# ظمأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D9%85%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ظمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ظمأ

ظمئ، كفرح يظمأ ظمأ بفتح فسكون وظمأ محركة وظماء بالمد وبه قرئ قوله تعالى  لا يصيبهم ظمأ  وهو قراءة ابن عمير وظماءة بزيادة الهاء، وفي نسخة ظمأة كرحمة وعليها شرح شيخنا فهو ظمئ ككتف وظمآن كسكران، وظام كرام وهي أي الأنثى بهاء ظمآنة كذا في النسخ الموجودة بين أيدينا، والذي في لسان العرب والأساس والأنثى: ظمأى كسكرى، قال شيخنا: وظمئة كفرحة، زاده ابن مالك وهي متروكة عند الأكثر ج أي لكل من المذكر والمؤنث ظماء كرجال، يقال ظمئت أظمأ ظمأ محركة، فأنا ظام وقوم ظماء ويضم فيقال: ظماء، وهو نادر قليل لأن صيغته قليلة في الجموع، وورد منها نحو عشرة ألفاظ، وأكثر ما يعبرون عنها بباب رخال حكي ذلك عن اللحاني ونقله عنه ابن سيده في المخصص: عطش أو هو أي الظمأ: أشد العطش نقله الزجاج وقيل: هو أخفه وأيسره، والظمآن: العطشان، وفي التنزيل  لا يصيبهم ظمأ ولا نصب  وقوم ظماء وهن ظماء: عطاش، قال الكميت:
  إليكم ذوي آل النبي تطلعـت                      نوازع من قلبي ظماء وألبب استعار الظمأ للنوازع وإن لم تكن أشخاصا، قال ابن شميل: فأما الظمأ مقصور مصدر ظمئ يظمأ فهو مهموز مقصور، ومن العرب من يمد فيقول الظماء، ومن أمثالهم الظماء الفادح خير من الري الفاضح. وظمئ إليه أي إلى لقائه: اشتاق وأصله من معنى العطش، وفي الأساس: ومن المجاز: أنا ظمآن إلى لقائك أي مشتاق، ونبه عليه الراغب وهو مستعمل في كلامهم كثيرا، قال شيخنا: والمصنف كثيرا ما يستعمل المجازات الغير معروفة للعرب ولا بد أن أغفل التنبيه على مثل هذا، قلت: وهو كذلك ولكن ما رأيناه نبه إلا على الأقل من القليل، كما ستقف عليه، والاسم منهما أي من المعنيين بناء على أنهما الأصل، وأنت خبير بأن المعنى الثاني راجع إلى الأول، فكان الأولى إسقاط منهما كما فعله الجوهري وغيره، نبه عليه شيخنا الظمء، بالكسر ويقال رجل مظماء أي معطاش وزنا ومعنى. والمظمأ كمقعد: موضع الظمإ، أي العطش من الأرض قال أبو حزام العكلي:
  وخرق مهارق ذي لهله                      أجد الأوام به مظمـؤه والظمء، بالكسر، لما فصل بين الكلامين احتاج أن يعيد الضبط، وإلا فهو كالتكرار المخالف لاصطلاحه: ما بين الشربتين والوردين وفي نسخ الأساس: ما بين السقيتين، بدل الشربتين، وزاد الجوهري: في ورد الإبل، وهو حبس الإبل عن الماء إلى غاية الورد، والجمع أظماء، ومثله في العباب، قال غيلان الربعي:
  هقفا على الحي قصير الأظماء وظمء الحياة: ما بين سقوط الولد إلى حين وقت موته، وقولهم في المثل ما بقي منه أي عمره أو مدته إلا قدر ظمء الحمار، أي لم يبق من عمره أو من مدته غير شيء يسير، لأنه يقال: ليس شيء من الدواب أقصر ظمأ منه أي من الحمار، وهو أقل الدواب صبرا عن العطش، يرد الماء كل يوم في الصيف مرتين، وفي حديث بعضهم: حين لم يبق من عمري إلا ظمء حمار. أي شيء يسير. وأقصر الأظماء الغب، وذلك أن ترد الإبل يوما وتصدر فتكون في المرعى يوما وترد اليوم الثالث، وما بين شربتيها ظمء طال أو قصر، وفي الأساس: وكان ظمء هذه الإبل ربعا فزدنا في ظمئها وتم ظمؤه والخمس شر الأظماء. انتهى. وفي كتب الأمثال: قالوا: هو أقصر من غب الحمار، وأقصر من ظمء الحمار. وعن أبي عبيد: هذا المثل يروى عن مروان بن الحكم، قاله شيخنا، ولملا علي قاري، في ظمء الحياة، دعوى يقضي منها العجب، والله المستعان.

