# عبأ (ع-ب-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%A8%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Kullanır

- Harfler: ع - ب - أ
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: عبء

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَعْبَأُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A3%D9%8F.md) | يَفْعَلُ | Kullanır | 1 | 1 | [25:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3/ayet/25:77.md) |

## Mücavir kökler — 6 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [لزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B2%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Birbirine bitişen iki şeyin bitiştiği yer demektir
2. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
3. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
4. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir
5. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
6. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عبأ |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Mehmûzü'l-lâm (son harfi hemzeli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بال](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A7%D9%84.md), [وزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md), [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md), [كتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [همل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır bir yükü kaldırmak, bir şeye ağırlık ve kıymet atfederek önemsemek, düzenleyip hazırlamak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın varoluşsal ağırlık ve değerini Allah'a yöneliş ve kulluk bilinci (dua) üzerinden kazanması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde değerin kütle veya nicelikle değil, yüke ve gayeye muhatap olma liyakatiyle ölçülmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca zihinsel bir umursama sayılarak ontolojik ağırlık, değer ve sorumluluk boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عب | Yoğunlaşma, toplanma, doluluk ve baskı hissettiren bir kütle veya akış hali; nitekim [عبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB.md) gayesiz bir yoğunlaşma ve taşkınlık, [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) boyun eğerek hizmete bağlanma ve kendini vakfetme, [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md) doluluğu aşıp öteye geçme, [عبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3.md) yüzün toplanıp gerilmesi ve sertleşmesi, [عبقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1.md) ise kemale ermiş yoğun yetkinlik anlamı taşır. | أ | Çekirdeğin taşıdığı yoğunluk ve doluluk haline başlangıç, yöneliş ve tayin edici bir odaklanma ekleyerek, bir şeyi taşınmaya değer bir ağırlık, sorumluluk ve kıymet merkezi kılma anlamını oluşturmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Bir nesneye veya duruma dikkatle bakma, onu idrak merkezine alma ve kaynağını tespit etme hareketini başlatır. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Gözetilen ve algılanan içeriğin bir mahalde toplanması, tutulması ve muhafaza edilmesini sağlar. |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Toplanan içeriğe kuvvet, asıl olma niteliği, taşınabilir bir güç ve tayin edici bir öncelik kazandırır. |
| عبأ | Dikkatle görülen bir ağırlığı içselleştirip güçle taşımak veya ona kıymet atfetmek | Varlığın bilincine varılan özünü bir kapta toplayıp ona ağırlık, değer ve taşıma sorumluluğu yükleme eylemini ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir binek veya insanın yüklendiği ağır yük, denge sağlayan denkler (idlü'l-himl), güzel kokuların karıştırılıp kıvamına getirilmesi ve ordunun düzenli saflar halinde donatılıp sefere hazırlanması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ bir beytinde diyeti üstlenen cömert kişiyi överken kökün fiziksel ağırlık anlamını şöyle dile getirir: الحامِل العِبْء الثَّقِيل عن الـ / ـجاني، بِغَيرِ يَدٍ ولا شُكْر |
| Erken Arapça kullanım | Muhadram şair Taabbata Şerran zorlu bir yükü ve tehlikeyi üstlenişini şu beyitle tasvir eder: قذف العبء عليّ وولى / أنا بالعبء له مستقلّ |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça عبأ kökü, Sami dil ailesinde hemzeli ve zayıf lamel varyantlarıyla ağırlık, yüklenme, donatma ve hazırlama semantik matrisi içinde yer alır. İbranicede ʿ-b-y (עבה) kökü kalınlaşmak, yoğunlaşmak, kütlece ağırlaşmak anlamındadır ve ʿăḇî kütle veya yoğunluk bildirir. Süryanicede ʿ-b-y kökü yoğunlaşma, kalınlaşma ve kabarma çizgisiyle benzer bir somut tabana dayanır. Erken Sami katmanında fiziksel bir kütlenin yoğunlaşması ve yer tutması anlamı, Klasik Arapçada hem mehmûz عبأ hem de nakıs [عبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%88.md) / [عبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%8A.md) köklerinde korunmuş; bir nesneyi kütlece ağır sayma, ona değer ve ihtimam gösterme (mâ aba'tü bihî), ordunun kanatlarını tanzim etme (ta'biye) ve kokuyu karıştırarak yoğunlaştırma türevlerini doğurmuştur. Arapça, kökün taşıdığı fiziksel yük (el-ıb') anlamını ahlaki, zihni ve varoluşsal itibar kategorisine yükselterek özgün bir semantik alan inşa etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عبأ ve [عبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%8A.md) / [عبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%88.md) | Fiziksel bir yükü (el-ıb') yüklenmekten, orduyu ve eşyayı tanzim etmeye (ta'biye), oradan da bir şeyi tartıya gelir bir ağırlık sayıp önemsemeye geçiş. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʿ-b-y (עבה), Süryanice ʿ-b-y | Kalınlaşmak, kütlesel yoğunluk kazanmak ve hacimce ağırlaşmak tabanında ortak semantik miras. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik hipotezler | Yoğunlaşma ve kütle artışı bildiren ikili kök paralellikleri bulunmakla birlikte dil ailesi dışı doğrudan ödünçleme tespit edilmemiştir. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عبأ | Anlamlı | Ağır yük, önemsemek, hazırlamak | Bir şeye ağırlık atfedip değer vermek, yüklenmek ve düzenlemek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| عأب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu ses dizilimine ait müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| بعأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| بأع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Mühmel ses dizilimi; Klasik lügatlerde kayıtlı türevi bulunmamaktadır. | Kur'an'da geçmez. |
| أعب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde mühmel sayılan terkip. | Kur'an'da geçmez. |
| أبع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Mühmel ses dizilimi; kök düzeyinde kullanım tespit edilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عبأ | Merkez | Değer verme, yük sayma | Bir şeyi taşınması gereken bir ağırlık ve kıymet olarak görüp hesaba katmak. | Varlığa ontolojik ağırlık ve itibar tanımayı ifade eder. |
| [بال](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A7%D9%84.md) | Komşu | Zihinsel dikkat, umursama | Bir durumu zihinde dert edinmek, kalbi meşgul etmek; fiziksel yük çağrışımı taşımaz. | Kalbi ve zihni bir yöneliştir, doğrudan yüklenme veya ontolojik ağırlık içermez. |
| [وزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md) | Komşu | Tartma, denge | Nesnenin somut veya soyut kütlesini ölçü aletiyle net olarak belirlemek. | Ölçüm ve adalet dengesine odaklanır; kişisel değer atfından ziyade nesnel tespittir. |
| [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) | Komşu | Miktar, kıymet biçme | Bir şeyin sınırını, kabiliyetini ve haddini tayin ederek ona değer takdir etmek. | Güç, ölçü ve takdir merkezlidir; taşınan bir yük fikrini doğrudan barındırmaz. |
| [كتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%B1.md) | Komşu | Dert edinme, aldırış etme | Çoğunlukla olumsuz sîgada (كترث) bir olayı ağırlık sayıp sarsılmak. | Bir hadisenin kişiye ağır gelip onu etkilemesini anlatır, tanzim boyutu zayıftır. |
| [همل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md) | Zıt | Başıboş bırakma, yok sayma | Bir şeyi gözetimsiz, korumasız ve hiçbir ağırlığı veya gayesi yokmuş gibi terk etmek. | Değer atfetmenin, yük saymanın ve hesaba katmanın tam karşıtıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عبأ | Değer vermek, ağırlık tanımak | Bir şeyi ağır bir yük ve kıymet kabul ederek ciddiye almak, hesaba katmak. | Kesin |
| Latince | Gravare, curare, aestimare | Ağırlık yüklemek, özen göstermek, kıymet biçmek | Gravare kütle ve ağırlığı, curare özen ve ihtimamı karşılar; kökün her iki yönünü birlikte verir. | Güçlü |
| İngilizce | To reckon with, to care for, to attach weight to | Hesaba katmak, ağırlık vermek, önemsemek | "To attach weight to" ibaresi kökün fiziksel yük (el-ıb') tabanından gelen değer atfetme boyutunu tam karşılar. | Kesin |
| Almanca | Gewicht beimessen, sich kümmern | Ağırlık atfetmek, hesaba katmak | Gewicht beimessen ifadesi yük ve değer ilişkisini dilsel olarak doğrudan yansıtır. | Güçlü |
| Fransızca | Faire cas de, attacher de l'importance | Değer vermek, hesaba katmak | Bir kimseyi veya nesneyi göz önünde tutulmaya değer bir ağırlık saymayı ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mâ ya'be'u (مَا يَعْبَأُ) | Varlık hiyerarşisinde değer ve ağırlık tanımama, hesaba katmama | İnkârcı ve kibirli muhatapların Allah katında hiçbir değer ve kıymet taşımadıklarını, insanın yegâne kıymetinin kulluk ve yönelişle (dua) kaim olduğunu bildiren bağlam (Furkan [25:77](https://lisan.digital/tr/ayet/25:77.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnsanın ontolojik değeri ve ilahi irade | Allah'ın insana muhataplık tanımasının bir zorunluluktan değil, insanın O'na yönelişi (dua ve ibadet) vesilesiyle gerçekleşen bir lütuf olduğu meselesi. | Zatî bir değer değil, nisbî ve kulluğa bağlı bir kıymet ve itibar. |
| Fıkıh | Hukuki sorumluluk ve mükellefiyet (ıb' kökünden türeyen a'bâ) | Hak süjesinin borçlanma ehliyeti ve yüklendiği mali veya cezai kefaletlerin (el-ıb') ifası tartışmaları. | Hukuki külfet, borç ve tazminat yükümlülüğünün üstlenilmesi. |
| Tefsir | Furkan suresinin son ayetinin tevili | Ayetteki "dua" kavramının ibadet, tevhid, iman veya Allah'ın insanı dine daveti anlamlarından hangisine tekabül ettiği tartışması. | İnsanın ilahi nizamda tartıya gelir bir varlık olmasının yönelişe bağlanması. |
| Hadis | Rivayetlerdeki kayıtsız kalmama ve önemseme kullanımları | Bir kimseyi veya durumu önemsememe (mâ ye'be'u bi-şey') veya ordu düzenleme bağlamındaki haberler. | Bir nesneye kıymet ve itibar atfetmeme, onu ağırlıksız sayma. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratıcı-kul irtibatı | Varoluşsal kıymet | İnsana ilahi nazar ve lütuf celp etme | Kulun duası ve yönelişi yoksa, ilahi nizamda hesaba katılacak bir ağırlığı kalmaz. | Kesin |
| İlmi | Bilgi teorisi ve epistemoloji | Anlamlı veri ve ağırlıklandırma | Veri setinde bir unsuru parametre sayma | Araştırmacının bir olguyu önemsiz gürültü saymayıp dikkate değer bir değişken kabul etmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu düzeni | Meşru muhataplık ve temsil | Toplumsal talepleri dikkate alma ve seferberlik (ta'biye) | İktidarın tebaayı veya bir grubu hesaba katması ve kriz anında güçleri organize etmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Maliye ve değer kuramı | Külfet ve bilanço ağırlığı | Borç yükü (el-ıb') ve aktif değer tayini | Bir malın veya yükümlülüğün bilançoda göz ardı edilemeyecek bir maliyet veya kıymet oluşturması. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kütleçekimsel etkileşim ve istatistiksel ağırlık (statistical weight) | Fizikte kütlesi sıfır veya ihmal edilebilir parçacıkların alan denkleminde tesir oluşturmaması; istatistikte ağırlığı sıfır olan verinin dağılımı değiştirmemesi gibi, kök de sisteme etki edecek bir kütleye sahip olmayı ifade eder. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal tanınma ve itibar sermayesi (recognition capital) | Sosyolojide bir bireyin veya grubun kurumsal yapı tarafından meşru bir aktör ve talep sahibi olarak hesaba katılması (recognition); aksi halde yok sayılması (invisibility) haliyle tam örtüşür. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca psikolojik bir umursama, duygusal bir ilgi veya alelade bir kayıtsızlık şeklinde anlaşılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, insanın kozmik ve ilahi düzlemdeki ontolojik varlık ağırlığını, sorumluluk kapasitesini ve ancak aşkın bir yöne yönelmekle kazanılan itibarını içerir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın zatından ötürü koşulsuz bir kozmik ağırlığı olduğu zannına kapılmak; duanın ve kulluğun ontolojik bir inşa edici değil, tali bir rica faaliyeti olduğu yanılgısına düşmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın kainattaki yerini ve ilahi huzurdaki kıymetini ontolojik bir teraziye koyduğu için hayati öneme sahiptir; insan kendinde müstakil bir değer kaynağı değil, Yaratıcı'ya yönelişi ölçüsünde tartıya gelen bir varlıktır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılış gayesini, ibadet ve duanın mahiyetini, inkârcıların amellerinin kıyamet günü tartıda ağırlık taşımayacağını bildiren ayet bağlamlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın salt biyolojik veya rasyonel varlığıyla kainatın mutlak efendisi olduğu yönündeki hümanist kibri ve ibadetsiz bir dindarlık tasavvurunu kökten tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Taşınması gereken ağır bir yük, denge unsuru olan yük denki, bir amaca matuf olarak tertip edilip hazırlanan ordu veya kıvama getirilen koku.
- Soyut anlam: Bir varlığa itibar ve değer atfetmek, onu yok saymayıp hesaba katmak, varoluşsal ağırlık tanımak.
- Sistematik karşılık: İnsanın ilahi düzendeki kıymetinin zatî kütlesine değil, aşkın olana yönelişiyle (dua) oluşan etkileşim gücüne bağlı kılınması.
- LaTeX modeli: $$V(u) = w \cdot D(u)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $u$ insan öznesini, $D(u)$ insanın aşkın kaynağa yönelik bilinçli yönelişini, kulluk ve dua fonksiyonunu, $w$ ilahi adalet ve rahmet nizamının tayin ettiği ağırlık katsayısını, $V(u)$ ise öznenin ilahi nizamda hesaba katılan nihai ontolojik değer ve itibarını simgeler. Eğer $D(u) = 0$ olursa, $V(u) = 0$ haline gelir; yani yöneliş ve kulluk bulunmadığında insan ilahi düzlemde hiçbir ağırlık teşkil etmez.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%A8%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [Furkan 25:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3/ayet/25:77.md) — يَعْبَأُ

قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا

Meal (IK): De ki: Duanız olmasaydı, Rabbım size değer verir miydi? Gerçekten yalanladınız. O halde azab yakanızı bırakmayacaktır.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

#### Madde başı: عبء

باب العين والباء وواي معهما
ع ب ا، ع ب ء، ع ي ب، و ع ب، ب و ع، ب ع و، ب ي ع مستعملات عبا: العَباية: ضرب من الأكْيسة فيه خُطوط سُود كبار والجميع العَباء، والعَباءة لغة. وما ليس فيه خُطوطٌ وجِدّة فليس بعَباءة، قال:
نَجَا دَوْبَل في البئر واللَّيل دامِسٌ		ولولا عباءته لزار المقـابـرا
والعَبا، مقصور، : الرجل العَبام في لغة وهو الجافي العَيُّ.
عبء:
العِبْء: كلّ حِمْلٍ من غُرْمٍ أو حَمالةٍ، والجميع الأَعْباء، قال:
وحَمْلُ العِبْء عن أعناق قَومي		وفِعلي في الخُطوبِ بما عَناني
وما عَبَأَت به شيئاً: أي لم أبالِه ولم ارتفع. وما أعبَأُ بهذا الأمر: أي: ما أصنع به كأنَّك تَستقلُّه وتَستَحقِرهُ. تقول: عَبَأَ يَعْبَأُ عَبْأً وعَباءً، وعَبَأتُ الطِيبَ أعبوه عَبْأً وأُعَبِّئُهُ تَعْبِئةً إذا هَيَّأتُه في مواضعه، وكذلك الجيش إذا ألبستُهم السلاحَ وهَيَّأتُهم للحرب، قال:
وداهيةٍ يُهالُ الناسُ منها		عَبَأتُ لشدِّ شِرَّتِها عَلَيّا
وتقول في ترخيم اسم مثل عبد الرَّحمن وعبد الرَّحيم وعبد الله وعُبَيْد الله عَبْوَيْهِ مثل عَمْرَوَيْةِ.
عيب:
العَيْبُ والعَابُ لغتان، ومنه المَعَابُ. ورجُلٌ عَيّابٌ: يَعيبُ النّاسَ، وكذلك عَيّابة: وقَّاعَةٌ في الناس، قال:
قد أَصْبَحَتْ لَيْلَى قليلاً عابُها
وعابَ الشّيء: إذا ظَهَرَ فيه عَيب. وعابَ الماءُ: إذا ثَقَبَ الشَّطَّ فَخَرَجَ منه، مُجاوزُه ولازمهُ واحد. وعَيْبَة المَتاعِ يجمَعُ عِياباً. والعِيابُ: المِنْدَف، لم يعرفوه. والعِيابُ: الصُّدورُ أيضاً واحدُها عَيْبة.
وفي الحديث: "إنَّ بينَنا وبَينَكم عَيْبةً مكفُوفَةً" يُريد صَدْراً نَقِيّاً من الغِلِّ والعداوة، مَطْوِيًّا على الوفاء. قال بِشْر بنُ أبي خازم:
وكادتْ عِيابُ الوُدِّ منَّا ومنكـم		وإنْ قيل أبناءُ العُمُومةِ تَصْفَرُ
أي: تخلو من المَحبَّة.
وعب:
الوَعْبُ: إيعابُكَ الشَّيْءَ في الشيء. واستَوْعَبَ الجِرابُ الدقيقَ.
وفي الحديث: "إنَّ النِّعْمةَ الواحدَة تَستَوعِبُ جميعَ عَمَلِ العبد يومَ القِيامة" أيْ: تَأتي عليه.
بوع:
البَوعُ والبَاعُ لغتان، ولكنْ يُسَمَّى البَوعُ في الخِلقة، وبَسْطُ الباع في الكَرَم ونحوه فلا يقال إلاّ كريمُ الباع، قال:
لهُ في المجْدِ سابقةٌ وباعٌ
والبَوعُ أيضاً مصدر باع يَبُوع بَوعاً، وهو بَسْطُ الباع في المَشْيِ والتناوُلِ، وفي الذَّرع. والإبِل تَبُوعُ في سيرها. وقال في بَسطِ الباع:
لقد خِفتُ أن ألْقَى المنايا ولم أَنَلْ		من المالِ ما أسْمُو به وأَبُـوعُ
أيْ أمُدُّ به باعي.
بعو:
البَعْوُ: الجُرْمُ، قال:
وإِبسالي بَنِيَّ بغَير جُرْمٍ		بَعَوناهُ ولا بِدمٍ مُراقِ
وبَعَوا من فلان أي حقروا وتجرؤوا.
بيع:
العَرَبُ تقول: بِعتُ الشيءَ بمعنى اشتريته. ولا تَبعْ بمعنى لا تَشْتر.
وبِعتُه فابْتاعَ أي اشتَرَى. والبَيّاعات: الأشياءُ التي يُتَبايَع بها للتجارة.
والإبتياع: الإشتراء. والبَيْعة: الصَّفْقة على إيجابِ البَيع وعلى المُبايَعَةِ والطَّاعة، وقد تَبايَعوا على كذا. والبَيْعُ اسم يَقَع على المَبيعِ، والجميع البُيوع. والبَيِّعان: البائع والمشتري. والبِيعةُ: كنيسة النَّصارَى وجَمعُها بِيَع، قال الله عزّ وجلّ: "لهُدِمَتْ صوامِعُ وبِيَعٌ وصَلَواتٌ ومساجِدُ".

##### Türkçe

باب **العين** ve **الباء** ve **واي** onlarla birlikte

ع ب ا، ع ب ء، ع ي ب، و ع ب، ب و ع، ب ع و، ب ي ع kullanımdadır. **عبا**: **العَباية**: büyük siyah çizgileri bulunan **الأكْيسة**’den bir türdür; hepsi **العَباء**’dır; **العَباءة** da bir dildir (bir söyleyiştir). Ve içinde çizgiler ve yenilik (tazelik) olmayan şey **عَباءة** değildir. Dedi ki:
نَجَا دَوْبَل في البئر واللَّيل دامِسٌ		ولولا عباءته لزار المقـابـرا
Ve **العَبا** (maksûr): dilde **العَبام** adamdır; o, kaba olan, aciz (dili tutulan) olan kimsedir.

