# ظيي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%8A%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B8%D9%8A%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ظيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%8A%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ظيي

: ( ي ( *!الظَّاءُ حَرْفٌ ) لَثَويٌّ مَخْرجُه من أُصولِ الأَسْنانِ جِوارِ مَخْرَج الَّذال ، يُمَدُّ ويُقْصَرُ ويُذَكَّر ويُؤَنَّثُ ، وفعْلُه من اللَّفِيفِ *!ظَيَّيْتُ *!ظاءً حَسَنَةً وحَسَناً ، جَمْعُهُ على التَّذكيرِ *!أَظْواءٌ ، وعلى التَّأْنيثِ *!ظاءاتٌ .
وقالَ الخليلُ : هو حَرْفٌ عربيٌّ ( خاصٌّ بلسانِ العَرَبِ ) لا يَشْركُهم فيه غيرُهُم مِن سائِرِ الأُمَم .
قالَ شيْخُنا : وصَرَّحَ بمثْلِه أَبو حيَّان وشيخُه ابنُ أَبي الأَحْوَص وغيرُ واحِدٍ ، فلا يعتدّ بمَنْ قالَ إنَّما الخاصُّ الضَّاد .
قُلْت : وكأَنَّه تَعْرِيضٌ على البَدْر القرافي حيثُ قالَ : إِنَّما المُخْتَصُّ بهم الضَّاد .
وقالَ ابنُ جنِّي : أعْلَم أَنَّ الظاءَ لا تُوجَدُ في كلامِ النَّبْط ، وإذا وَقَعَتْ فيه قَلَبُوها طاءً .
( *!والظِّيَةُ ) ، بالكسْرِ : ( الجِيفةُ أَوَّلَ ما تَتَفَقَّأُ .
( *!والظَّيَّانُ : العَسَلُ ) ، وهو فَعْلانٌ .
وقالَ الَّليْثُ : شيءٌ من العَسَلِ ، وبه فسَّر قوْلَ أَبي ذُؤَيْب :
تالله يبقى على الأيَّام ذُو حِيَدٍ
بمُشْمَخِرَ به *!الظَّيَّانُ والآسُ

قالَ : والآسُ بَقِيَّةُ العَسَلِ في الخَلِيَّةِ .
وأَنْكَرَه الأَزْهرِي ورَدَّ عليه ، وقالَ : ليسَ *!الظَّيَّانُ مِن العَسَلِ في شيءٍ إنَّما هو ما فَسَّرَه الأَصْمعي كما سَيَأْتي .
( *!كالظَّيِّ ) ؛ ) قالَ الَّليْثُ : يَجِيءُ في بعضِ الشِّعْر الظَّيّ بِلا نونٍ ولا يُشْتَق منه فِعْلٌ فيُعْرف ياؤُه .
( و ) *!الظَّيَّانُ : ( ياسَمينُ البَرِّ ) ؛ وبه فسَّر الأصْمعي قولَ الهُذَليّ ، واحِدَتُه ظَيَّانَةٌ .
( و ) قيلَ : هو ( نَبْتٌ آخَرُ ) باليَمَنِ ( يُدْبَغُ بوَرَقِه ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه يقالُ : إنَّه يُشْبِه النّسْرين وهو ضَرْبٌ من اللّبلابِ ويُلْتَفُّ بعضُه على بعضٍ .
( وأَديمٌ *!مُظَيَّنٌ ) ، بالنُّونِ ، ( *!ومُظَيَّى ) ، بالياءِ ، ( *!ومُظَوًّى ) ، بالواوِ ، كلٌّ مِن الثَّلاثَة على زِنَةِ مُعَظَّمٍ : ( دُبِغَ به .
( وأَرْضٌ *!مَظْياةٌ ) ، على المُعاقبَةِ ، ( *!ومَظْواةٌ ) : ) تَنبتُهُ أَو ( كَثِرَتُهُ ) .
( وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!ظَيَّيْتُ ظاءً : عَمِلْتُها .
*!والظَّيَّانُ : من أَشْجارِ الجَبَلِ ؛ ذكره الأصْمعي مع النَّبْع والنَّشَم والعَرْعَر .
*!ومظيان : اسْمٌ .
وتَصْغِيرُ *!ظَيَّان *!ظُيَيَّان ؛ وبعضُهم يقولُ : *!ظُوَيَّان .
*!والظاءُ : موضِعٌ .
وأَيْضاً : العجوزُ المثْنِيَة ثَدْيها ؛ وأَنْشَدَ الخلِيلُ :
أنكحت من حيى عجوزاً هرمه *!ظاء الثديّ كالحنيّ هذرمه

