# ظمأ (ظ-م-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D9%85%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Susamak

- Harfler: ظ - م - أ
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 3 sîga
- 11 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ظمء

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الظَّمْآنُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B8%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%92%D8%A2%D9%86%D9%8F.md) | الْفَعْلَانُ | Susayan | 1 | 1 | [24:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/ayet/24:39.md) |
| [تَظْمَأُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B8%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%A3%D9%8F.md) | تَفْعَلُ | Susarsın | 1 | 1 | [20:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/ayet/20:119.md) |
| [ظَمَأٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/siga/%D8%B8%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%A3%D9%8C.md) | فَعَلٌ | Susamak | 1 | 1 | [9:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/ayet/9:120.md) |

## Mücavir kökler — 36 mücavir (50 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
2. [قوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Geniş arazi
3. [سرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Uzakta su gibi görünen düzlüktür
4. [ضحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · And olsun ki kuşluk vakti
5. [وطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Vita” minder demektir
6. [رغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sel yığıntısı alüvyonlu topraktır
7. [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Zayi eder
8. [غيظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Öfke
9. [نيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Erişirler
10. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
11. [عرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
12. [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çabuk
13. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
14. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Dikili taş demektir
15. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Hufre, çukur demektir
16. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sağanak yağmur demektir
17. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Su
18. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
19. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
20. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
21. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Su birikintisidir
22. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
23. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dane, inek yavrusuna denir
24. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Half : Ense demektir
25. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hilal yeni ay demektir
26. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Biribirini kesen yoldur
27. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
28. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
29. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
30. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
31. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
32. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
33. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Saçak demektir
34. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Şey
35. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
36. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ظمأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Sonu hemzeli (mehmuzü'l-lâm); nakıs [ظمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D9%8A.md) köküyle anlam ve biçim ortaklığı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عطش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B4.md), [صدى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%88.md), [لوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%AD.md) |
| Zıt Kök | [روي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki su içimi arasındaki sürenin uzaması sonucu bedende oluşan kuruma, çekilme ve hararetli su ihtiyacı |
| Çekirdek Özet 2 | Fiziksel meşakkatin salih amel karşılığı olması, cennette bedensel eksikliğin yokluğu ve küfrün hakikatsiz serap ardındaki tükenişi |
| Çekirdek Özet 3 | Kaynaktan mahrum kalışın varlıkta meydana getirdiği ontolojik ve fonksiyonel kuruma hali |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir içme isteği (basit susuzluk) sayarak, kökün taşıdığı süreç, kuruma, dokulardaki çekilme ve derin tükeniş boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ظم | Sıkışma, kuruma, hacmin daralması ve içe çekilme; etin ve nemin azalarak dokunun incelmesi | أ | Çekirdekteki büzüşme ve kuruma durumunu anlık ve şiddetli bir kesintiye, somut bir susuzluk krizine ve tatmin bekleyen kesin bir yoksunluk sınırına dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ظ | Sepet veya çark imgesinden türetme yoğunlaşma; sertleşerek dıştan kuşatma ve hapsetme | Nemin ve suyun dışarı çıkamayacak veya içeri giremeyecek şekilde daralıp sınırlandırılması |
| م | Su, dalgalanma ve akışkanlık | Hayat veren sıvının, akışın ve canlılık maddesinin varlığı |
| أ | Öküz başı; güç, hamle, başlangıç ve ani yöneliş | Akışkanlığın kesilmesiyle ortaya çıkan güçlü, baskın ve öncelikli yönelim hamlesi |
| ظمأ | Suyun kuşatıcı bir kurulukla çekilmesi ve buna bağlı ani, güçlü bir arayış hamlesi | Sıvının bedenden çekilerek dokuları germesi ve organizmayı bütünüyle suya yönelten şiddetli bir arayışa sevk etmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin iki su içimi arasındaki bekleme müddeti (ظِمْء) ve bu süre uzadığında devenin karnının ve dokularının çekilerek hararetle suya ihtiyaç duyması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ meşhur beytinde devenin etsiz, diri ve gergin bacak eklemlerini anlatırken kökü kullanır: وإن مالاً لوعث خازمته / بألواح مفاصلها ظماء |
| Erken Arapça kullanım | Kümeyt b. Zeyd, Emevîler döneminde Ehl-i Beyt'e duyduğu şiddetli ve derin iştiyâkı bu kökle mecazen ifade etmiştir: إليكم ذوي آل النبي تطلعت / نوازع من قلبي ظماء وألبب |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha ve Kitābü'l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça ظمأ kökü, kök sonundaki hemzenin nakıs harfle yer değiştirebildiği [ظمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D9%8A.md) varyantıyla birlikte, Batı ve Güney Sami havzasında kurumak, kararmak ve susuzluktan rengi dönmek anlam alanlarıyla doğrudan ilişkilidir. Klasik Arapçada kökün asıl ismi sayılan zıtr (الظِّمْءُ), göçebe çöl hayatında develerin su içme nöbetleri arasındaki periyodu ifade ederken zamanla bu aralıkta bedenin yaşadığı sıvı kaybı ve iç hararet durumuna isim olmuştur. İbranice ve Süryanice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan ظ-م-أ kök dizilişi fonetik bir kısıt sebebiyle birebir mevcut olmasa da, benzer semantik matris kuruluk ve susuzluk köklerinde ([صمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%A3.md) / [صمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D9%8A.md) fonetik kaymaları ve [صمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%A3.md) varyantları) gözlemlenir. Habeşçe (Ge'ez) ve Güney Sami dillerinde de hararet ve susuzlukla bağlantılı benzer morfemik akrabalıklar görülmektedir. Arapçada bu kök, salt bir su isteğini değil, periyodik bir kesintinin ardından bedende etin ve derinin kuruyup çekilmesini içeren özgül bir biyolojik durumu nitelemiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ظمأ ve [ظمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D9%8A.md) kök akrabalığı | Dudakların ve diş etlerinin kansızlaşıp kuruması, tenin incelmesi ve susuzluğun bedeni kurutması ortak paydası | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arap yarımadası göçebe kültürü | Deve sulama periyotları arasındaki zaman diliminin biyolojik susuzluk durumuna ad aktarımı yoluyla dönüşmesi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kuruluk ve büzülme matrisi | Aşırı sıcak ve nemsizlik sonucu dokuların daralmasını anlatan kök kümeleriyle kavramsal örtüşme | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ظمأ | Anlamlı | Susuzluk, çekilme ve aralık | İki sulama arasındaki süre ve bu sürenin doğurduğu şiddetli kuruluk ve su ihtiyacı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [ظأم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%A3%D9%85.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dil fonetiğinde kullanılmayan diziliş (mühmel) | Kur'an'da geçmez |
| مظأ | Anlamlı | Düşmanlıkta veya ilişkide ısrar etmek | Bir kimseye musallat olup ayrılmamak, sert bir şekilde yapışmak | Kur'an'da geçmez |
| مأظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı mühmel diziliş | Kur'an'da geçmez |
| أظم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı mühmel diziliş | Kur'an'da geçmez |
| أمظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı mühmel diziliş | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ظمأ | Merkez | Susuzluk ve kuruma | Bedenin belirli bir süre susuz kalarak dokularının çekilmesi ve hararetle su araması | İki su içimi arasındaki sürenin uzamasıyla oluşan yapısal susuzluk hali |
| [عطش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B4.md) | Komşu | Genel susuzluk | Su içme ihtiyacının en yalın ve genel ifadesidir; süre ve doku çekilmesi şartı aranmaz | Canlının su isteme dürtüsünün genel adı |
| [صدى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%88.md) | Komşu | Beyne vuran şiddetli susuzluk | Susuzluğun baş dönmesi, ses yankılanması ve göğüste kuruluk yapacak dereceye varması | Hararetin dimağı ve göğsü yakacak dereceye ulaşması |
| [لوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%AD.md) | Komşu | Dıştan kavuran susuzluk | Güneşin ve sıcağın deriyi rengini değiştirecek ve solduracak şekilde kurutması | Hararetin dış tesirle teni kavurması ve susatması |
| [روي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D9%8A.md) | Zıt | Suya kanma ve dolgunluk | Sıvının bedenin tüm hücrelerine ulaşarak kuruluğu gidermesi, canlılık ve tazelik vermesi | İhtiyacın tamamen karşılanıp dokuların dolgunlaşması hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ظمأ | Susuzluk ve çekilme | İki içim arasındaki periyodun uzamasıyla bedenin kuruması ve şiddetle su araması | Kesin |
| Latince | Sitis, Ariditas | Susuzluk, kuruluk | Sitis genel susuzluğu karşılarken, ariditas kökün ima ettiği dokusal kuruluk ve çatlama yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Thirst, Dehydration, Parchedness | Susuzluk, sıvı kaybı, kavrulma | Thirst arayış arzusunu, dehydration ve parchedness ise dokulardaki büzüşme ve kuruma durumunu verir | Güçlü |
| Almanca | Durst, Austrocknung | Susuzluk, kuruma | Durst genel susuzluk dürtüsünü, Austrocknung ise biyolojik sıvı tükenişini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Soif, Dessèchement | Susuzluk, kuruma hali | Soif istek boyutunu, dessèchement ise nemin çekilip dokuların sertleşmesini niteler | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İsim: ظَمَأ | Fiziksel zorluk, cihat yolunda susuz kalma meşakkati | Müminlerin Allah yolundaki çetin seferlerde katlandıkları bedensel mahrumiyetin salih amel olarak yazılması (Tevbe [9:120](https://lisan.digital/tr/ayet/9:120.md)) |
| Muzari fiil: تَظْمَأُ | Bedensel hararetten ve susuzluk azabından ebedî güvence | Cennetin fıtri ihtiyaçları eksiksiz karşılayan, hiçbir bedensel tükenişe izin vermeyen ontolojik mükemmelliği (Tâhâ [20:119](https://lisan.digital/tr/ayet/20:119.md)) |
| Sıfat / İsim: الظَّمْآنُ | Hakikatten yoksun zihnin aldatıcı arayışı ve tükenişi | İnkâr edenlerin amellerinin seraba benzetilmesi; susuzluktan yanan kimsenin boş hayal peşinde tükenmesi (Nûr [24:39](https://lisan.digital/tr/ayet/24:39.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cennet ve cehennem halleri ile amellerin karşılığı | Cennet ehlinin susuzluk ve açlık gibi eksikliklerden münezzeh oluşunun ontolojik mahiyeti; inkârcı amellerinin serap niteliği | Mükemmellik halinde eksikliğin mutlak nefyedilmesi; batıl amelin nihai hüsranı |
| Fıkıh | Oruç, cihad meşakkati ve su hakkı (şirb) | Oruçlunun katlandığı susuzluk derecesi, savaş halindeki mahrumiyetin sevap boyutu ve zaruret durumunda suyun taksimi | Katlanılan bedensel zorluğun ecir sebebi olması ve hayati sıvı hakkı |
| Tefsir | Serap meseli ve Âdem'in cennetten ihracı | Nûr 39'daki serap temsilinde inkârcının zihni kuraklığı; Tâhâ 119'da Âdem'e verilen dört temel bedensel teminatın hikmeti | Hayati ihtiyaçların eksiksizliği ile bâtıl arayışın çaresizliği |
| Hadis | Oruç açma duaları ve cihat faziletleri | Oruç açılırken söylenen iftar dualarındaki susuzluğun gitmesi (ذهب الظمأ) ve damarların ıslanması ifadeleri | Kuruluğun giderilmesi ve damarların yeniden suya kavuşması hali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve kulluk | İlahi vahye ve rahmete duyulan mutlak ihtiyaç | Ruhsal kuraklığı giderecek tek kaynağın vahiy olduğunu idrak etme | İnsanın vahiysiz kaldığında manen kuruyup serapların ardında tükenmesi | Kesin |
| İlmi | Bilişsel ve epistomolojik süreç | Hakikati arama iştiyâkı ve kavramsal kuraklık | Zihni yüzeysel sanılardan kurtarıp sahici bilgi pınarına yönlendirme | Bilgi kırıntılarıyla yetinmeyip tahkik düzeyinde hakikate susama hali | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal adalet ve liyakat | Toplumun hakka, adalete ve güvene olan yakıcı hasreti | Adaletsizlik dönemlerinde toplumsal bağların kurumasını engelleme | Zulüm periyodunda halkın adil bir nizama duyduğu şiddetli ve vazgeçilmez talep | Muhtemel |
| İktisadi | Kaynak dağılımı ve kıtlık | Likidite daralması, sermaye kuruluğu ve reel ihtiyaç | Piyasada dolaşımın durmasıyla ortaya çıkan kaynak krizini çözme | Sermayenin belli ellerde donup tabana akmaması sonucu sektörlerin susuz kalması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik entropi ve osmotik basınç | Bir sistemde sıvının çekilmesiyle dengenin bozulması, iç hararetin artması ve yüksek osmotik emme kuvvetinin doğması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik anomi ve mahrumiyet krizi | Toplumda meşru tatmin ve dayanışma kanallarının tıkanmasıyla oluşan kitlesel yabancılaşma ve sahte kurtarıcılara yönelme | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca anlık bir boğaz kuruluğu veya sıradan bir meşrubat içme isteği derecesine indirmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün iki su içimi arasındaki düzenli aralığın aşılması, bedensel dokuların nemini kaybedip büzüşmesi ve varoluşsal bir tükeniş eşiğine gelinmesi manasını barındırması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nûr Suresi 39. ayetteki inkârcı psikolojisinin derinliğini anlayamamak; oradaki arayışın basit bir arzu değil, tüm varlığıyla tükenmiş bir canlının ölüm kalım çizgisindeki sahte bir umuda sarılışı olduğunu gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın devamı için gereken temel biyolojik ve manevi kaynakların kesintiye uğramasının doğurduğu hayati krizi, sabır-ecir dengesini ve sahte kurtuluşların boşluğunu en somut dille tasvir ettiği için vazgeçilmezdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkâr edenlerin amellerinin fani ve aldatıcı doğasını anlatan temsil ayetlerinde, cennet nimetlerinin eksiksiz mahiyetini bildiren nasslarda ve cihat yolundaki fiziksel fedakarlıkları kaydeden ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatsiz amelin insanı tatmin edebileceği zannını yıkar; serabın hakiki su yerine geçemeyeceğini, susuzluğun ancak asıl kaynağa ulaşmakla dineceğini göstererek bâtıl ideolojilerin beyhudeliğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının iki su içimi arasındaki sürenin uzaması sebebiyle beden sıvısını kaybetmesi, etinin ve derisinin çekilerek dokularının büzüşmesi ve şiddetli bir hararetle su araması durumu.
- Soyut anlam: Varlığın, kendisini besleyen ana kaynaktan mahrum kalması neticesinde içine düştüğü yapısal kuruluk, eksilme ve sahte tesellilerle telafi edilemeyen derin hakikat açlığı.
- Sistematik karşılık: Sistemin işleyişini sürdürmesi için zaruri olan akışkan girdinin kesilmesi sonucu oluşan potansiyel fark, basınç gerilimi ve nihai kaynak arayışı dinamiği.
- LaTeX modeli: $$\Delta S(t) = \int_{t_0}^{t} \lambda \, d\tau \implies \lim_{\Delta S \to S_{\max}} \Phi(\Delta S) = \infty$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $t_0$ ve $t$ iki su içimi arasındaki zaman aralığını temsil eder. Bu süre zarfında biriken sıvı ve kaynak kaybı $\lambda$ hızıyla integre edilerek net yoksunluk miktarı $\Delta S(t)$ elde edilir. Yoksunluk kritik sınır olan $S_{\max}$ değerine yaklaştıkça, sistemin kaynağa yönelme ve arayış potansiyeli olan $\Phi$ sonsuza ıraksayarak mutlak ve ertelenemez bir ihtiyaç gerilimi doğurur.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D9%85%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [Tevbe 9:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/ayet/9:120.md) — ظَمَأٌ

مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Gerek Medine’liler için, gerekse onların çevresinde bulunan Bedeviler için; Allah’ın peygamberinden geri kalmak, kendilerini ona tercih etmek yaraşmaz. Çünkü Allah yolunda susuzluk, yorgunluk, açlık, kafirleri kızdıracak bir yere ayak basmak ve düşmana karşı başarı kazanmak karşılığında; onlara mutlaka bir salih amel yazılır. Muhakkak ki Allah, ihsan edenlerin mükafatını zayi etmez.

### [Taha 20:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/ayet/20:119.md) — تَظْمَأُ

وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى

Meal (IK): Orada ne susarsın, ne de güneşte yanarsın.

### [Nur 24:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/ayet/24:39.md) — الظَّمْآنُ

وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ

Meal (IK): Küfredenlere gelince; onların amelleri, engin çöllerde serap gibidir. Susayan kimse onu, su sanır. Fakat yanına vardığı zaman hiç bir şey bulamaz. Kendi yanında Allah’ı bulur ve O da hesabını tastamam görür. Allah hesabı çabucak görendir.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الظاء والميم و و ء ي معهما
ظ م ي، ظ م أ مستعملان
ظمي، ظمأ:
الظَّمَى، بلا هَمزِ، قِلَّةُ دَم اللِّثَةِ، ويعرتيه الحُسنُ والمَلاحةُ، ورجلٌ أَظمَى وامرأة ظَمْياءُ، والجمعُ الظُّميُ، وظَمِيَ ظَمىُ وظَماءةً.
وعَيْنٌ ظَمْياءُ: رقيقةُ الجَفْن.
وساقٌ ظَمُياءُ: مُعْتَرِقَةُ اللَّحْم، ووَجُهٌ ظَمآنُ: قليلُ اللْحمِ.
وإذا عَنَيتَ به نفسَكَ، قلتَ: ظَمِئْتُ بوزن بَرِئتُ، ويجوز في الشعر اضطِراراً مَدُّ الظَّمَى ونحوِه كالخَطاء والكَلاء ونحوهما من المهموز حتى يصيرَ بوزن فعال.
والظَّمَى، بلا همز،: ذُبُولُ الشَّفَةِ من العَطَش وغيره، وكُلُّ ما ذَبَل من الحَرِّ فهو ظَمٍ.
ورجلً ظَمْآن وامرأة ظَمْأى، ورجال ظِماء، ونساءٌ ظَمِئاتٌ وظِماءٌ.
الظِّمْءُ: حَبْس الإِبِل عن الماء إلى غايةِ الوُرود فيما بينَ الشَّرْبَتَيْنِ فهو ظِمْءٌ، والجميع الأظْماءُ.
وظِمْءُ الحَياة من وَقْت سُقوط الوَلَد إلى وَقْت مَوْته عاجِلاً وآجِلاً.
وإذا كانت اللِّثَةُ قالِصةً لا زقةً بالشَّفة قيلَ ظَمْياء.
والرُّمْحُ إذا كان يابساً صُلْباً فهو أَظْمَى.

