# ظهر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D9%87%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ظهر

الظهر من كل شيء: خلاف البطن. والظهر من الإنسان: من لدن مؤخر، الكاهل إلى أدنى العجز عند آخره، مذكر لا غير، صرح به اللحياني، وهو من الأسماء التي وضعت موضع الظروف، ج أظهر، وظهور، وظهران، بضمهما. ومن المجاز: الظهر: الركاب التي تحمل الأثقال في السفر على ظهورها. ويقال: هم مظهرون، أي لهم ظهر ينقلون عليه، كما يقال: منجبون، إذا كانوا أصحاب نجائب. وفي حديث عرفجة: فتناول السيف من الظهر، فحذفه به المراد به الإبل التي يحمل عليها ويركب، يقال عند فلان ظهر، أي إبل، ومنه الحديث: أتأذن لنا في نحرظهرنا أي إبلنا التي نركبها، ويجمع على ظهران، بالضم، ومنه الحديث:  فجعل رجال يستأذنونه في ظهرانهم في علو المدينة  .
 والظهر: القدر القديمة، يقال: قدر ظهر، وقدور ظهور، أي قديمة، كأنها لقدمها ترمى وراء الظهر، قال حميد بن ثور:
  فتغيرت إلا دعـائمـهـا                      ومعرسا من جوفه ظهر

  والظهر: ع ذكره الصاغاني. والظهر: المال الكثير، يقال: له ظهر، أي مال من إبل وغنم. والظهر: الفخر بالشيء. وظهرت به: افتخرت به، قال زياد الأعجم:
  واظهر ببزته وعـقـد لـوائه                      واهتف بدعوة مصلتين شرامح أي افخر به على غيره، قال الصاغاني: وروى القصيدة الأصمعي للصلتان. والظهر: الجانب القصير من الريش ، كالظهار بالضم، ج: ظهران، بالضم، والبطنان الجانب الطويل، يقال: رش سهمك بظهران، ولا ترشه ببطنان، واحدهما ظهر وبطن، ومثل عبد وعبدان. وقال ابن سيده: الظهران: الريش الذي يلي الشمس والمطر من الجناح. وقيل: الظهار والظهران من ريش السهم: ما جعل من ظهر عسيب الريشة، وهو الشق الأقصر، وهو أجود الريش، الواحد ظهر، فأما ظهران فعلى القياس، وأما ظهار فنادر، قال: ونظيره عرق وعراق، ويوصف به فيقال: ريش ظهار وظهران.
 وقال الليث: الظهار من الريش: هو الذي يظهر من ريش الطائر، وهو في الجناح، قال ويقال: الظهار جماعة واحدها ظهر، ويجمع على الظهران، وهو أفضل ما يراش به السهم، فإذا ريش بالبطنان فهو عيب. ومن المجاز: الظهر: طريق البر، قال ابن سيده: وطريق الظهر: طريق البر، وذلك حين يكون فيه مسلك في البر ومسلك في البحر. والظهر: ما غلظ من الأرض وارتفع، والبطن: ما لان منها وسهل ورق واطمأن. وقوله صلى الله تعالى عليه وسلم:  ما نزل من القرآن آية إلا لها ظهر وبطن، ولكل حرف حد، ولكل حد مطلع قال أبو عبيد: قال بعضهم: الظهر: لفظ القرآن، والبطن: تأويله. وقيل: الظهر: الحديث والخبر والبطن: ما فيه من الوعظ والتحذير والتنبيه، والمطلع: مأتى الحد ومصعده. وقيل في تفسير قوله:  لها ظهر وبطن، قيل: ظهرها: لفظها، وبطنها: معناها. وقيل: أراد بالظهر ما ظهر تأويله وعرف معناه، وبالبطن تفسيره. وقيل: قصصه في الظاهر أخبار، وفي الباطن عبرة وتنبيه وتحذير. وقيل: أراد بالظهر التلاوة، وبالبطن التفهم والتعلم. والظهر: ما غاب عنك، يقال: تكلمت بذلك عن ظهر غيب، وهو مجاز، قال لبيد:
  وتكلمت رز الأنيس فراعـهـا                      عن ظهر غيب والأنيس سقامها والظهر: إصابة الظهر بالضرب والفعل كجعل، ظهره يظهره ظهرا: ضرب ظهره، فهو مظهور. والظهر بالتحريك: الشكاية من الظهر، يقال: ظهر الرجل كفرح، فهو ظهير: اشتكى ظهره، وكذلك مظهور: به ظهار، وهو وجع الظهر، قاله الأزهري. وهو، أي الظهير أيضا: القوي الظهر، صحيحه، قاله الليث، كالمظهر، كمعظم، كما يقال: رجل مصدر: شديد الصدر، ومصدور: يشتكي صدره. وقيل: هو الصلب الشديد، من غير أن يعين منه ظهر ولا غيره. بعير ظهير، وناقة ظهيرة. وقد ظهر ظهارة بالفتح. ويقال: أعطاه عن ظهر يد، هو مأخوذ من الحديث:  ما رأيت أحدا أعطى لجزيل عن ظهر يد من طلحة  قيل: عن ظهر يد، أي ابتداء بلا مكافأة. وفلان يأكل عن ظهر يد فلان، إذا كان هو ينفق عليه. والفقراء يأكلون عن ظهر أيدي الناس، وهو مجاز.
 ورجل خفيف الظهر: قليل العيال. وثقيله: كثيره، وكلاهما على المثل. وهو على ظهر، أي مزمع للسفر، غير مطمئن، كأنه قد ركب ظهرا لذلك، وهو مجاز، قال يصف أمواتا:

  ولو يستطـيعـون الـرواح تـروحـوا                      معي أو غدوا في المصبحين على ظهر وأقران الظهر: الذين يحبونك، هكذا في الأصول المصححة، وهو خطأ، والصواب: يجيؤونك، من ورائك، أو من وراء ظهرك في الحرب مأخوذ من الظهر، قال أبو خراش:
  لكان جميل أسوأ الناس تلة                      ولكن أقران الظهور مقاتل وقال الأصمعي: فلان قرن الظهر، وهو الذي يأتيه من ورائه ولا يعلم، قال ذلك ابن الأعرابي وأنشد:
  فلو كان قرنى واحدا لكفيته                      ولكن أقران الظهور مقاتل وروى ثعلب عن ابن الأعرابي أنه أنشده:
  فلو أنهم كانوا لقونا بمثلـنـا                      ولكن أقران الظهور مغالب قال: أقران الظهور : أن يتظاهروا عليه إذا جاء اثنان وأنت واحد غلباك. والظهرة، بالكسر: العون وظهر الرجل وأنصاره، كالظهرة، بالضم، والكسر عن كراع، كالظهر بالفتح، يقال: فلان ظهرتي على فلان، وأنا ظهرتك على هذا، أي عونك قال تميم:
  ألهفي على عز عزيز وظهرة                      وظل شباب كنت فيه فأدبـرا وأبو رهم، بالضم: أحزاب ابن أسيد، كأمير الظهري، بالكسر، هكذا ضبطه ابن السمعاني، وضبطه ابن ماكولا بالفتح، ورجحه الحافظ في التبصير وقال: وهو الصحيح، نسب إلى ظهر: بطن من حمير، قلت: وهو ظهر بن معاوية بن جشم بن عبد شمس بن وائل بن الغوث، وصحفه بعضهم بظفر: صحابي.
 وقال ابن فهد في معجمه: أبو رهم الظهري شيخ معمر، أورده أبو بكر ابن علي في الصحابة، وقال في ترجمة أبي رهم السماعي أو السمعي، ذكره ابن أبي خيثمة في الصحابة، وهو تابعي اسمه أحزاب بن أسيد، وقال في ترجمة أبي رهم الأنماري: روى عنه خالد بن معدان، قلت: أظنه الفهري، انتهى: فتأمل، وفي معجم البغوي: أنه عاش مائة وخمسين سنة، وليست له رواية. والحارث بن محمر، كمعظم، الظهري الحمصي، تابعي، كنيته أبو حبيب، عن أبي الدرداء، وعنه حوشب بن عقيل، ذكره ابن الأثير.
 وأبو مسعود المعافى بن عمران الظهري الحمصي، ويقال الموصلي روى عن مالك وإسماعيل بن أبي عياش، والأوزاعي، وعنه يزيد بن عبد الله وغيره، ذكره ابن أبي حاتم عن أبيه، وهو ضعيف، وقال الحافظ: لين. وفاته: أبو الحارث حبيب بن محمد الظهري الحمصي، لقي أبا الدرداء، أورده الحافظ في التبصير، قلت: وهو بعينه الذي قبله، إنما جعل كنيته اسمه، واسمه كنيته، فتأمل. والظهرة، بالتحريك: متاع البيت وأثاثه، وقال ثعلب: بيت حسن الظهرة والأهرة. فالظهرة: ما ظهر منه، والأهرة: ما بطن منه. وقال ابن الأعرابي: بيت حسن الأهرة والظهرة والعقار، بمعنى واحد. وظهرة المال: كثرته.

  والظهر: خلاف الباطن، ظهر الأمر يظهر ظهورا، فهو ظاهر، وظهير، وقوله تعالى:  وذروا ظاهر الإثم وباطنه  قيل: ظاهره المخالة على جهة الريبة، قال الزجاج: والذي يدل عليه الكلام والله أعلم أن المعنى اتركوا الإثم ظهرا وبطنا، أي لا تقربوا ما حرم الله جهرا وسرا. والظاهر: من أسماء الله تعالى الحسنى، قال ابن الأثير: هو الذي ظهر فوق كل شيء، وعلا عليه، وقيل: عرف بطريق الاستدلال العقلي بما ظهر لهم من آثار أفعاله وأوصافه. والظاهرة، بالهاء، من الورد: أن ترد الإبل كل يوم نصف النهار، يقال: إبل فلان ترد الظاهرة وزاد شمر: وتصدر عند العصر، يقال: شاؤهم ظواهر، والظهرة: أن ترد كل يوم ظهرا. والظاهرة: العين الجاحظة. النضر: العين الظاهرة التي ملأت نقرة العين، وهي خلاف الغائرة. والظواهر: أشراف الأرض، جمع شرف، محركة، لما أشرف منها. وفي الحديث ذكر قريش الظواهر، قال ابن الأعرابي، وهم النازلون بظهر جبال مكة، شرفها الله تعالى، وقريش البطاح: هم النازلون ببطاح مكة، قال: وهم أشرف وأكرم من قريش الظواهر، وقال الكميت.