**عبء**:
**العِبْء**: bir borçtan yahut bir yüklenmeden her bir yüktür; çoğulu **الأَعْباء**’dır. Dedi ki:
وحَمْلُ العِبْء عن أعناق قَومي		وفِعلي في الخُطوبِ بما عَناني
Ve “onunla bir şeyi **عَبَأَت**”: yani ona aldırmadım ve yükselmedim. Ve “bu iş ile **أعبَأُ** değilim”: yani onunla ne yapayım; sanki sen onu küçük görür ve onu hakir sayarsın. Dersin ki: **عَبَأَ** **يَعْبَأُ** **عَبْأً** ve **عَباءً**; ve “güzel kokuyu **عَبَأتُ**; onu **أعبوه** **عَبْأً** ve onu **أُعَبِّئُهُ** **تَعْبِئةً**”: onu yerlerine hazırladığım zaman. Ve aynı şekilde orduyu da; onlara silah giydirdiğim ve onları savaşa hazırladığım zaman. Dedi ki:
وداهيةٍ يُهالُ الناسُ منها		عَبَأتُ لشدِّ شِرَّتِها عَلَيّا
Ve **عبد الرَّحمن** ve **عبد الرَّحيم** ve **عبد الله** ve **عُبَيْد الله** gibi bir isimde terhîmde **عَبْوَيْهِ** dersin; **عَمْرَوَيْةِ** gibi.

**عيب**:
**العَيْبُ** ve **العَابُ** iki dildir; ondan **المَعَابُ** vardır. Ve **عَيّابٌ** adam: insanları ayıplar; ve aynı şekilde **عَيّابة**: insanlara düşen (onları çekiştiren) bir kimsedir. Dedi ki:
قد أَصْبَحَتْ لَيْلَى قليلاً عابُها
Ve **عابَ** şey: onda bir ayıp ortaya çıktığı zaman. Ve **عابَ** su: kıyıyı deldiği ve ondan çıktığı zaman; onu aşanı ve ona bitişeni birdir. Ve **عَيْبَة** meta: **عِياباً** olarak toplanır. Ve **العِيابُ**: **المِنْدَف**; onu bilmediler. Ve **العِيابُ**: göğüslerdir de; tekili **عَيْبة**’dir.
Ve hadiste: “إنَّ بينَنا وبَينَكم **عَيْبةً** مكفُوفَةً” (vardır): kin ve düşmanlıktan temiz bir göğüs ister; vefâ üzerine dürülmüş. **بِشْر بنُ أبي خازم** dedi ki:
وكادتْ عِيابُ الوُدِّ منَّا ومنكـم		وإنْ قيل أبناءُ العُمُومةِ تَصْفَرُ
Yani: muhabbetten boşalır.

**وعب**:
**الوَعْبُ**: şeyi şeyin içine senin doldurmandır. Ve **استَوْعَبَ** torba unu (ince unu) içine aldı.
Ve hadiste: “إنَّ النِّعْمةَ الواحدَة تَستَوعِبُ جميعَ عَمَلِ العبد يومَ القِيامة” yani: onun üzerine gelir.

**بوع**:
**البَوعُ** ve **البَاعُ** iki dildir; fakat **البَوعُ** yaratılışta adlandırılır. Ve cömertlik ve benzerinde **الباع**’ın yayılması; ancak “**كريمُ الباع**” denir. Dedi ki:
لهُ في المجْدِ سابقةٌ وباعٌ
Ve **البَوعُ** ayrıca **باع** **يَبُوع** **بَوعاً**’ın masdarıdır; o, yürüyüşte ve uzanmada, ve ölçmede **الباع**’ın yayılmasıdır. Ve develer yürüyüşlerinde **تَبُوعُ** eder. Ve **الباع**’ın yayılmasında dedi ki:
لقد خِفتُ أن ألْقَى المنايا ولم أَنَلْ		من المالِ ما أسْمُو به وأَبُـوعُ
Yani: onunla **باع**’ımı uzatırım.

**بعو**:
**البَعْوُ**: suçtur. Dedi ki:
وإِبسالي بَنِيَّ بغَير جُرْمٍ		بَعَوناهُ ولا بِدمٍ مُراقِ
Ve “falândan **بَعَوا**”: yani hakir gördüler ve cüret ettiler.

**بيع**:
Araplar der ki: “şeyi **بِعتُ**” yani onu satın aldım. Ve “**تَبعْ**” (yapma) yani “satın alma” (yapma).
Ve “onu **بِعتُ** da o **ابْتاعَ** etti”: yani satın aldı. Ve **البَيّاعات**: ticaret için kendisiyle alışveriş yapılan şeylerdir.
Ve **الإبتياع**: satın almadır. Ve **البَيْعة**: satışın icabı üzerine ve **المُبايَعَة** ve itaat üzerine yapılan el sıkışmadır; ve “şu şeye **تَبايَعوا** ettiler”. Ve **البَيْعُ**: satılana düşen bir isimdir; çoğulu **البُيوع**’dur. Ve **البَيِّعان**: satıcı ve alıcıdır. Ve **البِيعةُ**: Hristiyanların kilisesidir; çoğulu **بِيَع**’dır. Aziz ve yüce Allah dedi ki: “لهُدِمَتْ صوامِعُ وبِيَعٌ وصَلَواتٌ ومساجِدُ”.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أبو زيد: عَبَأْتُ الطيبَ عَبْأً، إذا هَيَّأتُه وَصَنَعْتَهُ وَخَلَطْتَهُ. قال: وعَبَأْتُ المتاع عَبْأَ، لاإذا هيأته وعَبَّأْتُه تَعْبِئَةً وتعبيئاً. قال: كُلٌّ من كلام العرب. وعَبَّأْتُ الخيل تعبئة وتعبيئاً. قال: والعِبْءُ بالكسر: الحِمْلُ، والجمع الأعباء. وأنشد لزهير:
الحاملُ العبءَ الثقيلَ عَن		جاني بغيرِ يَدٍ ولا شُكْرِ
ويقال لعِدْلِ المتاع: وعِبْءٌ، وهما عِبْآنِ. والأعباء: الأعدال. وعبء الشيءِ: نظيرُهُ كالعِدْلِ والعَدْلِ. وما عَبَأْتُ بفلان عَبْأً، أي ما باليت به. وكان يونس لا يَهمز تعبئة الجيش. والاعتباء: الاحتشاء.

##### Türkçe

أبو Zeyd: **عَبَأْتُ** **الطيبَ** **عَبْأً**, yani onu hazırladığım, yaptığım ve karıştırdığım zaman. Dedi ki: ve **عَبَأْتُ** **المتاع** **عَبْأَ**, yani onu hazırladığım zaman; ve **عَبَّأْتُه** **تَعْبِئَةً** ve **تعبيئاً**. Dedi ki: hepsi Arapların sözündendir. Ve **عَبَّأْتُ** **الخيل** **تعبئة** ve **تعبيئاً**. Dedi ki: ve **العِبْءُ** (kesre ile): yük; çoğulu **الأعباء**. Ve Züheyr’den inşad etti:

Ağır yükü taşıyan,
benden dolayı, ne bir el ile ne de bir şükür ile.