##### Türkçe

باب **الظاء** و**الميم** و**و** و**ء** و**ي** معهما
**ظ م ي**، **ظ م أ** استعمالdadırlar.

**ظمي**، **ظمأ**:
**الظَّمَى**، hemzesiz olarak, diş etinin kanının azlığıdır; güzellik ve hoşluk ona arız olur. Ve bir erkek **أَظمَى**, bir kadın **ظَمْياءُ** (denir); çoğulu **الظُّميُ**’dir. Ve **ظَمِيَ** **ظَمىُ** ve **ظَماءةً** (diye gelir).

Ve **عَيْنٌ ظَمْياءُ**: göz kapağı ince (olan).

Ve **ساقٌ ظَمُياءُ**: eti yanmış (olan). Ve **وَجُهٌ ظَمآنُ**: eti az (olan).

Ve eğer onunla kendi nefsini kastettiysen, şöyle dersin: **ظَمِئْتُ**, **بَرِئتُ** vezninde. Ve şiirde zaruret olarak **الظَّمَى**’nın ve benzerinin uzatılması câizdir; **الخَطاء** ve **الكَلاء** ve hemzeli olanlardan bunların benzerleri gibi; ta ki **فعال** vezninde oluncaya kadar.

Ve **الظَّمَى** hemzesiz olarak: susuzluktan ve başkasından dudağın solmasıdır; sıcaktan her ne solarsa o **ظَمٍ**’dir.

Ve bir erkek **ظَمْآن** ve bir kadın **ظَمْأى**; ve erkekler **ظِماء**; ve kadınlar **ظَمِئاتٌ** ve **ظِماءٌ**.

**الظِّمْءُ**: iki içiş arasındaki, varışın nihayetine kadar develeri sudan alıkoymaktır; o, **ظِمْءٌ**’dür. Ve hepsi **الأظْماءُ**’dır.

Ve **ظِمْءُ الحَياة**: çocuğun düşmesi vaktinden, onun ölüm vaktine kadar, çabuk ve gecikmiş olarak.

Ve diş eti büzülmüş olup dudağa yapışık değilse **ظَمْياء** denir.

Ve mızrak, kuru sert olduğunda o **أَظْمَى**’dır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ظَمِئَ ظَمَأ: عَطِشَ. وقال تعالى: ":لا يُصيبُهُمْ ظَمَأٌ"، والاسم الظِمْءُ بالكسر. وقومٌ ظِماءٌ أي عِطاشٌ. ويقال للفرس: إنَّ فُصُوصه لَظِماءٌ، أي ليست برَهْلَةٍ كثيرة اللحم. وأَظْمَأْتُهُ: أعطشتُهُ؛ وكذلك التَظْمِئَةُ. والظَمْآنُ: العطشان، والأنثى ظَمْآى. وظَمِئْتُ إلى لقائك، أي اشتقت. والظِمْءُ: ما بين الوِرْدَيْن؛ وهو حبس الإبل عن الماء إلى غاية الوِرْدِ، والجمع الأَظْماءُ. وظِمْءُ الحياة: من حين الولادة إلى وقت الموت. وقولهم: ما بقي منه إلا قَدْرُ ظِمْءِ الحمار، إذا لم يبق من عمره إلا اليسير. يقال: إنَّه ليس شيء من الدوابِّ أقصر ظِمْئاً من الحمار.

##### Türkçe

**ظَمِئَ ظَمَأ**: Susadı. Ve Yüce Allah dedi ki: “:Onlara **ظَمَأٌ** isabet etmez”; isim, kesre ile **الظِمْءُ**’dür. Ve bir kavim **ظِماءٌ** (yani susuzlar)dır. Ve ata denir: Şüphesiz onun **فُصُوصه**’u elbette **ظِماءٌ**’dır; yani çok etli bir **رَهْلَةٍ** ile değildir. Ve **أَظْمَأْتُهُ**: Onu susattım; yine **التَظْمِئَةُ** de böyledir. Ve **الظَمْآنُ**: susayan; dişisi **ظَمْآى**. Ve “**ظَمِئْتُ** senin buluşmana” (yani özledim) (denir). Ve **الظِمْءُ**: iki **الوِرْدَيْن** arasıdır; o, develeri suya varışın (**الوِرْدِ**) gayesine kadar sudan alıkoymaktır; çoğulu **الأَظْماءُ**. Ve **ظِمْءُ الحياة**: doğum vaktinden ölüm vaktine kadar (olan süre). Ve onların sözü: “Ondan, ancak eşeğin **ظِمْءِ** miktarı kaldı”; onun ömründen ancak az bir şey kalmışsa. Denir ki: Şüphesiz binek hayvanlarından hiçbir şey, eşekten daha kısa **ظِمْءً** değildir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ظ م ( وايء )
ظمأ ، ظام ، وظم .
( ظمأ ظام ) : أما الظام فقد مر تفسيره مع تفسير الظاب لتعاقبهما ، قال : وأما ظَمِىءَ فإنه يقال : ظَمِىءَ فلانٌ يَظْمَأُ ظَمَأً إذا اشتدَّ عطشُه .
قال الله جلّ وعزّ : ( لاَ يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلاَ نَصَبٌ ) ( التوبة : 120 ) ، ورجل ظمآنُ وامرأة ظَمأَى لا يَنْصرِفان نكرةً ولا مَعْرِفةً ، والظِّمْءُ ما بين الشَرْبَتَين في وِرْدِ الإبلِ وجمعه ، أظماءٌ ، وأَقْصَرُ الأظمَاءِ الغِبُّ ، وذلك أن تَرِدَ الإبِلُ الماءَ يَوْماً وتَصْدُرَ ، فتكون في المَرْعَى يَوْماً وتَرِدُ اليومَ الثالث ، وما بين شَرْبَتَيها ظِمْءٌ ، وهذا في صميم الحَرِّ ، فإذا طَلَعَ سُهيْلٌ زِيدَ في الظِّمْءِ فَتَرِدُ الماءَ وتَصدُرُ ، فتمكثُ في المرعَى يَوْمين ثم تَرِدُ اليوم الرابع ، فيقال : وَرَدتْ رِبْعاً ، ثم الخِمْس والسِّدْس إلى العِشْر ، وما بين شربتيها ظِمْءٌ طالَ أو قَصُر ، ويقال للفرس إذا كان مُعَرَّق الشَّوَى : إنه لأظْمَى الشَّوَى ، وإنَّ فُصوصَه لَظِماءٌ ، إذا لم يكنْ فيها رَهَلٌ ، وكانت مُتَوَتِّرةً ويُحْمَد ذلك فيها ، والأصلُ فيها الهَمْزُ ، ومنه قول الراجز يصف فرساً ، أنشده ابن السكيت :
يُنجِيهِ مِن مِثْل حَمَام الأَغْلاَلْ
وَقْعُ يدٍ عَجْلَى ورِجْلِ شِمْلاَلْ
ظمأى النَّسَا منْ تَحْتِ رَيَّا من عَالْ . فجعل قوائمه ظِماءً وسَرَاتَه رَيّا أي مُمْتَلِئة من اللحم .
ويقال للفرس إذا ضُمِّر : قد أُظْمِىء إظْمَاءً وظُمِّىء تَظْمِئَةً .
وقال أبو النجم يصف فرساً ضُمِّرَ :
نَطْوِيهِ والطَّيُّ الرَّقِيقُ يَجْدُلُه
نُظَمِّىءُ الشَّحمَ ولَسْنا نَهْزِلُه
أي نَعْتَصِرُ مَاءَ بَدَنهِ بالتَّعْرِيقِ حتى يَذْهَبَ رَهَلُه وَيَكْتَنِزَ لَحمُه ، ويُقال : مَا بَقِيَ من عمره إلا قَدْرُ ظِمْءِ حِمارٍ ، وذلك أنهُ أقلُّ الدَّوابِّ صَبْراً على العَطش ، يَرِدُ الماء في القيظ كلَّ يوم مرتين .
وقال الأصمعي : ريحٌ ظَمْأَى إذا كانت
حارَّةً ليس فيها نَدًى ، وقال ذُو الرمة يصف السَّرابَ :
يَجْرِي وَيَرْقُد أَحْياناً وتَطْرُدُه
نَكْبَاءُ ظمْأَى من القَيْظِيَّةِ الهُوجِ
وقال ابن شميل : ظَمَاءَةُ الرَّجُل على فَعَاله سُوء خُلُقِه ، ولُؤمُ ضَرِيبته ، وقِلَّةُ إنْصافه لمخالِطِه ، والأصل في ذلك أن الشَّرِّيبَ إذا ساء خُلُقه ، لم يُنْصِفْ شركاءه ، فأَمَّا الظَّمأ مَصْدرُ ظَمِىءَ يظْمأ فهو مهموز مقصور .
قال الله جلّ وعزّ : ( لاَ يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلاَ نَصَبٌ ) ( التوبة : 120 ) ، ومن العرب من يَمدُّ فيقول : الظَّمَاءُ ، وَمن أمثالهم : الظَّمَاءُ الفادِحُ خيرٌ من الرِّيِّ الفَاضِحْ .
أبو عبيد عن الأصمعي : من الرماح الأظْمَى غيرُ مهموزٍ وهو الأسمر ، وقَناةٌ ظَمْياءُ بَيِّنَةُ الظَّمَى منقوص ، وشَفَةٌ ظَمْياءُ ليست بوارمة كثيرة الدَّم ويُحْمَدُ ظَمَاها .
وقال الليث : الظَّمَى قِلَّةُ دَمِ اللِّثَة ويَعْترِيه الحُسْنُ ، ورَجُلٌ أظمَى وامرأةٌ ظَمْياءُ .
قال : وعينٌ ظَمْياء رَقيقةُ الجفْنِ وساقٌ ظَمْياءُ مُعْتَرِقَةُ اللّحم ، ووجهٌ ظمآنُ قليلُ اللحم ، قال : والظَّمَى بلا همز ، ذُبول الشفة من العَطَش قلت : هو قِلَّةُ لَحمه ودَمه ، وليس من ذبول العَطش ، ولكنهُ خِلْقةٌ محمودة .
وقال أبو عمرو : ناقةٌ ظَمْياءُ وإبل ظُمْيٌ إذا كان في لونها سَوَادٌ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الأَظْمَى الأسْودُ ، والمرأة الظمْياءُ السوداء الشفتين .
وظم : ثعلب عن ابن الأعرابي : الوَظْمَةُ التُّهْمةُ ، والوَمْظةُ الرُّمانَةُ البرية .

##### Türkçe

ظ م ( وايء )
**ظمأ** , **ظام** , ve **وظم** .

( **ظمأ ظام** ) : **الظام**’a gelince, onun tefsiri, birbirlerini takip etmeleri sebebiyle **الظاب**’ın tefsiriyle birlikte geçmişti. Dedi ki: **ظَمِىءَ**’e gelince, “**ظَمِىءَ** falan kimse **يَظْمَأُ** **ظَمَأً**” denir; susuzluğu şiddetlendiği zaman.

Allah (azze ve celle) dedi: ( **لاَ يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلاَ نَصَبٌ** ) (Tevbe: 120). Ve bir erkek **ظمآنُ** ve bir kadın **ظَمأَى** nekre de marife de munsarif olmazlar. Ve **الظِّمْءُ**, develerin suya gelişinde iki içiş arasındaki (süre)dir; onun çoğulu **أظماءٌ**’dır. Ve **الأظمَاءِ**’nın en kısası **الغِبُّ**’dur; bu, develerin bir gün suya gelmesi ve dönmesi, sonra bir gün otlakta olması ve üçüncü gün suya gelmesidir. İki içişi arasındaki şey **ظِمْءٌ**’dür. Bu, hararetin tam ortasında olur. **سُهيْلٌ** doğunca **الظِّمْءِ**’de artırılır; böylece suya gelir ve döner; otlakta iki gün kalır, sonra dördüncü gün suya gelir; “**وَرَدتْ رِبْعاً**” denir. Sonra **الخِمْس** ve **السِّدْس**’ten **العِشْر**’e kadar (böyledir). İki içişi arasındaki şey, uzasa da kısalsa da, **ظِمْءٌ**’dür. Ve at için, eğer butları terlemiş ise, “Onun butları gerçekten **أظْمَى الشَّوَى**’dır” denir; ve “Onun eklem boğumları gerçekten **ظِماءٌ**’dır” (denir); içinde gevşeklik (**رَهَلٌ**) bulunmadığı ve gergin (**مُتَوَتِّرةً**) olduğu zaman; bu onda övülür. Asıl olan onda hemzedir. Ondan, recez söyleyenin bir atı vasfederken sözü; İbnü’s-Sikkît onu rivayet etti:

يُنجِيهِ مِن مِثْل حَمَام الأَغْلاَلْ
وَقْعُ يدٍ عَجْلَى ورِجْلِ شِمْلاَلْ
**ظمأى** النَّسَا منْ تَحْتِ **رَيَّا** من عَالْ

Böylece onun ayaklarını **ظِماءً** kıldı, ve sırtını **رَيّا** (kıldı); yani etten dolu.

Ve at için, eğer zayıflatılmışsa, “**أُظْمِىء** **إظْمَاءً**” ve “**ظُمِّىء** **تَظْمِئَةً**” denir.

Ebû’n-Necm, zayıflatılmış bir atı vasfederek dedi:

نَطْوِيهِ والطَّيُّ الرَّقِيقُ يَجْدُلُه
نُظَمِّىءُ الشَّحمَ ولَسْنا نَهْزِلُه

Yani: Terletme ile bedeninin suyunu sıkarız; ta ki onun gevşekliği (**رَهَلُه**) gitsin ve eti yoğunlaşsın. Ve denir: “Onun ömründen, ancak bir eşeğin **ظِمْءِ**’i miktarı kaldı.” Bu, susuzluğa en az sabreden binek hayvanı olması sebebiyledir; yaz sıcağında her gün iki defa suya gelir.

El-Asma‘î dedi: “**ريحٌ ظَمْأَى**”, içinde çiy (**نَدًى**) olmayan sıcak olduğu zaman. Ve Zû’r-Rumme, serabı vasfederek dedi:

يَجْرِي وَيَرْقُد أَحْياناً وتَطْرُدُه
نَكْبَاءُ **ظمْأَى** من القَيْظِيَّةِ الهُوجِ

İbn Şümeyl dedi: “**ظَمَاءَةُ** adamın, **فَعَاله** vezni üzere, onun kötü huyudur; tabiatının alçaklığıdır; ve birlikte bulunduğu kimseye karşı insafının azlığıdır.” Bunun aslı şudur: İçen kimse (**الشَّرِّيبَ**) kötü huylu olunca, ortaklarına insaf etmez. **الظَّمأ** ise, **ظَمِىءَ يظْمأ**’nın masdarıdır; hemzelidir, maksûrdur.

Allah (azze ve celle) dedi: ( **لاَ يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلاَ نَصَبٌ** ) (Tevbe: 120). Araplardan kimi de uzatır ve “**الظَّمَاءُ**” der. Ve onların darbımesellerindendir: “**الظَّمَاءُ الفادِحُ** , **الرِّيِّ الفَاضِحْ**’tan hayırlıdır.”

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: Mızraklardan **الأظْمَى**, hemzesizdir; o, esmer olandır. Ve “**قَناةٌ ظَمْياءُ**”, **الظَّمَى**’sı açık olan (mızrak)tır; **منقوص**tur. Ve “**شَفَةٌ ظَمْياءُ**”, şişkin olmayan, kanı çok olmayan (dudak)tır; onun **ظَمَاها**’sı övülür.

Leys dedi: **الظَّمَى**, diş etinin (**اللِّثَة**) kanının azlığıdır; güzellik ona arız olur. Ve bir erkek **أظمَى** ve bir kadın **ظَمْياءُ**.

Dedi ki: Ve bir göz **ظَمْياء**: göz kapağı ince. Ve bir bacak **ظَمْياءُ**: eti damar damar (belirgin) olan. Ve bir yüz **ظمآنُ**: eti az olan. Dedi ki: **الظَّمَى** hemzesizdir; susuzluktan dudağın buruşmasıdır. Dedim ki: O, etinin ve kanının azlığıdır; susuzluğun buruşmasından değildir; fakat övülen bir yaratılıştır.

Ebû Amr dedi: “**ناقةٌ ظَمْياءُ**” ve “**إبل ظُمْيٌ**”, renklerinde siyahlık bulunduğu zaman.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الأَظْمَى** siyah olandır; ve **الظمْياءُ** kadın, dudakları siyah olandır.

**وظم** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَظْمَةُ** suçlamadır; ve **الوَمْظةُ** yabani nardır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الظمء: ما بين الشربتين، والظمأ: العطش الذي يعرض من ذلك. يقال: ظمئ يظمأ فهو ظمآن. قال تعالى: ﴿لا تظمأ فيها ولا تضحى﴾ [طه/119]، وقال: ﴿يحسبه الظمآن ماء حتى إذا جاءه لم يجده شيئا﴾ [النور/39].