  وقال ابن شميل: ظماءة الرجل على فعالة كسحابة: سوء خلقه ولؤم ضريبته أي طبيعته وقلة إنصافه لمخالطيه، أي مشاركيه، وفي نسخة لمخالطه، بالإفراد، والأصل في ذلك أن الشريب إذا ساء خلقه لم ينصف شركاءه. وفي التهذيب: رجل ظمآن وامرأة ظمأى، لا ينصرفان نكرة ولا معرفة، انتهى. ووجه ظمآن: قليل اللحم، لزق جلده بعظمه وقل ماؤه، وهو خلاف الريان، قال المخبل:
  وتريك وجها كالصحيفة لا                      ظمآن مختلج ولا جهـم وفي الأساس: ومن المجاز: وجه ظمآن: معروق، وهو مدح، وضده وجه ريان، وهو مذموم وعن الأصمعي: ريح ظمأى إذا كانت حارة عطشى ليس فيها ندى أي غير لينة الهبوب، قال ذو الرمة يصف السراب:
  يجري ويرتد أحيانا وتـطـرده                      نكباء ظمأى من القيظية الهوج وفي حديث معاذ: وإن كان نشر أرض يسلم عليها صاحبها فإنه يخرج منها ما أعطي نشرها ربع المسقوي وعشر المظمئي، المظمئي: الذي تسقيه السماء وهو ضد المسقوي الذي يسقى سيحا، وهما منسوبان إلى المظمإ والمسقى، مصدر: ظمئ وسقى، قال ابن الأثير: ترك همزه يعني في الرواية وعزاه لأبي موسى، وذكره الجوهري في المعتل، وسيأتي. وأظمأه وظمأه أي عطشه. وفي الأساس: وما زلت أتظمأ اليوم وأتلوح أي أتصبر على العطش. ويقال: أظمأ الفرس إظماء وظمئ تظمئة إذا ضمره قال أبو النجم يصف فرسا:
  نطويه والطي الرفيق يجدله
  نظمئ الشحم ولسنا نهزله أي نعتصر ماء بدنه بالتعريق حتى يذهب رهله ويكتنز لحمه. وفي الأساس: من المجاز: فرس مظمأ أي مضمر، ورمح أظمأ: أسمر، وظبي أظمأ: أسود، وبعير أظمأ ولإبل ظمؤ: سود انتهى. وعين ظمأى: رقيقة الجفن وساق ظمأى: معترقة اللحم وفي الصحاح والعباب ويقال للفرس إن فصوصه لظماء ككتاب أي ليست برهلة مسترخية لحيمة كنيزة اللحم وفي بعض النسخ مرهلة كمعظمة، وفي الأساس: ومفاصل ظماء، أي صلاب لا رهل فيها، من باب المجاز، والعجب من المؤلف كيف لم يرد على الجوهري في هذا القول على عادته، وقد رد عليه الإمام أبو محمد بن بري رحمه الله تعالى وقال: ظماء ها هنا من باب المعتل اللام، وليس من المهموز، بدليل قولهم ساق ظمياء أي قليلة اللحم، ولما قال أبو الطيب قصيدته التي منها:
  في سرج ظامية الفصوص طمرة                      يأبى تفردها لهـا الـتـمـثـيلا كان يقول: إنما قلت ظامية بالياء من غير همز، لأني أردت أنها ليست برهلة كثيرة اللحم، ومن هذا قولهم رمح أظمى وشفة ظمياء انتهى، ولكن في التهذيب: ويقال للفرس إذا كان معرق الشوى إنه لأظمى الشوى وإن فصوصه لظماء إذا لم يكن فيها رهل وكانت متوترة، ويحمد ذلك فيها، والأصل فيها الهمز، ومنه قول الراجز يصف فرسا، أنشده ابن السكيت:
  ينجيه من مثل حمام الأغلال
  وقع يد عجلى ورجل شملال
  ظمأى النسا من تحت ريا من عال أي ممتلئة اللحم، انتهى. وظامئ: اسم سيف عنترة بن شداد. والتركيب يدل على ذبول وقلة ماء.