  فحللت معتلج الـبـطـا                      ح وحل غيرك بالظواهر قال خالد بن كلثوم: معتلج البطاح: بطن مكة، وذلك أن بني هاشم، وبني أمية، وسادة قريش نزول ببطن مكة، ومن كان دونهم فهم نزول بظواهر جبالها، ويقال: أراد بالظواهر: أعلى مكة. والبعير الظهري، بالكسر، هو المعد للحاجة إن احتيج. إليه، نسب إلى الظهر على غير قياس، يقال: اتخذ معك بعيرا أو بعيرين ظهريين، أي عدة . وقد ظهر به، واستظهره، قال الأزهري: الاستظهار: الاحتياط واتخاذ الظهري من الدواب عدة للحاجة إليه احتياط، لأنه زيادة على قدر حاجة صاحبه إليه،وإنما الظهري: الرجل يكون معه حاجته من الركاب لحمولته فيحتاط لسفره، ويعد بعيرا أو بعيرين أو أكثر فرغا تكون معدة لاحتمال ما انقطع من ركابه أو ظلع أو أصابته آفة ثم يقال: استظهر ببعيرين ظهريين محتاطا بهما، ثم أقيم الاستظهار مقام الاحتياط في كل شيء.
 وقيل: سمي ذلك البعير ظهريا، لأن صاحبه وراء ظهره، ولم يركبه، ولم يحمل عليه، وتركه عدة لحاجته إن مست إليه، ومنه قوله عز وجل حكاية عن شعيب  واتخذتموه وراءكم ظهريا  . ج: ظهاري، مشددة ممنوعة من الصرف، لأن ياء النسبة ثابتة في الواحد، كذا في الصحاح. ومن المجاز: ظهر بحاجتي، كمنع، وظهرها، بالتشديد، وفي بعض النسخ بالتخفيف، وأظهرها، كافتعل: جعلها بظهر، أي وراء ظهر، واستخف بها، تهاونا بها، كأنه أزالها ولم يلتفت إليها. واتخذها ظهريا وظهرية، أي خلف ظهر، كقوله تعالى  فنبذوه وراء ظهورهم  قال الفرزدق:
  تميم بن قيس لا تكونن حاجتي                      بظهر فلا يعيا على جوابها وقال ابن سيده: واتخذ حاجته ظهريا: استهان بها، كأنه نسبها إلى الظهر، على غير قياس، كما قالوا في النسب إلى البصرة بصري. وقال ثعلب: يقال للشيء الذي لا يعنى به: قد جعلت هذا الأمر بظهر، ورميته بظهر، وقولهم: لا تجعل حاجتي بظهر، أي لا تنسها. وقال أبو عبيدة: جعلت حاجته بظهر، أي بظهري خلفي، ومنه قوله تعالى  واتخذتموه وراءكم ظهريا  هو استهانتك بحاجة الرجل. وجعلني بظهر: طرحني.

  وظهر الشيء ظهورا، بالضم: تبين، والظهور: بدو الشيئ المخفي، فهو ظهير وظاهر، قال أبو ذؤيب:
  فإن بني لحيان إما ذكرتهـم                      نثاهم إذا أخنى اللئام ظهير. ويروى طهير، بالطاء المهملة، وقد تقدم. وقد أظهرته أنا، أي بينته. ويقال: أظهرني الله على ما سرق مني، أي أطلعني عليه. ظهر على: أعانني، قاله ثعلب. ظهر به وعليه، يظهر: غلبه وقوي، وفلان ظاهر على فلان، أي غالب، وظهرت على الرجل: غلبته، وقوله تعالى  فأصبحوا ظاهرين  أي غالبين عالين، من قولك: ظهرت على فلان، أي علوته وغلبته. وهذا أمر أنت به ظاهر، أي أنت قوي عليه. وهذا أمر ظاهر بك، غالب عليك. وقيل: الظهور: الظفر بالشيئ، والاطلاع عليه. وقال ابن سيده: ظهر عليه يظهر ظهورا، وأظهره الله عليه. ظهر بفلان: أعلن به، هكذا في سائر النسخ، والذي في كتاب الأبنية لابن القطاع: وأظهرت بفلان: أعليت به، هكذا بالتحيتة بدل النون، وصحح عليها، ومثله في اللسان، فإنه قال فيه: وظهرت البيت: علوته، وأظهرت بفلان: أعليت به، ففي كلام المصنف مخالفة من وجهين، فانظر ذلك. ويقال أيضا: أظهر الله المسلمين على الكافرين، أي أعلاهم عليهم. من المجاز: هو نازل بين ظهريهم وظهرانيهم، ولا تكسر النون، وكذا بين أظهرهم، أي وسطهم وفي معظمهم. قال ابن الأثير: قد تكررت هذه اللفظة في الحديث، والمراد بها أنهم أقاموا بينهم على سبيل الاستظهار والاستناد إليهم، وزيدت فيه ألف ونون مفتوحة تأكيدا، ومعناه أن ظهرا منهم قدامه وظهرا وراءه، فهو مكنوف من جانبيه، ومن جوانبه، إذا قيل: بين أظهرهم، ثم كثر حتى استعمل في الإقامة بين القوم مطلقا. ولقيته بين الظهرين، والظهرانين، أي في اليومين، أو الثلاثة، أو في الأيام، وهو من ذلك، وكل ما كان في وسط شيء ومعظمه فهو بين ظهريه وظهرانيه. وروى الأزهري عن الفراء: فلان بين ظهرينا، وظهرانينا، وأظهرنا، بمعنى واحد، قال: ولا يجوز بين ظهرانينا، بكسر النون. ويقال: رأيته بين ظهراني الليل يعني بين العشاء إلى الفجر. وقال الفراء: أتيته مرة بين الظهرين: يوما من الأيام، قال: وقال أبو فقعس: إنما هو يوم بين عامين، ويقال للشيء إذا كان وسط شيء: هو بين ظهريه وظهرانيه. والظهر، بالضم ساعة الزوال، أي زاوال الشمس من كبد السماء، ومنه: صلاة الظهر. وقال ابن الأثير: هو اسم لنصف النهار، سمي به من ظهيرة الشمس، وهو شدة حرها. وقيل: إنما سميت لأنها أول صلاة أظهرت وصليت. الظهرة، بهاء، السلحفاة، نقله الصاغاني. والظهيرة: الهاجرة، يقال: أتيته حد الظهيرة، وحين قام قائم الظهيرة. قال ابن الأثير: هو شدة الحر نصف النهار. وقال ابن سيده: الظهيرة: حد انتصاف النهار وقال الأزهري: هما واحد، أو إنما ذلك في القيظ. ولا يقال في الشتاء: ظهيرة، صرح به ابن الأثير وابن سيده. وجمعها الظهائر، ومنه حديث عمر  أتاه رجل يشكو النقرس، فقال: كذبتك الظهائر أي عليك بالمشي في الظهائر في حر الهواجر. وأظهروا: دخلوا فيها، ويقال دخلوا في وقت الظهر، كما يقال: أصبحنا، وأمسينا. في الصباح والمساء، وفي التنزيل العزيز  وحين تظهرون  قال ابن مقبل:

  فأضحى له جلب بأكناف شـرمة                      أجش سماكي من الوبل أفصـح
  وأظهر في غلان رقد وسـيلـه                      علاجيم لا ضحل ولا متضحضح. يعني أن السحاب أتى هذا الموضع ظهرا. يقال: أظهر القوم، إذا ساروا فيها، أي في الظهيرة، أو وقت الظهر، قاله الأصمعي. كظهروا تظهيرا، يقال: أتاني مظهرا، ومظهرا، أي في الظهيرة، قال الأزهري: ومظهر بالتخفيف هو الوجه، وبه سمي الرجل مظهرا. وتظاهروا: تدابروا، كأنه ولى كل واحد منهم ظهره للآخر. تظاهروا عليه: تعاونوا، ضد. والظهير كأمير: المعين، الواحد والجميع في ذلك سواء، وإنما لم يجمع ظهير، لأن فعيلا وفعولا قد يستوي فيهما المذكر والمؤنث والجمع، كما قال عز وجل  إنا رسول رب العالمين  وقال عز وجل  والملائكة بعد ذلك ظهير  . قال ابن سبده: وهذا كما حكاه سيبويه من قولهم للجماعة: هم صديق، وهو فريق. وقال ابن عرفة في قوله عز وجل:  وكان الكافر على ربه ظهيرا، أي مظاهرا لأعداء الله تعالى. كالظهرة، بالضم، والظهرة، بالكسر، وهذه كراع، وقد تقدم، وفسره هناك بالعون، وتقدم أيضا إنشاد قول تميم في الظهرة. ويقال: هم في ظهرة واحدة أي يتظاهرون على الأعداء. يقال: جاءنا في ظهرته، بالضم وبالكسر وبالتحريك، وظاهرته، أي في عشيرته وقومه وناهضته الذين يعينونه. ظاهر عليه: أعان. واستظهره عليه: استعانه. واستظهر عليه به: استعان، ومنه حديث علي كرم الله وجهه:  يستظهر بحجج الله وبنعمته على كتابه  . ومن المجاز: قرأه من ظهر القلب، أي قرأه حفظا بلا كتاب. ويقال: حمل فلان القرآن على ظهر لسانه، كما يقال: حفظه عن ظهر قلبه. قد قرأه ظاهرا. يقال: ظهر على القرآن: استظهره، أي حفظه وقرأه ظاهرا. من المجاز: أظهرت على القرآن، وأظهرته، هكذا في سائرالنسخ عندنا بإثبات الهمز في الأثنين، والصواب في الأول ظهرت من باب منع، كما رأيته هكذا في التكملة مجودا مصححا وعزاه للفراء، أي قرأته على ظهر لساني، وهو مجاز. والظهارة، بالكسر: نقيض البطانة، فظهارة الثوب: ما علا منه وظهر، ولم يل الجسد، وبطانته: ما ولى منه الجسد وكان داخلا، وكذلك ظهارة البساط، وبطانته مما يلي الأرض. ويقال: ظهرت الثوب، إذا جعلت له ظهارة، وبطنته. إذا جعلت له بطانة، وجمعهما: ظهائر وبطائن. وظاهر بينهما، أي بين نعلين، وثوبين: لبس أحدهما عن الآخر، وذلك إذا طارق بينهما وطابق، وكذلك ظاهر بين درعين. وقيل: ظاهر الدرع: لأم بعضها على بعض، وفي الحديث  أنه ظاهر بين درعين يوم أحد  ، أي جمع ولبس إحداهما فوق الأخرى، وكأنه من التظاهر والتعاون والتساعد، قاله ابن الأثير، ومنه قول ورقاء بن زهير:
  فشلت يميني يوم أضرب خالدا                      ويمنعه مني الحديد المظاهر