##### Türkçe

- **الظمء**: iki içiş arasındaki şey; **الظمأ**: bundan dolayı arız olan susuzluk. Denir: **ظمئ يظمأ فهو ظمآن**. Yüce Allah dedi: ﴿Orada susamazsın ve güneşte yanmazsın﴾ [طه/119], ve dedi: ﴿Onu **الظمآن** su sanır; nihayet ona geldiğinde onu bir şey bulmaz﴾ [النور/39].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ظ م أ
هو ظمآن وهي ظمأى وهم وهنّ ظماء وقد ظميء ظماً وظماءة وظماء وظمأته وأظمأته‏:‏ عطشته‏.‏
ومازلت أتظمأ اليوم وأتلوح وأتصدّى‏:‏ أتصبّر على العطش‏:‏ وكان ظمء هذه الإبل ربعاً فزدنا في ظمئها‏.‏
‏"‏ وأقصر من ظمء الحمار ‏"‏‏.‏
وتم ظمؤه وهو ما بين السقيتين والخمس شر الأظماء‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أنا ظمآن إلى لقائك‏.‏
ووجه ظمآن‏:‏ معروق وهو مدح ونقيضه‏:‏ وجه ريان وهو مذموم‏.‏
ومفاصل ظماء‏:‏ صلاب لا رهل فيها‏.‏
قال زهير‏:‏ وإن مالاً لوعث خازمته بألواح مفاصلها ظماء وفرس مظمّأ‏:‏ مضمر‏.‏
قال أبو النجم‏:‏ نطويه والطيّ الرفيق يجدله نظميء الشحم ولسنا نهزله

##### Türkçe

ظ م أ
O **ظمآن** (susamış erkek), o **ظمأى** (susamış dişi), onlar (erkekler) ve onlar (dişiler) **ظماء**; ve **ظميء** oldu: **ظماً** ve **ظماءة** ve **ظماء** (şiddetli susama); ve onu **ظمأته** ve onu **أظمأته**: onu susattım.
Ve bugün durmadan **أتظمأ** (susuzluk çekerim) ve **أتلوح** (susuzluktan kavrulurum) ve **أتصدّى**: susuzluğa katlanırım: ve bu develerin **ظمء**’ü (iki sulama arası susuzluk müddeti) bir çeyrek idi; sonra onların **ظمء**’ünde artırdık.
"Ve eşeğin **ظمء**’ünden daha kısa."
Ve onun **ظمؤه** tamam oldu; o, iki sulama ile beş (gün) arasıdır; **الأظماء**’ın (susuzlukların) en şerlisi beştir.
Mecazdan: Ben senin buluşmana **ظمآن**’ım (susamışım).
Ve **وجه ظمآن**: damarlı; o bir övgüdür; ve onun zıddı: **وجه ريان**; o yerilmiştir.
Ve **مفاصل ظماء**: katıdır; onda gevşeklik yoktur.
Züheyr dedi ki: Ve gerçekten bir mal (vardır ki) onun dizginini tutmak çetindir; onun eklemlerinin levhaları **ظماء** (katı)dır. Ve **فرس مظمّأ**: zayıflatılmıştır.
Ebû’n-Necm dedi ki: Onu düreriz; ve yumuşak dürme onu örer; **نظميء الشحم** (yağın azı); ve biz onu zayıflatmayız.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الظَّمَأُّ: العَطَشُ. وقيل: هو أَخَفُّه وأَيْسَرُه. وقال الزجاج: هو أَشدُّه. والظَّمْآن: العَطْشانُ. وقد ظمِئَ فلان يَظْمَأُ ظَمَأً وظَماءً وظَماءة إِذا اشتدَّ عَطَشُه. ويقال ظَمِئْتُ أَظْمَأُ ظَمْأً فأَنا ظامٍ وقوم ظِماءٌ. وفي التنزيل: لا يُصِيبُهم ظَمَأٌ ولا نَصَبٌ. وهو ظَمِئٌ وظَمْآنُ والأُنثى ظَمْأَى وقوم ظِماءٌ أَي عِطاشٌ. قال الكميت:
إِلَيْكُم ذَوي آلِ النبيِّ تَطَلَّعَتْ *  نَوازِعُ، من قَلْبِي، ظِماءٌ، وأَلْبُبُ استعار الظِّماء للنَّوازِعِ، وإِن لم تكن أَشخاصاً. وأَظْمَأْتُه: أَعْطَشْتُه. وكذلك التَّظْمِئةُ.
ورجل مِظْماءٌ مِعطاشٌ، عن اللحياني. التهذيب: رجل ظَمْآنُ وامرأَة ظَمْأَى لا ينصرفان، نكرة ولا معرفة. وظَمِئَ إِلى لِقائه: اشْتاقَ، وأَصله ذلك. والاسم من جميع ذلك: الظِّمْءُ، بالكسر. والظِّمْءُ: ما بين الشُّرْبَيْنِ والوِرْدَيْن، زاد غيره: في وِرْد الإِبل، وهو حَبْسُ الإِبل عن الماءِ إِلى غاية الوِرْد. والجمع: أَظْماءٌ. قال غَيْلان الرَّبَعِي: مُقْفاً على الحَيِّ قَصير الأَظْماءْ
وظِمْءُ الحَياةِ: ما بين سُقُوط الولد إِلى وقت مَوْتِه. وقولهم: ما بَقِيَ منه إلاَّ قَدْرُ ظِمْءِ الحِمار أَي لم يبق من عُمُره إِلاَّ اليسيرُ. يقال: إِنه ليس شيءٌ من الدوابِّ أَقْصَرَ ظِمْأً من الحِمار، وهو أَقل الدوابّ صَبْراً عن العَطَش، يَرِدُ الماءَ كل يوم في الصيف مرتين. وفي حَدِيث بعضهم: حين لم يَبْقَ من عُمُري إِلاَّ ظِمْءُ حِمار أَي شيءٌ يسير. وأَقصَرُ الأَظْماءِ: الغِبُّ، وذلك أَن تَرِدَ الإِبلُ يوماً وتَصْدُرَ، فتكون في المرعى يوماً وتَرِدُ اليوم الثالث، وما بين شَرْبَتَيْها ظِمْءٌ، طال أَو قَصُر. والـمَظْمَأُ: موضع الظَّمإِ من الأَرض. قال الشاعر:
وخَرْقٍ مَهارِقَ، ذِي لُهْلُهٍ، * أَجَدَّ الأُوامَ به مَظْمَؤُهْ أَجدَّ: جَدَّد. وفي حديث مُعاذ: وإِن كان نَشْر أَرض يُسْلِمُ عليها صاحِبُها فإِنه يُخْرَجُ منها ما أُعْطِيَ نَشرُها رُبعَ المَسْقَوِيِّ وعُشْرَ المَظْمئيِّ. المَظْمَئِيُّ: الذي تُسْقِيه السماءُ، والمَسْقَوِيُّ: الذي يُسْقَى بالسَّيْح، وهما منسوبان إِلى المَظْمإِ
\<ص:117>
 والمَسْقَى، مصدري أَسْقى وأَظْمَأَ.
قال ابن الأَثير: وقال أَبو موسى: المَظْمِيُّ أَصله المَظْمَئِيُّ فترك همزه، يعني في الرواية.
وذكره الجوهري في المعتل ولم يذكره في الهمز ولا تعرَّض إِلى ذكر تخفيفه،ة وسنذكره في المعتل أَيضاً. ووجه ظَمْآنُ: قليلُ اللحم لَزِقت جِلْدَتُه بعظمه، وقَلَّ ماؤُه، وهو خِلاف الرَّيَّان. قال المخبل: وتُرِيكَ وَجْهاً كالصَّحِيفة لا *  ظَمْآنُ مُخْتَلَجٌ، ولا جَهْمُ وساقٌ ظَمْأَى: مُعْتَرِقةُ اللحم. وعَيْنٌ ظَمْأَى: رقيقة الجَفْن. قال الأَصمعي: ريح ظَمْأَى إِذا كانت حارَّةً ليس فيها نَدى. قال ذو الرمة يصف السَّرابَ: يَجْرِي، فَيَرْقُد أَحْياناً، ويَطْرُدُه *  نَكْباءُ ظَمْأَى، من القَيْظِيَّةِ الهُوجِ الجوهري في الصحاح: ويقال للفرس إِن فُصُوصَه لَظِماءٌ أَي ليست برَهْلةٍ كثيرةِ اللحم. فَردَّ عليه الشيخ أَبو محمد بن بري ذلك، وقال: ظِماءٌ ههنا من باب المعتل اللام، وليس من المهموز، بدليل قولهم: ساقٌ ظَمْياءُ أَي قَلِيلةُ اللحم. ولما قال أَبو الطيب قصيدته التي منها: في سَرْجِ ظامِيةِ الفُصوصِ، طِمِرَّةٍ، *  يأْبَى تَفَرُّدُها لها التَّمْثِيلا كان يقول: إِنما قلت ظامية بالياءِ من غير همز لأَني أَردتُ أَنها ليست برهلة كثيرة اللحم. ومن هذا قولهم: رُمْح أَظْمَى وشَفةٌ ظَمْياءُ. التهذيب: ويقال للفرس إِذا كان مُعَرَّقَ الشَّوَى إِنَّهُ لأَظْمَى الشَّوَى، وإِنَّ فُصوصَه لَظِماءٌ إِذا لم يكن فيها رَهَلٌ، وكانت مُتَوتِّرةً، ويُحمَدُ ذلك فيها، والأَصل فيها الهَمز. ومنه قول الراجز يصف فرساً، أَنشده ابن السكيت: يُنْجِيه، مِن مِثْلِ حَمامِ الأَغْلالْ،
وَقْعُ يَدٍ عَجْلَى ورِجْلٍ شِمْلالْ
ظَمْأَى النَّسا مِنْ تَحْتُ رَيَّا مِنْ عالْ
فجعل قَوائِمَه ظِماءً. وسَراةٌ رَيَّا أَي مُمْتَلِئةٌ من اللحم. ويقال للفرس إِذا ضُمِّرَ: قد أُظْمِئَ إِظْماءً، أَو ظُمِئَ تَظْمِئةً. وقال أَبو النجم يصف فرساً ضَمَّره:
نَطْوِيه، والطَّيُّ الرَّفِيقُ يَجْدُلُه، *  نُظَمِّئُ الشَّحْمَ، ولَسْنَا نَهْزِلُه أَي نَعْتَصِرُ ماءَ بدنه بالتَّعْرِيق، حتى يذهب رَهَلُه ويَكْتَنِز لحمه.
وقال ابن شميل: ظَماءة الرجل، على فَعالةٍ: سُوءُ خُلُقِه ولُؤْمُ ضَرِيبَتِه وقِلَّةُ إِنْصافِه لمُخالِطِه، والأَصل في ذلك أَن الشَّرِيب إِذا ساءَ خُلُقُه لم يُنْصِف شُركاءَه، فأَما الظَّمأُ، مقصور، مصدر ظَمِئَ يَظْمَأُ، فهو مهموز مقصور، ومن العرب مَن يَمدُّ فيقول: الظَّماءُ، ومن أَمثالهم: الظَّماءُ الفادِح خَيْرٌ منَ الرِّيِّ الفاضِح.

##### Türkçe

**الظَّمَأُّ**: susuzluk. Ve denildi: o, onun daha hafifi ve daha kolayıdır. Ve **الزجاج** dedi:
o, onun daha şiddetlisidir. Ve **الظَّمْآن**: susamış olan. Ve “falanca” **ظمِئَ** **يَظْمَأُ** **ظَمَأً**
ve **ظَماءً** ve **ظَماءة** (şöyle) olur: susuzluğu şiddetlendiği zaman. Ve denilir: **ظَمِئْتُ** **أَظْمَأُ** **ظَمْأً**
böylece ben **ظامٍ**’ım ve bir kavim **ظِماءٌ**. Ve tenzilde: “Onlara **ظَمَأٌ** ve ne de **نَصَبٌ** isabet eder.” Ve o, **ظَمِئٌ** ve **ظَمْآنُ**’dur; dişisi **ظَمْأَى**; ve bir kavim **ظِماءٌ** yani susamışlar. Dedi
**الكميت**:
إِلَيْكُم ذَوي آلِ النبيِّ تَطَلَّعَتْ *  نَوازِعُ، من قَلْبِي، ظِماءٌ، وأَلْبُبُ
**الظِّماء**’ı **النَّوازِعِ** için ödünç aldı, her ne kadar şahıslar olmasalar da. Ve **أَظْمَأْتُه**:
onu susattım. Ve aynı şekilde **التَّظْمِئةُ**.

Ve bir adam **مِظْماءٌ**: çok susatan, **اللحياني**’den. **التهذيب**: bir adam **ظَمْآنُ** ve bir kadın **ظَمْأَى** irab almazlar; nekre de marife de. Ve **ظَمِئَ** onunla buluşmaya: özledi; ve aslı budur. Ve bütün bunlardan isim: **الظِّمْءُ**, kesre ile. Ve **الظِّمْءُ**: iki içiş ile iki varış arasındaki (süre); başkası artırdı: develerin suya varışında; ve o, develeri suya varışın sonuna kadar sudan alıkoymaktır. Ve çoğulu: **أَظْماءٌ**. Dedi **غَيْلان الرَّبَعِي**:
مُقْفاً على الحَيِّ قَصير الأَظْماءْ
Ve **ظِمْءُ الحَياةِ**: çocuğun düşmesinden ölüm vaktine kadar olan (süre). Ve onların sözü: “Ondan, ancak **ظِمْءِ الحِمار** miktarı kaldı” yani ömründen ancak az kaldı. Denilir: binek hayvanlarından hiçbir şey eşekten daha kısa **ظِمْأً** değildir; ve o, binek hayvanlarının susuzluğa en az sabredeni olup, yazın her gün suya iki kere varır. Ve bazılarının hadisinde: “Ömrümden ancak **ظِمْءُ حِمار** kaldığı zaman” yani az bir şey. Ve **أَقصَرُ الأَظْماءِ**: **الغِبُّ**; ve bu, develerin bir gün suya varıp dönmesi, sonra otlakta bir gün olması ve üçüncü gün suya varmasıdır; ve iki içişi arasındaki, uzun da olsa kısa da olsa, **ظِمْءٌ**’dür.

Ve **الـمَظْمَأُ**: yerin susuzluk yeri. Dedi şair:
وخَرْقٍ مَهارِقَ، ذِي لُهْلُهٍ، * أَجَدَّ الأُوامَ به مَظْمَؤُهْ
**أَجدَّ**: yeniledi. Ve **مُعاذ**’ın hadisinde: “Eğer, sahibi üzerinde İslam’a giren bir yerin **نَشْر**’i ise, ondan, onun **نَشْر**’ine verilen çıkarılır: sulananın dörtte biri ve **المَظْمئيِّ**’nin onda biri.” **المَظْمَئِيُّ**: göğün suladığı; ve **المَسْقَوِيُّ**:
**السَّيْح** ile sulanan; ve ikisi, **المَظْمإِ**
ve **المَسْقَى**’ya nispetlidir; **أَسْقى** ve **أَظْمَأَ**’nın iki mastarıdır.

Dedi **ابن الأَثير**: ve dedi **أَبو موسى**: **المَظْمِيُّ** aslı **المَظْمَئِيُّ**’dir; hemzesini terk etti; yani rivayette.

Ve onu **الجوهري** mu‘tel’de zikretti ve onu hemzede zikretmedi ve hafifletmesini anmaya temas etmedi; ve onu mu‘tel’de de zikredeceğiz. Ve **ظَمْآنُ**’un vechi: eti az; derisi kemiğine yapıştı; suyu azaldı; ve o, **الرَّيَّان**’ın zıddıdır. Dedi **المخبل**:
وتُرِيكَ وَجْهاً كالصَّحِيفة لا *  ظَمْآنُ مُخْتَلَجٌ، ولا جَهْمُ
Ve bir bacak **ظَمْأَى**: eti sıyrılmış. Ve bir göz **ظَمْأَى**: göz kapağı ince. Dedi
**الأَصمعي**: bir rüzgâr **ظَمْأَى** (olur) eğer sıcak olup onda çiy yoksa. Dedi **ذو الرمة** serabı vasfederek:
يَجْرِي، فَيَرْقُد أَحْياناً، ويَطْرُدُه *  نَكْباءُ ظَمْأَى، من القَيْظِيَّةِ الهُوجِ
**الجوهري** **الصحاح**’ta: ve ata denilir: “Onun **فُصُوص**’u elbette **لَظِماءٌ**” yani gevşek, çok etli değildir. Bunun üzerine şeyh **أَبو محمد بن بري** ona reddetti ve dedi: **ظِماءٌ** burada, lâmı mu‘tel babındandır; hemzeli babdan değildir; delil, onların sözü: “bir bacak **ظَمْياءُ**”
yani eti az. Ve **أَبو الطيب** şu beyti de içinde olan kasidesini söylediğinde:
في سَرْجِ ظامِيةِ الفُصوصِ، طِمِرَّةٍ، *  يأْبَى تَفَرُّدُها لها التَّمْثِيلا
şöyle derdi: Ben **ظامية**’yi hemzesiz, **الياء** ile söyledim; çünkü onun gevşek, çok etli olmadığını kastettim. Ve bundan, onların sözü: **رُمْح أَظْمَى** ve bir dudak **ظَمْياءُ**.

**التهذيب**: ve ata denilir, eğer kalça kemikleri belirgin ise: “O, elbette **لأَظْمَى الشَّوَى**”; ve “Onun **فُصوص**’u elbette **لَظِماءٌ**” (denilir) eğer onda gevşeklik yoksa ve gergin olmuşsa; ve bu onda övülür; ve aslı hemzedir. Ve ondan, recez söyleyenin bir atı vasfederek sözü; **ابن السكيت** onu rivayet etti:
يُنْجِيه، مِن مِثْلِ حَمامِ الأَغْلالْ،
وَقْعُ يَدٍ عَجْلَى ورِجْلٍ شِمْلالْ
ظَمْأَى النَّسا مِنْ تَحْتُ رَيَّا مِنْ عالْ
Böylece ayaklarını **ظِماءً** kıldı. Ve bir sırt **رَيَّا** yani etle dolu. Ve ata denilir
eğer zayıflatılırsa: “**أُظْمِئَ** **إِظْماءً**”; yahut “**ظُمِئَ** **تَظْمِئةً**.” Ve dedi
**أَبو النجم** zayıflattığı bir atı vasfederek:
نَطْوِيه، والطَّيُّ الرَّفِيقُ يَجْدُلُه، *  نُظَمِّئُ الشَّحْمَ، ولَسْنَا نَهْزِلُه
Yani, terletme ile bedeninin suyunu sıkarız; ta ki gevşekliği gitsin ve
eti sıkılaşsın.