Ve **المتاع**’ın denkine: ve **عِبْءٌ** denir; ikisi **عِبْآنِ**’dır. Ve **الأعباء**: denklerdir. Ve **عبء** şeyin: onun benzeri; **العِدْلِ** ve **العَدْلِ** gibi. Ve ben falan kimseyi **عَبَأْتُ** onunla **عَبْأً** etmedim; yani ona aldırmadım. Ve Yûnus, ordunun **تعبئة**’sini hemzelemezdi. Ve **الاعتباء**: içini doldurma.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والباء
عبأ ، عيب ، بعا ، بيع ، بوع ، وبع ، وعب : مستعملات .
عبأ : أمّا عبا فهو مهموز لا أعرف في معتلاَّت العين حرفاً مهموزاً غيره . ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَاماً ) ( الفرقان : 77 ) ، وهذه آية مشكِلة . ورَوَى ابن أبي نَجيح عن مجاهد أنه قال في قوله تعالى : ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى ( أي ما يفعل بكم ربي لولا دعاؤكم إيّاه لتعبدوه وتطيعوه ، ونحو ذلك قال الكلبي .
وروى سلمة عن الفراء في قوله تعالى : ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى ( أي ما يصنع بكم ربي ) لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ ( ابتلاؤكم : لولا دعاؤه إيّاكم إلى الإسلام .
وقال أبو إسحاق : ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ ( أي ما يفعل بكم ) لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ ( معناه : لولا توحيدكم . قال وتأويله : أيُّ وزن لكم عنده لولا توحيدكم ، كما يقول : ما عَبَأت بفلان ، أي ما كان له عندي وزن ولا قَدْر ، قال : وأصل العبء الثقل . قال وعبّأت المتاع : جعلت بعضه فوق بعض .
وقال شمر : قال أبو عبد الرحمن : ما عَبَأت به شيئاً أي لم أعدّه شيأ .
قال أبو عدنان عن رجل من باهلة يقال : ما عبأ الله بفلان إذا كان فاجراً أو مائقاً . وإذا قيل : قد عبأ الله به فهو رجلُ صدقٍ وقد قبل الله منه كل شيء . قال : وأقول : ما عَبَأت بفلان أي لم أقبل منه شيأ ولا من حديثه .
وقال غيره : عبأتُ له شراً أي هيأتُه . قال وقال ابن بزرج : احتويت ما عنده وامتخرته واعتبأته وازدلعته وأخذته واحد .
وقال أبو زيد : عَبَأت الأمر والطِيب عَبْأ إذا ما صنعته وخلطته ، وعَبأت المتاع عَبْأ إذا ما هيأته .
ويقال عبَّأته تعبئة ، وكل من كلام العرب وعبّأت الخيل تعبئة وتعبيئا ، وجمع العبء أعباء ، وهو الأحمال والأثقال .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المعبأة : خرقة الحائض . وقد اعتبأت المرأة بالمعبأة . قال وعبا وجهه يعبأ إذا أضاء وجهه وأشرق . قال والعبوة : ضوء الشمس وجمعه عِباً .
وقال الليث العِبُّ كل حِمْل من غُرْم أو حَمَالة . وما عبَأت به شيأ : لم أباله . قال : والعباية : ضرب من الأكسية واسع فيه خطوط سود والجميع العَبَاء . والعباءة لغة فيها . قال : والعَبَا مقصور : الرجل العَبَامُ ، وهو الجافي . ومدَّه الشاعر فقال :
كجبهة الشيخ العَبَاء الثطّ
قلت : ولم أسمع العبا بمعنى العَبَام لغير
الليث . وأما الرجز فالرواية عندي كجبهة الشيخ العياء بالياء . يقال شيخ عياء وعياياء وهو العبام الذي لا حاجة له إلى النساء ومن قاله بالباء فقد صحف .
وقال الليث : يقال في ترخيم اسمِ مِثْلِ عبد الرحمن أو عبد الرحيم عَبْوَيْه مثل عمرو وعمرويه .
وقال غيره العَبُ : ضوء الشمس وحسنها . يقال : ما أحسن عَبَها وأصله العَبْوُ فنُقِص .
عيب : قال الليث : العاب والعَيْب لغتان . ومنه المعاب . يقال عاب فلان فلاناً يعيبه عيباً ، ورجل عيّاب وعيّابة إذا كان يعيب الناس ، وعاب الحائطُ والشيءُ إذا صار ذا عيب ، وعبته أنا .
وقال أبو الهيثم في قول الله جلّ وعزّ : ( فَأَرَدتُّ أَنْ أَعِيبَهَا ) ( الكهف : 79 ) أي أجعلها ذات عيب ، يعني السفينة . قال والمجاوِز واللازم فيه واحد . قال وعَيْبَةُ المتاع ، وجمعها العِيَاب .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه أملى في كتاب الصلح بينه وبين كُفّار أهل مكة بالحُدَيبِيَة ( لا إغلال ولا إسلال وبيننا وبينهم عَيْبة مكفوفة ) فسّر أبو عبيد الإغلال والإسلال ، وأعرض عن تفسير العَيْبة المكفوفة . وروي عن ابن الأعرابي أنه قال : معناه : أن بيننا وبينهم في هذا الصلح صدراً معقوداً على الوفاء بما في الكتاب ، نقِيّاً من الغِلّ والغَدْر والمكفوفة هي المُشْرجة المعقودة . والعرب تكني عن الصدور التي تحتوي على الضمائر المخفاة بالعِيَاب ، وذلك أن الرجل إنما يضع في عَيْبته حُرَّ متاعه وثيابه ، ويكتم في صدره أخصّ أسراره التي لا يحبّ شيوعها فسميت الصدور عِيَاباً تشبيهاً بِعياب الثياب ومنه قول الشاعر :
وكادت عِياب الودّ منا ومنكم
وإن قيل أبناء العُمُومَة تَصْفَرُ
أراد بعياب الود صدورهم .
وقال الليث : العِيَاب : المِنْذف .
قلت ولم أسمعه لغيره
بيع بوع : قال أبو عبد الرحمن : قال المفضّل الضبيّ : يقال باع فلان على بيعِ فلان . وهو مَثَل قديم تضربه العرب للرجل يخاصم صاحبه وهو يُريغ أن يغالبه : فإذا ظفر بما حاوله قيل : باع فلان على بيع فلان ، ومثله شَقّ فلان غبار فلان . وقال غيره : يقال باع فلان على بيعك أي قام مقامك في المنزلة والرفعة . ويقال ما باع على بَيْعك أحد أي لم يساوِك أحد . وتزوّج يزيد بن معاوية أمّ مسكين بنت عمرو على أمّ هاشم فقال لها :
مالكِ أمّ هاشم تبكِّين
من قَدَر حلّ بكم تضِجْين
باعت على بيعكِ أمُّ مسكين
ميمونة من نسوة ميامين
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( البيّعان بالخيار ما لم يتفرقا ) البَيّعان هما البائع والمشتري وكل واحد منهما بَيّع وبائع . ورواه بعضهم : المتبايعان بالخيار ما لم يتفرقا .
وقال أبو عبيد : البَيْع من حروف الأضداد
في كلام العرب . يقال : باع فلان إذا اشترى ، وباع من غيره وأنشد قول طرفة :
ويأتيك بالأنباء من لم تبِع له
بتاتاً ولم تضرب له وَقت موعد
أراد من لم تشتر له زاداً . وأمّا قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا يَخْطِب الرجل على خِطْبة أخيه ولا يِبِعْ على بيع أخيه ) ، فإن أبا عبيد قال : كان أبو عبيدة وأبو زيد وغيرهما من أهل العلم يقولون : إنما النهي في قوله : ( لا يبيع على بيع أخيه ) إنما هو : لا يشتري على شراء أخيه ، فإنما وقع النهي على المشتري لا على البائع ، لأن العرب تقول : بعت الشيء بمعنى اشتريته .
قال أبو عبيد : وليس للحديث عندي وجه غير هذا لأن البائع لا يكاد يدخل على البائع ، وإنما المعروف أن يُعطَى الرجل بسلعته شيئاً فيجيء مشتر آخر فيزيد عليه .
قلت : وأخبرني عبد الملك عن الربيع عن الشافعيّ أنه قال في قوله : ( ولا يبيع الرجل على بيع أخيه ) هو أن يشتري الرجل من الرجل سِلْعة ولَمّا يتفرقا عن مَقامهما ، فنَهى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أن يَعرض رجل آخر سلعة أخرى على المشتري تُشْبِه السلعة التي اشترى ، ويبيعها منه ؛ لأنه لعله أن يردّ السلعة التي اشترى أوّلاً ؛ لأن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) جعل للمتبايعين الخيار ما لم يتفرقا فيكون البائع الآخر قد أفسد على البائع الأوّل بيعه ، ثم لعل البائع الآخر يختار نقض البيع فيفسد على البائع والمبتاع بيعه . قال : ولا أنهى رجلاً قبل أن يتبايع المتبايعان ، وإن كان تساوما ، ولا بعد أن يتفرقا عن مقامهما الذي تبايعا فيه عن أن يبيع أيُّ المتبايعين شاء ؛ لأن ذلك ليس ببيع على بيع غيره فينهى عنه . قال وهذا يوافق حديث ( المتبايعين بالخيار ما لم يتفرقا ) . فإذا باع رجل رجلاً على بيع أخيه في هذه الحال فقد عصى الله إذا كان عالماً بالحديث فيه ، والبيع لازم لا يفسد .
قلت : البائع والمشتري سواء في الإثم إذا باع على بيع أخيه ، أو اشترى على شراء أخيه ؛ لأن كل واحد منهما يلزمه اسم البائع ، مشترياً كان أو بائعاً ، وكلُّ منهيّ عن ذلك والله أعلم .
وقال الشافعي : هما متساومان قبل عَقْد الشِّرَى ، فإذا عقد البيع فهما متبايعان ، ولا يسميان بيِّعين ولا متبايعين وهما في السَوْم قبل العقد .
قلت : وقد تأوّل بعض مَن يحتجّ لأبي حنيفة وذويه ؛ وقولهم : لا خيار للمتبايعين بعد العقد بأنهما يسميَّان متبايعين وهما متساومان قبل عقدهما البيع . واحتجّ في ذلك بقول الشماخ في رجل باع قوساً :
فوافى بها بعض المواسم فانبرى
لها بَيّع يُغْلي لها السومَ رائز
قال فسمّاه بَيّعاً ، وهو سائم .
قلت : وهذا وهَم وتمويه . ويردّ ما تأوّله هذا المحتجُّ شيآن . أحدهما أن الشماخ قال هذا الشعر بعد ما انعقد البيع بينهما ، وتفرقا عن مَقَامهما الذي تبايعا فيه ، فسمَّاه بَيِّعاً بعد ذلك ، ولو لم يكونا أتَمّا البيع لم يسمّه بَيّعاً . وأراد بالبيّع : الذي اشترى . وهذا لا يكون
حجَّة لمن يجعل المتساومين بَيِّعين ولمَّا ينعقد بينهما البيع . والمعنى الثاني الذي يردّ تأويله ما في سياق خبر ابن عمر ، وهو ما حدثنا به الحسين بن إدريس عن محمد بن رُمْح عن الليث بن سعد عن نافع عن ابن عمر أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( البَيِّعان بالخيار ما لم يتفرقا ، إلا أن يخيِّر أحدهما صاحبه ، فإذا قال له : اختر فقد وجب البيع ، وإن لم يتفرقا ) ألا تراه جعل البيع ينعقد بأحد شيئين أحدهما أن يتفرّقا عن مكانهما الذي تبايعا فيه ، والآخر أن يخيِّر أحدهما صاحبه ، ولا معنى للتخيير إلا بعد انعقاد البيع . وقد شرحت هذا في تفسير حروف ( المختصر ) بأوضح من هذا ، فإن أردت استقصاء ما فيه فخذه من ذلك الكتاب .