  وعني بالحديد هنا الدرع. من المجاز: الظهار من النساء، ككتاب هو قوله، أي الرجل، لامرأته: أنت علي كظهر أمي، أو كظهر ذات رحم، وكانت العرب تطلق نساءها بهذه الكلمة، وكان في الجاهلية طلاقا، فلما جاء الإسلام نهوا عنها، وأوجب الكفارة على من ظاهر من امرأته، وهو الظهار، وأصله مأخوذ من الظهر، وإنما خصوا الظهر دون البطن والفخذ والفرج، وهذه أولى بالتحريم، لأن الظهر موضع الركوب، والمرأة مركوبة إذا غشيت، فكأنه إذا قال: أنت علي كظهر أمي، أراد: ركوبك للنكاح على حرام، كركوب أمي للنكاح، فأقام الظهر مقام الركوب، لأنه مركوب، وأقام الركوب مقام النكاح، لأن الناكح راكب، وهذا من لطيف الاستعارات للكناية. قال ابن الأثير: قيل: أرادوا أنت علي كبطن أمي، أي كجماعها، فكنوا بالظهر عن البطن للمجاورة، وقال: وقيل: إن إتيان المرأة وظهرها إلى السماء كان حراما عندهم، وكان أهل المدينة يقولون: إذا أتيت المرأة ووجهها إلى الأرض جاء الولد أحول، فلقصد الرجل المطلق منهم إلى التغليظ في تحريم امرأته عليه شبهها بالظهر، ثم لم يقنع بذلك حتى جعلها كظهر أمه. وقد ظاهر منها مظاهرة وظهارا، وتظهر، وظهر تظهيرا، وتظاهر، كله بمعنى، وقوله عز وجل  والذين يظاهرون من نسائهم  ، قرئيظاهرون، وقريء يظهرون، والأصل يتظهرون، والمعنى واحد. قال ابن الأثير: وإنما عدي الظهار بمن لأنهم كانوا إذا ظاهر المرأة تجنبوها، كما يتجنبون المطلقة ويحترزون منها، فكان قوله ظاهر من امرأته أي بعد واحترز منها، كما قيل: آلي من امرأته، لما ضمن معنى التباعد بمن. والمظهر: المصعد، كلاهما مثال مضقعد، كذا ضبطه الصاغاني، ويوجد هنا في بعض النسخ بضم الميم فيهما، وهو خطأ، قال النابغة الجعدي وأنشده رسول الله صل الله عليه وسلم:
  بلغننا السماء مجدنا وسنـأونـا                      وإنا لنرجو فوق ذلك مظهرا.

  فغضب، وقال: إلى أين المظهر يا أبا ليلى? فقال: إلى الجنة يا رسول الله، قال: أجل إن شاء الله تعالى. والظهار، كسحاب: ظاهر الحرة وما أشرف منها. الظهار، بالضم: الجماعة، هكذا نقله الصاغاني، ولم يبينه، وتبعه المصنف من غير تنبيه عليه مع أنه مذكور في أول المادة. وتحقيقه أن الظهار، بالضم قيل مفرد، وهو قول الليث، ويقال: جماعة، واحدها ظهر، ويجمع على الظهران، وهو أفضل ما يراش به السهم، فتأمل. والظهارية، من أخذ الصراع، والأخذ، بضم ففتح، جمع أخذة، نقله الصاغاني. أو هي الشغزبية، يقال: أخذه الظهارية والشغزبية بمعنى. أو أن تصرعه على الظهر، وهذا الذي فسر به الصاغاني قوله: من أخذ الصراع، فهو قول واحد، والمصنف أتى بأو الدالة على التنويع والخلاف تكثيرا للمادة من غير فائدة، كما هو ظاهر. وقال ابن شميل: الظهارية: أن تعتقله الشغزبية فتصرعه. من المجاز: الظهارية: نوع من النكاح، تشبيها بالشغزبية، وقد ذكره الصاغاني. وأوثقه الظهارية، أي كتفه، قاله ابن بزرج، وهو إذا شده إلى خلف، وهو من الظهر. وظهران كسحبان: ة بالبحرين وثوب ظهراني: منسوب إليها. ظهران: جبل لأسد في أطراف القنان، و ظهران: واد قرب مكة، بينها وبين عسفان، يضاف إليه مر، بفتح الميم، فيقال: مر الظهران، فمر: اسم القرية، وظهران: الوادي، وبمر عيون كثيرة ونخيل لأسلم وهذيل وغاضرة، ويعرف الآن بوادي فاطمة، وهي إحدى مناهل الحاج، قال كثير:
  ولقد حلفت لها يمينـا صـادقـا                      بالله عند محارم الـرحـمـن
  بالراقصات على الكلال عشـية                      تغشى منابت عرمض الظهران العرمض هنا صغار الأراك، حكاه ابن سيده عن أبي حنيفة. وروى ابن سيرين أن أبا موسىالأشعري كساثوبين في كفارة اليمين ظهرانيا ومعقدا، قال ابن شميل: هو منسوب إلى مر الظهران، وقيل: إلى القرية التي بالبحرين، وبهما، فسر. مظهر، كمعظم: جد عبد الملك بن قريب بن عبد الملك بن علي بن أصمع بن مظهر الأصمعي، صاحب الأخبار، والنوادر، وقد تقدم عام ولادته ووفاته في المقدمة، وضبطه الحافظ وغيره كمحسن. قال ابن الأعرابي: يقال: سال واديهم ظهرا، بالفتح، أي من مطر أرضهم و، سال درءا، بالضم أي من مطر غيرهم، هكذا في النسخ، ونص ابن الأعرابي: من غير مطر أرضهم. وقال مرة: سال الوادي ظهرا، كقولك ظهرا. وقال غيره: سال الوادي ظهرا، إذا سال بمطرة نفسه، فإن سال بمطر غيره قيل: سال درءا. قال الأزهري: وأحسب الظهر بالضم أجود لأنه أنشد:
  ولو درى أن ما جاهرتني ظهرا                      ما عدت ما لألأت أذنابها الفور.

  يقال: أصبت منه مطر ظهر، بالإضافة، أي خيرا كثيرا، نقله الصاغاني. يلص عادي ظهر، بالإضافة، أي عدا في ظهر فسرقه. وقال الزمخشري: عدا في ظهره: سرق ما وراءه. وبعير مظهر، كمحسن: هجمته الظهيرة، نقله الصاغاني. من المجاز: هو يأكل على ظهر يدي، أي أنفق عليه، والفقراء يأكلون على ظهر أيدي الناس. وكزبير: ظهير بن رافع بن عدي الأنصاري الأوسي الصحابي عقبي أحدي، روى عنه رافع ابن خديج وجماعة، منهم من الصحابة: ظهير بن سنان الأسدي حجازي، له ذكر في حديث غريب. وأبو ظهير: عبد الله بن فارس العمري، شيخ أبي عبد الرحمن السلمي، هكذا ضبطه السلفي. وكأمير، الإمام مجد الدين أبو عبد الله محمد بن أحمد بن عمر ابن شاكر، عرف بابن الظهير، الإربلي الحنفي الأديب، ولد بإربل سنة 632 سمع بدمشق العلم السخاوي، وكريمة، وابن اللتي، وعنه الدمياطي، والمزي، وله من بديع الاستطراد قوله:
  أجاز ما قد سألـوا                      بشرط أهل السند
  محمد بن أحـمـد                      بن عمر بن أحمد. وله ديوان شعر، وتوفي في سنة 677. ومحمد بن إسماعيل بن الظهير الحموي، واشتغل بحماة، وحدث. محدثان. ومما يستدرك عليه: قلب الأمر ظهرا لبطن: أنعم تدبيره، وكذلك يقول المدبر للأمر. وقلب فلان أمره ظهرا لبطن، وظهره لبطنه، وظهره للبطن، وهو مجاز قال الفرزدق:
  كيف تراني قالبا مجني
  أقلب أمري ظهره للبطن. وإنما اختار الفرزدق هنا للبطن على قوله: لبطن، لأن قوله: ظهره معرفة، فأراد أن يعطف عليه معرفة مثله وإن اختلف وجه التعريف. وبعير ظهير: لا ينتفع بظهره من الدبر. وقيل: هو الفاسد الظهر من دبر أو غيره، رواه ثعلب. وبعير ظهير: قوي، قاله الليث، وذكره المصنف، فهما ضد. ويقال: أكل الرجل أكلة ظهر منها ظهرة، أي سمن منها. وفي الحديث  خير الصدقة ما كان عن ظهر غني  ، أي كان عفوا قد فضل عن غني، وقال أيوب: عن فضل عيال. قال الفراء: العرب تقول: هذا ظهر السماء، وهذا بطن السماء، لظاهرها الذي تراه. قال الأزهري: وهذا جاء في الشيء ذي الوجهين الذي ظهره كبطنه، كالحائط القائم، لما وليك يقال بطنه، ولما ولي غيرك يقال ظهره، وهو مجاز. وظهرت البيت: علوته، وبه فسر قوله تعالى  فما اسطاعوا أن يظهروه  . أي ما قدروا أن يعلو عليه، لارتفاعه. وقوله تعالى  ومعارج عليها يظهرون  أي يعلون. وحاجته عندك ظاهرة، أي مطرحة وراء الظهر. وجعلني بظهر، أي طرحني، وهو مجاز، وقوله جل وعز  أو الطفل الذين لم يظهروا على عورات النساء  أي لم يبلغوا أن يطيقوا إتيان النساء، وهو مجاز، ومن ذلك قول الشاعر:
  خلفتنا بين قوم يظهرون بنـا                      أموالهم عازب عنا ومشغول.