Ve dedi **ابن شميل**: **ظَماءة** adamın, **فَعالة** üzere: onun kötü huyu ve tabiatının alçaklığı ve
karıştığı kimseye insafının azlığıdır; ve bunun aslı, içki arkadaşı
kötü huylu olunca ortaklarına insaf etmemesidir. Ama **الظَّمأُ**, maksûr, **ظَمِئَ** **يَظْمَأُ**’nın mastarıdır; o, hemzeli maksûrdur; ve Araplardan kimi uzatır da “**الظَّماءُ**” der. Ve onların darb-ı mesellerinden: “**الظَّماءُ الفادِح** **خَيْرٌ** **منَ الرِّيِّ الفاضِح**.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ظ م أ * * الظَّمَأُ * العطش وبابه طرِب والاسم * الظِّمْءُ * بالكسر وهو * ظَكْآنُ * وهي * ظَمْأَى * وهم * ظِمَاءٌ * بالكسر والمد

##### Türkçe

* ظ م أ * * **الظَّمَأُ** * susuzluk; ve babı **طرِب**’dir; isim **الظِّمْءُ**’dür, kesre ile; ve o **ظَكْآنُ**’dır; ve o **ظَمْأَى**’dır; ve onlar **ظِمَاءٌ**’dır, kesre ve med ile.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ظمئ، كفرح يظمأ ظمأ بفتح فسكون وظمأ محركة وظماء بالمد وبه قرئ قوله تعالى  لا يصيبهم ظمأ  وهو قراءة ابن عمير وظماءة بزيادة الهاء، وفي نسخة ظمأة كرحمة وعليها شرح شيخنا فهو ظمئ ككتف وظمآن كسكران، وظام كرام وهي أي الأنثى بهاء ظمآنة كذا في النسخ الموجودة بين أيدينا، والذي في لسان العرب والأساس والأنثى: ظمأى كسكرى، قال شيخنا: وظمئة كفرحة، زاده ابن مالك وهي متروكة عند الأكثر ج أي لكل من المذكر والمؤنث ظماء كرجال، يقال ظمئت أظمأ ظمأ محركة، فأنا ظام وقوم ظماء ويضم فيقال: ظماء، وهو نادر قليل لأن صيغته قليلة في الجموع، وورد منها نحو عشرة ألفاظ، وأكثر ما يعبرون عنها بباب رخال حكي ذلك عن اللحاني ونقله عنه ابن سيده في المخصص: عطش أو هو أي الظمأ: أشد العطش نقله الزجاج وقيل: هو أخفه وأيسره، والظمآن: العطشان، وفي التنزيل  لا يصيبهم ظمأ ولا نصب  وقوم ظماء وهن ظماء: عطاش، قال الكميت:
  إليكم ذوي آل النبي تطلعـت                      نوازع من قلبي ظماء وألبب استعار الظمأ للنوازع وإن لم تكن أشخاصا، قال ابن شميل: فأما الظمأ مقصور مصدر ظمئ يظمأ فهو مهموز مقصور، ومن العرب من يمد فيقول الظماء، ومن أمثالهم الظماء الفادح خير من الري الفاضح. وظمئ إليه أي إلى لقائه: اشتاق وأصله من معنى العطش، وفي الأساس: ومن المجاز: أنا ظمآن إلى لقائك أي مشتاق، ونبه عليه الراغب وهو مستعمل في كلامهم كثيرا، قال شيخنا: والمصنف كثيرا ما يستعمل المجازات الغير معروفة للعرب ولا بد أن أغفل التنبيه على مثل هذا، قلت: وهو كذلك ولكن ما رأيناه نبه إلا على الأقل من القليل، كما ستقف عليه، والاسم منهما أي من المعنيين بناء على أنهما الأصل، وأنت خبير بأن المعنى الثاني راجع إلى الأول، فكان الأولى إسقاط منهما كما فعله الجوهري وغيره، نبه عليه شيخنا الظمء، بالكسر ويقال رجل مظماء أي معطاش وزنا ومعنى. والمظمأ كمقعد: موضع الظمإ، أي العطش من الأرض قال أبو حزام العكلي:
  وخرق مهارق ذي لهله                      أجد الأوام به مظمـؤه والظمء، بالكسر، لما فصل بين الكلامين احتاج أن يعيد الضبط، وإلا فهو كالتكرار المخالف لاصطلاحه: ما بين الشربتين والوردين وفي نسخ الأساس: ما بين السقيتين، بدل الشربتين، وزاد الجوهري: في ورد الإبل، وهو حبس الإبل عن الماء إلى غاية الورد، والجمع أظماء، ومثله في العباب، قال غيلان الربعي:
  هقفا على الحي قصير الأظماء وظمء الحياة: ما بين سقوط الولد إلى حين وقت موته، وقولهم في المثل ما بقي منه أي عمره أو مدته إلا قدر ظمء الحمار، أي لم يبق من عمره أو من مدته غير شيء يسير، لأنه يقال: ليس شيء من الدواب أقصر ظمأ منه أي من الحمار، وهو أقل الدواب صبرا عن العطش، يرد الماء كل يوم في الصيف مرتين، وفي حديث بعضهم: حين لم يبق من عمري إلا ظمء حمار. أي شيء يسير. وأقصر الأظماء الغب، وذلك أن ترد الإبل يوما وتصدر فتكون في المرعى يوما وترد اليوم الثالث، وما بين شربتيها ظمء طال أو قصر، وفي الأساس: وكان ظمء هذه الإبل ربعا فزدنا في ظمئها وتم ظمؤه والخمس شر الأظماء. انتهى. وفي كتب الأمثال: قالوا: هو أقصر من غب الحمار، وأقصر من ظمء الحمار. وعن أبي عبيد: هذا المثل يروى عن مروان بن الحكم، قاله شيخنا، ولملا علي قاري، في ظمء الحياة، دعوى يقضي منها العجب، والله المستعان.

  وقال ابن شميل: ظماءة الرجل على فعالة كسحابة: سوء خلقه ولؤم ضريبته أي طبيعته وقلة إنصافه لمخالطيه، أي مشاركيه، وفي نسخة لمخالطه، بالإفراد، والأصل في ذلك أن الشريب إذا ساء خلقه لم ينصف شركاءه. وفي التهذيب: رجل ظمآن وامرأة ظمأى، لا ينصرفان نكرة ولا معرفة، انتهى. ووجه ظمآن: قليل اللحم، لزق جلده بعظمه وقل ماؤه، وهو خلاف الريان، قال المخبل:
  وتريك وجها كالصحيفة لا                      ظمآن مختلج ولا جهـم وفي الأساس: ومن المجاز: وجه ظمآن: معروق، وهو مدح، وضده وجه ريان، وهو مذموم وعن الأصمعي: ريح ظمأى إذا كانت حارة عطشى ليس فيها ندى أي غير لينة الهبوب، قال ذو الرمة يصف السراب:
  يجري ويرتد أحيانا وتـطـرده                      نكباء ظمأى من القيظية الهوج وفي حديث معاذ: وإن كان نشر أرض يسلم عليها صاحبها فإنه يخرج منها ما أعطي نشرها ربع المسقوي وعشر المظمئي، المظمئي: الذي تسقيه السماء وهو ضد المسقوي الذي يسقى سيحا، وهما منسوبان إلى المظمإ والمسقى، مصدر: ظمئ وسقى، قال ابن الأثير: ترك همزه يعني في الرواية وعزاه لأبي موسى، وذكره الجوهري في المعتل، وسيأتي. وأظمأه وظمأه أي عطشه. وفي الأساس: وما زلت أتظمأ اليوم وأتلوح أي أتصبر على العطش. ويقال: أظمأ الفرس إظماء وظمئ تظمئة إذا ضمره قال أبو النجم يصف فرسا:
  نطويه والطي الرفيق يجدله
  نظمئ الشحم ولسنا نهزله أي نعتصر ماء بدنه بالتعريق حتى يذهب رهله ويكتنز لحمه. وفي الأساس: من المجاز: فرس مظمأ أي مضمر، ورمح أظمأ: أسمر، وظبي أظمأ: أسود، وبعير أظمأ ولإبل ظمؤ: سود انتهى. وعين ظمأى: رقيقة الجفن وساق ظمأى: معترقة اللحم وفي الصحاح والعباب ويقال للفرس إن فصوصه لظماء ككتاب أي ليست برهلة مسترخية لحيمة كنيزة اللحم وفي بعض النسخ مرهلة كمعظمة، وفي الأساس: ومفاصل ظماء، أي صلاب لا رهل فيها، من باب المجاز، والعجب من المؤلف كيف لم يرد على الجوهري في هذا القول على عادته، وقد رد عليه الإمام أبو محمد بن بري رحمه الله تعالى وقال: ظماء ها هنا من باب المعتل اللام، وليس من المهموز، بدليل قولهم ساق ظمياء أي قليلة اللحم، ولما قال أبو الطيب قصيدته التي منها:
  في سرج ظامية الفصوص طمرة                      يأبى تفردها لهـا الـتـمـثـيلا كان يقول: إنما قلت ظامية بالياء من غير همز، لأني أردت أنها ليست برهلة كثيرة اللحم، ومن هذا قولهم رمح أظمى وشفة ظمياء انتهى، ولكن في التهذيب: ويقال للفرس إذا كان معرق الشوى إنه لأظمى الشوى وإن فصوصه لظماء إذا لم يكن فيها رهل وكانت متوترة، ويحمد ذلك فيها، والأصل فيها الهمز، ومنه قول الراجز يصف فرسا، أنشده ابن السكيت:
  ينجيه من مثل حمام الأغلال
  وقع يد عجلى ورجل شملال
  ظمأى النسا من تحت ريا من عال أي ممتلئة اللحم، انتهى. وظامئ: اسم سيف عنترة بن شداد. والتركيب يدل على ذبول وقلة ماء.

##### Türkçe

**ظمئ**; **فرح** gibi: **يظمأ**; **ظمأ** (fetha ile sonra sükûn ile) ve **ظمأ** (harekeli) ve **ظماء** (med ile); ve onunla Yüce Allah’ın sözü okunmuştur: “**لا يصيبهم ظمأ**”; ve o, İbn Umeyr’in kıraatidir. Ve **ظماءة** (ه’nin ziyadesiyle); ve bir nüshada **ظمأة** **رحمة** gibi; ve onun üzerine şeyhimizin şerhi vardır. O hâlde o, **ظمئ** **كتف** gibi ve **ظمآن** **سكران** gibi; ve **ظام** **كرام** gibi; ve o, yani dişi için, ه ile: **ظمآنة**; işte mevcut nüshalarda elimizdekilerde böyledir. Lisanü’l-ʿArab’da ve el-Esâs’ta olan ise: “ve dişi: **ظمأى** **سكرى** gibi.” Şeyhimiz dedi: ve **ظمئة** **فرحة** gibi; İbn Mâlik onu artırdı; ve o, çoğunluğa göre terk edilmiştir. Çoğulu, yani erkek ve dişinin her biri için: **ظماء** **رجال** gibi. Denir: **ظمئت** **أظمأ** **ظمأ** (harekeli); ben **ظام**’ım ve bir kavim **ظماء**’dır; ve damme ile de söylenir: **ظماء**; ve o, nadir azdır; çünkü onun kalıbı cemilerde azdır. Ondan yaklaşık on lafız vârid olmuştur; ve çoğu onu **رخال** bâbıyla ifade ederler; bunu el-Laḥḥânî’den hikâye etti ve İbn Sîde onu el-Muḫaṣṣaṣ’ta ondan nakletti: **عطش**; yahut o, yani **الظمأ**: susuzluğun en şiddetlisidir; ez-Zeccâc onu nakletti. Ve denildi: bilakis o, onun en hafifi ve en kolayıdır. Ve **الظمآن**: susamış olan. Ve tenzîlde: “**لا يصيبهم ظمأ ولا نصب**”. Ve bir kavim **ظماء** ve onlar (kadınlar) **ظماء**: susamışlar. el-Kumeyt dedi:

  إليكم ذوي آل النبي تطلعـت                      نوازع من قلبي ظماء وألبب

**الظمأ**’yı **النوازع** için istiâre etti; her ne kadar şahıslar olmasalar da. İbn Şümeyl dedi: **الظمأ**’ya gelince, maksûr olarak, **ظمئ يظمأ**’nın masdarıdır; o, hemzeli maksûrdur. Araplardan kimi de med eder, **الظماء** der. Ve onların mesellerindendir: “**الظماء** الفادح خير من الري الفاضح.” Ve **ظمئ إليه** yani onunla buluşmaya: iştiyak duydu; aslı, susuzluk mânasındandır. Ve el-Esâs’ta: ve mecazdandır: “Ben senin buluşmana **ظمآن**’ım” yani iştiyaklıyım. Râgıb buna dikkat çekti; ve o, onların sözlerinde çokça kullanılır. Şeyhimiz dedi: musannif çoğu kez Araplarca bilinmeyen mecazları kullanır; ve bunun gibi şeylere dikkat çekmeyi mutlaka ihmal etmemeliyim. Ben dedim: o böyledir; fakat onun, en azın da azı dışında dikkat çektiğini görmedik; yakında ona vâkıf olacaksın. Ve isim, ikisinden yani iki mânadan (ikisi de asıl olmak üzere)dir; ve sen bilirsin ki ikinci mânâ birinciye râcidir; o hâlde daha evlâ olan, el-Cevherî ve başkalarının yaptığı gibi “**منهما**”yı düşürmekti; şeyhimiz buna dikkat çekti. **الظمء**: kesre ile. Ve denir: **رجل مظماء**; yani çok susayan; vezin ve mânâca.

Ve **المظمأ** **مقعد** gibi: **الظمإ**’nin, yani susuzluğun yeridir; yerden. Ebû Ḥizâm el-ʿUklî dedi:

  وخرق مهارق ذي لهله                      أجد الأوام به مظمـؤه

Ve **الظمء** (kesre ile): iki söz arasını ayırınca yeniden harekeleme yapmaya ihtiyaç duydu; yoksa o, onun ıstılahına aykırı tekrar gibidir: iki içiş ile iki varış (suya geliş) arasındaki şey. el-Esâs nüshalarında: “iki sulayış arasındaki şey” **الشربتين** yerine. el-Cevherî artırdı: deve varışında; ve o, develeri suya varışın nihayetine kadar sudan alıkoymaktır. Çoğulu: **أظماء**; ve bunun benzeri el-ʿUbâb’da. Ġaylân er-Rabʿî dedi:

  هقفا على الحي قصير الأظماء

Ve **ظمء الحياة**: çocuğun düşmesinden ölüm vaktinin zamanına kadar olan şey. Ve onların meseldeki sözleri: “Ondan, yani ömründen yahut müddetinden, ancak **ظمء الحمار** miktarı kaldı”; yani ömründen yahut müddetinden az bir şeyden başka kalmadı. Çünkü denir: dört ayaklılardan hiçbir şey onun, yani eşeğin **ظمأ**’sından daha kısa değildir; ve o, dört ayaklıların susuzluğa en az sabredeni­dir; yazın her gün iki kere suya gelir. Ve bazılarının hadisinde: “Ömrümden ancak **ظمء حمار** kalmışken”; yani az bir şey. Ve **أقصر الأظماء**: **الغب**’dır; bu, develerin bir gün suya gelip dönmesi, sonra bir gün otlakta olması, sonra üçüncü gün suya gelmesidir. Ve iki içişi arasındaki şey **ظمء**’dür; uzun da olsa kısa da olsa. el-Esâs’ta: “Bu develerin **ظمء**’ü **ربعا** idi; biz de onların **ظمء**’ünde artırdık; ve onun **ظمؤه** tamam oldu; ve **الخمس** **الأظماء**’ın şerridir.” Bitti. Mesel kitaplarında: dediler: “O, eşeğin **غب**’inden daha kısadır” ve “eşeğin **ظمء**’ünden daha kısadır.” Ebû ʿUbeyd’den: bu mesel Mervân b. el-Ḥakem’den rivayet olunur; şeyhimiz bunu söyledi. Ve Mollâ ʿAlî el-Kârî’nin **ظمء الحياة** hakkında, ondan hayret edilecek bir iddiası vardır; Allah’tan yardım istenir.

İbn Şümeyl dedi: **ظماءة الرجل** “**فعالة**” üzere, **سحابة** gibi: onun kötü huyu ve tabiatının alçaklığı, yani tabiatı; ve onunla düşüp kalkanlara, yani ortaklarına karşı insafının azlığı. Bir nüshada: **لمخالطه** (müfred). Bunun aslı şudur: içki arkadaşı kötü huylu olunca ortaklarına insaf etmez. et-Tehzîb’de: **رجل ظمآن** ve **امرأة ظمأى**; nekre de maʿrife de olarak munsarif olmazlar. Bitti. Ve **وجه ظمآن**: eti az; derisi kemiğine yapıştı ve suyu azaldı; ve o, **الريان**’ın zıddıdır. el-Muḫabbal dedi:

  وتريك وجها كالصحيفة لا                      ظمآن مختلج ولا جهـم

Ve el-Esâs’ta: ve mecazdandır: **وجه ظمآن**: damarlı; ve o, övgüdür. Ve zıddı: **وجه ريان**; ve o, yergidir. el-Aṣmaʿî’den: **ريح ظمأى**; sıcak, susuz, onda çiğ olmayan olduğu vakit; yani esişi yumuşak olmayan. Ḏû’r-Rumme serabı vasfederken dedi:

  يجري ويرتد أحيانا وتـطـرده                      نكباء ظمأى من القيظية الهوج

Muʿâz hadîsinde: “Eğer bir kimsenin sahibi üzerinde selâm verilen bir arazi yayılımı (**نشر أرض**) olursa, ondan, yayılımına verilen şey çıkar: **ربع المسقوي** ve **عشر المظمئي**.” **المظمئي**: göğün suladığıdır; ve o, akarak sulanan **المسقوي**’nin zıddıdır. Ve ikisi, **المظمإ** ve **المسقى**’ya nisbetlidir; masdar: **ظمئ** ve **سقى**. İbnü’l-Esîr dedi: onun hemzesini terk etti; yani rivayette; ve onu Ebû Mûsâ’ya nisbet etti. el-Cevherî onu **المعتل**’de zikretti; ve gelecektir. Ve **أظمأه** ve **ظمأه**: yani onu susattı. el-Esâs’ta: “Bugün durmadan **أتظمأ** ve **أتلوح**” yani susuzluğa sabrederim. Ve denir: **أظمأ الفرس إظماء** ve **ظمئ تظمئة**; onu zayıflatıp incelttiği vakit. Ebû’n-Necm bir atı vasfederken dedi:

  نطويه والطي الرفيق يجدله
  نظمئ الشحم ولسنا نهزله

Yani terletme ile bedeninin suyunu sıkarız; ta ki gevşekliği gitsin ve eti toplansın. el-Esâs’ta: mecazdandır: **فرس مظمأ**: yani zayıflatılmış; ve **رمح أظمأ**: esmer; ve **ظبي أظمأ**: siyah; ve **بعير أظمأ** ve **لإبل ظمؤ**: siyahlar. Bitti. Ve **عين ظمأى**: ince göz kapaklı; ve **ساق ظمأى**: eti erimiş. eṣ-Ṣıḥâḥ ve el-ʿUbâb’da: ve ata denir: “Onun eklem boğumları (**فصوصه**) **لظماء**’dır” **كتاب** gibi; yani gevşek, sarkık, etli değildir; etçe yoğun. Bazı nüshalarda **مرهلة** **معظمة** gibi. el-Esâs’ta: ve **مفاصل ظماء**; yani içinde gevşeklik olmayan sertler; mecaz bâbından. Müelliften hayret edilir: âdeti üzere bu sözde el-Cevherî’ye nasıl reddetmedi. İmam Ebû Muḥammed b. Berrî (Allah ona rahmet etsin) ona reddetti ve dedi: Buradaki **ظماء**, **المعتل اللام** bâbındandır; hemzeliden değildir; delil, onların “**ساق ظمياء**” demeleridir; yani eti az. Ebû’ṭ-Ṭayyib, içinde şu da bulunan kasidesini söylediğinde:

  في سرج ظامية الفصوص طمرة                      يأبى تفردها لهـا الـتـمـثـيلا

şöyle derdi: Ben **ظامية**’yi hemzesiz, yâ ile söyledim; çünkü onun gevşek, çok etli olmadığını kastettim. Ve bundan: onların “**رمح أظمى**” ve “**شفة ظمياء**” sözleri. Bitti. Fakat et-Tehzîb’de: ve ata, incik kemikleri (**الشوى**) damarlı ise: “O, **لأظمى الشوى**’dır” denir; ve “Onun eklem boğumları **لظماء**’dır” denir; içinde gevşeklik olmadığı ve gergin olduğu vakit; ve bu onda övülür. Aslı hemzedir. Ve ondan, bir recez şairinin bir atı vasfederken söylediği; İbnü’s-Sikkît onu rivayet etti:

  ينجيه من مثل حمام الأغلال
  وقع يد عجلى ورجل شملال
  ظمأى النسا من تحت ريا من عال

Yani etçe dolu. Bitti. Ve **ظامئ**: ʿAntere b. Şeddâd’ın kılıcının adıdır. Ve terkib, solma ve su azlığına delâlet eder.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ظَمِئَ
1 ظَمِئَ ذ , (T, S, M, &c.,) aor. ظَمَاَ , (Msb, K,) inf. n. ظَمَأٌ (T, S, M, Msb, K) and ظَمْءٌ (TA) and ظَمَآءٌ (T, M, K) and ظَمَآءَةٌ, (M, K, TA,) in one copy of the K ظَمْأَة, (TA,) He thirsted, or was thirsty: (S, M, Msb, K:) or as some say, he thirsted in the slightest degree. (M, TA.) ― -b2- Hence, (M,) ظَمِئَ اـِلَى لِقَائِهِ (tropical:) He desired, or longed, [or, as we often say, thirsted,] to meet with him. (S, M, K, * TA.)

