# ظيي (ظ-ي-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%8A%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D9%8A%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ظ - ي - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ظيى

## Sözlükler (4)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%8A%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

اللفيف من حرف الظاء
ظ ي ي، ظ أ ظ أ مستعملان
ظيي:
الظَّيّان شيءُ من العَسَل، ويجي في الشعر الظَّيُّ بلا نون، ولا يُشتَقُّ منه فِعلٌ فتُعرَف ياؤه، وقيلَ في تصغيره ظُيَيّان، وقيل: ظُوَيّان.
وقال بعضهم: الظَّيّان نباتٌ باليَمَن، الواحدة ظَيّانة، ويقال: ظَيّانة فَعّالة. وأرض مُظَيَّنة، وأديمٌ مُظَيَّنٌ.
والظّاء عربية لم تُعطَ أحداً من العجم، وسائر الحروف اشتركُوا فهيا، وهي في الهِجاء من ظييت بناؤها من ظ ي ي.
وكلمة مُظيّأةٌ: فيها ظاءٌ.
ومن الظَّيّان عِطرٌ مُظَيّىً. وتصغيرها ظُيَيّانةٌ وظُوَيّانة من ظويت.
ظأظأ:
ويقال: ظَأْظَأَ يُظَأْظِئ ظأْظَأَةً، وهو حكاة بعض كلام الأعلَم الشَّفةِ العليا، والأَهْتَمُ الثَّنايا العُلَى وفيه غُنَّةٌ، رأيتهم يَحكُونَ ذلك.

##### Türkçe

**اللفيف**: **الظاء** harfinden.

**ظ ي ي**; **ظ أ ظ أ**: ikisi de kullanımdadır.

**ظيي**:
**الظَّيّان** baldan bir şeydir; şiirde **الظَّيُّ** nunsuz gelir; ondan bir fiil türetilmez ki yâ’sı bilinsin. Onun küçültmesinde **ظُيَيّان** denildi; ve **ظُوَيّان** denildi.
Bazıları dedi ki: **الظَّيّان** Yemen’de bir bitkidir; teki **ظَيّانة**dır; ve **ظَيّانة** denilir: **فَعّالة**. Ve **أرض مُظَيَّنة**; ve **أديمٌ مُظَيَّنٌ**.
Ve **الظّاء** Arapçadır; Acemlerden hiçbirine verilmedi; diğer harflerin hepsinde ortak oldular. Ve o, hecelemede **ظييت**’tendir; yapısı **ظ ي ي**’dendir.
Ve **مُظيّأةٌ** kelimesi: onda **ظاء** vardır.
Ve **الظَّيّان**’dan **عِطرٌ مُظَيّىً** vardır. Onun küçültmesi **ظُيَيّانةٌ** ve **ظُوَيّانة**dır; **ظويت**’ten.

**ظأظأ**:
Ve denilir: **ظَأْظَأَ يُظَأْظِئ ظأْظَأَةً**; o, üst dudağı yarık olan **الأعلَم**’ın ve üst ön dişleri dökük olan **الأَهْتَمُ**’ın, onda genizsilik bulunan, bazı sözünün taklididir; onları bunu taklit ederken gördüm.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%8A%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: ظيى