  وقوله جل وعز  ولايبدين زينتهن إلا ما ظهر منها  ، روى الأزهري عن ابن عباس قال: الكف والخاتم والوجه، وقالت عائشة: الزينة الظاهرة: القلب والفتخة، وقال ابن مسعود: الثياب، وهو أصح الأقوال، كما أار إليه الصاغاني، وقال: إن فيه سبعة أقوال. وظهرت الطير من بلد كذا إلى بلد كذا، إذا انحدرت منه إليه، وخص أبو حنيفة به النسر. وفي كتاب عمر رضي الله عنه إلى أبي عبيدة:  فاظهر بمن معك من المسلمين إليها  . أي اخرج بهم إلى ظاهرها، وابرز بهم، وفي حديث عائشة  كان يصلي العصر في حجرتي قبل أن تظهر  . تعني الشمس، أي تعلو وتظهر  . تعني الشمس، أي تعلو وتظهر، أو ترتفع.
 وقال الأصمعي: يقال: هاجت ظهور الأرض، وذلك ما ارتفع منها، ومعنى هاجت: يبس بقلها، ويقال: هاجت ظواهر الأرض. وقال ابن شميل: ظاهر الجبل: أعلاه، وظاهرة كل شيء: أعلاه، استوى أو لم يستو ظاهره. وفي الأساس: الظاهرة: الأرض المشرفة. انتهى.
 وإذا علوت ظهر الجبل فأنت فوق ظاهرته. والظهران بالضم: جناحا الجرادة الأعليان الغليظان، عن أبي حنيفة. وظاهر به: استظهر. وظاهر فلانا: عاونه ونصره. وقال الأصمعي: هو ابن عمه دنيا، فإذا تباعد فهو ابن عمه ظهرا، بالفتح، وهو مجاز. وفلان من ولد الظهر، أي ليس منا، وقيل: معناه أنه لا يلتفت إليهم قال أرطاة بن سهية:
  فمن مبلغ أبناء مرة أنناوجدنا بني البرصاء من ولد الظهر. ونسبه الجوهري إلى الأخطل، وأنكره الصاغاني، أي من الذين يظهرن بهم ولا يلتفتون إلى أرحامهم. وفلان لا يظهر عليه أحد، أي لا يسلم، وهو مجاز. وأظهرنا الله على الأمر: أطلع. وقتله ظهرا، أي غيلة، عن ابن الأعرابي. وقوله تعالى  إن يظهروا عليكم  أي يطلعوا ويعثروا. وهذا أمر ظاهر عنك عاره، أي زائل، وهو مجاز، وقيل: ظاهر عنك، أي ليس بلازم لك عيبه، قال أبو ذؤيب:
  أبي القلب إلا أم عمرو فأصبحت                      تحرق ناري بالشكاة ونارهـا.
  وعيرها الواشون أني أحبـهـا                      وتلك شكاة ظاهر عنك عارها. ومعنى  تحرق ناري بالشكاة  أي قد شاع خبري وخبرها وانتشر بالشكاة والذكر القبيح. ويقال: ظهر عني هذا العيب، إذا لم يعلق بي ونبا عني، وفي النهاية: إذا ارتفع عنك، ولم ينلك منه شيء، وفي الأساس: لم يعلق بك. وقال لابن الزبير: يا ابن ذات النطاقين، تعييرا له بها، فقال متمثلا:
  وتلك شكاة ظاهر عنك عارها. أراد أن نطاقها لا يغض منها ولا منه فيعير به، ولكنه يرفعه فيزيده نبلا. والاستظهار: الاحتياط والاستيثاق وهو مجاز، ومنه قول الفقهاء: إذا استحيضت المرأة واستمر بها الدم فإنها تقعد أيامها للحيض ولا تصلي، ثم تغتسل وتصلي، وهو مأخوذ من البعير الظهري، ومنه الحديث  أنه أمر خراص النخل أن يستظهروا  أي يحتاطوا لأربابها، ويدعوا لهم قدر ما ينوبهم وينزل بهم من الأضياف وأبناء السبيل. وظاهرة الغب: وهي للغنم لا تكاد نكون للإبل، وظاهرة الغب: أقصر من الغب قليلا. والمظهر، كمحسن اسم. وفي المحكم مظهر بن رباح: أحد فرسان العرب وشعرائهم. والظواهر: موضع، قال كثير عزة:

  عفا رابغ من أهله فالظواهـر                      فأكناف تبنى قد عفت فالأصافر وظهور، كصبور: موضع بأرض مهرة. وشرب الفرس ظاهرة، أي كل يوم نصف النهار. وظهر فلان نجدا تظهيرا: علا ظهرها. الثلاثة نقلها الصاغاني. وظاهر: لقب عبد الصمد بن أحمد النيسابوري المحدث، سمع ابن المذهب. والمسمون بظاهر من المحدثين كثيرون، أوردهم الحافظ في التبصير. وأبو الحسن علي بن الأعز بن علي البغدادي المعروف بابن الظهري بالفتح، من شيوخ الحافظ الدمياطي. والظاهرية: من الفقهاء منسوبون إلى القول بالظاهر، منهم داوود بن علي ابن خلف الأصبهاني رئيسهم، روى عن إسحاق بن راهويه، وأبي ثور، ملت سنة 270 ببغداد. والحافظ جمال الدين الظاهري، وآل بيته، منسوبون إلى الظاهر صاحب حلب. والشيخ شهاب الدين الظاهري الفقيه الشافعي، منسوب إلى الظاهر بيبرس. والظاهرة: قرية باليمن، منها الشيخ الإمام العالم صديق بن محمد المزجاجي الظاهري المتوفي بزبيد سنة 912. وبنو ظهيرة، كسفينة: قبيلة بمكة، منهم حفاظ وعلماء ومحدثون، وقد تكفل لبيان أحوالهم كتاب البدور المنيرة في السادة بني ظهيرة. والظهراني بالكسر: أبو القاسم علي بن أيوب الدمشقي، روى عن مكحول البيرتي، هكذا ذكروه، ولم يبينوا. قلت: الصواب أنه بالفتح إلى مر الظهران، لكونه نزله، وسمع به الحديث، والله أعلم. ومظهر بن رافع، كمحسن، صحابي، بدري أخو ظهير الذي تقدم ذكره. ومعقل بن سنان بن مظهر الأشجعي صحابي مشهور. ومظهر بن جهم بن كلدة، عن أبيه، وعنه حفيده أبو الليث مظهر. والحارث بن مسعود بن عبدة بن مظهر بن قيس الأنصاري، له صحبة، قتل يوم الجسر. وحبيب بن مظهر بن رئاب الأسدي، قتل مع الحسين بن علي، رضي الله عنهما. ومظاهر بن أسلم، عن المقبري. وسنان بن مظاهر: شيخ لأبي كريب. وعبد الله بن مظاهر: حافظ مشهور، توفي سنة 304. والظهرين: قرية باليمن، منها الإمام الحافظ إبراهيم بن مسعود، سمع الحديث على الإمام المحدث عبد الرحمن بن حسين النزيلي بهجرة القيري من أعمال كوكبان، وانتهت إليه الرحلة في زمانه في الحفظ.

### Türkçe

**الظهر** her şeyden: **البطن**’ın zıddı. Ve **الظهر** insandan: arka tarafın yanından, **الكاهل**’den **العجز**’in en aşağısına, onun sonunda; yalnızca müzekkerdir, bunu **اللحياني** açıkça belirtmiştir; ve o, zarf(lar)ın yerine konulmuş isimlerdendir; çoğulu **أظهر** ve **ظهور** ve **ظهران**’dır; ikisi de zamme ile. Mecazdan: **الظهر**: yolculukta ağırlıkları sırtlarında taşıyan bineklerdir. Ve denilir: **هم مظهرون**, yani üzerinde taşıyacakları bir **ظهر**’ları vardır; nitekim denilir: **منجبون**, **نجائب** sahipleri olduklarında. Ve **عرفجة** hadîsinde: “kılıcı **الظهر**’dan aldı, onunla (onu) fırlattı”; bununla kastedilen, üzerine yük yüklenen ve binilen develerdir; denilir: falanda **ظهر** vardır, yani develer; ve ondan hadîs: “Bize **ظهرنا**’yı, yani bindiğimiz develerimizi boğazlamamız için izin verir misin?”; ve zamme ile **ظهران** üzerine cem‘ olunur; ve ondan hadîs: “derken adamlar, şehrin yüksek yerinde **ظهرانهم** hakkında ondan izin istiyorlardı.”

Ve **الظهر**: eski tencere; denilir: **قدر ظهر** ve **قدور ظهور**, yani eski; sanki eskiliğinden dolayı sırtın arkasına atılır; **حميد بن ثور** dedi:

  فتغيرت إلا دعـائمـهـا                      ومعرسا من جوفه ظهر

Ve **الظهر**: bir ‘ayn (harfi), **الصاغاني** onu zikretti. Ve **الظهر**: çok mal; denilir: onun **ظهر**’ı vardır, yani deve ve koyundan mal. Ve **الظهر**: bir şeyle övünme. Ve **ظهرت به**: onunla övündüm; **زياد الأعجم** dedi:

  واظهر ببزته وعـقـد لـوائه                      واهتف بدعوة مصلتين شرامح

yani onunla başkasına karşı övün; **الصاغاني** dedi: şiiri **الأصمعي** **الصلتان** için rivayet etti. Ve **الظهر**: tüyün kısa yanı; zamme ile **الظهار** gibi; çoğulu: zamme ile **ظهران**; ve **البطنان** uzun yandır; denilir: okunu **ظهران** ile tüyle, onu **بطنان** ile tüyleme; ikisinin teki **ظهر** ve **بطن**’dır; ve (bu) **عبد** ve **عبدان** misali gibidir. **ابن سيده** dedi: **الظهران**: kanattan güneş ve yağmura bitişik olan tüydür. Ve denildi: okun tüyünden **الظهار** ve **الظهران**: tüyün **عسيب**’inin sırtından yapılan şeydir; o, daha kısa yarıktır; ve o, tüyün en iyisidir; tekili **ظهر**’dır; **ظهران** ise kıyasa göredir; **ظهار** ise nadirdir; dedi: ve onun benzeri **عرق** ve **عراق**’tır; ve onunla vasfedilir de denilir: **ريش ظهار** ve **ظهران**.

Ve **الليث** dedi: tüyden **الظهار**: kuş tüyünden görünen şeydir; o, kanattadır; dedi: ve denilir: **الظهار** bir cemaat (topluluk)tur, tekili **ظهر**’dır; ve **الظهران** üzerine cem‘ olunur; o, okun tüyleneceği şeylerin en faziletlisidir; **البطنان** ile tüylendiğinde ise o bir ayıptır. Mecazdan: **الظهر**: kara yolu; **ابن سيده** dedi: **طريق الظهر**: kara yoludur; bu, onda karada bir geçit ve denizde bir geçit bulunduğu zamandır. Ve **الظهر**: yerden kalınlaşıp yükselen şey; ve **البطن**: ondan yumuşayan, kolaylaşan, incelen ve alçalan şey. Ve onun (Allah Teâlâ’nın) salât ve selâmı üzerine olsun sözü: “Kur’ân’dan hiçbir âyet inmedi ki onun bir **ظهر**’ı ve bir **بطن**’ı olmasın; ve her harf için bir **حد** vardır; ve her **حد** için bir **مطلع** vardır.” **أبو عبيد** dedi: bazısı dedi ki: **الظهر**: Kur’ân’ın lafzıdır; **البطن**: onun te’vilidir. Ve denildi: **الظهر**: hadîs ve haberdir; **البطن**: onda bulunan öğüt, sakındırma ve uyarıdır; ve **المطلع**: **الحد**’din gelişi ve yükselişidir. Ve onun sözü “onun bir **ظهر**’ı ve bir **بطن**’ı vardır”ın tefsirinde denildi: **ظهرها**: lafzıdır; **بطنها**: manasıdır. Ve denildi: **الظهر** ile, te’vili ortaya çıkan ve manası bilinen şeyi; **البطن** ile, onun tefsirini kastetti. Ve denildi: kıssaları zahirde haberlerdir; bâtında ibret, uyarı ve sakındırmadır. Ve denildi: **الظهر** ile tilâveti; **البطن** ile tefakkuh etmeyi ve öğrenmeyi kastetti. Ve **الظهر**: senden gizli kalan şey; denilir: **عن ظهر غيب** olarak bununla konuştum; bu mecazdır; **لبيد** dedi:

  وتكلمت رز الأنيس فراعـهـا                      عن ظهر غيب والأنيس سقامها

Ve **الظهر**: vurma ve fiil ile sırtın isabet alması; **ظهره يظهره ظهرا**: sırtını dövdü; o da **مظهور**’dur. Ve harekeli **الظهر**: sırttan şikâyettir; denilir: adam **ظهر** ( **كفرح** gibi), o da **ظهير**’dir: sırtından şikâyet etti; aynı şekilde **مظهور**: onda **ظهار** vardır; o, sırt ağrısıdır; bunu **الأزهري** söyledi. Ve o, yani **الظهير** de: sırtı kuvvetli, sağlam olan; bunu **الليث** söyledi; **المظهر** gibi, **كمعظم**; nitekim denilir: **رجل مصدر**: göğsü şiddetli; ve **مصدور**: göğsünden şikâyet eder. Ve denildi: o, sırtı veya başkası belirlenmeksizin katı, şiddetli olandır. **بعير ظهير** ve **ناقة ظهيرة**. Ve **ظهَر ظهارة** (fetha ile) olmuştur. Ve denilir: ona **عن ظهر يد** verdi; bu, hadîsten alınmıştır: “Ben, **طلحة**’dan **عن ظهر يد** olarak bol verene kimseyi görmedim.” Denildi: **عن ظهر يد**, yani karşılık olmaksızın başlangıç olarak. Ve falan, falanın **عن ظهر يد**’inden yer; o, ona harcıyorsa. Ve fakirler, insanların ellerinin **عن ظهر أيدي**’sinden yerler; bu mecazdır.