وقال الليث : البَوْع والباع لغتان ، ولكنهم يسمون البُوع في الخِلْقة ، فأمَّا بَسط الباع في الكرم ونحوه فلا يقولون إلاَّ كريم الباع ، قال والبَوْع أيضاً : مصدر باع يبوع وهو بسط الباع في المشي ، والإبلُ تبوع في سيرها ، والرجل يبوع بماله إذا بسط به باعه وأنشد :
لقد خفت أن ألقى المنايا ولم أنل
من المال ما أسمو به وأبوع
والبِياعات : الأشياء التي يُتبايع بها في التجارة . وقال : البَيْعة الصفقة لإيجاب البيع على المتابعة والطاعة . يقال : تبايعوا على ذلك الأمر ؛ كقولك أَصْفَقوا عليه . قال : والبَيْع : اسم يقع على المبيع ، والجميع البيوع . قال والبِيعة : كنيسة النصارى . وجمعها بِيَع ، وهو قول الله تعالى : ( وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ ( . ( الحج : 40 ) قلت : فإن قال قائل : فلم جعل الله هدمها من الفساد وجعلها كالمساجد ، وقد جاء الكتاب بنسخ شريعة النصارى واليهود ؟ فالجواب في ذلك أن البِيَع والصوامع كانت متعبّدات لهم إذْ كانوا مستقيمين على ما أُمروا به غير مبدِّلين ولا مغيرين ، فأخبر الله جلّ ثناؤه أنه لولا دفعه الناس عن الفساد ببعض الناس لهدّمت متعبّدات كل فريق من أهل دينه وطاعته في كل زمان . فبدأ بذكر البِيَع على المساجد لأن صلوات من تقدم من أنبياء بني إسرائيل وأُممهم كانت فيها قبل نزول الفرقان ، وقبل تبديل من بدّل وَأَحدثت المساجد وسمّيت بهذا الاسم بعدهم ، فبدأ جل ثناؤه بذكر الأقدم ، وأخَّر ذكر الأحدث لهذا المعنى ، والله أعلم .
وقال بعض أهل العربية : يقال : إن رباع بني فلان قد بُعْن من البيع . وقد بِعن من البَوْع فضم الباء في البيع ، وكسروها في البوع للفرق بين الفاعل والمفعول ، ألا ترى أنك تقول : رأيت إماء بِعْن متاعا إذا كنّ بائعات ، ثم تقول : رأيت إماء بُعن إذا كنّ مبيعات ، فإنما يتبين الفاعل من الفاعل باختلاف الحركات وكذلك من البوع .
قلت : ومن العرب من يجري ذوات الياء على الكسر وذوات الواو على الضم . سمعت العرب تقول صِفنا بمكان كذا وكذا أي أقمنا به في الصيف وصِفْنا أيضاً إذا أصابنا مطر الصيف ، فلم يفرقوا بين فعل الفاعلين والمفعولين .
وقال الأصمعي : قال أبو عمرو بن العلاء : سمعت ذا الرمّة يقول : ما رأيت أفصح من أَمَة آل فلان ، قلت لها كيف كان المطر عندكم فقالت : غِثْنا ما شئنا . رواه هكذا بالكسر .
وروى ابن هانىء عن أبي زيد قال يقال : الإماء قد بعن أشمُّوا الباء شيأ من الرفع . وكذلك الخيل قد قدن ، والنساء قد عدن من مرضهن أَشمُّوا هذا كله شيأ من رفع ، وقد قِيل ذلك ، وبعضهم يقول : قول .
وقال اللحياني : يقال : والله لا تبلغون تَبَوُّعه أي لا تلحقون شأوه . وأصله طول خطاه . يقول باع وانباع وتبوَّع . وانباع العَرَق إذا سال . قال وانباعت الحيَّة إذا بسطت بعد تَحَوِّيها لتساور وقال الشاعر :
ثُمّتَ ينباع انبياع الشجاع
ومن أمثال العرب ، مُطْرِق لينباع ، يضرب مثلاً للرجل إذا أضَبَّ على داهية .
الحراني عن ابن السكيت قال : أبَعت الشيء إذا عرضته للبيع وقد بعته أنا من غيري . وقال الهمذاني :
فرضيت آلاء الكميت ومن يُبع
فَرَساً فليس جوادنا بمباع
أي بمعرَّض للبيع . وقال في قول صَخْر الهذلي :
لفاتح البيع يوم رؤيتها
وكان قبلُ انبياعُه لَكِد
قال انبياعه : مسامحته بالبيع . يقال : قد انباع لي إذا سامح في البيع وأجاب إليه . وإن لم يسامح قلت : الاينباع .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : يقال بُعْ بُعْ إذا أمرته بمدّ باعيه في طاعة الله تعالى .
بعا : أبو عبيد عن أبي عمرو : البَعْو : الجناية وقد بعا إذا جنى . قال عوف :
وابْسالى بَنَّى بغير بَعْو
جَرَمناه ولا بدم مراق
يقال : بعا يبعو ، يَبْعى .
وقال الأصمعي : البعْو أن يستعير الرجل من صاحبه الكلب فيصيد به . قال ويقال : أبِعنِي فرسك أي أعِرْنيه ، واستبعى يستبعي إذا استعار . وقال الكميت :
قد كادها خالد مستبعِيا حُمُرا
بالوكت تجري إلى الغايات والهضب
والهَضَب : جري ضعيف . والوَكْت : القرمطة في المشي وقد وكَت يكِت وَكْتاً . كادها : أرادها .
سَلَمَة عن الفراء : المستبعِي : الرجل يأتي الرجل وعنده فرس فيقول : أعطنيه حتى أسابِق عليه .
وعب : الليث : الوَعْب : إيعابك الشيء في الشيء ، كأنه يأتي عليه كلّه ، وكذلك إذا استؤصل الشيء فقد استُوعب . وأوعب القومُ : إذا خرجوا كلّهم إلى الغزو . ويقال : استوعب الجرابُ الدقيقَ . وفي الحديث : ( إن النعمة الواحدة تَستوعب جميعَ عمل العبد يوم القيامة ) ، أي تأتي عليه . وفي حديث مسند ( في الأنف إذا استُوعب جدْعُه الديةُ ) ، وفي رواية أخرى : ( إذا أُوعِب جَدْعه ) . قال أبو عبيد ومعناهما : استؤصل . وكل شيء اصطُلِم
فلم يَبْق منه شيء فقد أُوعِب واستُوعب ، وقد أوعبته فهو موعَب . وأنشد قول أبي النجم يمدح رجلاً :
يجدع من عاداه جَدْعاً موعِبا
وقال عَبِيد بن الأبرص في إيعاب القوم إذا نفروا جميعاً :
أُنبئت أن بني جَدِيلة أوعبوا
نُفَراء من سَلْمى لنا وتكتَّبوا
قال : ومنه قول حذيفة في الجُنُب : قال : ينام قبل أن يغتسل ؛ فهو أوعب للغُسْل ، يعني أنه أحرى أن يخرج كل بقيّة في ذكره من الماء .
وقال غيره : بيت وَعِيب ، ووُعاء وعيب : واسع . ويقال لِهَنِ المرأة إذا كان واسعاً : وَعيب . وركض وعيب : إذا استفرغ الحُضْر كلّه .
وقال ابن السكيت : جدعه جَدْعاً موعِباً أي مستأصِلاً . وأوعب القوم كلهم إذا حَشَدوا جاءوا موعبِين . وقد أوعَب بنو فلان جَلاَء فلم يبق منهم ببلدهم أحد .
وبع : أهمله الليث . أبو عبيد عن أبي زيد يقال : كَذَبت عَفَّاقته ومخذ محدفته ووبَّاعته وهي استه .
عمرو عن أبيه : أَنْبَق فلان : إذا خرجت ريحهُ ضعيفة ، فإن زاد عليها قيل عَفَق بها ، ووبَّع بها .
قال : ويقال لرَمَّاعة الصبي : الوبّاعة والغَاذِيَة .
وقال ابن الفرج : قال مدرك الجعفري : كذَبت وبَّاعته ، ووبَّاغته ، ونبَّاعته ، ونَبَّاغته .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الباء**
**عبأ** ، **عيب** ، **بعا** ، **بيع** ، **بوع** ، **وبع** ، **وعب** : kullanımdadırlar .
**عبأ** : Amma **عبا** ise hemzelidir; **العين**’in illetlilerinde hemzeli bir harf ondan başkasını bilmiyorum . Ondan, Allah جلّ وعزّ’in sözü: ( **قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَاماً** ) ( الفرقان : 77 ) ; ve bu, müşkil bir âyettir . Ve İbn Ebî Necîh, Mücâhid’den rivayet etti: o, Allah تعالى’nın sözü hakkında dedi ki: ( **قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى** ( yani: Rabbim size ne yapar; eğer O’na dua etmeniz olmasaydı—O’na ibadet edesiniz ve O’na itaat edesiniz diye—) ve bunun benzerini Kelbî söyledi .
Ve Seleme, Ferrâ’dan, Allah تعالى’nın sözü hakkında rivayet etti: ( **قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى** ( yani: Rabbim sizinle ne yapar ) **لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ** ( sizin imtihan edilmeniz: O’nun sizi İslâm’a çağırması olmasaydı .
Ve Ebû İshâk dedi: ( **قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ** ( yani: sizinle ne yapar ) **لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ** ( manası: tevhidiniz olmasaydı . Dedi ki: ve onun te’vili: O’nun katında sizin için hangi ağırlık vardır, tevhidiniz olmasaydı; nitekim denir: **ما عَبَأت بفلان**, yani: onun benim yanımda ne bir ağırlığı vardı ne de bir değeri . Dedi ki: ve **العبء**’ün aslı ağırlıktır . Dedi ki: ve **عبّأت المتاع**: onun bir kısmını bir kısmının üstüne koydum .
Ve Şemmer dedi: Ebû Abdurrahman dedi: **ما عَبَأت به شيئاً** yani onu bir şey saymadım .
Ebû Adnân, Bâhile’den bir adamdan: denir ki: **ما عبأ الله بفلان**; fâcir yahut mâyık olduğu zaman . Ve denildiği zaman: **قد عبأ الله به**; o, doğruluk adamıdır ve Allah ondan her şeyi kabul etmiştir . Dedi ki: ve ben derim: **ما عَبَأت بفلان** yani ondan bir şey kabul etmedim, ne de onun sözünden .
Ve başkası dedi: **عبأتُ له شراً** yani onu hazırladım . Dedi: ve İbn Bezrec dedi: **احتويت ما عنده** ve **امتخرته** ve **اعتبأته** ve **ازدلعته** ve **أخذته**: hepsi bir(dir) .
Ebû Zeyd dedi: **عَبَأت الأمر والطِيب عَبْأ**: onu yaptığın ve onu karıştırdığın zaman; ve **عَبأت المتاع عَبْأ**: onu hazırladığın zaman .
Ve denir: **عبَّأته تعبئة**; ve hepsi Arapların sözündendir; ve **عبّأت الخيل تعبئة وتعبيئا**; ve **العبء**’ün çoğulu **أعباء**’dır; ve o, yükler ve ağırlıklardır .