2 ظَمَّاَ see the next paragraph.

اظمأهُ
4 اظمأهُ ذ , (T, * S, Msb, K,) inf. n. اـِظْمَآءٌ; (T;) and ↓ ظمّأهُ, (T, * Msb, K,) inf. n. تَظْمِئَةٌ; (T, S;) He made him to thirst: (S, Msb, K:) [or to thirst most vehemently: or to thirst in the slightest degree: see 1.] ― -b2- And (K) (tropical:) He made him lean, or lank, namely, a horse, (T, * K, TA,) by sweating him. (TA.) [See also 4 in art. ظمى.]

تظمّأ
5 تظمّأ ذ He constrained himself to endure with patience a state of thirst. (A, TA.)

ظِمْءٌ
ظِمْءٌ ذ a subst. from ظَمِئَ (S, M, K) in both of its senses; (M, K;) [i. e.] it signifies Thirst: (MA:) [or most vehement thirst: or the slightest degree of thirst:] pl. أَظْمَآءٌ. (MA.) ― -b2- [And (tropical:) Desire, or a longing, (or, as we often say, a thirsting,) to meet with a person. See 1.] ― -b3- And (S, M, K) The time, or interval, or period, between two drinkings, or waterings, (T, S, M, K,) in the coming of camels to water: (T:) and the keeping of camels from the water [during that interval, i. e.] until the extreme limit of the coming thereto: (S:) pl. أَظْمَآءٌ. (T, S, M.) The shortest ظِمْءٌ of camels is that termed غِبٌّ, i. e., when they come to the water one day and return, and are in the place of pasture a day, and come to the water [again] on the third day; the interval between their two drinkings being termed a ظِمْء: this is during the greatest heat: but when Suheyl [i. e. Canopus] rises [aurorally, which it did in Central Arabia, about the commencement of the era of the Flight, on the 4th of August, O. S.], they increase the ظِمْء, so that the camels remain in the place of pasture two days, and come to the water on the fourth; and one says, وَرَدَتْ رِبْعًا: then follow the خِمْس and the سِدْس to the عِشْر: and the interval between their two drinkings is termed ظِمْءٌ, whether long or short. (T.) One says, مَا بَقِىَ مِنْ عُمُرِهِ اـِلَّا ظِمْءُ الحِمَارِ, (T, S, * K, * TA,) meaning There remained not of his life save a little; [lit., save the period between the two drinkings of the ass;] (S, K, * TA;) because there is no beast that bears thirst for a shorter time than the ass; (T, S, * K, * TA;) for he comes to the water in summer every day twice. (T, TA.) ― -b4- الظِّمْءُ also signifies (assumed tropical:) The period from birth to death; (K;) or so ظِمْءُ الحَيَاةِ. (S, M, TA.) ― -b5- ظِمْوٌ is a dial. var. of ظِمْءٌ. (T and M in art. ظمو.)

ظَمِئٌ
ظَمِئٌ ذ : see the next paragraph.

ظَمْآنُ
ظَمْآنُ ذ , (T, S, M, Msb, &c.,) fem. ظَمْأَى, (T, S, M, A, L, Msb,) both imperfectly decl.; (T;) or ظَمْآنٌ, fem. ظَمْآنَةٌ; (K; [but this requires consideration, for its correctness is extremely doubtful;]) and ↓ ظَمِئٌ, (so in the K accord. to the TA, and so in my MS. copy of the K,) like كَتِفٌ, [agreeably with analogy as part. n. of ظَمِئَ, and therefore probably correct,] (TA,) or ↓ ظَمِىْءٌ, (so in a copy of the M and in the CK,) fem. [of the former] ظَمِئَةٌ, like فَرِحَةٌ, mentioned by Ibn-Mلlik, but generally held to be disused; (MF, TA;) and ظَامٍ, like رَامٍ; (TA; [app. for ↓ ظَامِئٌ;]) Thirsty: (S, M, Msb, K:) or most vehemently thirsty: (T, M, K:) or thirsty in the slightest degree: (M, TA:) pl. (of the first, M, Msb, and of the second, M, or of all, mase. and fem., TA) ظِمَآءٌ (T, S, M, Msb, K) and ظُمَآءٌ, which is extr., (K, TA,) being of a form applying to only about ten words, (TA,) mentioned on the authority of Lh, (K, TA,) by ISd in the “ Mukhassas. ” (TA.) ― -b2- [Hence,] one says, أَنَا ظَمْآنُ اـِلَى لِقَائِكَ (tropical:) I am desirous, or longing, [or, as we often say, thirsting,] to meet with thee. (A, TA.) ― -b3- And وَجْهٌ ظَمْآنُ (tropical:) A face having little flesh, (T, TA,) the skin of which adheres to the bone, and the sap of which is little: (TA:) an expression of praise: contr. of وَجْهٌ رَيَّانُ, which is [said to be] an expression of dispraise. (A, TA.) And فَرَسٌ ظَمْآنُ الشَّوَى (assumed tropical:) A horse having little flesh upon the legs: (T in art. روى:) and so أَظْمَى الشَّوَى. (T in art. ظمى.) And سَاقٌ ظَمْأَى (assumed tropical:) A lean shank: (T, TA:) and so ساق ظَمْيَآءُ. (S and M and K in art. ظمى.) And عَيْنٌ ظَمْأَى (assumed tropical:) An eye having a thin, or delicate, lid: (M, TA:) and so عين ظَمْيَآءُ. (S and M and K in art. ظمى.) And فُصُوصُهُ ظِمَآءٌ (said of a horse, T, S, TA) (tropical:) His joints are [firm,] not flabby, or lax, (T, S, K, TA,) nor fleshy; (S, K, TA;) and are well braced; an expression of commendation: (T:) and مَفَاصِلُ ظِمَآءٌ (tropical:) Hard [or firm] joints, without flabbiness, or laxness: (A, TA:) accord, to IB, belonging to art. ظمى; but said in the T to be originally from ظمأ. (TA.) ― -b4- And رِيحٌ ظَمْأَى (assumed tropical:) A wind that is hot, (As, T, K,) thirsty, not gentle, (K,) and without moisture. (As, T.)

ظَمِىْءٌ
ظَمِىْءٌ ذ : see ظَمْآنُ, first sentence.

ظَمَآءَةٌ
ظَمَآءَةٌ ذ (assumed tropical:) Evilness of nature, of a man, and meanness of disposition, and deficiency of equity to associates: (En-Nadr, T, K:) originating from the fact that he who is given to drink, if of an evil nature, does not act equitably to his associates. (T.)

ظَامِئٌ
ظَامِئٌ ذ : see ظَمْآنُ, first sentence.

أَظْمَأُ
أَظْمَأُ ذ Tawny; applied to a spear: (A, TA:) and so أَظْمَى. (TA in art. ظمى.) ― -b2- And Black; applied to an antelope and to a camel: pl. ظُمْءٌ. (A, TA.)

مَظْمَأٌ
مَظْمَأٌ ذ A thirsty place of the earth or ground. (M, K.)

مِظْمَآءٌ
مِظْمَآءٌ ذ A very thirsty man. (K.)

مِظْمَئِىٌّ
مِظْمَئِىٌّ ذ Watered [only] by the rain: contr. of مَسْقَوِىٌّ: (K:) and so مَظْمِىٌّ: applied to seedproduce. (S and K in art. ظمى.)

##### Türkçe

**ظَمِئَ**
1 **ظَمِئَ** **ذ** , (T, S, M, &c.,) muzâri‘i **ظَمَاَ** , (Msb, K,) mastar ismi **ظَمَأٌ** (T, S, M, Msb, K) ve **ظَمْءٌ** (TA) ve **ظَمَآءٌ** (T, M, K) ve **ظَمَآءَةٌ**, (M, K, TA,) K’nın bir nüshasında **ظَمْأَة**, (TA,) Susadı, yahut susuz idi: (S, M, Msb, K:) yahut bazılarının dediğine göre, en hafif derecede susadı. (M, TA.) ― -b2- Bundan dolayı, (M,) **ظَمِئَ اـِلَى لِقَائِهِ** (mecaz:) Onunla buluşmayı arzuladı, yahut özledi, [yahut, bizim sıkça dediğimiz gibi, susadı]. (S, M, K, * TA.)

2 **ظَمَّاَ** bir sonraki paragrafa bak.

**اظمأهُ**
4 **اظمأهُ** **ذ** , (T, * S, Msb, K,) mastar ismi **اـِظْمَآءٌ**; (T;) ve ↓ **ظمّأهُ**, (T, * Msb, K,) mastar ismi **تَظْمِئَةٌ**; (T, S;) Ona susattı: (S, Msb, K:) [yahut onu pek şiddetli susattı: yahut en hafif derecede susattı: 1’e bak.] ― -b2- Ve (K) (mecaz:) Onu zayıf, yahut cılız yaptı; yani bir atı, (T, * K, TA,) onu terleterek. (TA.) [Ayrıca ظمى maddesinde 4’e de bak.]

**تظمّأ**
5 **تظمّأ** **ذ** Susuzluk hâline sabırla katlanmaya kendini zorladı. (A, TA.)

**ظِمْءٌ**
**ظِمْءٌ** **ذ** **ظَمِئَ**’den (S, M, K) her iki mânasında bir isimdir; (M, K;) [yani] Susuzluk mânasına gelir: (MA:) [yahut pek şiddetli susuzluk: yahut susuzluğun en hafif derecesi:] çoğulu **أَظْمَآءٌ**. (MA.) ― -b2- [Ve (mecaz:) Bir kimseyle buluşmaya arzu, yahut özlem, (yahut, bizim sıkça dediğimiz gibi, susama). 1’e bak.] ― -b3- Ve (S, M, K) Develerin suya gelişinde iki içiş, yahut iki sulanış arasındaki vakit, yahut aralık, yahut süre: (T, S, M, K,) (T:) ve o aralık boyunca develeri sudan alıkoyma, [o aralık esnasında, yani] suya gelişin en uç sınırına kadar: (S:) çoğulu **أَظْمَآءٌ**. (T, S, M.) Develerin en kısa **ظِمْءٌ**’ü **غِبٌّ** diye adlandırılandır; yani bir gün suya gelirler ve dönerler, otlak yerinde bir gün kalırlar, üçüncü gün suya [yeniden] gelirler; iki içişleri arasındaki aralığa **ظِمْء** denir: bu, en büyük sıcaklık zamanındadır: fakat Süheyl [yani Canopus] doğunca, **ظِمْء**’ü artırırlar; öyle ki develer otlak yerinde iki gün kalır ve dördüncü gün suya gelir; ve “**وَرَدَتْ رِبْعًا**” denir: sonra **خِمْس** ve **سِدْس**’ten **عِشْر**’e kadar gelir; ve iki içişleri arasındaki aralığa, uzun olsun kısa olsun, **ظِمْءٌ** denir. (T.) Şöyle denir: **مَا بَقِىَ مِنْ عُمُرِهِ اـِلَّا ظِمْءُ الحِمَارِ**, (T, S, * K, * TA,) mânası: Onun ömründen az bir şeyden başka kalmadı; [lafzen, eşeğin iki içişi arasındaki süre dışında;] (S, K, * TA;) çünkü susuzluğa eşekten daha kısa süre dayanan bir hayvan yoktur; (T, S, * K, * TA;) zira o, yazın her gün iki defa suya gelir. (T, TA.) ― -b4- **الظِّمْءُ** ayrıca (varsayılan mecaz olarak) Doğumdan ölüme kadar olan süre mânasına da gelir; (K;) yahut böyledir **ظِمْءُ الحَيَاةِ**. (S, M, TA.) ― -b5- **ظِمْوٌ**, **ظِمْءٌ**’ün bir lehçe varyantıdır. (T ve M, ظمو maddesinde.)

**ظَمِئٌ**
**ظَمِئٌ** **ذ** : bir sonraki paragrafa bak.

**ظَمْآنُ**
**ظَمْآنُ** **ذ** , (T, S, M, Msb, &c.,) müennesi **ظَمْأَى**, (T, S, M, A, L, Msb,) ikisi de eksik i‘râblı; (T;) yahut **ظَمْآنٌ**, müennesi **ظَمْآنَةٌ**; (K; [fakat bu, doğruluğu son derece şüpheli olduğundan, değerlendirme gerektirir;]) ve ↓ **ظَمِئٌ**, (TA’ya göre K’da böyle, ve K’nın yazma nüshamda da böyle,) **كَتِفٌ** gibi, [**ظَمِئَ**’in ism-i fâili olarak kıyasa uygun, bu yüzden muhtemelen doğru,] (TA,) yahut ↓ **ظَمِىْءٌ**, (M’nin bir nüshasında ve CK’da böyle,) [öncekinin] müennesi **ظَمِئَةٌ**, **فَرِحَةٌ** gibi, İbn-Mلlik tarafından zikredilmiş; fakat genellikle terk edilmiş sayılır; (MF, TA;) ve **ظَامٍ**, **رَامٍ** gibi; (TA; [görünüşe göre ↓ **ظَامِئٌ** yerine;]) Susamış: (S, M, Msb, K:) yahut pek şiddetli susamış: (T, M, K:) yahut en hafif derecede susamış: (M, TA:) çoğulu (birincinin, M, Msb, ve ikincinin, M, yahut hepsinin, müzekker ve müennes, TA) **ظِمَآءٌ** (T, S, M, Msb, K) ve **ظُمَآءٌ**, ki bu nadirdir, (K, TA,) yalnızca yaklaşık on kelimeye uygulanan bir kalıp üzere olmakla, (TA,) Lh’den rivayetle, (K, TA,) ISd tarafından “Mukhassas”ta zikredilmiştir. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] şöyle denir: **أَنَا ظَمْآنُ اـِلَى لِقَائِكَ** (mecaz:) Seninle buluşmayı arzuluyorum, yahut özlüyorum, [yahut, bizim sıkça dediğimiz gibi, susuyorum]. (A, TA.) ― -b3- Ve **وَجْهٌ ظَمْآنُ** (mecaz:) Eti az olan bir yüz; (T, TA,) derisi kemiğe yapışan ve özü az olan: (TA:) bir övgü ifadesidir: **وَجْهٌ رَيَّانُ**’un zıddıdır; ki bunun [denildiğine göre] bir yergi ifadesi olduğu söylenir. (A, TA.) Ve **فَرَسٌ ظَمْآنُ الشَّوَى** (varsayılan mecaz:) Bacaklarında eti az olan bir at: (T, روى maddesinde:) ve böyledir **أَظْمَى الشَّوَى**. (T, ظمى maddesinde.) Ve **سَاقٌ ظَمْأَى** (varsayılan mecaz:) Zayıf bir incik: (T, TA:) ve böyledir **ساق ظَمْيَآءُ**. (S ve M ve K, ظمى maddesinde.) Ve **عَيْنٌ ظَمْأَى** (varsayılan mecaz:) İnce, yahut narin bir kapağı olan bir göz: (M, TA:) ve böyledir **عين ظَمْيَآءُ**. (S ve M ve K, ظمى maddesinde.) Ve **فُصُوصُهُ ظِمَآءٌ** (bir at hakkında söylenir, T, S, TA) (mecaz:) Onun eklemleri [sağlamdır,] gevşek, yahut sarkık değildir, (T, S, K, TA,) ne de etlidir; (S, K, TA;) ve iyi sıkıdır; bir övgü ifadesidir: (T:) ve **مَفَاصِلُ ظِمَآءٌ** (mecaz:) Gevşeklik yahut sarkıklık olmaksızın sert [yahut sağlam] eklemler: (A, TA:) IB’ye göre ظمى maddesine aittir; fakat T’de aslının **ظمأ**’den olduğu söylenmiştir. (TA.) ― -b4- Ve **رِيحٌ ظَمْأَى** (varsayılan mecaz:) Sıcak olan bir rüzgâr, (As, T, K,) susuz, yumuşak olmayan, (K,) ve nemsiz. (As, T.)

**ظَمِىْءٌ**
**ظَمِىْءٌ** **ذ** : **ظَمْآنُ**’a bak, ilk cümle.

**ظَمَآءَةٌ**
**ظَمَآءَةٌ** **ذ** (varsayılan mecaz:) Bir adamın tabiatının kötülüğü, ve huyunun aşağılığı, ve arkadaşlara karşı insafın eksikliği: (En-Nadr, T, K:) bunun aslı, içkiye düşkün olan kimse kötü tabiatlı ise, arkadaşlarına karşı insaflı davranmamasıdır. (T.)

**ظَامِئٌ**
**ظَامِئٌ** **ذ** : **ظَمْآنُ**’a bak, ilk cümle.

**أَظْمَأُ**
**أَظْمَأُ** **ذ** Kızıl-kahverengi; bir mızrağa söylenir: (A, TA:) ve böyledir **أَظْمَى**. (TA, ظمى maddesinde.) ― -b2- Ve Siyah; bir ceylana ve bir deveye söylenir: çoğulu **ظُمْءٌ**. (A, TA.)