Ve **رجل خفيف الظهر**: az çoluk-çocuklu. Ve onun ağırı: çok olanı; ikisi de mesel üzerinedir. Ve o, **على ظهر**’dır; yani yolculuğa azmetmiş, yerleşik değil; sanki bunun için bir **ظهر**’a binmiştir; bu mecazdır; ölüleri vasfederek dedi:

  ولو يستطـيعـون الـرواح تـروحـوا                      معي أو غدوا في المصبحين على ظهر

Ve **أقران الظهر**: seni sevenlerdir; sahihlenmiş asıllarda böyle (geçer); ve bu hatadır; doğrusu: sana gelirler; arkandan; yahut savaşta sırtının arkasından; **الظهر**’dan alınmıştır; **أبو خراش** dedi:

  لكان جميل أسوأ الناس تلة                      ولكن أقران الظهور مقاتل

Ve **الأصمعي** dedi: falan **قرن الظهر**’dır; o, arkasından ona gelen ve bilmediği kimsedir; bunu **ابن الأعرابي** söyledi ve şu beyti okudu:

  فلو كان قرنى واحدا لكفيته                      ولكن أقران الظهور مقاتل

Ve **ثعلب** **ابن الأعرابي**’den rivayet etti ki ona şu beyti okuttu:

  فلو أنهم كانوا لقونا بمثلـنـا                      ولكن أقران الظهور مغالب

Dedi: **أقران الظهور**: iki kişi gelip sen bir kişi olduğunda ona karşı birbirlerine arka çıkmalarıdır; seni yenerler. Ve kesre ile **الظهرة**: yardım; ve adamın **ظهر**’ı ve yardımcıları; zamme ile **الظهرة** gibi; **كراع**’dan kesre ile (de); fetha ile **الظهر** gibi; denilir: falan, falana karşı benim **ظهرتي**’mdir; ve ben, buna karşı senin **ظهرتك**’ım; yani yardımcın; **تميم** dedi:

  ألهفي على عز عزيز وظهرة                      وظل شباب كنت فيه فأدبـرا

Ve zamme ile **أبو رهم**: **ابن أسيد**’in hizipleri; kesre ile **الظهري**’nin emîri gibi; **ابن السمعاني** onu böyle ضبط etti; **ابن ماكولا** ise fetha ile ضبط etti; ve hâfız **التبصير**’de onu tercih etti ve dedi: o doğrudur; **ظهر**’a nisbet; o, **حمير**’den bir batındır. Dedim: o, **ظهر بن معاوية بن جشم بن عبد شمس بن وائل بن الغوث**’tur; ve bazısı onu **ظفر** diye tashif etti: sahâbî.

Ve **ابن فهد** mu‘ceminde dedi: **أبو رهم الظهري** yaşlı bir şeyhtir; onu **أبو بكر ابن علي** sahâbîler içinde zikretti; ve **أبو رهم السماعي أو السمعي** tercümesinde dedi: onu **ابن أبي خيثمة** sahâbîler içinde zikretti; o, tâbiîdir; adı **أحزاب بن أسيد**’dir. Ve **أبو رهم الأنماري** tercümesinde dedi: ondan **خالد بن معدان** rivayet etti. Dedim: zannederim o **الفهري**’dir; bitti: öyleyse düşün. Ve **معجم البغوي**’de: onun yüz elli yıl yaşadığı; ve onun rivayeti olmadığı (geçer). Ve **الحارث بن محمر** ( **كمعظم** gibi), **الظهري الحمصي**: tâbiî; künyesi **أبو حبيب**; **أبو الدرداء**’dan; ondan da **حوشب بن عقيل**; onu **ابن الأثير** zikretti.

Ve **أبو مسعود المعافى بن عمران الظهري الحمصي**; ve **الموصلي** de denilir; **مالك**’ten ve **إسماعيل بن أبي عياش**’tan ve **الأوزاعي**’den rivayet etti; ondan da **يزيد بن عبد الله** ve başkaları; onu **ابن أبي حاتم** babasından (naklen) zikretti; o zayıftır; ve hâfız dedi: yumuşak (zayıf). Vefatı: **أبو الحارث حبيب بن محمد الظهري الحمصي**; **أبو الدرداء** ile görüştü; onu hâfız **التبصير**’de zikretti. Dedim: o, aynen ondan öncekidir; sadece künyesini ismi, ismini künyesi yaptı; öyleyse düşün. Ve harekeli **الظهرة**: ev eşyası ve döşemesi. Ve **ثعلب** dedi: **بيت حسن الظهرة والأهرة**. Şu halde **الظهرة**: ondan görünen şeydir; **الأهرة**: ondan içte olan şeydir. Ve **ابن الأعرابي** dedi: **بيت حسن الأهرة والظهرة والعقار**; bir tek mana ile. Ve **ظهرة المال**: onun çokluğudur.

**والظهر**: **الباطن**’in zıddı; **ظهر الأمر يظهر ظهورا**: o (iş) ortaya çıktı; o hâlde o **ظاهر** ve **ظهير**’dir. Ve O’nun (yüce) sözü: **وذروا ظاهر الإثم وباطنه**; denildi ki: onun **ظاهره**’i, şüphe ciheti üzere (olan) muhalefettir. **الزجاج** dedi: kelâmın delâlet ettiği—Allah daha iyi bilir—şudur ki mânâ: günahı zahir ve batın olarak bırakın; yani Allah’ın haram kıldığını açıkça ve gizlice yaklaşmayın. Ve **الظاهر**: Allah Teâlâ’nın güzel isimlerindendir. **ابن الأثير** dedi: O, her şeyin üstünde zuhur eden ve onun üzerine yücelendir. Ve denildi ki: kendilerine fiillerinin eserlerinden ve sıfatlarından görünen şey ile aklî istidlâl yoluyla bilindi. Ve **الظاهرة**—**الهاء** ile—**الورد**’den: develerin her gün gün ortasının yarısında suya varmasıdır; denilir: filânın develeri **الظاهرة**’ye varır. Ve **شمر** ziyade etti: ve ikindi vaktinde döner; denilir: onların koyunları **ظواهر**’dir. Ve **الظهرة**: her gün öğle vakti suya varmandır. Ve **الظاهرة**: dışarı fırlamış göz. **النضر**: göz çukurunu doldurmuş, göz çukurunun oyuntusunu dolduran görünen göz; o, çökük olanın zıddıdır. Ve **الظواهر**: yerin yüksekleri; **شرف**’in cem‘i, harekeli (şekliyle); ondan yüksek olan şey için. Ve hadiste **قريش الظواهر** zikredildi. **ابن الأعرابي** dedi: onlar Mekke dağlarının sırtında inenlerdir—Allah Teâlâ onu şereflendirdi. Ve **قريش البطاح**: onlar Mekke’nin düzlüklerinde inenlerdir. Dedi: ve onlar **قريش الظواهر**’den daha şerefli ve daha kerîmdir. Ve **الكميت** dedi:

  فحللت معتلج الـبـطـا                      ح وحل غيرك بالظواهر

**خالد بن كلثوم** dedi: **معتلج البطاح**: Mekke’nin içidir; bu, Benî Hâşim’in, Benî Ümeyye’nin ve Kureyş’in efendilerinin Mekke’nin içinde konaklaması sebebiyledir; onlardan aşağıda olan kimse ise onun dağlarının **ظواهر**’inde konaklar. Ve denilir: **الظواهر** ile murad: Mekke’nin en üstüdür. Ve **البعير الظهري**—kesre ile—ihtiyaç olursa ihtiyaç için hazırlanmış olandır; kıyasa aykırı olarak **الظهر**’e nisbet edilmiştir. Denilir: yanında bir deve yahut iki **ظهريين** deve edin; yani (bir) hazırlık. Ve onunla **ظهر به**; ve onu **استظهره**. **الأزهري** dedi: **الاستظهار**: ihtiyat ve bineklerden ihtiyaç için **الظهري** edinmeyi hazırlık olarak almak, ihtiyaç için ona ihtiyatla; çünkü o, sahibinin ona olan ihtiyacı miktarının üstünde bir ziyadedir. Ve ancak **الظهري**: adamın yanında yükü için bineklerden ihtiyacı bulunur da yolculuğu için ihtiyat eder; ve bineklerinden kopan yahut topallayan yahut ona bir âfet isabet eden şeyi yüklenmek için hazırlanmış boş bir deve yahut iki deve yahut daha fazlasını hazırlar; sonra denilir: iki **ظهريين** deve ile ihtiyat ederek **استظهر** etti; sonra **الاستظهار** her şeyde ihtiyat makamına ikame edildi.

Ve denildi ki: o deveye **ظهريا** adı verildi; çünkü sahibi onun arkasında, sırtının gerisindedir; ona binmedi ve onun üzerine yük yüklemedi; ve onu, ihtiyaç duyarsa ihtiyacı için hazırlık olarak bıraktı. Ve ondan, Şuayb’dan hikâye olarak Aziz ve Celîl’in sözü: **واتخذتموه وراءكم ظهريا**. Cem‘i: **ظهاري**; şeddeli, gayr-i munsarif; çünkü nisbet **ياء**’sı müfredde sabittir; **الصحاح**’ta böyle. Ve mecazdan: **ظهر بحاجتي**—**كمنع**—ve **ظهرها**—teşdîd ile; bazı nüshalarda tahfîf ile—ve **أظهرها**—**كافتعل**: onu **ظهر** ile yaptı; yani sırtın gerisine; ve onu hafife aldı, onu küçümseyerek; sanki onu giderdi ve ona iltifat etmedi. Ve onu **ظهريا** ve **ظهرية** edindi; yani sırtın arkasında; O’nun (yüce) sözü gibi: **فنبذوه وراء ظهورهم**. **الفرزدق** dedi:
  تميم بن قيس لا تكونن حاجتي                      بظهر فلا يعيا على جوابها

**ابن سيده** dedi: ve ihtiyacını **ظهريا** edindi: onu hafife aldı; sanki onu **الظهر**’e nisbet etti; kıyasa aykırı olarak; nitekim Basra’ya nisbet hakkında **بصري** dediler. **ثعلب** dedi: kendisiyle ilgilenilmeyen şeye denilir: bu işi **بظهر** yaptım ve onu **بظهر** attım. Ve onların sözü: ihtiyacımı **بظهر** yapma; yani onu unutma. **أبو عبيدة** dedi: onun ihtiyacını **بظهر** yaptım; yani sırtımda, arkamda. Ve ondan O’nun (yüce) sözü: **واتخذتموه وراءكم ظهريا**; o, adamın ihtiyacını hafife almandır. Ve beni **بظهر** yaptı: beni attı.