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المعبأة**: hayızlı kadının bezi . Ve kadın **بالمعبأة** ile **اعتبأت** . Dedi: ve **عبا وجهه يعبأ**: yüzü aydınlandığı ve parladığı zaman . Dedi: ve **العبوة**: güneşin ışığıdır; ve onun çoğulu **عِباً**’dır .
Leys dedi: **العِبُّ** her bir yük(ün) (türü)dür; borçtan yahut hamâleden . Ve **ما عبَأت به شيأ**: ona aldırmadım . Dedi: ve **العباية**: geniş, içinde siyah çizgiler bulunan bir çeşit örtüdür; ve hepsi **العَبَاء**’dır . Ve **العباءة** onda bir dildir (lehçedir) . Dedi: ve **العَبَا** (maksûr): **الرجل العَبَامُ**; ve o, kaba olandır . Şair onu uzattı da dedi ki:
كجبهة الشيخ العَبَاء الثطّ
Dedim: **العبا**’yı **العَبَام** manasında Leys’ten başkası için işitmedim . Amma recez ise, rivayet benim yanımda **كجبهة الشيخ العياء** (ياء ile)dir . Denir: **شيخ عياء** ve **عياياء**; ve o, kadınlara ihtiyacı olmayan **العبام**’dır . Ve onu **ب** ile söyleyen tashîf etmiştir .
Leys dedi: **عبد الرحمن** yahut **عبد الرحيم** gibi bir ismin terhîminde denir: **عَبْوَيْه**; **عمرو** ve **عمرويه** gibi .
Ve başkası: **العَبُ**: güneşin ışığı ve güzelliğidir . Denir: **ما أحسن عَبَها**; ve aslı **العَبْوُ** idi de eksiltildi .
**عيب** : Leys dedi: **العاب** ve **العَيْب** iki dildir . Ondan **المعاب** . Denir: **عاب فلان فلاناً يعيبه عيباً**; ve **رجل عيّاب وعيّابة**: insanları ayıpladığı zaman; ve **عاب الحائطُ والشيءُ**: ayıplı olduğu zaman; ve ben onu **عبته** .
Ebû’l-Heysem, Allah جلّ وعزّ’in sözü hakkında: ( **فَأَرَدتُّ أَنْ أَعِيبَهَا** ) ( الكهف : 79 ) yani: onu ayıplı kılmak; yani gemi . Dedi: ve onda mütecâviz ile lâzım birdir . Dedi: ve **عَيْبَةُ المتاع**; ve onun çoğulu **العِيَاب** .
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: Mekke ehli kâfirleriyle Hudeybiye’de onunla arasındaki sulh kitabında imlâ etti: ( **لا إغلال ولا إسلال وبيننا وبينهم عَيْبة مكفوفة** ) Ebû Ubeyd **الإغلال** ve **الإسلال**’i açıkladı; ve **العَيْبة المكفوفة**’nin açıklamasından yüz çevirdi . Ve İbnü’l-A‘râbî’den rivayet olundu: dedi ki: manası: bu sulhta bizimle onların arasında, kitaptakine vefâ üzere bağlanmış bir göğüs; kin ve hıyanetten arı (bir göğüs) . Ve **المكفوفة**: **المُشْرجة المعقودة**’dur . Ve Araplar, gizli niyetleri içine alan göğüslerden **العِيَاب** ile kinaye ederler; çünkü adam ancak **عَيْبته**’sine malının ve elbisesinin en kıymetlisini koyar; ve göğsünde, yayılmasını sevmediği en özel sırlarını gizler; böylece göğüsler, elbise torbalarına benzetilerek **عِيَاباً** diye adlandırıldı . Ondan şairin sözü:
وكادت عِياب الودّ منا ومنكم
وإن قيل أبناء العُمُومَة تَصْفَرُ
**بعياب الود** ile onların göğüslerini kastetti .
Leys dedi: **العِيَاب**: **المِنْذف** .
Dedim: onu başkası için işitmedim
**بيع بوع** : Ebû Abdurrahman dedi: Mufaddal ed-Dabbî dedi: denir: **باع فلان على بيعِ فلان** . Ve o, eski bir meseldir; Araplar onu, arkadaşına husumet eden ve onu yenmek isteyen adam için vururlar: eğer amaçladığı şeye nail olursa denir: **باع فلان على بيع فلان**; ve onun benzeri: **شَقّ فلان غبار فلان** . Ve başkası dedi: denir: **باع فلان على بيعك** yani mertebe ve yücelikte senin yerini tuttu . Ve denir: **ما باع على بَيْعك أحد** yani kimse sana denk olmadı . Ve Yezîd b. Muâviye, Ümmü Miskîn bint Amr’u Ümmü Hâşim üzerine nikâhladı da ona dedi ki:
مالكِ أمّ هاشم تبكِّين
من قَدَر حلّ بكم تضِجْين
باعت على بيعكِ أمُّ مسكين
ميمونة من نسوة ميامين
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: dedi: ( **البيّعان بالخيار ما لم يتفرقا** ) **البَيّعان** satıcı ve alıcıdır; ve ikisinden her biri **بَيّع** ve **بائع**’dır . Ve bazısı onu şöyle rivayet etti: ( **المتبايعان بالخيار ما لم يتفرقا** ) .
Ebû Ubeyd dedi: **البَيْع** Arapların كلامında zıt anlamlı harflerdendir . Denir: **باع فلان**: satın aldığı zaman; ve başkasına sattığı zaman . Ve Tarafe’nin sözünü şahit getirdi:
ويأتيك بالأنباء من لم تبِع له
بتاتاً ولم تضرب له وَقت موعد
**من لم تشتر له زاداً**’ı kastetti . Amma Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( **لا يَخْطِب الرجل على خِطْبة أخيه ولا يِبِعْ على بيع أخيه** ) ; Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde ve Ebû Zeyd ve ilim ehlinden başkaları derlerdi ki: onun sözü **لا يبيع على بيع أخيه**’deki nehiy ancak şudur: kardeşinin alışverişi üzerine satın almasın; nehiy alıcı üzerine vaki oldu, satıcı üzerine değil; çünkü Araplar **بعت الشيء** derler, **اشتريته** manasında .
Ebû Ubeyd dedi: benim yanımda hadisin bundan başka bir vechi yoktur; çünkü satıcı, satıcı üzerine pek girmez; bilinen şudur: adama malı karşılığında bir şey verilir de başka bir alıcı gelir ve onun üzerine artırır .
Dedim: Abdülmelik bana, Rebî‘den, Şâfiî’den haber verdi: onun sözü hakkında dedi ki: ( **ولا يبيع الرجل على بيع أخيه** ) o şudur: adam, adamdan bir mal satın alır ve henüz ikisi makamlarından ayrılmamışlardır; Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) başka bir adamın, satın aldığı mala benzeyen başka bir malı alıcıya arz etmesini ve onu ona satmasını nehyetti; çünkü belki ilk satın aldığı malı geri verir; çünkü Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) iki alım-satım yapan için, ayrılmadıkça muhayyerlik kıldı; böylece diğer satıcı, birinci satıcının satışını bozmuş olur; sonra belki diğer satıcı satışı bozmayı seçer de satıcının ve alıcının satışını bozar . Dedi: ve ben, iki alım-satım yapan, pazarlık etmiş olsalar bile, alış akdinden önce bir adamı nehyetmem; ve ne de, ikisi alım-satım yaptıkları makamdan ayrıldıktan sonra, iki alım-satım yapandan hangisi isterse satmaktan (nehyetmem); çünkü bu, başkasının satışı üzerine satış değildir ki ondan nehyedilsin . Dedi: ve bu, ( **المتبايعين بالخيار ما لم يتفرقا** ) hadisine uygundur . Böylece bir adam bu hâlde kardeşinin satışı üzerine satış yaparsa, hadisi bilerek yapmışsa Allah’a isyan etmiştir; ve satış lâzımdır, bozulmaz .
Dedim: satıcı ve alıcı, kardeşinin satışı üzerine sattığında yahut kardeşinin alışverişi üzerine satın aldığında, günahta eşittir; çünkü ikisinden her birine **البائع** adı lâzım gelir; alıcı da olsa satıcı da olsa; ve her biri bundan nehyedilmiştir; والله أعلم .
Şâfiî dedi: ikisi, **عَقْد الشِّرَى**’dan önce pazarlık edenlerdir; satış akdi yapınca ikisi **متبايعان**’dır; ve akidden önce **السَوْم** hâlinde iken **بيِّعين** de **متبايعين** de diye adlandırılmazlar .
Dedim: Ebû Hanîfe ve yandaşları için delil getirenlerden bazısı—onların sözü: akidden sonra iki alım-satım yapan için muhayyerlik yoktur—şöyle te’vil etti: ikisi, satış akdini yapmadan önce pazarlık ederken de **متبايعين** diye adlandırılırlar . Ve buna, Şemmâh’ın bir adam hakkında—bir yay sattı—sözünü delil getirdi:
فوافى بها بعض المواسم فانبرى
لها بَيّع يُغْلي لها السومَ رائز
Dedi: onu **بَيّعاً** diye adlandırdı; hâlbuki o, pazarlık edendir .
Dedim: bu, vehim ve temvîhtir . Bu delilcinin te’vilini reddeden iki şey vardır . Birincisi: Şemmâh bu şiiri, satış ikisi arasında bağlandıktan ve ikisi alım-satım yaptıkları makamdan ayrıldıktan sonra söyledi; böylece onu bundan sonra **بَيِّعاً** diye adlandırdı; eğer satışı tamamlamamış olsalardı onu **بَيّعاً** diye adlandırmazdı . Ve **بالبيّع** ile satın alanı kastetti . Ve bu, satışı aralarında bağlanmadan pazarlık edenleri **بَيِّعين** yapan kimse için hüccet olmaz . Ve ikinci mana ki onun te’vilini reddeder: İbn Ömer haberinin سياقındaki şeydir; o da, Hüseyin b. İdrîs’in bize haber verdiği: Muhammed b. Rumh’dan, Leys b. Sa‘d’dan, Nâfi‘den, İbn Ömer’den: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) dediği: ( **البَيِّعان بالخيار ما لم يتفرقا ، إلا أن يخيِّر أحدهما صاحبه ، فإذا قال له : اختر فقد وجب البيع ، وإن لم يتفرقا** ) Görmüyor musun: satışı iki şeyden biriyle bağlanmış kıldı; birincisi, alım-satım yaptıkları yerden ayrılmaları; diğeri, ikisinden birinin arkadaşını muhayyer bırakması; ve muhayyer bırakmanın manası, satışın bağlanmasından sonradır . Ve ben bunu, ( **المختصر** )’ın harflerinin تفسيرinde bundan daha açık şekilde şerh ettim; eğer ondakini istiksâ istersen onu o kitaptan al .