**مَظْمَأٌ**
**مَظْمَأٌ** **ذ** Yerin yahut toprağın susuz bir yeri. (M, K.)

**مِظْمَآءٌ**
**مِظْمَآءٌ** **ذ** Pek susuz bir adam. (K.)

**مِظْمَئِىٌّ**
**مِظْمَئِىٌّ** **ذ** [Yalnızca] yağmurla sulanan: **مَسْقَوِىٌّ**’nin zıddı: (K:) ve böyledir **مَظْمِىٌّ**: tohum mahsulüne söylenir. (S ve K, ظمى maddesinde.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ظمء

ظَمِئَ
ظَمِئَ A ( n. ac. ظَمْء [ 1 ] ,  ظَمَأ [ 4 ] ,

ظَمَآء
ظَمَآء [ 22 ] ,  ظَمَآءَة [ 22t ] ),
a.  Was thirsty, thirsted.

b.  [ Ila ], Thirsted, yearned, longed for.

ظَمَّأَ
ظَمَّأَ II ,  أَظْمَأَ IV ,
a.  Made to thirst, parched.

b.  Made lean, lank.

تَظَمَّأَ
تَظَمَّأَ V ,
a.  Endured thirst.

ظِمْء
ظِمْء [ 2 ],
a.  see 22 .

b.  Life ( entire ).

ظَمِى
ZamiY^ [ 5 ],
a.  see 33 .

أَظْمَأ
أَظْمَأ [ 14 ],
a.  Tawny, black.

مَظْمَأ
مَظْمَأ [ 17 ],
a.  Place of quenching thirst.

مِظْمَأ
مِظْمَأ [ 20 ],
a.  Thirsty, parched.

ظَامِى
ZaAmiY^ [ 21 ],
a.  see 33 .

ظَمَآء
ظَمَآء [ 22 ],
a.  Thirst; yearning, longing, desire.

ظَمَآءَة
ظَمَآءَة [ 22t ],
a.  Evilness of nature.

ظَمِيْء
ظَمِيْء [ 25 ],
a.  see 33 .

ظَمْآن
ظَمْآن [ 33 ] , ( pl. ظِمَآء [ 23 ] ),
a.  Thirsty, athirst.

b.  Longing, yearning for.

مِظْمَآء
مِظْمَآء [ 45 ],
a.  see 20 .

ظِمْخَة
ظِمْخَة ( pl. ظِمَأ 7 ),
a.  A kind of figtree; plantain-tree.

##### Türkçe

**ظَمِئَ**
**ظَمِئَ** A (isim mastar: **ظَمْء** [1], **ظَمَأ** [4], **ظَمَآء** [22], **ظَمَآءَة** [22t]),
a. Susadı, susuzluk çekti.

b. [**إِلَى** ile], susadı; özledi, hasret çekti, arzuladı.

**ظَمَّأَ**
**ظَمَّأَ** II, **أَظْمَأَ** IV,
a. Susattı, susuz bıraktı.

b. Zayıflattı, sıska yaptı.

**تَظَمَّأَ**
**تَظَمَّأَ** V,
a. Susuzluğa katlandı.

**ظِمْء**
**ظِمْء** [2],
a. 22’ye bak.

b. Hayat (tamamı).

**ظَمِى**
**ظَمِى** [5],
a. 33’e bak.

**أَظْمَأ**
**أَظْمَأ** [14],
a. Kızılımsı esmer, siyah.

**مَظْمَأ**
**مَظْمَأ** [17],
a. Susuzluğu giderme yeri.

**مِظْمَأ**
**مِظْمَأ** [20],
a. Susamış, susuz kalmış.

**ظَامِى**
**ظَامِى** [21],
a. 33’e bak.

**ظَمَآء**
**ظَمَآء** [22],
a. Susuzluk; özlem, hasret, arzu.

**ظَمَآءَة**
**ظَمَآءَة** [22t],
a. Tabiatın kötülüğü.

**ظَمِيْء**
**ظَمِيْء** [25],
a. 33’e bak.

**ظَمْآن**
**ظَمْآن** [33], (çoğulu: **ظِمَآء** [23]),
a. Susamış, susuz.

b. -e özlem duyan, -i arzulayan.

**مِظْمَآء**
**مِظْمَآء** [45],
a. 20’ye bak.

**ظِمْخَة**
**ظِمْخَة** (çoğulu: **ظِمَأ** 7),
a. Bir tür incir ağacı; muz ağacı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ظمء

ظمء
ظمِئَ - يَظْمَأُ - ظَمَأ - ظَمْآن
ظمِئَ - يَظْمَأُ + الكائن: يشعر بالحاجة إلى شرب الماء
ظَمَأ: اسم فعل " ظمِئَ - يَظْمَأُ ": الشعور بالحاجة إلى شرب الماء
ظَمْآن: على وزن " فـَعلان " اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " ظمِئَ - يَظْمَأُ ": من لديه الشعور بالحاجة إلى شرب الماء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالرغبة والميل للحصول على حاجة" وهي:
حاجَ - يَحُوْجُ، سَغِبَ - يَسْغَبُ (سَغَبَ - يَسْغُبُ)، جاع َ - يَجوْع، ظمِئَ - يَظْمَأُ، وَطَرَ - يَطِرُ، أرِبَ - يَأرَبُ
َظْمَأ - تظمأ
﴿وأنك لا تظمأ فيها ولا تضحى(119)﴾ طه
ظَمَأ
﴿ما كان لأهل المدينة ومن حولهم من الأعراب أن يتخلفوا عن رسول الله ولا يرغبوا بأنفسهم عن نفسه ذلك بأنهم لا يصيبهم ظمأ ولا نصب ولا مخمصة في سبيل الله ولا يطئون موطئا يغيظ الكفار ولا ينالون من عدو نيلا إلا كتب لهم به عمل صالح إن الله لا يضيع أجر المحسنين(120)﴾ التوبة
ظمآن
﴿والذين كفروا أعمالهم كسراب بقيعة يحسبه الظمآن ماء حتى إذا جاءه لم يجده شيئا ووجد الله عنده فوفاه حسابه والله سريع الحساب(39)﴾ النور
مختار الصحاح
● [ظمأ] ظ م أ: الظَّمَأُ العطش وبابه طرِب والاسم الظِّمْءُ بالكسر وهو ظَكْآنُ وهي ظَمْأَى وهم ظِمَاءٌ بالكسر والمد
الراغب
ظمأ
- الظمء: ما بين الشربتين، والظمأ: العطش الذي يعرض من ذلك. يقال: ظمئ يظمأ فهو ظمآن. قال تعالى: }لا تظمأ فيها ولا تضحى﴿[طه/119]، وقال:﴾يحسبه الظمآن ماء حتى إذا جاءه لم يجده شيئا{ [النور/39].
ملخص اللسان:
1.    ظمِئَ فلان يَظْمَأُ الظَّمَأُّ: العَطَشُ. والظَّمْآن: العَطْشانُ.
2.    وظَمِئَ إِلى لِقائه: اشْتاقَ،
3.    وظِمْءُ الحَياةِ: ما بين سُقُوط الولد إِلى وقت مَوْتِه.
لسان العرب
● - ظمأ: الظَّمَأُّ: العَطَشُ. وقيل: هو أَخَفُّه وأَيْسَرُه. وقال الزجاج:  هو أَشدُّه. والظَّمْآن: العَطْشانُ. وقد ظمِئَ فلان يَظْمَأُ ظَمَأً  وظَماءً وظَماءة إِذا اشتدَّ عَطَشُه. ويقال ظَمِئْتُ أَظْمَأُ ظَمْأً  فأَنا ظامٍ وقوم ظِماءٌ. وفي التنزيل: لا يُصِيبُهم ظَمَأٌ ولا نَصَبٌ. وهو ظَمِئٌ وظَمْآنُ والأُنثى ظَمْأَى وقوم ظِماءٌ أَي عِطاشٌ. قال  الكميت:  إِلَيْكُم ذَوي آلِ النبيِّ تَطَلَّعَتْ *  نَوازِعُ، من قَلْبِي، ظِماءٌ، وأَلْبُبُ  استعار الظِّماء للنَّوازِعِ، وإِن لم تكن أَشخاصاً. وأَظْمَأْتُه:  أَعْطَشْتُه. وكذلك التَّظْمِئةُ.  ورجل مِظْماءٌ مِعطاشٌ، عن اللحياني. التهذيب: رجل ظَمْآنُ وامرأَة ظَمْأَى لا ينصرفان، نكرة ولا معرفة. وظَمِئَ إِلى لِقائه: اشْتاقَ، وأَصله ذلك. والاسم من جميع ذلك: الظِّمْءُ، بالكسر. والظِّمْءُ: ما بين الشُّرْبَيْنِ والوِرْدَيْن، زاد غيره: في وِرْد الإِبل، وهو حَبْسُ الإِبل عن الماءِ إِلى غاية الوِرْد. والجمع: أَظْماءٌ. قال غَيْلان الرَّبَعِي:  مُقْفاً على الحَيِّ قَصير الأَظْماءْ  وظِمْءُ الحَياةِ: ما بين سُقُوط الولد إِلى وقت مَوْتِه. وقولهم: ما  بَقِيَ منه إلاَّ قَدْرُ ظِمْءِ الحِمار أَي لم يبق من عُمُره إِلاَّ  اليسيرُ. يقال: إِنه ليس شيءٌ من الدوابِّ أَقْصَرَ ظِمْأً من الحِمار، وهو أَقل الدوابّ صَبْراً عن العَطَش، يَرِدُ الماءَ كل يوم في الصيف مرتين. وفي حَدِيث بعضهم: حين لم يَبْقَ من عُمُري إِلاَّ ظِمْءُ حِمار أَي شيءٌ يسير. وأَقصَرُ الأَظْماءِ: الغِبُّ، وذلك أَن تَرِدَ الإِبلُ يوماً وتَصْدُرَ، فتكون في المرعى يوماً وتَرِدُ اليوم الثالث، وما بين شَرْبَتَيْها ظِمْءٌ، طال أَو قَصُر.  والـمَظْمَأُ: موضع الظَّمإِ من الأَرض. قال الشاعر:  وخَرْقٍ مَهارِقَ، ذِي لُهْلُهٍ، * أَجَدَّ الأُوامَ به مَظْمَؤُهْ  أَجدَّ: جَدَّد. وفي حديث مُعاذ: وإِن كان نَشْر أَرض يُسْلِمُ عليها  صاحِبُها فإِنه يُخْرَجُ منها ما أُعْطِيَ نَشرُها رُبعَ المَسْقَوِيِّ  وعُشْرَ المَظْمئيِّ. المَظْمَئِيُّ: الذي تُسْقِيه السماءُ، والمَسْقَوِيُّ:  الذي يُسْقَى بالسَّيْح، وهما منسوبان إِلى المَظْمإِ  \<ص:117>  والمَسْقَى، مصدري أَسْقى وأَظْمَأَ.  قال ابن الأَثير: وقال أَبو موسى: المَظْمِيُّ أَصله المَظْمَئِيُّ فترك  همزه، يعني في الرواية.  وذكره الجوهري في المعتل ولم يذكره في الهمز ولا تعرَّض إِلى ذكر تخفيفه،ة وسنذكره في المعتل أَيضاً. ووجه ظَمْآنُ: قليلُ اللحم لَزِقت جِلْدَتُه بعظمه، وقَلَّ ماؤُه، وهو خِلاف الرَّيَّان. قال المخبل:  وتُرِيكَ وَجْهاً كالصَّحِيفة لا *  ظَمْآنُ مُخْتَلَجٌ، ولا جَهْمُ  وساقٌ ظَمْأَى: مُعْتَرِقةُ اللحم. وعَيْنٌ ظَمْأَى: رقيقة الجَفْن. قال  الأَصمعي: ريح ظَمْأَى إِذا كانت حارَّةً ليس فيها نَدى. قال ذو الرمة يصف السَّرابَ:  يَجْرِي، فَيَرْقُد أَحْياناً، ويَطْرُدُه *  نَكْباءُ ظَمْأَى، من القَيْظِيَّةِ الهُوجِ  الجوهري في الصحاح: ويقال للفرس إِن فُصُوصَه لَظِماءٌ أَي ليست برَهْلةٍ كثيرةِ اللحم. فَردَّ عليه الشيخ أَبو محمد بن بري ذلك، وقال: ظِماءٌ ههنا من باب المعتل اللام، وليس من المهموز، بدليل قولهم: ساقٌ ظَمْياءُ  أَي قَلِيلةُ اللحم. ولما قال أَبو الطيب قصيدته التي منها:  في سَرْجِ ظامِيةِ الفُصوصِ، طِمِرَّةٍ، *  يأْبَى تَفَرُّدُها لها التَّمْثِيلا  كان يقول: إِنما قلت ظامية بالياءِ من غير همز لأَني أَردتُ أَنها ليست برهلة كثيرة اللحم. ومن هذا قولهم: رُمْح أَظْمَى وشَفةٌ ظَمْياءُ.  التهذيب: ويقال للفرس إِذا كان مُعَرَّقَ الشَّوَى إِنَّهُ لأَظْمَى الشَّوَى، وإِنَّ فُصوصَه لَظِماءٌ إِذا لم يكن فيها رَهَلٌ، وكانت مُتَوتِّرةً، ويُحمَدُ ذلك فيها، والأَصل فيها الهَمز. ومنه قول الراجز يصف فرساً، أَنشده ابن السكيت:  يُنْجِيه، مِن مِثْلِ حَمامِ الأَغْلالْ،  وَقْعُ يَدٍ عَجْلَى ورِجْلٍ شِمْلالْ  ظَمْأَى النَّسا مِنْ تَحْتُ رَيَّا مِنْ عالْ  فجعل قَوائِمَه ظِماءً. وسَراةٌ رَيَّا أَي مُمْتَلِئةٌ من اللحم. ويقال  للفرس إِذا ضُمِّرَ: قد أُظْمِئَ إِظْماءً، أَو ظُمِئَ تَظْمِئةً. وقال  أَبو النجم يصف فرساً ضَمَّره:  نَطْوِيه، والطَّيُّ الرَّفِيقُ يَجْدُلُه، *  نُظَمِّئُ الشَّحْمَ، ولَسْنَا نَهْزِلُه  أَي نَعْتَصِرُ ماءَ بدنه بالتَّعْرِيق، حتى يذهب رَهَلُه ويَكْتَنِز  لحمه.  وقال ابن شميل: ظَماءة الرجل، على فَعالةٍ: سُوءُ خُلُقِه ولُؤْمُ  ضَرِيبَتِه وقِلَّةُ إِنْصافِه لمُخالِطِه، والأَصل في ذلك أَن الشَّرِيب إِذا  ساءَ خُلُقُه لم يُنْصِف شُركاءَه، فأَما الظَّمأُ، مقصور، مصدر ظَمِئَ يَظْمَأُ، فهو مهموز مقصور، ومن العرب مَن يَمدُّ فيقول: الظَّماءُ، ومن أَمثالهم: الظَّماءُ الفادِح خَيْرٌ منَ الرِّيِّ الفاضِح.
مقاييس اللغة:
(ظما) الظاء والميم والحرف المعتل والمهموز أصلٌ واحدٌ يدلُّ على ذبولٍ وقلّة ماء. من ذلك: الظَّمَا، غيرمهموز: قلّة دم اللِّثة. يقال امرأةٌ ظمياء اللثاث. وعينٌ ظمياء: رقيقة الجَفن. ثم يحمل عليه فيقال ساقٌ ظمياء: قليلة اللحم.‏
ومن المهموز: الظَّمَأ، وهو العطش، تقول: ظمئت أظمأ ظمَا. فأما الظِّمْء فما بين الشَّربتين. والقياس في ذلك كلِّه واحد. ويقولون: رمحٌ أظْمَى: أسمر رقيق. وإنما صار كذلك لذهاب مائه.‏
القاموس المحيط:
ظَمِئ، كفرح، ظَمْئاً وظَمَأً وظَمَاءً وظَماءَةً، فهو ظَمِئ وظَمْآنُ، وهي ظَمْآنةٌ، ج ظِماءٌ، ويُضَمُّ نَادِراً، عن اللِّحْيَانِيِّ عَطِشَ، أَوْ أَشَدُّ العَطَشِ، وإليه اشْتَاقَ، والاسمُ منهما الظِمْءُ بالكسر. ورَجُلٌ مِظْمَاءٌ مِعْطَاشٌ. وكَمَقْعَدٍ موضِعُ العَطَشِ من الْأَرضِ. والظِّمْءُ، بالكسر ما بَيْنَ الشَّرْبَتَيْنِ والوِرْدَيْنِ، وما بَيْنَ سُقُوطِ الولدِ إلى حين مَوْته، و " ما بَقِيَ مِنْه إِلاّ ظِمْءُ الحِمَارِ " ، أي يَسِيرٌ، لأنه ليس شَيْءٌ أَقْصَرَ ظِمْئاً منه. وظَماءَةُ الرَّجُلِ، كَسَحابَةٍ سُوءُ خُلُقِهِ، ولُؤْمُ ضَرِيبَتِهِ، وقِلَّةُ إِنْصَافِهِ لِمُخالِطيه. وريحٌ ظَمْأَى حارَّةٌ عَطْشَى، غَيْرُ لَيِّنةٍ. والمَظْمَئيُّ الذي تَسْقِيهِ السَّمَاءُ، ضِدُّ المَسْقَوِيِّ. وأَظْمَأَهُ وظَمَّأَهُ عَطَّشَهُ، والفَرَسَ ضَمَّرَهُ. وإنَّ فُصُوصَهُ لَظِماءٌ ليست بِرَهِلَةٍ لَحِيمَةٍ.
تاج العروس:
ظ م أ
ظَمِئَ كفرِح يَظْمَأُ ظَمْأً بفتح فسكون وظَمَأً محرّكة وظَماءً بالمد وبه قُرئَ قوله تعالى " لا يُصيبُهُم ظَمَأٌ " وهو قراءة ابن عُمَير وظَماءةً بزيادة الهاء وفي نسخة ظَمْأَة كرحْمَة وعليها شرح شيخنا فهو ظَمِئٌ كَكتِف وظمْآنُ كسكْران وظامٍ كَرامٍ وهي أَي الأنثى بهاء ظَمْآنَةٌ كذا في النُّسخ الموجودة بين أيدينا والذي في لسان العرب والأساس والأنثى : ظَمْأى كَسَكْرى قال شيخنا : وظَمِئَة كفَرِحة زاده ابن مالك وهي متروكة عند الأكثر ج أَي لكلٍّ من المذكر والمؤنث ظِماءٌ كرِجال يقال ظَمِئْتُ أظْمَأُ ظَمَأً مُحرْكةً فأنا ظامٍ وقومٌ ظِماءٌ ويُضَمُّ فيقال : ظُماءٌ وهو نادِرٌ قليلٌ لأن صيغته قليلة في الجُموع وورد منها نَحْوُ عشرةِ ألفاظ وأكثرُ ما يُعبِّرون عنها بباب رُخال حُكي ذلك عن اللِّحانيِّ ونقله عنه ابن سيده في المخصّصِ : عَطِشَ أو هو أي الظَّمَأُ : أشَدُّ العَطَشِ نقله الزجّاج وقيل : هو أخفُّه وأيْسَرُه والظَّمْآنُ : العَطْشان وفي التنزيل " لا يُصيبُهم ظَمَأٌ ولا نَصَبٌ " وقوم ظِماءٌ وهُنَّ ظِماءٌ : عِطاشٌ قال الكميت :
إليكُمْ ذَوي آل النَّبيِّ تَطَلَّعَتْ ... نَوازِعُ من قَلبي ظِماءٌ وألْبُبُ استعار الظِّمَأَ للنَّوازع وإن لم تكن أشخاصاً قال ابن شُمَيْل : فأمَّا الظَّمأُ مَقصورٌ مصدر ظَمِئَ يَظْمَأُ فهو مهموزٌ مقصور ومن العرب من يَمُدُّ فيقول الظَّماءُ ومن أمثالهم الظَّماءُ الفادِحُ خيرٌ من الرِّيِّ الفاضِح . وظَمِئَ إليه أي إلى لقائه : اشْتاقَ وأصله من معنى العَطش وفي الأساس : ومن المجاز : أنا ظَمْآن إلى لِقائك أَي مُشتاقٌ ونبَّه عليه الراغِبُ وهو مُستعملٌ في كلامهم كثيراً قال شيخنا : والمُصنِّف كثيراً ما يَستعمل المَجازات الغيرِ معروفة للعرب ولا بدَّ أن أغفل التنبيه على مثل هذا قلت : وهو كذلك ولكن ما رأيناه نَبَّه إِلاَّ على الأقَلِّ من القليل كما ستقف عليه والاسم منهما أَي من المَعنيين بناءً على أنهما الأصلُ وأنت خبيرٌ بأن المعنى الثاني راجعٌ إلى الأول فكان الأوْلى إسقاطُ منهما كما فعله الجوهريّ وغيره نبَّه عليه شيخنا الظِّمْءُ بالكسر ويقال رجلٌ مِظْماءُ أَي مِعْطاشٌ وزْناً ومَعنًى . والمَظْمَأُ كمَقعَدٍ : موضعُ الظَّمَإِ أَي العَطَشِ من الأرض قال أَبو حِزامٍ العُكليُّ :
وخَرْقٍ مَهارِقَ ذي لَهْلَهٍ ... أجَدَّ الأُوامَ به مَظْمَؤُهْ والظِّمْءُ بالكسر لمَّا فَصَل بين الكلامين احتاج أن يُعيد الضَّبطَ وإلا فهو كالتكرار المخالف لاصطلاحه : ما بينَ الشَّرْبَتَيْنِ والوِرْدَيْنِ وفي نسخ الأساس : ما بين السَّقْيَتَيْن بدل الشَّرْبَتين وزاد الجوهريّ : في وِرْدِ الإبل وهو حَبْسُ الإبل عن الماء إلى غاية الوِرْدِ والجمع أظْماءٌ ومثله في العُباب قال غيلان الرَّبْعيُّ :
" هَقْفاً على الحَيِّ قَصير الأظْماءْ وظِمْءُ الحياةِ : ما بينَ سُقوطِ الوَلَدِ إلى حينِ وقت مَوْتهِ وقولهم في المثل ما بَقيَ منه أي عُمْرِه أو مُدَّتِه إِلاَّ قدر ظِمْءِ الحِمار أَي لم يَبْقَ من عُمره أو من مُدَّته غيرُ شيءٍ يَسير لأنه يقال : ليس شَيْءٌ من الدَّوابِّ أقصَرَ ظِمْأً منه أَي من الحمار وهو أقلُّ الدوابِّ صَبْراً عن العطش يَرِدُ الماءَ كلَّ يَومٍ في الصيف مرَّتين وفي حديث بعضهم : حينَ لم يَبْقَ من عُمري إِلاَّ ظِمْءُ حمار . أَي شيءٌ يَسيرٌ . وأقصَرُ الأظماءِ الغِبُّ وذلك أن تَرِدَ الإبل يوماً وتَصْدُر فَتكون في المَرْعى يوماً وتَرِد اليومَ الثالثَ وما بين شَرْبَتَيْها ظِمْءٌ طال أو قَصُر وفي الأساس : وكان ظِمْءُ هذه الإبل رِبْعاً فَزِدْنا في ظِمْئِها وتَمَّ ظِمْؤُه والخِمْسُ شَرُّ الأظماءِ . انتهى . وفي كتب الأمثال : قالوا : هو أقصَرُ من غِبِّ الحِمار وأقصَرُ من ظِمْءِ الحِمار . وعن أَبِي عُبَيد : هذا المَثلُ يُروى عن مروان بن الحَكَم قاله شيخنا ولمُلاّ عليّ قاري في ظِمْءِ الحياة دَعْوى يقضي منها العجبُ والله المستعان
وقال ابنُ شُمَيلٍ : ظَماءةُ الرَّجلِ على فَعالَةٍ كَسَحابةٍ : سوءُ خُلُقهِ ولُؤْمِ ضَريبَتِه أَي طبيعته وقِلَّةُ إنْصافه لمُخالِطيه أَي مُشاركيه وفي نسخة لِمخالطه بالإفراد والأصلُ في ذلك أن الشَّريب إِذا ساءَ خُلُقُه لم يُنْصف شُرَكاءهُ . وفي التهذيب : رجل ظَمْآنُ وامرأةٌ ظَمْأى لا ينصرفانِ نَكِرَةً ولا معرفة انتهى . ووجهٌ ظَمْآنُ : قليل اللحْمِ لَزِقَ جِلْدُه بعظمه وقلَّ ماؤُه وهو خِلافُ الرَّيَّانِ قال المُخَبَّل :
وتُريكَ وَجْهاً كالصَّحيفَةِ لا ... ظَمآنَ مُخْتَلَجٍ ولا جَهْمِ وفي الأساس : ومن المجاز : وَجْهٌ ظَمْآنُ : مَعْروقٌ وهو مدح وضِدُّه وجهٌ رَيَّانُ وهو مذموم وعن الأصمعي : ريحٌ ظَمأى إِذا كانت حارَّة عَطْشى ليس فيها نَدًى أَي غَير لَيِّنَة الهُبوب قال ذو الرُّمَّة يصف السَّراب :
يَجري ويَرْتَدُّ أحياناً وتَطْرُدُهُ ... نَكْباءُ ظَمْأَى من القَيْظِيَّةِ الهوجِ وفي حديث معاذٍ : وإن كانَ نشرُ أرضٍ يُسْلِمُ عليها صاحبُها فإنَّه يُخْرَجُ منها ما أُعْطِيَ نَشْرُها رُبعَ المَسْقَوِيِّ وعُشْرَ المَظْمَئيِّ المَظْمَئِيُّ : الذي تسقيه السماءُ وهو ضِدُّ المَسْقَوِيِّ الذي يُسْقى سَيْحاً وهما منسوبان إلى المَظْمَإِ والمَسْقَى مصدر : ظَمِئَ وسَقى قال ابن الأثير : ترك همزه يعني في الرِّواية وعزاه لأبي موسى وذكره الجوهريّ في المعتلّ وسيأتي . وأظْمَأَه وظَمَّأَه أَي عَطَّشه . وفي الأساس : وما زلْت أتَظَمَّأُ اليومَ وأتَلَوَّحُ أَي أتصبَّر على العطش . ويقال : أظْمأَ الفَرسَ إظْماءً وظُمِّئ تَظْمِئَةً إِذا ضَمَّرَه قال أَبو النَّجم يصف فرساً :
" نَطويهِ والطَّيُّ الرَّفيقُ يَجْدِلُهْ
" نُظَمِّئُ الشَّحْمَ ولَسْنا نَهْزِلُهْ أَي نعتصر ماءَ بَدَنه بالتَّعريق حتَّى يَذهب رَهَلُه ويَكْتَنِز لحْمُه . وفي الأساس : من المجاز : فَرَسٌ مُظَمَّأٌ أَي مُضَمَّرٌ ورمح أظْمأُ : أسمَر وظَبْيٌ أظمأُ : أسودُ وبَعير أظمأُ ولإبل ظُمْؤٌ : سود انتهى . وعين ظَمْأى : رَقيقة الجَفْن وساق ظَمْأى : مُعْتَرِقة اللحْمِ وفي الصحاح والعباب ويقال للفرس إنَّ فُصوصَه لَظِماءٌ كَكِتاب أَي لَيْسَتْ بِرَهِلَةٍ مُسْتَرْخِيَة لَحيمةٍ كَنيزة اللحم وفي بعض النسخ مُرَهَّلَة كمُعَظَّمة وفي الأساس : ومفاصِلُ ظِماءٌ أَي صِلاب لا رَهَلَ فيها من باب المجاز والعجب من المُؤَلِّف كيف لم يَردَّ على الجوهريّ في هذا القول على عادته وقد ردّ عليه الإمام أَبو محمد بن بَرّيّ رحمه الله تعالى وقال : ظِماء ها هنا من باب المعتلِّ اللام وليس من المهموز بدليل قولهم ساقٌ ظَمْياءُ أَي قليلة اللحم ولما قال أَبو الطَّيْب قَصيدَته التي منها :
في سَرْجِ ظامِيَةِ الفُصوصِ طِمِرَّةٍ ... يأبى تَفَرُّدُها لها التَّمْثيلا كانَ يقول : إنما قلتُ ظاميَة بالياء من غير همز لأني أردت أنها ليست بِرَهِلَةٍ كَثيرة اللحمِ ومن هذا قولُهم رُمْحٌ أظْمى وشَفَةٌ ظَمْياءُ انتهى ولكن في التهذيب : ويقال للفرس إِذا كانَ مُعَرَّقَ الشَّوى إنه لأظْمى الشَّوى وإنَّ فُصوصه لَظِماء إِذا لم يكن فيها رَهَلٌ وكانت مُتَوَتِّرةً ويحمد ذلك فيها والأصل فيها الهمز ومنه قولُ الرّاجزِ يصفُ فرساً أنشده ابن السِّكيت :
" يُنْجيه من مِثلِ حَمامِ الأغْلالْ
" وَقْعُ يَدٍ عَجْلى ورِجْلٍ شِمْلالْ
" ظَمْأى النَّسا من تَحتُ رَيَّا من عالْ أَي مُمْتَلئة اللحم انتهى . وظامئُ : اسم سيف عَنترة بن شَدَّاد . والتركيب يدلُّ على ذبول وقِلَّةِ ماءٍ