Ve **ظهر الشيء ظهورا**—damme ile—: açığa çıktı. Ve **الظهور**: gizli şeyin belirmesidir; o hâlde o **ظهير** ve **ظاهر**’dir. **أبو ذؤيب** dedi:
  فإن بني لحيان إما ذكرتهـم                      نثاهم إذا أخنى اللئام ظهير

Ve **طهير** diye rivayet olunur—ihmâl edilmiş **الطاء** ile—ve daha önce geçti. Ve ben onu **أظهرته**; yani onu açıkladım. Ve denilir: Allah beni benden çalınan şeye karşı **أظهرني** etti; yani beni ona muttali kıldı. **ظهر على**: bana yardım etti; bunu **ثعلب** söyledi. **ظهر به وعليه، يظهر**: ona galip geldi ve kuvvetlendi. Ve filân filâna karşı **ظاهر**’dir; yani galiptir. Ve adama karşı **ظهرت**: ona galip geldim. Ve O’nun (yüce) sözü: **فأصبحوا ظاهرين**; yani galipler, üstünler; senin “filâna karşı **ظهرت**” sözünden; yani onun üzerine yükseldim ve ona galip geldim. Ve bu iş, senin onunla **ظاهر** olduğun (iş)tir; yani sen ona karşı kuvvetlüsün. Ve bu iş, seninle **ظاهر**’dir; sana galiptir. Ve denildi ki: **الظهور**: şeye zafer bulmak ve ona muttali olmaktır. **ابن سيده** dedi: ona karşı **ظهر عليه يظهر ظهورا**; ve Allah onu ona karşı **أظهره** etti. **ظهر بفلان**: onunla ilan etti; bütün nüshalarda böyle. Ve **ابن القطاع**’ın **كتاب الأبنية**’sinde olan: **وأظهرت بفلان**: onunla yükseldim; **النون** yerine **التحيتة** ile böyle; ve bunun üzerine tashih etti. Ve bunun benzeri **اللسان**’dadır; çünkü onda dedi ki: ve **ظهرت البيت**: onun üzerine yükseldim; ve **أظهرت بفلان**: onunla yükseldim. O hâlde musannifin sözünde iki yönden muhalefet vardır; buna bak. Ve ayrıca denilir: Allah Müslümanları kâfirler üzerine **أظهر** etti; yani onları onların üzerine yükseltti. Mecazdan: o, onların **ظهريهم** ve **ظهرانيهم** arasında inendir; ve **النون** kırılmaz; ve yine **بين أظهرهم**; yani onların ortasında ve çoğunluğunda. **ابن الأثير** dedi: bu lafız hadiste tekrar etmiştir; onunla murad: onların arasında, onlardan **الاستظهار** ve onlara dayanma yolu üzere ikamet etmeleridir. Ve onda, te’kîd için bir **ألف** ve fethalı bir **نون** ziyade edildi. Ve mânâsı: onlardan bir sırt onun önünde ve bir sırt onun arkasındadır; o hâlde o, iki yanından ve yanlarından kuşatılmıştır; “**بين أظهرهم**” denildiğinde. Sonra çoğaldı da kavim arasında ikamette mutlak olarak kullanıldı. Ve ona **بين الظهرين** ve **الظهرانين** arasında rastladım; yani iki günde, yahut üçte, yahut günlerde; ve o, bundandır. Ve her ne ki bir şeyin ortasında ve çoğunluğunda olursa o, onun **ظهريه** ve **ظهرانيه** arasındadır. Ve **الأزهري** **الفراء**’dan rivayet etti: filân **بين ظهرينا** ve **ظهرانينا** ve **أظهرنا** arasındadır; bir mânâdadır. Dedi: **بين ظهرانينا**—**النون**’u kesrelemekle—caiz değildir. Ve denilir: onu gecenin **ظهراني**’si arasında gördüm; yani yatsı ile fecir arasında. **الفراء** dedi: ona bir kere **بين الظهرين** arasında geldim: günlerden bir gün. Dedi: ve **أبو فقعس** dedi: ancak o, iki yıl arasında bir gündür. Ve şeye, bir şeyin ortasında olunca denilir: o, onun **ظهريه** ve **ظهرانيه** arasındadır. Ve **الظهر**—damme ile—zevâl saatidir; yani güneşin göğün ortasından zevâli. Ve ondan: **صلاة الظهر**. **ابن الأثير** dedi: o, gün ortasının yarısının adıdır; güneşin **ظهيرة**’sinden isimlendirildi; o, onun hararetinin şiddetidir. Ve denildi ki: ancak o, ilk izhar edilen ve kılınan namaz olduğu için isimlendirildi. **الظهرة**—**هاء** ile—kaplumbağadır; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **الظهيرة**: **الهاجرة**’dir; denilir: ona **حد الظهيرة**’de geldim; ve **حين قام قائم الظهيرة**’de. **ابن الأثير** dedi: o, gün ortasının yarısında hararetin şiddetidir. **ابن سيده** dedi: **الظهيرة**: gün ortasının tam yarısı sınırıdır. **الأزهري** dedi: ikisi birdir; yahut ancak bu, yaz sıcağındadır. Kışta **ظهيرة** denilmez; bunu **ابن الأثير** ve **ابن سيده** açıkça söyledi. Cem‘i **الظهائر**’dir. Ve ondan, Ömer hadisi: **أتاه رجل يشكو النقرس، فقال: كذبتك الظهائر**; yani hararetli öğle vakitlerinde yürümek sana gerekir, **الهواجر**’in sıcağında. Ve **أظهروا**: ona girdiler. Ve denilir: **الظهر** vaktine girdiler; nitekim denilir: **أصبحنا** ve **أمسينا**; sabah ve akşamda. Ve Aziz Tenzîl’de: **وحين تظهرون**. **ابن مقبل** dedi:

  فأضحى له جلب بأكناف شـرمة                      أجش سماكي من الوبل أفصـح
  وأظهر في غلان رقد وسـيلـه                      علاجيم لا ضحل ولا متضحضح

Yani bulut bu yere öğle vakti geldi. Denilir: kavim **أظهر** etti; o vakitte yürüdüklerinde; yani **الظهيرة**’de yahut **الظهر** vaktinde; bunu **الأصمعي** söyledi. **كظهروا تظهيرا** gibi. Denilir: bana **مظهرا** ve **مظهرا** geldi; yani **الظهيرة**’de. **الأزهري** dedi: ve **مظهر**—tahfîf ile—yüzdür; ve onunla adama **مظهرا** adı verildi. Ve **تظاهروا**: birbirlerine sırt çevirdiler; sanki her biri diğerine sırtını döndü. **تظاهروا عليه**: yardımlaştılar; zıddı (da vardır). Ve **الظهير**—**كأمير**—: yardımcıdır; bunda tekil ve çoğul birdir. Ve **ظهير** cem‘ edilmedi; çünkü **فعيل** ve **فعول**’da müzekker, müennes ve cem‘ eşit olabilir; Aziz ve Celîl’in sözü gibi: **إنا رسول رب العالمين**; ve Aziz ve Celîl’in sözü: **والملائكة بعد ذلك ظهير**. **ابن سبده** dedi: bu, Sîbeveyh’in cemaat için “onlar **صديق**’tir” ve “o **فريق**’tir” sözünü hikâye ettiği gibidir. **ابن عرفة**, Aziz ve Celîl’in sözü hakkında: **وكان الكافر على ربه ظهيرا**: yani Allah Teâlâ’nın düşmanlarına karşı **مظاهرا** (yardımlaşan) idi. **كالظهرة**—damme ile—ve **الظهرة**—kesre ile—ve bu **كراع**’dır; ve daha önce geçti; ve orada onu yardım ile tefsir etti. Ve ayrıca **تميم**’in **الظهرة** hakkında beytinin inşadı geçti. Ve denilir: onlar tek bir **ظهرة** içindedir; yani düşmanlara karşı yardımlaşırlar. Denilir: bize onun **ظهرته**’sinde geldi—damme ile, kesre ile ve hareke ile—ve **ظاهرته**’sinde; yani ona yardım eden aşireti, kavmi ve destekçileri içinde. **ظاهر عليه**: yardım etti. Ve ona karşı onu **استظهره**: ondan yardım istedi. Ve onunla ona karşı **استظهر عليه**: yardım istedi. Ve ondan, Ali hadisi—Allah yüzünü keremli kılsın: **يستظهر بحجج الله وبنعمته على كتابه**. Mecazdan: onu kalbin sırtından okudu; yani kitapsız, ezberden okudu. Ve denilir: filân Kur’ân’ı dilinin sırtı üzerine taşıdı; nitekim denilir: onu kalbin sırtından ezberledi. Onu **ظاهرا** okudu. Denilir: Kur’ân üzerine **ظهر** etti: onu **استظهره** etti; yani onu ezberledi ve onu **ظاهرا** okudu. Mecazdan: Kur’ân üzerine **أظهرت** ve onu **أظهرته**; bütün nüshalarda bizde iki yerde de hemzenin ispatıyla böyledir. Ve doğrusu, birincide **ظهرت**—**منع** bâbından—dır; onu **التكملة**’de böyle gördüm: güzelce, tashih edilmiş; ve onu **الفراء**’ya nisbet etti; yani onu dilimin sırtı üzerinde okudum; ve o mecazdır. Ve **الظهارة**—kesre ile—: **البطانة**’nin zıddıdır. O hâlde elbisenin **ظهارة**’si: ondan üstte olan ve görünen, ve bedene bitişmeyen şeydir. Ve onun **بطانة**’si: ondan bedene yönelen ve içte olan şeydir. Ve yine halının **ظهارة**’si; ve onun **بطانة**’si yer tarafına bitişen şeydendir. Ve denilir: elbiseyi **ظهرت** ettim; ona **ظهارة** yaptığımda. Ve onu **بطنته** ettim; ona **بطانة** yaptığımda. Ve ikisinin cem‘i: **ظهائر** ve **بطائن**. Ve ikisi arasında **ظاهر** etti; yani iki ayakkabı ve iki elbise arasında: birini diğerinin üzerine giydi; bu, ikisi arasında tabakalandırdığında ve üst üste getirdiğinde olur. Ve yine iki zırh arasında **ظاهر** etti. Ve denildi ki: zırhı **ظاهر** etmek: onun bazılarını bazısı üzerine bindirmektir. Ve hadiste: **أنه ظاهر بين درعين يوم أحد**; yani ikisini birleştirdi ve birini diğerinin üstüne giydi. Ve sanki o, **التظاهر** ve yardımlaşma ve birbirine destek olma’dandır; bunu **ابن الأثير** söyledi. Ve ondan, **ورقاء بن زهير**’in sözü:
  فشلت يميني يوم أضرب خالدا                      ويمنعه مني الحديد المظاهر