Leys dedi: **البَوْع** ve **الباع** iki dildir; fakat yaratılışta **البُوع** derler; amma keremde ve benzerinde **بَسط الباع** için ancak **كريم الباع** derler . Dedi: ve **البَوْع** ayrıca: **باع يبوع**’un masdarıdır; ve o, yürüyüşte **بسط الباع**’dır; ve develer yürüyüşlerinde **تبوع** eder; ve adam, malıyla **يبوع** eder: onunla **باع**’ını yaydığı zaman . Ve şahit getirdi:
لقد خفت أن ألقى المنايا ولم أنل
من المال ما أسمو به وأبوع
Ve **البِياعات**: ticarette alınıp satılan şeylerdir . Dedi: ve **البَيْعة**: tâbi olma ve itaat üzere satışın icabı için yapılan anlaşmadır . Denir: **تبايعوا على ذلك الأمر**; senin **أَصْفَقوا عليه** demen gibi . Dedi: ve **البَيْع**: satılan şeye de isim olur; ve çoğulu **البيوع**’dur . Dedi: ve **البِيعة**: Hristiyanların kilisesidir . Ve onun çoğulu **بِيَع**’dır; ve o, Allah تعالى’nın sözü: ( **وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ** ) . ( الحج : 40 ) Dedim: eğer bir söyleyen derse: Allah niçin onun yıkılmasını fesattan saydı ve onu mescidler gibi kıldı; hâlbuki kitap, Hristiyanların ve Yahudilerin şeriatının neshiyle geldi? Bunun cevabı: **البِيَع** ve **الصوامع** onlar için, emrolundukları üzere dosdoğru iken—değiştirmeyen ve değiştirmeyen—ibadet yerleriydi; Allah جلّ ثناؤه haber verdi ki: eğer O’nun, insanların bir kısmıyla diğer bir kısmını fesattan defetmesi olmasaydı, her zaman, din ve itaat ehlinin her bir fırkasının ibadet yerleri yıkılırdı . **البِيَع**’i mescidler üzerine zikretmekle başladı; çünkü İsrailoğullarının önceki peygamberlerinin ve ümmetlerinin salavâtı, Furkân inmeden önce ve değiştirenin değiştirmesinden önce, onların içinde idi; ve mescidler onlardan sonra ihdas edildi ve bu isimle adlandırıldı; böylece جلّ ثناؤه daha eski olanı zikretmekle başladı ve daha yeni olanın zikrini bu mana için geciktirdi; والله أعلم .
Ve Arapçadan bazısı dedi: denir: falan oğullarının dişi develeri, satıştan **بُعْن** olmuştur . Ve **البَوْع**’dan **بِعن** olmuştur; böylece **البيع**’de **الباء**’yı damme ile, **البوع**’da onu kesre ile yaptılar; fâil ile mef‘ûl arasında fark için . Görmüyor musun: sen dersin: **رأيت إماء بِعْن متاعا**; satıcı oldukları zaman; sonra dersin: **رأيت إماء بُعن**; satılmış oldukları zaman . Böylece fâil, hareketlerin farklılığıyla mef‘ûlden ayırt edilir; ve **البوع**’dan da böyledir .
Dedim: Araplardan bazısı, **ذوات الياء**’ı kesre üzere, **ذوات الواو**’yu damme üzere yürütür . Arapları işittim: **صِفنا** filan yerde filan yerde, yani yazın orada ikamet ettik; ve **صِفْنا** da: yaz yağmuruna uğradığımız zaman; böylece fâillerin fiili ile mef‘ûllerin fiili arasında fark yapmadılar .
Asma‘î dedi: Ebû Amr b. Alâ dedi: Zü’r-Rumme’yi işittim: falan âlinin cariyesinden daha fasih birini görmedim; ona dedim: yağmur sizde nasıldı? dedi ki: **غِثْنا ما شئنا** . Onu böyle, kesre ile rivayet etti .
İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den rivayet etti: denir: **الإماء قد بعن**; **الباء**’yı biraz yükseltmeye (raf‘a) yaklaştırın . Ve bunun gibi: **الخيل قد قدن**; ve **النساء قد عدن** hastalıklarından; bunun hepsinde biraz raf‘a yaklaştırın . Ve bu söylenmiştir; ve bazısı der: **قول** .
Lihyânî dedi: denir: والله, **لا تبلغون تَبَوُّعه**; yani onun şevkine yetişemezsiniz . Ve aslı, adımlarının uzunluğudur . Der: **باع** ve **انباع** ve **تبوَّع** . Ve **انباع العَرَق**: aktığı zaman . Dedi: ve **انباعت الحيَّة**: kıvrılmasından sonra saldırmak için yayıldığı zaman . Ve şair dedi:
ثُمّتَ ينباع انبياع الشجاع
Ve Arapların mesellerinden: **مُطْرِق لينباع**; adam için mesel vurulur: bir musibete kapanıp kaldığı zaman .
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi ki: **أبَعت الشيء**: onu satışa arz ettiğim zaman; ve ben onu başkasına **بعته** . Ve Hemdânî dedi:
فرضيت آلاء الكميت ومن يُبع
فَرَساً فليس جوادنا بمباع
Yani: satışa arz edilmiş olarak . Ve Sahr el-Hüzelî’nin sözü hakkında dedi:
لفاتح البيع يوم رؤيتها
وكان قبلُ انبياعُه لَكِد
**انبياعه**: satışta onun müsamahasıdır . Denir: **قد انباع لي**: satışta müsamaha gösterdiği ve ona icabet ettiği zaman . Ve eğer müsamaha göstermezse dersin: **الاينباع** .
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: **بُعْ بُعْ**; Allah تعالى’ya itaatte **باعيه**’ni uzatmasını ona emrettiğin zaman .
**بعا** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **البَعْو**: cinayettir; ve **بعا**: cinayet işlediği zaman . Avf dedi:
وابْسالى بَنَّى بغير بَعْو
جَرَمناه ولا بدم مراق
Denir: **بعا يبعو ، يَبْعى** .
Asma‘î dedi: **البعْو**: adamın arkadaşından köpeği ödünç almasıdır; onunla avlanır . Dedi: ve denir: **أبِعنِي فرسك** yani onu bana ödünç ver; ve **استبعى يستبعي**: ödünç aldığı zaman . Kümeyt dedi:
قد كادها خالد مستبعِيا حُمُرا
بالوكت تجري إلى الغايات والهضب
Ve **الهَضَب**: zayıf koşu . Ve **الوَكْت**: yürüyüşte kısa adımlamadır; ve **وكَت يكِت وَكْتاً** . **كادها**: onu istedi .
Seleme, Ferrâ’dan: **المستبعِي**: adam, adamın yanına gelir; onun yanında bir at vardır; der ki: onu bana ver, onunla yarışayım .
**وعب** : Leys: **الوَعْب**: şeyi şeyin içine tamamen doldurmandır; sanki onun hepsini kapsar; ve aynı şekilde, bir şey kökünden sökülürse **استُوعب** edilmiştir . Ve **أوعب القومُ**: hepsi savaşa çıktıkları zaman . Ve denir: **استوعب الجرابُ الدقيقَ** . Ve hadiste: ( **إن النعمة الواحدة تَستوعب جميعَ عمل العبد يوم القيامة** ) yani onun üzerine gelir . Ve müsned bir hadiste: ( **في الأنف إذا استُوعب جدْعُه الديةُ** ) ; ve başka bir rivayette: ( **إذا أُوعِب جَدْعه** ) . Ebû Ubeyd dedi: ikisinin manası: kökünden kesildi . Ve her şey ki tamamen koparıldı da ondan bir şey kalmadı, **أُوعِب** ve **استُوعب** edilmiştir; ve onu **أوعبته**; o da **موعَب**’dır . Ebû’n-Necm’in bir adamı övdüğü sözünü şahit getirdi:
يجدع من عاداه جَدْعاً موعِبا
Ve Ubeyd b. el-Ebras, kavmin hepsi birlikte çıktığında **إيعاب** hakkında dedi:
أُنبئت أن بني جَدِيلة أوعبوا
نُفَراء من سَلْمى لنا وتكتَّبوا
Dedi: ve ondan, Huzeyfe’nin cünüp hakkında sözü: dedi ki: gusletmeden önce uyur; çünkü o, gusül için daha **أوعب**’dır; yani, onun zekerindeki sudan her kalıntının çıkmasına daha elverişlidir .
Ve başkası dedi: **بيت وَعِيب**; ve **وُعاء وعيب**: geniştir . Ve kadının ferci geniş olduğu zaman ona denir: **وَعيب** . Ve **ركض وعيب**: bütün hayzı boşalttığı zaman .
İbnü’s-Sikkît dedi: **جدعه جَدْعاً موعِباً** yani kökünden keserek . Ve **أوعب القوم** hepsi: toplandıkları zaman; **موعبِين** olarak geldiler . Ve falan oğulları **أوعَب** etti: göçtüler; böylece onların beldelerinde onlardan kimse kalmadı .
**وبع** : Leys onu ihmal etti . Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: denir: **كَذَبت عَفَّاقته ومخذ محدفته ووبَّاعته**; ve o, onun kıçıdır .
Amr, babasından: **أَنْبَق فلان**: kokusu zayıf çıktığı zaman; eğer onun üzerine artarsa denir: **عَفَق بها**; ve **ووبَّع بها** .
Dedi: ve çocuğun sümüğüne denir: **الوبّاعة** ve **الغَاذِيَة** .
İbnü’l-Ferec dedi: Medrek el-Ca‘ferî dedi: **كذَبت وبَّاعته**; ve **ووبَّاغته**; ve **ونبَّاعته**; ve **ونَبَّاغته** .