##### Türkçe

**ظمء**
**ظمِئَ - يَظْمَأُ - ظَمَأ - ظَمْآن**
**ظمِئَ - يَظْمَأُ** + varlık: su içme ihtiyacını hisseder.
**ظَمَأ**: “**ظمِئَ - يَظْمَأُ**” fiilinin isim-fiili: su içme ihtiyacını hissetme.
**ظَمْآن**: “**فـَعلان**” vezninde; “**ظمِئَ - يَظْمَأُ**”dan mübalağa ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: su içme ihtiyacını hissetmesi olan kimse.
Ve lafız, “ihtiyacı elde etmek için arzu ve meyil hissi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حاجَ - يَحُوْجُ**، **سَغِبَ - يَسْغَبُ** (**سَغَبَ - يَسْغُبُ**)، **جاع َ - يََجوْع**، **ظمِئَ - يَظْمَأُ**، **وَطَرَ - يَطِرُ**، **أرِبَ - يَأرَبُ**
**َظْمَأ - تظمأ**
﴿Ve şüphesiz sen orada ne susarsın ne de güneşin sıcağına maruz kalırsın(119)﴾ Tâhâ

**ظَمَأ**
﴿Medine halkına ve onların çevresindeki bedevîlere, Allah’ın Elçisi’nden geri kalmaları ve kendi canlarını onun canından üstün tutmaları yakışmaz; bu, Allah yolunda onlara ne bir susuzluk, ne bir yorgunluk, ne bir açlık isabet etmesi, kâfirleri öfkelendiren bir yere ayak basmaları, düşmandan bir elde ediş elde etmeleri hariç olmamak üzere, mutlaka bununla kendileri için salih bir amel yazılması sebebiyledir; şüphesiz Allah, ihsan edenlerin ecrini zayi etmez(120)﴾ Tevbe

**ظمآن**
﴿Kâfir olanlar; onların amelleri, dümdüz bir yerdeki serap gibidir; **الظمآن** onu su sanır; nihayet ona geldiğinde onu bir şey bulmaz; Allah’ı da onun yanında bulur; derken O ona hesabını tastamam verir; Allah hesabı çabuk görendir(39)﴾ Nûr

مختار الصحاح
● [**ظمأ**] ظ م أ: **الظَّمَأُ** susuzluktur; babı **طرِب**’dir; isim **الظِّمْءُ**dur, kesre ile; o **ظَكْآنُ**dur; o (dişil) **ظَمْأَى**dır; onlar **ظِمَاءٌ**dur, kesre ve med ile.

الراغب
**ظمأ**
- **الظمء**: iki içiş arasındaki (süre); **الظمأ**: bundan dolayı ortaya çıkan susuzluk. Denir: **ظمئ يظمأ فهو ظمآن**. Yüce Allah dedi: }**لا تظمأ فيها ولا تضحى**﴿[Tâhâ/119], ve dedi:﴾**يحسبه الظمآن ماء حتى إذا جاءه لم يجده شيئا**{ [Nûr/39].

ملخص اللسان:
1.    **ظمِئَ** falan **يَظْمَأُ** **الظَّمَأُّ**: susuzluk. Ve **الظَّمْآن**: susamış olan.
2.    Ve **ظَمِئَ إِلى لِقائه**: özledi,
3.    Ve **ظِمْءُ الحَياةِ**: çocuğun düşmesinden onun ölüm vaktine kadar olan (süre).

لسان العرب
● - **ظمأ**: **الظَّمَأُّ**: susuzluk. Ve denildi: o, onun daha hafifi ve daha kolayıdır. Zecâc dedi: o, onun daha şiddetlisidir. Ve **الظَّمْآن**: susamış olan. Ve falan **ظمِئَ** **يَظْمَأُ** **ظَمَأً** ve **ظَماءً** ve **ظَماءة**; susuzluğu şiddetlendiği zaman. Ve denir: **ظَمِئْتُ أَظْمَأُ ظَمْأً**; ben **ظامٍ**im; ve bir kavim **ظِماءٌ**dur. Ve tenzilde: **لا يُصِيبُهم ظَمَأٌ ولا نَصَبٌ**. Ve o **ظَمِئٌ** ve **ظَمْآنُ**dur; dişisi **ظَمْأَى**dır; ve bir kavim **ظِماءٌ**dur; yani susuzlar. Kümeyt dedi:
إِلَيْكُم ذَوي آلِ النبيِّ تَطَلَّعَتْ * نَوازِعُ، من قَلْبِي، ظِماءٌ، وأَلْبُبُ
**الظِّماء**ı, şahıslar olmasalar da, **النَّوازِع** için istiare etti. Ve **أَظْمَأْتُه**: onu susattım. Keza **التَّظْمِئةُ** de. Ve bir adam **مِظْماءٌ**: çok susayan; Lihyânî’den. Tehzîb: **رجل ظَمْآنُ** ve **امرأَة ظَمْأَى**; nekre de marife de, munsarif olmazlar. Ve **ظَمِئَ إِلى لِقائه**: özledi; aslı da budur. Ve bütün bunların ismi: **الظِّمْءُ**dur; kesre ile. Ve **الظِّمْءُ**: iki içiş ve iki varış (suya geliş) arasındaki (süre); başkası artırdı: develerin suya varışında; o, develeri suya varışın nihayetine kadar sudan alıkoymaktır. Çoğulu: **أَظْماءٌ**. Geylân er-Rab‘î dedi:
مُقْفاً على الحَيِّ قَصير الأَظْماءْ
Ve **ظِمْءُ الحَياةِ**: çocuğun düşmesinden onun ölüm vaktine kadar olan (süre). Ve onların sözü: **ما بَقِيَ منه إلاَّ قَدْرُ ظِمْءِ الحِمار**; yani ömründen ancak az kaldı. Denir: binek hayvanlarından hiçbir şey, **الحِمار**dan daha kısa **ظِمْأ**lı değildir; o, susuzluğa sabır bakımından hayvanların en azıdır; yazın her gün suya iki defa gelir. Ve bazılarının hadîsinde: **حين لم يَبْقَ من عُمُري إِلاَّ ظِمْءُ حِمار**; yani az bir şey. Ve **أَقصَرُ الأَظْماءِ**: **الغِبُّ**dur; o da, develerin bir gün suya gelip dönmesi; sonra bir gün otlakta olması; üçüncü gün suya gelmesi; iki içişi arasındaki (süre) **ظِمْءٌ**dur; uzun da olsa kısa da olsa. Ve **الـمَظْمَأُ**: yerin susuzluk yeri. Şair dedi:
وخَرْقٍ مَهارِقَ، ذِي لُهْلُهٍ، * أَجَدَّ الأُوامَ به مَظْمَؤُهْ
**أَجدَّ**: yeniledi. Muâz hadîsinde: ve eğer, sahibi üzerinde Müslüman olan bir arazinin **نَشْر**i ise, ondan, **نَشْر**i için verilen şey çıkarılır: **المَسْقَوِيِّ**nin dörtte biri ve **المَظْمئيِّ**nin onda biri. **المَظْمَئِيُّ**: göğün suladığı; **المَسْقَوِيُّ**: akıtma ile sulanan; ikisi de **المَظْمإِ** ve **المَسْقَى**ya nispetlidir; **أَسْقى** ve **أَظْمَأَ**ın masdarlarıdır. İbnü’l-Esîr dedi: ve Ebû Mûsâ dedi: **المَظْمِيُّ** aslı **المَظْمَئِيُّ**dur; hemzesini terk etti; yani rivayette. Cevherî onu mu‘tel’de zikretti; hemzede zikretmedi ve hafifletmesini anmaya temas etmedi; biz onu mu‘tel’de de zikredeceğiz. Ve **وجه ظَمْآنُ**: eti az; derisi kemiğine yapıştı; suyu azaldı; o, **الرَّيَّان**ın zıddıdır. Muhabbel dedi:
وتُرِيكَ وَجْهاً كالصَّحِيفة لا * ظَمْآنُ مُخْتَلَجٌ، ولا جَهْمُ
Ve **ساقٌ ظَمْأَى**: eti soyulmuş. Ve **عَيْنٌ ظَمْأَى**: göz kapağı ince. Asma‘î dedi: **ريح ظَمْأَى**; sıcak olup içinde çiy bulunmadığı zaman. Zü’r-Rumme serabı vasfederek dedi:
يَجْرِي، فَيَرْقُد أَحْياناً، ويَطْرُدُه * نَكْباءُ ظَمْأَى، من القَيْظِيَّةِ الهُوجِ
Sıhâh’ta Cevherî: ata, **إِن فُصُوصَه لَظِماءٌ** denir; yani çok etli gevşek değildir. Şeyh Ebû Muhammed b. Berrî buna cevap verdi ve dedi: buradaki **ظِماءٌ**, mu‘tel lâm babındandır; hemzeli değildir; delil, onların sözü: **ساقٌ ظَمْياءُ**; yani eti az. Ebû’t-Tayyib, içinde şu olan kasidesini söylediğinde:
في سَرْجِ ظامِيةِ الفُصوصِ، طِمِرَّةٍ، * يأْبَى تَفَرُّدُها لها التَّمْثِيلا
şöyle derdi: ben **ظامية**yi, hemzesiz yâ ile söyledim; çünkü onun çok etli gevşek olmadığını kastettim. Ve bundan onların sözü: **رُمْح أَظْمَى** ve **شَفةٌ ظَمْياءُ**. Tehzîb: ata, eğer kalça kemikleri belirgin ise, **إِنَّهُ لأَظْمَى الشَّوَى** denir; ve **إِنَّ فُصوصَه لَظِماءٌ**; eğer onda gevşeklik yoksa ve gergin ise; bu onda övülür; aslı hemzedir. Ve ondan, İbnü’s-Sikkît’in okuduğu üzere, bir atı vasfeden râciz sözü:
يُنْجِيه، مِن مِثْلِ حَمامِ الأَغْلالْ،
وَقْعُ يَدٍ عَجْلَى ورِجْلٍ شِمْلالْ
ظَمْأَى النَّسا مِنْ تَحْتُ رَيَّا مِنْ عالْ
Böylece ayaklarını **ظِماءً** kıldı. Ve **سَراةٌ رَيَّا**: yani etle dolu. Ve ata, eğer zayıflatılırsa: **قد أُظْمِئَ إِظْماءً** yahut **ظُمِئَ تَظْمِئةً** denir. Ebû’n-Necm, zayıflattığı bir atı vasfederek dedi:
نَطْوِيه، والطَّيُّ الرَّفِيقُ يَجْدُلُه، * نُظَمِّئُ الشَّحْمَ، ولَسْنَا نَهْزِلُه
Yani terletme ile bedeninin suyunu sıkarız; ta ki gevşekliği gitsin ve eti sıkılaşsın. İbn Şümeyl dedi: **ظَماءة** adamın, **فَعالة** üzere: kötü huyu, tabiatının alçaklığı ve beraber olanına insafının azlığıdır; bunun aslı, içki arkadaşı kötü huylu olunca ortaklarına insaf etmemesidir. Ama **الظَّمأُ** (maksûr), **ظَمِئَ يَظْمَأُ**un masdarıdır; o, hemzeli maksûrdur; Araplardan onu med edip **الظَّماءُ** diyen vardır. Ve onların mesellerinden: **الظَّماءُ الفادِح خَيْرٌ منَ الرِّيِّ الفاضِح**.