Burada demirden muradım zırhtır. Mecazdan: kadınlardan **الظهار**; kitap gibi, o onun sözüdür; yani erkeğin karısına: “Sen bana annemin sırtı gibisin” yahut “rahim sahibi birinin sırtı gibisin” demesidir; Araplar kadınlarını bu kelimeyle salıverirlerdi; cahiliyede bu bir boşama idi; İslâm gelince ondan nehyedildiler ve karısından **ظاهر** edene kefareti vacip kıldı; o da **الظهار**dır. Aslı **الظهر**den alınmıştır. Yalnızca sırtı, karın, uyluk ve ferçten ayrı tuttular; hâlbuki bunlar haram kılmaya daha lâyıktır; çünkü sırt binme yeridir; kadın, üzerine varıldığında binilendir; sanki “Sen bana annemin sırtı gibisin” dediğinde, “Sana nikâh için binmem haramdır; anneme nikâh için binmek gibi” demek istemiştir; böylece **الظهر**ü binmenin yerine ikame etti; çünkü o binilendir; binmeyi de nikâhın yerine ikame etti; çünkü nikâh eden binendir. Bu, kinaye için latif istiarelerdendir. İbnü’l-Esîr dedi: “Denildi ki: ‘Sen bana annemin karnı gibisin’ demek istediler; yani onunla cima gibi; komşuluk sebebiyle karın yerine sırtla kinaye yaptılar.” Dedi: “Ve denildi ki: Kadına varmak ve onun sırtı göğe dönük olmak onlarda haramdı; Medineliler de derlerdi ki: Kadına yüzü yere dönükken varırsan çocuk şaşı gelir; bu yüzden onlardan boşayan erkeğin karısını kendine haram kılmada ağırlaştırmaya kastıyla onu sırtla benzetti; sonra bununla yetinmedi, onu annesinin sırtı gibi yaptı.” Ondan **مظاهرة** ve **ظهارا** ile **ظاهر** etmiştir; ve **تظهر**; ve **ظهر** ( **تظهيرا** ile); ve **تظاهر**; hepsi bir mânâdadır. Aziz ve celil olanın sözü: **والذين يظاهرون من نسائهم**; **يظاهرون** diye okunmuştur; **يظهرون** diye de okunmuştur; aslı **يتظهرون**dur; mânâ birdir. İbnü’l-Esîr dedi: **الظهار**ı **من** ile geçişli kıldılar; çünkü onlar kadından **ظاهر** edince ondan uzak dururlardı; tıpkı boşanmış kadından uzak durdukları ve ondan sakındıkları gibi; böylece “karısından **ظاهر** etti” sözü, “ondan uzaklaştı ve ondan sakındı” demektir; tıpkı “karısından **آلي** etti” denildiği gibi; uzaklaşma mânâsını **من** ile içerdiği için.

**المظهر**: yükselilen yer; ikisi de **مضقعد** veznindedir; Sâgânî böyle ضبط etti. Burada bazı nüshalarda ikisinde de mimin zammesiyle bulunur; o hatadır. Nâbiga el-Ca‘dî dedi; Resûlullah (Allah ona salât etsin) onu okuttu:
  “Mecdimiz ve yüceliğimiz bize göğe ulaştı;
  ve biz bunun üstünde bir **مظهرا** umuyoruz.”

Bunun üzerine öfkelendi ve dedi: “Ey Ebû Leylâ, **المظهر** nereye?” O da dedi: “Cennete, ey Allah’ın Resûlü.” Dedi: “Evet, Allah Teâlâ dilerse.” **الظهار**, **سحاب** gibi: hür kadının ve ondan yüksek olanın sırtı ve yüksek kısmı. **الظهار**, zamme ile: cemaat; Sâgânî bunu böyle nakletti; onu açıklamadı; musannif de, maddenin başında zikredilmiş olduğu hâlde, ona dikkat çekmeksizin ona tâbi oldu. Tahkiki şudur: **الظهار** zamme ile, “müfred” denilmiştir; bu Leys’in sözüdür. Ve “cemaat” denilir; onun teki **ظهر**dür; **الظهران** üzerine cem‘ olunur; o, okun en iyi tüylendirildiği şeydir; düşün. **الظهارية**: güreş tutuşundan ve tutuş(lar)dan; **الأخذ** (zamme sonra fetha ile), **أخذة**nin cem‘idir; Sâgânî nakletti. Yahut o **الشغزبية**dir; “Onu **الظهارية** ve **الشغزبية** ile aldı” denir; mânâca birdir. Yahut onu sırt üstü yere sermendir. Sâgânî’nin “güreş tutuşundan” sözünü tefsir ettiği şey budur; o tek bir sözdür; musannif ise, maddenin faydasızca çoğaltılması için, çeşitlendirme ve ihtilâle delâlet eden **أو**yu getirdi; görüldüğü üzere. İbn Şümeyl dedi: **الظهارية**: onu **الشغزبية** ile kucaklayıp yere sermendir. Mecazdan: **الظهارية**: bir nikâh türü; **الشغزبية**ye benzetme yoluyla; Sâgânî onu zikretmiştir. “Onu **الظهارية** ile sağlamlaştırdı”; yani omzunu; bunu İbn Bezrec söyledi; o, onu arkaya doğru bağladığında olur; o da **الظهر**dendir.

**ظهران** ( **سحبان** gibi): Bahreyn’de bir yer; ve **ثوب ظهراني**: ona nispet edilen. **ظهران**: **القنان**ın uçlarında Esed’e ait bir dağ. Ve **ظهران**: Mekke yakınında bir vadi; onunla **عسفان** arasında; ona **مر** izafe edilir; mim fethasıyla; “**مر الظهران**” denir; **مر**: köyün adıdır; **ظهران**: vadidir. **مر**de çok pınarlar ve Eslem, Hüzeyl ve Gâdıra’ya ait hurmalıklar vardır; şimdi **وادي فاطمة** diye bilinir; o, hacının menzillerinden biridir. Kesîr dedi:
  “Ona, Rahmân’ın hürmetleri yanında Allah’a,
  doğru bir yeminle andolsun,
  akşamleyin yorgunluk üzerinde oynayanlarla;
  **الظهران**ın **عرمض** bitkilerinin yetiştiği yerlere örtünür.”

Buradaki **العرمض**: küçük **الأراك**lardır; bunu İbn Sîde, Ebû Hanîfe’den nakletti. İbn Sîrîn rivayet etti ki Ebû Mûsâ el-Eş‘arî, yemin kefaretinde iki elbise giydi: **ظهرانيا** ve **معقدا**. İbn Şümeyl dedi: O, **مر الظهران**a nispet edilmiştir; ve denildi ki: Bahreyn’deki köye nispet edilmiştir; ikisiyle de tefsir edilmiştir.

**مظهر** ( **معظم** gibi): Abdülmelik b. Kurayb b. Abdülmelik b. Ali b. Asma‘ b. **مظهر** el-Asma‘î’nin dedesi; haberlerin ve nevâdirin sahibidir; doğumu ve vefat yılı mukaddimede geçti; Hâfız ve başkası onu **محسن** gibi ضبط etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: “Vadileri **ظهرا** (fetha ile) aktı” denir; yani kendi topraklarının yağmurundan; ve “**درءا** (zamme ile) aktı” yani başkalarının yağmurundan. Nüshalarda böyledir; İbnü’l-A‘râbî’nin nassı: “kendi topraklarının yağmuru olmaksızın.” Bir kere de dedi: “Vadi **ظهرا** aktı”; senin “**ظهرا**” demen gibi. Başkası dedi: “Vadi **ظهرا** aktı”: kendi yağmuruyla aktığında; eğer başkasının yağmuruyla akarsa “**درءا** aktı” denir. Ezherî dedi: Zannederim **الظهر** zamme ile daha iyidir; çünkü şu beyti inşad etti:
  “Eğer bilseydi ki bana açıktan söylediğin şey **ظهرا**dır,
  **الفور**un kuyruklarını parlatmasına dönmezdim.”

“**مطر ظهر**” (izafetle) ondan isabet etti denir; yani çok hayır; Sâgânî nakletti. “**يلص عادي ظهر**” (izafetle): yani bir sırt(ın) arkasında koştu da onu çaldı. Zemahşerî dedi: “**عدا في ظهره**”: onun arkasında olanı çaldı. **بعير مظهر** ( **محسن** gibi): öğle sıcağı ona bastı; Sâgânî nakletti.

Mecazdan: “O, elimin sırtı üzerinde yer”; yani ona nafaka veriyorum; fakirler insanların ellerinin sırtı üzerinde yerler. Ve **زبير** gibi: Ensârî Evsî sahâbî, Akabe’ye katılmış, Uhud’a katılmış **ظهير بن رافع بن عدي**; ondan Râfi‘ b. Hadîc ve bir cemaat rivayet etti. Sahâbeden: Esedî Hicazlı **ظهير بن سنان**; garip bir hadiste zikri vardır. Ve **أبو ظهير**: Ömerî **عبد الله بن فارس**; Ebû Abdurrahman es-Sülemî’nin şeyhi; Selefî onu böyle ضبط etti. Ve **أمير** gibi: imam Mecdüddîn Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Ömer b. Şâkir; **ابن الظهير** diye bilindi; İrbilî Hanefî edip; 632 yılında İrbil’de doğdu; Dımaşk’ta es-Sahâvî’den, Kerîme’den ve İbnü’l-Lettî’den ilim işitti; ondan Demyâtî ve Mizzî rivayet etti; güzel istitradından şu sözü vardır:
  “Sorduklarını, sened ehlinin şartıyla,
  Muhammed b. Ahmed b. Ömer b. Ahmed, caiz gördü.”

Onun bir şiir divanı vardır; 677 yılında vefat etti. Ve Muhammed b. İsmâîl b. **الظهير** el-Hamevî; Hama’da meşgul oldu ve hadis rivayet etti. İki muhaddis.

Ona istidrâk edilenlerdendir: “İşi **ظهرا لبطن** çevirdi”: tedbirini güzel yaptı; tedbir alan da böyle der. “Falan, işini **ظهرا لبطن** çevirdi” ve “**ظهره لبطنه**” ve “**ظهره للبطن**”; bu mecazdır. Ferazdak dedi:
  “Beni nasıl görürsün, meyveyi toplayan bir çevirici olarak;
  işimi, onun sırtını karna çeviriyorum.”

