) في الأصل: "وأظلم". صوابه في اللسان.
([11]) ديوان زهير 152 واللسان (ظلم).
([12]) يعني حفرة القبر يرد عليها ترابها بعد الدفن. والبيت في اللسان (ظلم).
([13]) البيت لابن مقبل في اللسان (دور، ظلم)، ودار: اسم موضع.

ـ

### Türkçe

(ظاء, لام ve onlara üçüncü olarak gelenin bâbı)
(**ظلع**) **الظاء** ve **اللام** ve **العين**; yürüyüşte bir meyli gösteren bir asıldır([1]). Denir: bir binek hayvanı, onda **ظلع** vardır; eğer aksayarak eğilir([2]) ise. Ve derler: o **ظالع**dır; yani dosdoğru yoldan meyillidir. Nâbiga dedi ki:
Bir köleyi, sana bir emanete hıyanet etmemişken mi tehdit ediyorsun  *** ve bir köleyi bırakıyorsun; o zalimdir ve o **ظالع**dır ([3])

(**ظلف**) **الظاء** ve **اللام** ve **الفاء**; en aşağı bir kuvvet ve sertliği gösteren sahih bir asıldır. Bundan: ineğin ve başkasının **ظِلْف**’i. Ve bazen ata ödünç alınır. Dedi ki:
* ve atlar ki sizi **بأظلافها** ile çiğner([4]) *
Ve avı attığında da onun **ظِلف**’ine isabet ettirirsen: onu **ظَلَفْتُهُ** dersin; ve o **مظلوف**tur. Ve **الظّلف**([5]) ve **الظَّليف**: her sert yer. Ve el-Emevî dedi: **أرضٌ ظَلِفَةٌ**: kalın/katı; onda yürüyenin izi görülmez; **الظَّلَف**’i açık. Ve bundan, geçimde **الظَّلَف** alınmıştır.
Ve insanların sözü: o, şundan **ظَلِفٌ**tir; vera‘da sıkı davranma ve geri durma kastedilir; ve bu kıyastandır.
Ama **حِنْو القَتَب** ise, kuvveti ve sertliği sebebiyle **ظَلِفة** diye adlandırıldı. Ve denir: deveyi **بظَلَفها** ve **ظَلِيفتها** ile aldı; yani hepsini.

(**ظلم**) **الظاء** ve **اللام** ve **الميم**; iki sahih asıldır: birisi aydınlığın ve nurun zıddı, diğeri bir şeyi kendi yeri dışında koymaktır; haddi aşarak.
Birincisi **الظُّلْمة**’dir; çoğulu **ظلمات**. Ve **الظَّلام**: karanlığın adıdır; ve mekân **أظْلَمَ**; **إظلاماً**. Ve bu bâbdan, Halîl’in onların sözünden naklettiği şey: ona **أوَّلَ ذِي ظُلْمة**([6])’de rastladım. Dedi: o, görmede gözünü kapatan([7]) ilk şeydir; ondan fiil türetilmez. Ve bundan onların sözü: ona **أدنى ظَلَمٍ**([8])’de rastladım; yakın için. Ve onu, **الظاء** ve **اللام** ve **الميم**’den bileşik başka lafızlarla da söylerler; bunun aslı **الظُّلمة**’dir; sanki teşbihte şahsı bir **ظُلْمَة** kılıyorlar; bu da, şahsı **سواداً** diye adlandırmaları gibidir. Şu halde bâb bunun üzerine hamledilir; ve bu, onların sözünün üzerine hamledilenin garibindendir.
Diğer asıl: onu **ظلَمَه يظلِمُه ظُلْماً**. Asıl, bir şeyi kendi yeri dışında koymaktır; görmüyor musun, derler: "**مَنْ أشْبَهَ [أباه] فما ظَلَمَ**"; yani benzerliği kendi yeri dışında koymadı. Ka‘b dedi ki:
Ben, hayatında beni eskiden utandırmamış olanın oğluyum *** ve kim babasına benzerse, o **فما ظلمْ**([9])
Ve denir: **ظَلَّمت** falanı: onu zulme nisbet ettim. Ve falanı **ظَلَمْتُ** da o **فَاظَّلَم** ve **انظلم**([10]) etti; eğer zulmü yüklendi ise. Ve Züheyr’in beyti okundu:
O, sana bağış olarak ihsanını veren cömerttir *** ve bazen **يُظْلَمُ** da **فَيَظَّلِمُ**([11])
**بالظاء والطاء**. Ve **الأرض المظلومة**: hiç kazılmamış sonra kazılmış olan. Ve o toprak **ظَليم**dir. Dedi ki:
Derken bir **غَبْراء** içinde, bir yüz çevirişten sonra *** geçime dair, üzerine **ظليمُها** geri döndürülmüş([12])
Ve deve, bir illet olmaksızın boğazlanırsa, **ظُلِمَ** olmuştur. Ve ondan onun sözü:
Aşağılar bir yurtta geri döndü; onda vardı  *** **هُرْتُ الشَّقاشِقِ**; **ظَلاَّمون** develer için([13])
Ve **الظُّلاَمة**: zalimden, mazlumiyetinden talep ettiğin şeydir. Ve denir: bize hoş bir **ظَلِيمَةً** içirdi. Ve **وطْب**’unu **ظَلَمَ**; eğer ondan, ekşiyip kaymağını çıkarmadan önce içirdi ise. Ve o süte de **ظليمٌ** denir. Dedi ki:
Ve “ben size içkimi **ظلمتُ**” diyen nice kadın vardır *** ve **العَكِد**’e **الظَّليمُ** gizli mi kalır
Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.
---------------------
([1]) Asılda: “bir şeye delalet eder”.
([2]) Asılda: “eğilme”.
([3]) Nâbiga divanı 55 ve el-Mücmel ve el-Lisân (**ظلع**).
([4]) Bu mısra‘ el-Mücmel ve el-Lisân (**ظلف**)’te rivayet edilmiştir. Her ikisinde de rivayetten önce: “Amr b. Ma‘dîkerib onu atlar için ödünç aldı da dedi ki” vardır.
([5]) el-Mücmel’de kesre ile ضبط edilmiştir; el-Lisân ve el-Kâmûs’ta **الظاء** fetha ile ve **اللام** kesre ile.
([6]) Ayrıca: “**أدنى ذي ظلم**” de denir; harekeleme ile de.
([7]) Asılda: “uzattı”; doğrusu el-Mücmel ve el-Lisân’dadır.
([8]) Asılda: “yakın”.
([9]) Daha önce (**شبي**)’de rivayet edildi. Ka‘b divanı 65, Dârü’l-kütüb baskısında olan:
Ben, hayatında beni utandırmamış olanın oğluyum *** ve onu da utandırmadım; ta ki recmde kayboluncaya dek
Bilerek, onun dediğine benzer sözler söylerim  *** onlarla; ve kim babasına benzerse, o zulmetmemiş olur
 ([10]) Asılda: “**وأظلم**”. Doğrusu el-Lisân’dadır.
([11]) Züheyr divanı 152 ve el-Lisân (**ظلم**).
([12]) Yani kabir çukuru; definden sonra toprağı onun üzerine geri döndürülür. Beyit el-Lisân (**ظلم**)’dadır.
([13]) Beyit İbn Mukbil’indir; el-Lisân (**دور**، **ظلم**)’dadır; ve **دار**: bir yer adıdır.

ـ