الظَيَّانُ: ياسَمين البرّ. ويقال: الظَيَّانُ: العسلُ

##### Türkçe

**الظَيَّانُ**: kırın yasemini. Ve denilir: **الظَيَّانُ**: baldır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%8A%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب لفيف الظَّاء
ظيي ، ظأظأ
( ظيي ) : روى سلمة عن الفضل بن العباس بن حمزة الخزاعي عن الليث أن الخليل قال : الظاءُ حرف عَربيٌ خُصَّ به لسانُ العرب ، لا يَشْركُهم فيه أحدٌ من سائر الأمم .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : أَظوَى الرجل إذا حَمُق ، قال : والظَّيَّاءُ الرجلُ الأحمقُ ، أبو عبيد عن الأصمعي : من أشجار الجبال العَرْعَرُ والظَّيَّانُ والنَّبْعُ والنَّشَمُ ، قال : والظَّيَّان يَاسَمِينُ البَرِّ ، وقال الليث : والظَّيَّان شيءٌ من العَسل ، ويجيء في بعض الشعر الظِّيُّ ، والظِّيُّ بلا نون ، قال : ولا يُشْتقُّ منه فِعْلٌ فَتُعْرَفَ يَاؤُه ، وبعضهم يُصَغِّره ظُيَيَّانا وبعضهم ظُوَيَّانا ، قلت : ليس الظَّيَّانُ من العسل في شيء إنما الظَّيَّان ما فَسَّرهُ الأصمعي ، وقال مالك بنُ خالد الخزاعِي :
يا مَيُّ إن سِباعَ الأرض هالِكةٌ
الغُفْرُ والأُدْمُ والآرامُ والنَّاسُ
والجَيْشُ مَنْ يُعْجِزَ الأيامَ ذُو
حِيَدٍ بِمُشْمَخِرٍ به الظَّيَّان والآس
أراد بذي حِيَدٍ وَعِلاً في قَرْنِه حِيدٌ ، وهي أنَابِيبُهُ ، والمُشْمَخِرُّ الجبل الطويل ، والآسُ ههنا شَجَرٌ ، والآس العَسَلُ أيضاً .
( ظأظأ ) : عمرو عن أبيه : والظَّأْظاءُ صَوْتُ التَّيسِ إذا نَبَّ .

##### Türkçe

باب لفيف الظَّاء
**ظيي** ، **ظأظأ**

( **ظيي** ) : Selme, el-Fadl b. el-‘Abbâs b. Hamza el-Huzâ‘î’den, o da el-Leys’ten rivayet etti ki el-Halîl şöyle dedi: **الظاءُ** Arapça bir harftir; Arapların dili ona tahsis edilmiştir; diğer ümmetlerin geri kalanından hiç kimse onlarda ona ortak olmaz.

Ebu’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أَظوَى** oldu; ahmaklaştığı zaman. Dedi ki: **الظَّيَّاءُ** ahmak adamdır. Ebu ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: Dağ ağaçlarından **العَرْعَرُ** ve **الظَّيَّانُ** ve **النَّبْعُ** ve **النَّشَمُ** vardır. Dedi ki: **الظَّيَّان** kırın yaseminidir. El-Leys dedi ki: **الظَّيَّان** baldan bir şeydir. Bazı şiirde **الظِّيُّ** gelir; **الظِّيُّ** nun’suzdur. Dedi ki: Ondan bir fiil türetilmez ki yâ’sı bilinsin. Bazıları onu küçültür: **ظُيَيَّانا**; bazıları da: **ظُوَيَّانا**. Dedim ki: **الظَّيَّانُ** baldan hiçbir şey değildir; ancak **الظَّيَّان** el-Asma‘î’nin tefsir ettiği şeydir. Mâlik b. Hâlid el-Huzâ‘î dedi ki:

يا مَيُّ إن سِباعَ الأرض هالِكةٌ
الغُفْرُ والأُدْمُ والآرامُ والنَّاسُ
والجَيْشُ مَنْ يُعْجِزَ الأيامَ ذُو
حِيَدٍ بِمُشْمَخِرٍ به الظَّيَّان والآس

**ذُو حِيَدٍ** ile, boynuzunda **حِيدٌ** bulunan bir dağ keçisini kastetti; o, onun borucuklarıdır. **المُشْمَخِرُّ** uzun dağdır. **الآسُ** burada bir ağaçtır. **الآس** baldır da.