Ferazdak burada “**للبطن**”ı “**لبطن**”a tercih etti; çünkü “**ظهره**” marifedir; ona benzeri bir marifeyi atfetmek istedi; tarif yönü farklı olsa da. **بعير ظهير**: sırtından, **الدبر** sebebiyle faydalanılmayan. Ve denildi ki: o, **الدبر**den yahut başkasından sırtı bozuk olandır; Sa‘leb rivayet etti. Ve **بعير ظهير**: güçlü; Leys söyledi; musannif de zikretti; böylece ikisi zıttır. “Adam bir yemek yedi; ondan **ظهرة** çıktı” denir; yani ondan semirdi. Hadiste: **خير الصدقة ما كان عن ظهر غني**; yani zenginden artıp fazla gelen bir afv idi. Eyyûb dedi: “Bakmakla yükümlü olduğu kimselerin fazlasından.” Ferrâ dedi: Araplar der ki: “Bu, göğün sırtıdır; bu da göğün karnıdır”; gördüğün zahiri için. Ezherî dedi: Bu, sırtı karnı gibi olan iki yüzlü şeyde gelir; ayakta duran duvar gibi; sana bakan tarafına “karnı” denir; başkasına bakan tarafına “sırtı” denir; bu mecazdır. “Evi **ظهرت**”: üstüne çıktım; bununla Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edilmiştir: **فما اسطاعوا أن يظهروه**; yani onun yüksekliğinden dolayı, onun üzerine çıkmaya güç yetiremediler. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **ومعارج عليها يظهرون**; yani çıkarlar. “Onun ihtiyacı senin yanında **ظاهرة**”: yani sırtın arkasına atılmış. “Beni bir **ظهر** yaptı”: yani beni attı; bu mecazdır. Ve celil ve aziz olanın sözü: **أو الطفل الذين لم يظهروا على عورات النساء**; yani kadınlara varmaya güç yetirecek çağa erişmediler; bu mecazdır. Bundan şairin sözü:
  “Bizi, mallarını bizimle **يظهرون** olan bir kavim arasında bıraktın;
  bizden uzak ve meşgul.”

Ve O’nun (cel ve عز) sözü: **ولا يبدين زينتهن إلا ما ظهر منها**; Ezherî, İbn Abbâs’tan rivayet etti, dedi ki: **الكف** ve **الخاتم** ve **الوجه**; Âişe dedi ki: görünen ziynet: **القلب** ve **الفتخة**; İbn Mes‘ûd dedi ki: **الثياب**; ve o, sözlerin en sahihidir; Sâğânî’nin ona işaret ettiği gibi; ve dedi ki: onda yedi söz vardır. Ve **ظهرت الطير** filân beldeden filân beldeye; ondan ona doğru indiği zaman. Ve Ebû Hanîfe onu **النسر** ile tahsis etti. Ve Ömer’in (Allah ondan razı olsun) Ebû Ubeyde’ye kitabında: **فاظهر بمن معك من المسلمين إليها**. Yani: onları onun dış tarafına çıkar; ve onlarla açığa çık; ve onlarla belirginleş. Âişe’nin hadîsinde: **كان يصلي العصر في حجرتي قبل أن تظهر**. Güneşi kastediyor; yani yükselir ve görünür. Güneşi kastediyor; yani yükselir ve görünür; yahut yükselir.

Ve Asma‘î dedi ki: denir ki: **هاجت ظهور الأرض**; ve bu, ondan yükselen şeydir. Ve **هاجت**’in manası: onun otu kurudu. Ve denir ki: **هاجت ظواهر الأرض**. İbn Şümeyl dedi ki: **ظاهر الجبل**: onun üstü; ve her şeyin **ظاهرة**’si: onun üstü; dışı düzgün oldu yahut dışı düzgün olmadı. Ve **الأساس**’ta: **الظاهرة**: yüksekçe yer. Bitti.

Ve dağın sırtına yükseldiğin zaman sen onun dış tarafının üstündesin. Ve **الظهران** (zamme ile): çekirgenin iki üst, kalın kanadı; Ebû Hanîfe’den. Ve **ظاهر به**: **استظهر**. Ve **ظاهر فلانا**: ona yardım etti ve onu destekledi. Asma‘î dedi ki: o, “dünya bakımından” amcaoğludur; uzaklaşınca ise “sırt bakımından” amcaoğludur; fetha ile; ve bu mecazdır. Ve “filân, **ولد الظهر**’dendir”; yani bizden değildir; ve denildi ki: manası, onlara dönüp bakmamasıdır. Ertât b. Süheyye dedi ki:

فمن مبلغ أبناء مرة أنناوجدنا بني البرصاء من ولد الظهر.

Cevherî onu Ahtal’a nisbet etti; Sâğânî bunu inkâr etti; yani, kendileriyle ortaya çıkılan kimselerden olup rahimlerine dönüp bakmayanlardan. Ve “filânın üzerine kimse **يظهر** olmaz”; yani teslim olmaz; ve bu mecazdır. Ve “Allah bizi iş üzerinde **أظهرنا**”: bildirdi. Ve onu **ظهرا** öldürdü; yani gizlice; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Yüce Allah’ın sözü: **إن يظهروا عليكم**; yani ortaya çıksınlar ve haberdar olsunlar. Ve “bu iş senden **ظاهر**: onun ayıbı”; yani zail; ve bu mecazdır. Ve denildi ki: “senden **ظاهر**”; yani onun ayıbı sana lâzım değildir. Ebû Züeyb dedi ki:

أبي القلب إلا أم عمرو فأصبحت                      تحرق ناري بالشكاة ونارهـا.
وعيرها الواشون أني أحبـهـا                      وتلك شكاة ظاهر عنك عارها.

Ve **تحرق ناري بالشكاة**’nin manası: yani benim haberim ve onun haberi şikâyet ve çirkin anma ile yayılmış ve dağılmıştır. Ve denir ki: “bu ayıp benden **ظهر**”; bana yapışmadığı ve benden uzaklaştığı zaman. Ve **النهاية**’de: senden yükseldiği ve ondan sana bir şey erişmediği zaman. Ve **الأساس**’ta: sana yapışmadı. İbn Zübeyr’e: “ey iki kuşaklı kadının oğlu” dedi; onu onunla ayıplamak için; o da temessül ederek dedi ki:

وتلك شكاة ظاهر عنك عارها.

Onun kuşağının onu da onu da eksiltmediğini, onunla ayıplanmayacağını; bilakis onu yükselttiğini, böylece onun soyluluğunu artırdığını kastetti. Ve **الاستظهار**: ihtiyat ve sağlamlaştırmadır; ve bu mecazdır. Ondan fukahanın sözü: kadın istihâza olur ve kan onunla devam ederse, hayız için günlerini oturur ve namaz kılmaz; sonra yıkanır ve namaz kılar. Ve bu, **البعير الظهري**’den alınmıştır. Ondan hadîs: **أنه أمر خراص النخل أن يستظهروا**; yani sahipleri için ihtiyat etsinler; ve misafirlerden ve yol oğullarından onlara isabet eden ve üzerlerine inen miktar kadarını onlar için bıraksınlar. Ve **ظاهرة الغب**: ve o koyun içindir; develer için neredeyse olmaz. Ve **ظاهرة الغب**: **الغب**’den biraz daha kısadır. Ve **المظهر**; **محسن** gibi bir isimdir. Ve **المحكم**’de: **مظهر بن رباح**: Arapların süvarilerinden ve şairlerinden biridir. Ve **الظواهر**: bir yerdir; Kesîr Azze dedi ki:

عفا رابغ من أهله فالظواهـر                      فأكناف تبنى قد عفت فالأصافر

Ve **ظهور**; **صبور** gibi: Mehرة toprağında bir yerdir. Ve atın “**ظاهرة**” içmesi: yani her gün gün ortasında. Ve “filân Necd’i **تظهيرا** ile **ظهر**”: onun sırtına yükseldi. Üçünü Sâğânî nakletti. Ve **ظاهر**: muhaddis Abdüssamed b. Ahmed en-Nîsâbûrî’nin lakabıdır; İbnü’l-Mezheb’i dinledi. Ve muhaddislerden **ظاهر** diye adlandırılanlar çoktur; Hâfız onları **التبصير**’de zikretti. Ve fetha ile **ابن الظهري** diye bilinen Ebü’l-Hasen Ali b. el-A‘azz b. Ali el-Bağdâdî, Hâfız ed-Dimyâtî’nin şeyhlerindendir. Ve **الظاهرية**: fukahadan, zâhire dair söze nisbet edilenlerdir; onlardan Dâvûd b. Ali b. Halef el-İsfahânî, onların reisidir; İshâk b. Râhûye ve Ebû Sevr’den rivayet etti; Bağdat’ta 270 yılında öldü. Ve Hâfız Cemâlüddîn **الظاهري** ve ev halkı, Halep sahibi **الظاهر**’e nisbetlidir. Ve Şeyh Şihâbüddîn **الظاهري** eş-Şâfiî fakihi, **الظاهر بيبرس**’e nisbetlidir. Ve **الظاهرة**: Yemen’de bir köydür; ondan, Zübeyd’de 912 yılında vefat eden şeyh, imam, âlim Sıddîk b. Muhammed el-Müzeccâcî **الظاهري**’dir. Ve **بنو ظهيرة**; **سفينة** gibi: Mekke’de bir kabiledir; onlardan hâfızlar, âlimler ve muhaddisler vardır; onların hallerini beyan etmeyi **البدور المنيرة في السادة بني ظهيرة** kitabı üstlenmiştir. Ve kesra ile **الظهراني**: Ebü’l-Kâsım Ali b. Eyyûb ed-Dımaşkî; Mekhûl el-Bîrtî’den rivayet etti; onları böyle zikrettiler; açıklamadılar. Dedim ki: doğrusu, fetha iledir; **مر الظهران**’a nisbetle; çünkü oraya indi ve orada hadîs dinledi; Allah daha iyi bilir. Ve **مظهر بن رافع**; **محسن** gibi; sahâbîdir; Bedrîdir; az önce zikri geçen **ظهير**’in kardeşidir. Ve **معقل بن سنان بن مظهر الأشجعي** meşhur bir sahâbîdir. Ve **مظهر بن جهم بن كلدة**; babasından; ondan da torunu Ebü’l-Leys **مظهر**. Ve **الحارث بن مسعود بن عبدة بن مظهر بن قيس الأنصاري**; onun sohbeti vardır; **يوم الجسر**’de öldürüldü. Ve **حبيب بن مظهر بن رئاب الأسدي**; Hüseyin b. Ali ile birlikte öldürüldü; Allah ikisinden de razı olsun. Ve **مظاهر بن أسلم**; el-Makburî’den. Ve **سنان بن مظاهر**: Ebû Küreyb’in şeyhidir. Ve **عبد الله بن مظاهر**: meşhur bir hâfızdır; 304 yılında vefat etti. Ve **الظهرين**: Yemen’de bir köydür; ondan imam hâfız İbrâhîm b. Mes‘ûd’dur; Kûkbân amellerinden Hicretü’l-Kayrî’de, imam muhaddis Abdurrahman b. Hüseyin en-Nezîlî’nin yanında hadîs dinledi; ve kendi zamanında hıfzda yolculuk ona vardı.