### Türkçe

**ظمئ**; **فرح** gibi: **يظمأ**; **ظمأ** (fetha ile sonra sükûn ile) ve **ظمأ** (harekeli) ve **ظماء** (med ile); ve onunla Yüce Allah’ın sözü okunmuştur: “**لا يصيبهم ظمأ**”; ve o, İbn Umeyr’in kıraatidir. Ve **ظماءة** (ه’nin ziyadesiyle); ve bir nüshada **ظمأة** **رحمة** gibi; ve onun üzerine şeyhimizin şerhi vardır. O hâlde o, **ظمئ** **كتف** gibi ve **ظمآن** **سكران** gibi; ve **ظام** **كرام** gibi; ve o, yani dişi için, ه ile: **ظمآنة**; işte mevcut nüshalarda elimizdekilerde böyledir. Lisanü’l-ʿArab’da ve el-Esâs’ta olan ise: “ve dişi: **ظمأى** **سكرى** gibi.” Şeyhimiz dedi: ve **ظمئة** **فرحة** gibi; İbn Mâlik onu artırdı; ve o, çoğunluğa göre terk edilmiştir. Çoğulu, yani erkek ve dişinin her biri için: **ظماء** **رجال** gibi. Denir: **ظمئت** **أظمأ** **ظمأ** (harekeli); ben **ظام**’ım ve bir kavim **ظماء**’dır; ve damme ile de söylenir: **ظماء**; ve o, nadir azdır; çünkü onun kalıbı cemilerde azdır. Ondan yaklaşık on lafız vârid olmuştur; ve çoğu onu **رخال** bâbıyla ifade ederler; bunu el-Laḥḥânî’den hikâye etti ve İbn Sîde onu el-Muḫaṣṣaṣ’ta ondan nakletti: **عطش**; yahut o, yani **الظمأ**: susuzluğun en şiddetlisidir; ez-Zeccâc onu nakletti. Ve denildi: bilakis o, onun en hafifi ve en kolayıdır. Ve **الظمآن**: susamış olan. Ve tenzîlde: “**لا يصيبهم ظمأ ولا نصب**”. Ve bir kavim **ظماء** ve onlar (kadınlar) **ظماء**: susamışlar. el-Kumeyt dedi:

  إليكم ذوي آل النبي تطلعـت                      نوازع من قلبي ظماء وألبب

**الظمأ**’yı **النوازع** için istiâre etti; her ne kadar şahıslar olmasalar da. İbn Şümeyl dedi: **الظمأ**’ya gelince, maksûr olarak, **ظمئ يظمأ**’nın masdarıdır; o, hemzeli maksûrdur. Araplardan kimi de med eder, **الظماء** der. Ve onların mesellerindendir: “**الظماء** الفادح خير من الري الفاضح.” Ve **ظمئ إليه** yani onunla buluşmaya: iştiyak duydu; aslı, susuzluk mânasındandır. Ve el-Esâs’ta: ve mecazdandır: “Ben senin buluşmana **ظمآن**’ım” yani iştiyaklıyım. Râgıb buna dikkat çekti; ve o, onların sözlerinde çokça kullanılır. Şeyhimiz dedi: musannif çoğu kez Araplarca bilinmeyen mecazları kullanır; ve bunun gibi şeylere dikkat çekmeyi mutlaka ihmal etmemeliyim. Ben dedim: o böyledir; fakat onun, en azın da azı dışında dikkat çektiğini görmedik; yakında ona vâkıf olacaksın. Ve isim, ikisinden yani iki mânadan (ikisi de asıl olmak üzere)dir; ve sen bilirsin ki ikinci mânâ birinciye râcidir; o hâlde daha evlâ olan, el-Cevherî ve başkalarının yaptığı gibi “**منهما**”yı düşürmekti; şeyhimiz buna dikkat çekti. **الظمء**: kesre ile. Ve denir: **رجل مظماء**; yani çok susayan; vezin ve mânâca.