( **ظأظأ** ) : ‘Amr, babasından: **الظَّأْظاءُ** tekesin sesi; **نَبَّ** ettiği zaman.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%8A%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي ( *!الظَّاءُ حَرْفٌ ) لَثَويٌّ مَخْرجُه من أُصولِ الأَسْنانِ جِوارِ مَخْرَج الَّذال ، يُمَدُّ ويُقْصَرُ ويُذَكَّر ويُؤَنَّثُ ، وفعْلُه من اللَّفِيفِ *!ظَيَّيْتُ *!ظاءً حَسَنَةً وحَسَناً ، جَمْعُهُ على التَّذكيرِ *!أَظْواءٌ ، وعلى التَّأْنيثِ *!ظاءاتٌ .
وقالَ الخليلُ : هو حَرْفٌ عربيٌّ ( خاصٌّ بلسانِ العَرَبِ ) لا يَشْركُهم فيه غيرُهُم مِن سائِرِ الأُمَم .
قالَ شيْخُنا : وصَرَّحَ بمثْلِه أَبو حيَّان وشيخُه ابنُ أَبي الأَحْوَص وغيرُ واحِدٍ ، فلا يعتدّ بمَنْ قالَ إنَّما الخاصُّ الضَّاد .
قُلْت : وكأَنَّه تَعْرِيضٌ على البَدْر القرافي حيثُ قالَ : إِنَّما المُخْتَصُّ بهم الضَّاد .
وقالَ ابنُ جنِّي : أعْلَم أَنَّ الظاءَ لا تُوجَدُ في كلامِ النَّبْط ، وإذا وَقَعَتْ فيه قَلَبُوها طاءً .
( *!والظِّيَةُ ) ، بالكسْرِ : ( الجِيفةُ أَوَّلَ ما تَتَفَقَّأُ .
( *!والظَّيَّانُ : العَسَلُ ) ، وهو فَعْلانٌ .
وقالَ الَّليْثُ : شيءٌ من العَسَلِ ، وبه فسَّر قوْلَ أَبي ذُؤَيْب :
تالله يبقى على الأيَّام ذُو حِيَدٍ
بمُشْمَخِرَ به *!الظَّيَّانُ والآسُ

قالَ : والآسُ بَقِيَّةُ العَسَلِ في الخَلِيَّةِ .
وأَنْكَرَه الأَزْهرِي ورَدَّ عليه ، وقالَ : ليسَ *!الظَّيَّانُ مِن العَسَلِ في شيءٍ إنَّما هو ما فَسَّرَه الأَصْمعي كما سَيَأْتي .
( *!كالظَّيِّ ) ؛ ) قالَ الَّليْثُ : يَجِيءُ في بعضِ الشِّعْر الظَّيّ بِلا نونٍ ولا يُشْتَق منه فِعْلٌ فيُعْرف ياؤُه .
( و ) *!الظَّيَّانُ : ( ياسَمينُ البَرِّ ) ؛ وبه فسَّر الأصْمعي قولَ الهُذَليّ ، واحِدَتُه ظَيَّانَةٌ .
( و ) قيلَ : هو ( نَبْتٌ آخَرُ ) باليَمَنِ ( يُدْبَغُ بوَرَقِه ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه يقالُ : إنَّه يُشْبِه النّسْرين وهو ضَرْبٌ من اللّبلابِ ويُلْتَفُّ بعضُه على بعضٍ .
( وأَديمٌ *!مُظَيَّنٌ ) ، بالنُّونِ ، ( *!ومُظَيَّى ) ، بالياءِ ، ( *!ومُظَوًّى ) ، بالواوِ ، كلٌّ مِن الثَّلاثَة على زِنَةِ مُعَظَّمٍ : ( دُبِغَ به .
( وأَرْضٌ *!مَظْياةٌ ) ، على المُعاقبَةِ ، ( *!ومَظْواةٌ ) : ) تَنبتُهُ أَو ( كَثِرَتُهُ ) .
( وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!ظَيَّيْتُ ظاءً : عَمِلْتُها .
*!والظَّيَّانُ : من أَشْجارِ الجَبَلِ ؛ ذكره الأصْمعي مع النَّبْع والنَّشَم والعَرْعَر .
*!ومظيان : اسْمٌ .
وتَصْغِيرُ *!ظَيَّان *!ظُيَيَّان ؛ وبعضُهم يقولُ : *!ظُوَيَّان .
*!والظاءُ : موضِعٌ .
وأَيْضاً : العجوزُ المثْنِيَة ثَدْيها ؛ وأَنْشَدَ الخلِيلُ :
أنكحت من حيى عجوزاً هرمه *!ظاء الثديّ كالحنيّ هذرمه

فصل العين المهملة مع الواو والياء

##### Türkçe

: ( ي ( **الظَّاءُ** harftir ) dişeti (لَثَويّ)dir; çıkış yeri dişlerin köklerindendir, **الَّذال**’ın çıkış yerine komşudur; uzatılır ve kısaltılır, müzekker kılınır ve müennes kılınır; fiili de **اللَّفِيفِ**’dendir: **ظَيَّيْتُ**; **ظاءً** güzel (müennes) ve güzel (müzekker). Cem‘i, tezkîr üzere **أَظْواءٌ**; te’nîs üzere **ظاءاتٌ**dur.