مقاييس اللغة:
(**ظما**) **الظاء** ve **الميم** ve mu‘tel harf ve hemzeli (harf): tek bir asıldır; solmaya ve suyun azlığına delalet eder. Bundan: **الظَّمَا**; hemzesiz: diş etinin kanının azlığı. Denir: **امرأةٌ ظمياء اللثاث**. Ve **عينٌ ظمياء**: göz kapağı ince. Sonra bunun üzerine taşınır da denir: **ساقٌ ظمياء**: eti az.
Ve hemzeliden: **الظَّمَأ**; o susuzluktur; dersin: **ظمئت أظمأ ظمَا**. Ama **الظِّمْء**: iki içiş arasındaki (süre). Bunun hepsinde kıyas birdir. Ve derler: **رمحٌ أظْمَى**: esmer, ince. Ancak, suyunun gitmesi sebebiyle böyle oldu.

القاموس المحيط:
**ظَمِئ**; **كفرح** (gibi): **ظَمْئاً** ve **ظَمَأً** ve **ظَمَاءً** ve **ظَماءَةً**; o, **ظَمِئ** ve **ظَمْآنُ**dur; o (dişil) **ظَمْآنةٌ**dır; çoğulu **ظِماءٌ**dur; nadiren damme ile (de gelir); Lihyânî’den: susadı; yahut susuzluğun en şiddetlisi. Ve ona: özledi. Ve ikisinden isim: **الظِمْءُ**dur; kesre ile. Ve **رَجُلٌ مِظْمَاءٌ**: çok susayan. Ve **كمَقْعَدٍ** (gibi): yerin susuzluk yeri. Ve **الظِّمْءُ**; kesre ile: iki içiş ve iki varış arasındaki (süre); ve çocuğun düşmesinden ölümüne kadar olan (süre); ve “**ما بَقِيَ مِنْه إِلاّ ظِمْءُ الحِمَارِ**”; yani az; çünkü ondan daha kısa **ظِمْء**lı hiçbir şey yoktur. Ve **ظَماءَةُ الرَّجُلِ**; **كسَحابَةٍ** (gibi): kötü huyu, tabiatının alçaklığı ve beraber olanlarına insafının azlığı. Ve **ريحٌ ظَمْأَى**: sıcak, susuz; yumuşak olmayan. Ve **المَظْمَئيُّ**: göğün suladığı; **المَسْقَوِيِّ**nin zıddı. Ve **أَظْمَأَهُ** ve **ظَمَّأَهُ**: onu susattı; ve atı: onu zayıflattı. Ve şüphesiz onun eklemleri: **لَظِماءٌ**; çok etli gevşek değildir.

تاج العروس:
ظ م أ
**ظَمِئَ**; **كفرِح** (gibi): **يَظْمَأُ**; **ظَمْأً** (fetha sonra sükûn ile) ve **ظَمَأً** (harekeli) ve **ظَماءً** (med ile); ve bununla, Yüce Allah’ın “**لا يُصيبُهُم ظَمَأٌ**” sözü okunmuştur; bu, İbn Umeyr’in kıraatidir; ve **ظَماءةً** (hâ ilavesiyle); bir nüshada **ظَمْأَة** **كرحْمَة** (gibi) ve bunun üzerine şeyhimizin şerhi vardır; o, **ظَمِئٌ** **كَكتِف** (gibi) ve **ظمْآنُ** **كسكْران** (gibi) ve **ظامٍ** **كَرامٍ** (gibi)dir; ve o, yani dişil, hâ ile **ظَمْآنَةٌ**dur; mevcut nüshalarda böyledir; Lisanü’l-Arab ve Esâs’ta olan ise: dişil **ظَمْأى** **كَسَكْرى** (gibi). Şeyhimiz dedi: ve **ظَمِئَة** **كفَرِحة** (gibi); İbn Mâlik onu artırdı; o, çoğunluğa göre terk edilmiştir. Çoğul: yani müzekker ve müennesin her biri için: **ظِماءٌ** **كرِجال** (gibi). Denir: **ظَمِئْتُ أظْمَأُ ظَمَأً** (harekeli); ben **ظامٍ**im; ve bir kavim **ظِماءٌ**dur; ve damme ile de denir: **ظُماءٌ**; o nadirdir, azdır; çünkü sigası cemilerde azdır; ondan yaklaşık on lafız varid olmuştur; çoğu, bunu **باب رُخال** ile ifade ederler; bu, Lihyânî’den hikâye edildi; İbn Sîde onu **المخصّص**ta ondan nakletti: susadı; yahut o, yani **الظَّمَأُ**: susuzluğun en şiddetlisidir; Zecâc onu nakletti; ve denildi: o, onun daha hafifi ve daha kolayıdır. Ve **الظَّمْآنُ**: susamış olan. Ve tenzilde: “**لا يُصيبُهم ظَمَأٌ ولا نَصَبٌ**”. Ve bir kavim **ظِماءٌ**dur; ve onlar (dişiller) **ظِماءٌ**dur: susuzlar. Kümeyt dedi:
إليكُمْ ذَوي آل النَّبيِّ تَطَلَّعَتْ ... نَوازِعُ من قَلبي ظِماءٌ وألْبُبُ
**الظِّمَأ**ı **النَّوازع** için istiare etti; şahıslar olmasalar da. İbn Şümeyl dedi: ama **الظَّمأُ** maksûrdur; **ظَمِئَ يَظْمَأُ**un masdarıdır; o, hemzeli maksûrdur; Araplardan onu med edip **الظَّماءُ** diyen vardır; ve onların mesellerinden: **الظَّماءُ الفادِحُ خيرٌ منَ الرِّيِّ الفاضِح**. Ve **ظَمِئَ إليه**; yani onunla buluşmaya: özledi; aslı, susuzluk manasındandır. Ve Esâs’ta: mecazdan: **أنا ظَمْآن إلى لِقائك**; yani özleyen. Râgıb buna dikkat çekti; o, onların sözünde çok kullanılmıştır. Şeyhimiz dedi: ve musannif, Araplarca bilinmeyen mecazları çokça kullanır; böyle bir şeye dikkat çekmeyi mutlaka ihmal ederim. Dedim: öyledir; fakat onun, ancak pek azın azına dikkat çektiğini gördük; yakında buna vakıf olacaksın. Ve ikisinden, yani iki manadan isim—bunların asıl olduğu binaen; sen bilirsin ki ikinci mana birinciye racidir; bu sebeple, Cevherî ve başkalarının yaptığı gibi, **منهما**yı düşürmek daha evlâ idi; şeyhimiz buna dikkat çekti—**الظِّمْءُ**dur; kesre ile. Ve denir: **رجلٌ مِظْماءُ**; yani çok susayan; vezin ve mana bakımından. Ve **المَظْمَأُ** **كمَقعَدٍ** (gibi): yerin **الظَّمَإِ** yani susuzluğunun yeri. Ebû Hizâm el-Ukleyy dedi:
وخَرْقٍ مَهارِقَ ذي لَهْلَهٍ ... أجَدَّ الأُوامَ به مَظْمَؤُهْ
Ve **الظِّمْءُ**; kesre ile—iki söz arasını ayırınca, yeniden ضبطı iade etmeye ihtiyaç duydu; yoksa o, onun ıstılahına muhalif tekrar gibidir—iki içiş ve iki varış arasındaki (süre). Esâs nüshalarında: **ما بين السَّقْيَتَيْن**; **الشَّرْبَتين** yerine. Cevherî artırdı: develerin suya varışında; o, develeri suya varışın nihayetine kadar sudan alıkoymaktır. Çoğul: **أظْماءٌ**. Bunun benzeri **العُباب**’da. Geylân er-Rab‘î dedi:
" هَقْفاً على الحَيِّ قَصير الأظْماءْ
Ve **ظِمْءُ الحياةِ**: çocuğun düşmesinden onun ölüm vaktine kadar olan (süre). Ve onların meseldeki sözü: **ما بَقيَ منه**; yani ömründen yahut müddetinden; **إِلاَّ قدر ظِمْءِ الحِمار**; yani ömründen yahut müddetinden az bir şeyden başkası kalmadı; çünkü denir: binek hayvanlarından hiçbir şey, ondan yani **الحمار**dan daha kısa **ظِمْأ**lı değildir; o, susuzluğa sabır bakımından hayvanların en azıdır; yazın her gün suya iki defa gelir. Ve bazılarının hadîsinde: **حينَ لم يَبْقَ من عُمري إِلاَّ ظِمْءُ حمار**; yani az bir şey. Ve **أقصَرُ الأظماءِ**: **الغِبُّ**dur; o da, develerin bir gün suya gelip dönmesi; sonra bir gün otlakta olması; üçüncü gün suya gelmesi; iki içişi arasındaki (süre) **ظِمْءٌ**dur; uzun da olsa kısa da olsa. Esâs’ta: **وكان ظِمْءُ هذه الإبل رِبْعاً فَزِدْنا في ظِمْئِها وتَمَّ ظِمْؤُه والخِمْسُ شَرُّ الأظماءِ**. Bitti. Mesel kitaplarında: dediler: o, **غِبِّ الحِمار**dan daha kısadır; ve **ظِمْءِ الحِمار**dan daha kısadır. Ebû Ubeyd’den: bu mesel, Mervân b. el-Hakem’den rivayet edilir; şeyhimiz dedi. Ve Molla Ali Kârî’nin **ظِمْءِ الحياة** hakkında bir iddiası vardır; ondan hayret edilir; Allah’tan yardım istenir.
Ve İbn Şümeyl dedi: **ظَماءةُ الرَّجلِ**; **فَعالَةٍ** üzere, **كَسَحابةٍ** (gibi): kötü huyu, tabiatının alçaklığı—yani doğası—ve beraber olanlarına—yani ortaklarına—insafının azlığı. Bir nüshada: **لِمخالطه** tekil ile. Bunun aslı, içki arkadaşı kötü huylu olunca ortaklarına insaf etmemesidir. Tehzîb’de: **رجل ظَمْآنُ** ve **امرأةٌ ظَمْأى**; nekre de marife de munsarif olmazlar; bitti. Ve **وجهٌ ظَمْآنُ**: eti az; derisi kemiğine yapıştı; suyu azaldı; o, **الرَّيَّان**ın zıddıdır. Muhabbel dedi:
وتُريكَ وَجْهاً كالصَّحيفَةِ لا ... ظَمآنَ مُخْتَلَجٍ ولا جَهْمِ
Esâs’ta: mecazdan: **وَجْهٌ ظَمْآنُ**: damarları belirgin; bu övgüdür; zıddı **وجهٌ رَيَّانُ**dur; bu yergidir. Asma‘î’den: **ريحٌ ظَمأى**; sıcak, susuz olup içinde çiy bulunmadığı zaman; yani esişi yumuşak olmayan. Zü’r-Rumme serabı vasfederek dedi:
يَجري ويَرْتَدُّ أحياناً وتَطْرُدُهُ ... نَكْباءُ ظَمْأَى من القَيْظِيَّةِ الهوجِ
Muâz hadîsinde: ve eğer, sahibi üzerinde Müslüman olan bir arazinin **نشر**i ise, ondan, **نشر**i için verilen şey çıkarılır: **المَسْقَوِيِّ**nin dörtte biri ve **المَظْمَئيِّ**nin onda biri. **المَظْمَئِيُّ**: göğün suladığı; o, **المَسْقَوِيِّ**nin zıddıdır; o da akıtma ile sulanandır; ikisi de **المَظْمَإِ** ve **المَسْقَى**ya nispetlidir; masdar: **ظَمِئَ** ve **سَقى**. İbnü’l-Esîr dedi: hemzesini terk etti; yani rivayette; bunu Ebû Mûsâ’ya nispet etti; Cevherî onu mu‘tel’de zikretti; gelecektir. Ve **أظْمَأَه** ve **ظَمَّأَه**: yani onu susattı. Esâs’ta: **وما زلْت أتَظَمَّأُ اليومَ وأتَلَوَّحُ**; yani susuzluğa sabrederim. Ve denir: **أظْمأَ الفَرسَ إظْماءً** ve **ظُمِّئ تَظْمِئَةً**; onu zayıflattığı zaman. Ebû’n-Necm bir atı vasfederek dedi:
" نَطويهِ والطَّيُّ الرَّفيقُ يَجْدِلُهْ
" نُظَمِّئُ الشَّحْمَ ولَسْنا نَهْزِلُهْ
Yani terletme ile bedeninin suyunu sıkarız; ta ki gevşekliği gitsin ve eti sıkılaşsın. Esâs’ta: mecazdan: **فَرَسٌ مُظَمَّأٌ**; yani zayıflatılmış. Ve **رمح أظْمأُ**: esmer. Ve **ظَبْيٌ أظمأُ**: siyah. Ve **بَعير أظمأُ** ve develer için **ظُمْؤٌ**: siyah; bitti. Ve **عين ظَمْأى**: göz kapağı ince. Ve **ساق ظَمْأى**: eti soyulmuş. Ve Sıhâh ve Ubâb’da: ata, **إنَّ فُصوصَه لَظِماءٌ** denir; **كَكِتاب** (gibi); yani çok etli gevşek, etli, sarkık değildir; bazı nüshalarda **مُرَهَّلَة** **كمُعَظَّمة** (gibi). Esâs’ta: ve **مفاصِلُ ظِماءٌ**; yani gevşeklik olmayan sert (eklemler); mecaz babındandır. Ve müellifin, âdeti üzere, bu sözde Cevherî’ye nasıl reddetmediğine hayret edilir; hâlbuki İmam Ebû Muhammed b. Berrî—Allah ona rahmet etsin—ona reddetmiştir ve dedi: buradaki **ظِماء** mu‘tel lâm babındandır; hemzeli değildir; delil, onların sözü: **ساقٌ ظَمْياءُ**; yani eti az. Ve Ebû’t-Tayyib, içinde şu olan kasidesini söylediğinde:
في سَرْجِ ظامِيَةِ الفُصوصِ طِمِرَّةٍ ... يأبى تَفَرُّدُها لها التَّمْثيلا
şöyle derdi: ben **ظاميَة**yi, hemzesiz yâ ile söyledim; çünkü onun çok etli gevşek olmadığını kastettim. Ve bundan onların sözü: **رُمْحٌ أظْمى** ve **شَفَةٌ ظَمْياءُ**; bitti. Fakat Tehzîb’de: ata, eğer kalça kemikleri belirgin ise, **إنه لأظْمى الشَّوى** denir; ve **إنَّ فُصوصه لَظِماء**; eğer onda gevşeklik yoksa ve gergin ise; bu onda övülür; aslı hemzedir. Ve ondan, İbnü’s-Sikkît’in okuduğu üzere, bir atı vasfeden râciz sözü:
" يُنْجيه من مِثلِ حَمامِ الأغْلالْ
" وَقْعُ يَدٍ عَجْلى ورِجْلٍ شِمْلالْ
" ظَمْأى النَّسا من تَحتُ رَيَّا من عالْ
Yani etle dolu; bitti. Ve **ظامئُ**: Antara b. Şeddâd’ın kılıcının adıdır. Ve terkib, solmaya ve suyun azlığına delalet eder.