Ve **المظمأ** **مقعد** gibi: **الظمإ**’nin, yani susuzluğun yeridir; yerden. Ebû Ḥizâm el-ʿUklî dedi:

  وخرق مهارق ذي لهله                      أجد الأوام به مظمـؤه

Ve **الظمء** (kesre ile): iki söz arasını ayırınca yeniden harekeleme yapmaya ihtiyaç duydu; yoksa o, onun ıstılahına aykırı tekrar gibidir: iki içiş ile iki varış (suya geliş) arasındaki şey. el-Esâs nüshalarında: “iki sulayış arasındaki şey” **الشربتين** yerine. el-Cevherî artırdı: deve varışında; ve o, develeri suya varışın nihayetine kadar sudan alıkoymaktır. Çoğulu: **أظماء**; ve bunun benzeri el-ʿUbâb’da. Ġaylân er-Rabʿî dedi:

  هقفا على الحي قصير الأظماء

Ve **ظمء الحياة**: çocuğun düşmesinden ölüm vaktinin zamanına kadar olan şey. Ve onların meseldeki sözleri: “Ondan, yani ömründen yahut müddetinden, ancak **ظمء الحمار** miktarı kaldı”; yani ömründen yahut müddetinden az bir şeyden başka kalmadı. Çünkü denir: dört ayaklılardan hiçbir şey onun, yani eşeğin **ظمأ**’sından daha kısa değildir; ve o, dört ayaklıların susuzluğa en az sabredeni­dir; yazın her gün iki kere suya gelir. Ve bazılarının hadisinde: “Ömrümden ancak **ظمء حمار** kalmışken”; yani az bir şey. Ve **أقصر الأظماء**: **الغب**’dır; bu, develerin bir gün suya gelip dönmesi, sonra bir gün otlakta olması, sonra üçüncü gün suya gelmesidir. Ve iki içişi arasındaki şey **ظمء**’dür; uzun da olsa kısa da olsa. el-Esâs’ta: “Bu develerin **ظمء**’ü **ربعا** idi; biz de onların **ظمء**’ünde artırdık; ve onun **ظمؤه** tamam oldu; ve **الخمس** **الأظماء**’ın şerridir.” Bitti. Mesel kitaplarında: dediler: “O, eşeğin **غب**’inden daha kısadır” ve “eşeğin **ظمء**’ünden daha kısadır.” Ebû ʿUbeyd’den: bu mesel Mervân b. el-Ḥakem’den rivayet olunur; şeyhimiz bunu söyledi. Ve Mollâ ʿAlî el-Kârî’nin **ظمء الحياة** hakkında, ondan hayret edilecek bir iddiası vardır; Allah’tan yardım istenir.

İbn Şümeyl dedi: **ظماءة الرجل** “**فعالة**” üzere, **سحابة** gibi: onun kötü huyu ve tabiatının alçaklığı, yani tabiatı; ve onunla düşüp kalkanlara, yani ortaklarına karşı insafının azlığı. Bir nüshada: **لمخالطه** (müfred). Bunun aslı şudur: içki arkadaşı kötü huylu olunca ortaklarına insaf etmez. et-Tehzîb’de: **رجل ظمآن** ve **امرأة ظمأى**; nekre de maʿrife de olarak munsarif olmazlar. Bitti. Ve **وجه ظمآن**: eti az; derisi kemiğine yapıştı ve suyu azaldı; ve o, **الريان**’ın zıddıdır. el-Muḫabbal dedi:

  وتريك وجها كالصحيفة لا                      ظمآن مختلج ولا جهـم

Ve el-Esâs’ta: ve mecazdandır: **وجه ظمآن**: damarlı; ve o, övgüdür. Ve zıddı: **وجه ريان**; ve o, yergidir. el-Aṣmaʿî’den: **ريح ظمأى**; sıcak, susuz, onda çiğ olmayan olduğu vakit; yani esişi yumuşak olmayan. Ḏû’r-Rumme serabı vasfederken dedi:

  يجري ويرتد أحيانا وتـطـرده                      نكباء ظمأى من القيظية الهوج

Muʿâz hadîsinde: “Eğer bir kimsenin sahibi üzerinde selâm verilen bir arazi yayılımı (**نشر أرض**) olursa, ondan, yayılımına verilen şey çıkar: **ربع المسقوي** ve **عشر المظمئي**.” **المظمئي**: göğün suladığıdır; ve o, akarak sulanan **المسقوي**’nin zıddıdır. Ve ikisi, **المظمإ** ve **المسقى**’ya nisbetlidir; masdar: **ظمئ** ve **سقى**. İbnü’l-Esîr dedi: onun hemzesini terk etti; yani rivayette; ve onu Ebû Mûsâ’ya nisbet etti. el-Cevherî onu **المعتل**’de zikretti; ve gelecektir. Ve **أظمأه** ve **ظمأه**: yani onu susattı. el-Esâs’ta: “Bugün durmadan **أتظمأ** ve **أتلوح**” yani susuzluğa sabrederim. Ve denir: **أظمأ الفرس إظماء** ve **ظمئ تظمئة**; onu zayıflatıp incelttiği vakit. Ebû’n-Necm bir atı vasfederken dedi:

  نطويه والطي الرفيق يجدله
  نظمئ الشحم ولسنا نهزله

Yani terletme ile bedeninin suyunu sıkarız; ta ki gevşekliği gitsin ve eti toplansın. el-Esâs’ta: mecazdandır: **فرس مظمأ**: yani zayıflatılmış; ve **رمح أظمأ**: esmer; ve **ظبي أظمأ**: siyah; ve **بعير أظمأ** ve **لإبل ظمؤ**: siyahlar. Bitti. Ve **عين ظمأى**: ince göz kapaklı; ve **ساق ظمأى**: eti erimiş. eṣ-Ṣıḥâḥ ve el-ʿUbâb’da: ve ata denir: “Onun eklem boğumları (**فصوصه**) **لظماء**’dır” **كتاب** gibi; yani gevşek, sarkık, etli değildir; etçe yoğun. Bazı nüshalarda **مرهلة** **معظمة** gibi. el-Esâs’ta: ve **مفاصل ظماء**; yani içinde gevşeklik olmayan sertler; mecaz bâbından. Müelliften hayret edilir: âdeti üzere bu sözde el-Cevherî’ye nasıl reddetmedi. İmam Ebû Muḥammed b. Berrî (Allah ona rahmet etsin) ona reddetti ve dedi: Buradaki **ظماء**, **المعتل اللام** bâbındandır; hemzeliden değildir; delil, onların “**ساق ظمياء**” demeleridir; yani eti az. Ebû’ṭ-Ṭayyib, içinde şu da bulunan kasidesini söylediğinde:

  في سرج ظامية الفصوص طمرة                      يأبى تفردها لهـا الـتـمـثـيلا

şöyle derdi: Ben **ظامية**’yi hemzesiz, yâ ile söyledim; çünkü onun gevşek, çok etli olmadığını kastettim. Ve bundan: onların “**رمح أظمى**” ve “**شفة ظمياء**” sözleri. Bitti. Fakat et-Tehzîb’de: ve ata, incik kemikleri (**الشوى**) damarlı ise: “O, **لأظمى الشوى**’dır” denir; ve “Onun eklem boğumları **لظماء**’dır” denir; içinde gevşeklik olmadığı ve gergin olduğu vakit; ve bu onda övülür. Aslı hemzedir. Ve ondan, bir recez şairinin bir atı vasfederken söylediği; İbnü’s-Sikkît onu rivayet etti:

  ينجيه من مثل حمام الأغلال
  وقع يد عجلى ورجل شملال
  ظمأى النسا من تحت ريا من عال

Yani etçe dolu. Bitti. Ve **ظامئ**: ʿAntere b. Şeddâd’ın kılıcının adıdır. Ve terkib, solma ve su azlığına delâlet eder.