فصل العين المهملة مع الواو والياء

### Türkçe

: ( ي ( **الظَّاءُ** harftir ) dişeti (لَثَويّ)dir; çıkış yeri dişlerin köklerindendir, **الَّذال**’ın çıkış yerine komşudur; uzatılır ve kısaltılır, müzekker kılınır ve müennes kılınır; fiili de **اللَّفِيفِ**’dendir: **ظَيَّيْتُ**; **ظاءً** güzel (müennes) ve güzel (müzekker). Cem‘i, tezkîr üzere **أَظْواءٌ**; te’nîs üzere **ظاءاتٌ**dur.

Halîl dedi: O, Arapça bir harftir (Arapların diliyle özel), diğer ümmetlerden başkası onlarda buna ortak olmaz.

Şeyhimiz dedi: Bunun benzeriyle Ebû Hayyân ve şeyhi İbn Ebî’l-Ahvâs ve birden başkası da açıkça ifade etmiştir; şu halde “özel olan ancak **الضَّاد**’dır” diyen kimseye itibar edilmez.

Ben dedim: Sanki bu, Bedr el-Karâfî’ye bir tarizdir; zira o şöyle dedi: “Onlara mahsus olan ancak **الضَّاد**’dır.”

İbn Cinnî dedi: Bil ki **الظاءُ** Nabatların sözünde bulunmaz; onda vaki olursa onu **طاءً**’a çevirirler.

( **والظِّيَةُ** ), kesre ile: ( leş; ilk patlayıp yarıldığı zaman.

( **والظَّيَّانُ : العَسَلُ** ), ve o **فَعْلانٌ**’dır.

Leys dedi: baldan bir şeydir; ve bununla Ebû Züeyb’in sözünü tefsir etti:
تالله يبقى على الأيَّام ذُو حِيَدٍ
بمُشْمَخِرَ به **الظَّيَّانُ** والآسُ

Dedi: **والآسُ** kovanda balın kalıntısıdır.

Ezherî bunu inkâr etti ve ona reddiye yaptı, ve dedi: **الظَّيَّانُ** baldan hiçbir şey değildir; ancak o, Asma‘î’nin tefsir ettiği şeydir; az sonra geleceği üzere.

( **كالظَّيِّ** )؛ ) Leys dedi: Bazı şiirde **الظَّيّ** nunsuz gelir; ve ondan bir fiil türetilmez ki yâ’sı bilinsin.

( ve ) **الظَّيَّانُ**: ( kırın yasemini ); ve bununla Asma‘î Hüzellî’nin sözünü tefsir etti; onun bir tanesi ظَيَّانَةٌ’dir.

( ve ) denildi: o ( Yemen’de başka bir bitkidir ) ( yaprağıyla tabaklanılır ); ) bunu İbn Sîde nakletti; denilir ki: o nusrîn’e benzer; o, sarmaşığın bir türüdür; ve bazısı bazısına dolanır.

( ve bir deri **مُظَيَّنٌ** ), nûn ile; ( **ومُظَيَّى** ), yâ ile; ( **ومُظَوًّى** ), vâv ile; üçünün her biri **مُعَظَّمٍ** veznindedir: ( onunla tabaklandı.

( ve bir yer **مَظْياةٌ** ), muâkabe üzere; ( **ومَظْواةٌ** ): ) onu bitirir yahut ( onun çokluğu ).

( ve üzerine istidrâk olunanlardandır:
**ظَيَّيْتُ ظاءً**: onu yaptım.
**والظَّيَّانُ**: dağ ağaçlarındandır; Asma‘î onu **النَّبْع** ve **النَّشَم** ve **العَرْعَر** ile birlikte zikretti.
**ومظيان**: bir isimdir.
**ظَيَّان**’ın tasğîri **ظُيَيَّان**’dır; ve bazısı der ki: **ظُوَيَّان**.
**والظاءُ**: bir yerdir.
Ve ayrıca: memesi bükülmüş yaşlı kadın; Halîl inşâd etti:
أنكحت من حيى عجوزاً هرمه **ظاء الثديّ كالحنيّ هذرمه**

Fasıl: **العين** (mühmele) ile **الواو** ve **الياء**.