Halîl dedi: O, Arapça bir harftir (Arapların diliyle özel), diğer ümmetlerden başkası onlarda buna ortak olmaz.

Şeyhimiz dedi: Bunun benzeriyle Ebû Hayyân ve şeyhi İbn Ebî’l-Ahvâs ve birden başkası da açıkça ifade etmiştir; şu halde “özel olan ancak **الضَّاد**’dır” diyen kimseye itibar edilmez.

Ben dedim: Sanki bu, Bedr el-Karâfî’ye bir tarizdir; zira o şöyle dedi: “Onlara mahsus olan ancak **الضَّاد**’dır.”

İbn Cinnî dedi: Bil ki **الظاءُ** Nabatların sözünde bulunmaz; onda vaki olursa onu **طاءً**’a çevirirler.

( **والظِّيَةُ** ), kesre ile: ( leş; ilk patlayıp yarıldığı zaman.

( **والظَّيَّانُ : العَسَلُ** ), ve o **فَعْلانٌ**’dır.

Leys dedi: baldan bir şeydir; ve bununla Ebû Züeyb’in sözünü tefsir etti:
تالله يبقى على الأيَّام ذُو حِيَدٍ
بمُشْمَخِرَ به **الظَّيَّانُ** والآسُ

Dedi: **والآسُ** kovanda balın kalıntısıdır.

Ezherî bunu inkâr etti ve ona reddiye yaptı, ve dedi: **الظَّيَّانُ** baldan hiçbir şey değildir; ancak o, Asma‘î’nin tefsir ettiği şeydir; az sonra geleceği üzere.

( **كالظَّيِّ** )؛ ) Leys dedi: Bazı şiirde **الظَّيّ** nunsuz gelir; ve ondan bir fiil türetilmez ki yâ’sı bilinsin.

( ve ) **الظَّيَّانُ**: ( kırın yasemini ); ve bununla Asma‘î Hüzellî’nin sözünü tefsir etti; onun bir tanesi ظَيَّانَةٌ’dir.

( ve ) denildi: o ( Yemen’de başka bir bitkidir ) ( yaprağıyla tabaklanılır ); ) bunu İbn Sîde nakletti; denilir ki: o nusrîn’e benzer; o, sarmaşığın bir türüdür; ve bazısı bazısına dolanır.

( ve bir deri **مُظَيَّنٌ** ), nûn ile; ( **ومُظَيَّى** ), yâ ile; ( **ومُظَوًّى** ), vâv ile; üçünün her biri **مُعَظَّمٍ** veznindedir: ( onunla tabaklandı.

( ve bir yer **مَظْياةٌ** ), muâkabe üzere; ( **ومَظْواةٌ** ): ) onu bitirir yahut ( onun çokluğu ).

( ve üzerine istidrâk olunanlardandır:
**ظَيَّيْتُ ظاءً**: onu yaptım.
**والظَّيَّانُ**: dağ ağaçlarındandır; Asma‘î onu **النَّبْع** ve **النَّشَم** ve **العَرْعَر** ile birlikte zikretti.
**ومظيان**: bir isimdir.
**ظَيَّان**’ın tasğîri **ظُيَيَّان**’dır; ve bazısı der ki: **ظُوَيَّان**.
**والظاءُ**: bir yerdir.
Ve ayrıca: memesi bükülmüş yaşlı kadın; Halîl inşâd etti:
أنكحت من حيى عجوزاً هرمه **ظاء الثديّ كالحنيّ هذرمه**

Fasıl: **العين** (mühmele) ile **الواو** ve **الياء**.