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والباء وما يثلثهما)
(عبث) العين والباء والثاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على الخَلط يقال: عَبَثَ الأَقِط، وأنا أعبِثُه عَبْثاً، وهو عبيث، وهو يُخلَط ويجفَّف في الشَّمس. والعَبِيث: كلُّ خِلْط. ويقال: في هذا الوادي عَبِيثةٌ، أي خِلْطٌ من حَيَّيْن.
ومما قيسَ على هذا: العَبَثُ، هو الفعل لا يُفَعل على استواء وخُلوصِ صواب. تقول: عَبِثَ يعبَث عَبَثاً، وهو عابثٌ بما لا يَعْنيه وليس من بالِهِ([1]) ، وفي القرآن: ﴿أفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْناكُمْ عَبَثاً﴾  [المؤمنون 115]، أي لَعِبا. والقياس في *ذلك كله واحد.
(عبج) العين والباء والجيم ليس عند الخليل [فيه] شيء. وقد قيل العَبَجَة: الأحمق.
(عبد) العين والباء والدال أصلانِ صحيحان، كأنَّهما متضادَّان، و[الأول] من ذينك([2]) الأصلينِ يدلُّ على لِين وذُلّ، والآخر على شِدّة وغِلَظ.
فالأوّل العَبد، وهو المملوك، والجماعةُ العبيدُ، وثلاثةُ أعبدٍ وهم العِبادُ. قال الخليل: إلاّ أنّ العامة اجتمعوا على تفرقةِ ما بين عباد الله والعبيدِ المملوكين. يقال هذا عبدٌ بيِّن العُبُودَة. ولم نسمَعْهم يشتقُّون منه فعلاً، ولو اشتق لقيل عَبُد، أي صار عبداً وأقرَّ بالعُبُودة، ولكنّه أُمِيت الفعلُ فلم يُستعمل. قال: وأمّا عَبَدَ يُعبُد عِبادةً فلا يقال إلاّ لمن يُعبُد اللهَ تعالى. يقال منه عَبَد يعبُد عبادة، وتعبَّد يتعبّد تعبّداً. فالمتعبِّد: المتفرِّد بالعبادة. واستعبدتُ فلاناً: اتخذتُه عبداً. وأمّا عَبْد في معنى خَدَم مولاه([3]) فلا يقال عبَدَه، ولا يقال يعبُد مَولاه. وتعبَّدَ فلانٌ فلاناً، إذا صيَّره كالعبد له وإن كان حُرَّاً. قال:
تَعبَّدَني نَِمْرُ بنُ سعدٍ وقد أُرى *** ونَِمْر بنُ سعدٍ لي مطيع ومُهْطعُ([4])
ويقال: أعْبَدَ فلانٌ فلاناً، أي جعله عبداً. ويقال للمشركين: عَبَدة الطّاغوتِ والأوثان، وللمسلمين: عُبّادٌ يعبدون الله تعالى. وذكر بعضُهم: عابد وعَبَد، كخادم وخَدَم. وتأنيثُ العَبْد عَبْدَةٌ، كما يقال مملوك ومملوكة. قال الخليل: والعِبِدَّاء([5]) : جماعة العَبِيد الذين وُلِدُوا في العُبودة.
ومن الباب البعير المعبَّد، أي المهنُوء([6]) بالقَطِران. وهذا أيضاً يدلُّ على ما قلناه لأنّ ذلك يُذِلُّه ويَخفِض منه. قال طرفة:
إلى أن تحامَتْنِي العشيرةُ كلُّها  *** وأُفرِدْتُ إفرادَ البَعير المعبَّدِ([7])
والمعبّد: الذلول، يوصَف به البعير أيضاً.
ومن الباب: الطريق المُعَبَّد، وهو المسلوك المذلَّل.
والأصل الآخَر العَبَدة، وهي القُوّة والصَّلابة؛ يقال هذا ثوبٌ له عَبَدة، إذا كان صَفيقاً قويَّاً([8]) . ومنهُ علقمة بن عَبَدَة، بفتح الباء.
ومن هذا القياس العَبَد، مثل الأنَف والحميّة. يقال: هو يَعْبَدُ لهذا الأمر. وفسِّر قوله تعالى: ﴿قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحمنِ وَلدٌ فَأنَا أوَّلُ العابِدِينَ﴾ [الزخرف81]، أي أوَّلُ مَن غَضِبَ عَنْ هذا وأنِف من قولِه. وذُكر عن عليٍّ عليه السلامُ أنّه قال: "عَبِدتُ فصَمَتُّ"، أي أنِفْتُ فسكَتّ. وقال:
ويَعْبَدُ الجاهلُ الجافي بحقِّهم  *** بعد القضاء عليه حين لا عَبَدُ([9])
وقال آخر([10]) :
* وأعبَدُ أن تُهجَى كليبٌ بدارِمِ([11]) *
أي آنف من ذلك وأغضبُ منه:
(عبر) العين والباء والراء أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على النفوذ والمضيِّ في الشيء. يقال: عَبَرت النّهرَ عُبُوراً. وعَِبْر النهر: شَطُّه([12]) . ويقال: ناقةٌ عُبْرُ أسفارٍ: لا يزال يُسافَرُ عليها. قال الطّرِمّاح:
وقد تبطَّنْتُ بِهِلْوَاعةٍ  *** عُبْرِ أسفارٍ كَتُوم البُغَامْ([13])
والمَعْبَر: شطّ نهرٍ هُيئ للعُبور. والمِعْبَر: سفينة يُعبَر عليها النّهر. ورجل عابرُ سبيلٍ، أي مارّ. قال الله تعالى:﴿وَلاَ جُنُباً إلاَّ عَابِرِي سَبِيلٍ﴾  [النساء 43]، ومن الباب العَبْرَة، قال الخليل: عَبْرَة السدَّمع: جَرْيُه. قال: والدَّمع أيضاً نفسُه عَبْرة. قال امرؤ القيس:
وإنّ شِفائي عَبْرَةٌ إن سَفَحتُها  *** فهَلْ عند رسْمٍ دارسٍ من مُعَوَّلِ([14])
وهذا من القياس؛ لأنّ الدّمع يعبُرُ، أي ينفُذ ويَجري. والذي قاله الخليل صحيحٌ يدلُّ على صِحّة القياس الذي ذكرناه.
وقولهم: عَبِرَ فلانٌ يَعْبَرُ عَبَراً من الحزن، وهو عَبْرَانُ، والمرأةُ عَبْرى وعَبِرَةٌ، فهذا لا يكون إِلاَّ وثَمَّ بكاء. ويقَال: استَعْبَرَ، إذا جَرَتْ عَبْرَته. ويقال من هذا: امرأةٌ عابر، أي بها العَبَر. وقال:
يقولُ لي الجَرْمِيُّ هل أنت مُرْدِفِي  *** وكيف رِدَافُ الفَلِّ أمُّك عابِرُ([15])
فهذا الأصل الذي ذكرناه. ثم يقال *لضرب من السدر عُبْرِيٌّ، وإنما يكون كذلك إذا نَبَتَ على شُطوط الأنهار. والشّطُّ يُعْبَرُ ويعبر إليه. قال العجّاج:
* لاثٍ بها الأَشاءُ والعُبْرِيُّ([16]) *
الأَشاء: الفَسِيل([17]) ، الواحدة أَشَاءة([18]) وقد ذكرناه. ويقال إنّ العُبْريَّ لا يكون إلاّ طويلاً، وما كان أصغَرَ منه فهو الضَّالُ. قال ذو الرُّمّة:
قَطعْتُ إذا تجوّفت العواطِي  *** ضَرُوبَ السِّدْرِ عَبْرِيّاً وضَالا([19])
ويقال: بل الضّالُ ما كان في البَرّ.
ومن الباب: عَبَرَ الرُّؤْيا يعبرها عَبْرَاً وعِبارة، ويُعبِّرُها تعبيراً، إذا فسَّرَها. ووجه القياس في هذا عُبُور النَّهْر؛ لأنه يصير من عَِبْر إلى عَِبْر. كذلك مفسِّر الرُّؤيا يأخُذُ بها من وجهٍ إلى وجهٍ، كأن([20]) يُسأل عن الماء، فيقول: حياة. ألا تراه قد عَبَر في هذا([21]) من شيءٍ إلى شيء.
ومما حُمِل على هذه: العِبارة، قال الخليل: تقول: عَبَّرت عن فلانٍ تعبيراً، إذا عَيَّ بحُجّته فتكلَّمت بها عنه. وهذا قياسُ ما ذكرناه؛ لأنَّه لم يقدِر على النُّفوذ في كلامه فنفَذَ الآخَر بها عنه.
فأمّا الاعتبار والعِبْرة فعندنا مقيسانِ من عَبْريِ النَّهر؛ لأنّ كلَّ واحدٍ منهما عِبرٌ مساوٍ لصاحبه([22]) فذاك عِبرٌ لهذا، وهذا عِبرٌ لذاك. فإذا قلت اعتبرت الشَّيء، فكأنك نظرتَ إلى الشَّيء فجعلتَ ما يَعْنِيك عِبراً لذاك: فتساويا عندك. هذا عندنا اشتقاقُ الاعتبار. قال الله تعالى: ﴿فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الأَبْصَارِ﴾  [الحشر 2]، كأنَّه قال: انظروا إلى مَنْ فعل ما فَعل فعُوقِب بما عوقب به، فتجنَّبوا مثلَ صنيعهم لئلاَّ ينزل بكم مثلُ ما نَزَل بأولئك. ومن الدَّليل على صِحَّة هذا القياس الذي ذكرناه، قولُ الخليل: عَبَّرت الدَّنانيرَ تعبيراً، إذا وزَنْتَها ديناراً [ديناراً]. قال: والعِبرة: الاعتبارُ بما مضى.
ومما شذَّ عن الأصل: المُعْبَر من الجِمال: الكثير الوَبر. والمُعْبَر من الغِلمان: الذي لم يُخْتَن. وما أدرِي ما وجهُ القياس في هذا. وقال في المُعْبَر الذي لم يُختَن بشرُ بن [أبي] خازم:
* وارمُ العَفْل مُعْبَرُ([23]) *
ومن هذا الشّاذّ: العبير، قال قوم: هو الزَّعفران. وقال قوم: هي أخلاط طِيب. وقال الأعشَى:
وتَبرُد بَردَ رِداء العَرُوسِ *** بالصيفى رَقْرقتَ فيه العبيرا([24])
(عبس) العين والباء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على تكرُّه في شيء. وأصله العَبَس. ما يَبِس على هُلْب الذَّنَب من بَعْرٍ وغيره، وهو من الإبل كالوَذَحِ من الشَّاء. قال أبو النَّجم:
كأنَّ في أذنابهنَّ الشُّوَّلِ  *** مِن عَبَس الصَّيف قرونَ الأُيَّلِ([25])
وفي الحديث: أنّه مرّ بإبلٍ قد عَبَست في أبوالها. وقال جرير يذكر راعية:
تَرَى العَبَسَ الحَوْليَّ جَوْناً بكُوعِها  *** لها مَسَكاً من غير عاجٍ ولا ذَبْلِ([26])
ثم اشتُقَّ من هذا: اليوم العَبُوس، وهو الشديد الكَرِيه. واشتقّ منه عَبَسَ الرجل يَعْبِس عُبوساً، وهو عابس الوجه: غضبان. وعبّاسٌ، إذا كَثر ذلك منه.
(عبط) العين والباء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّةٍ تُصيبُ من غير استحقاق. وهذه عبارةٌ ذكرها الخليل، وهي صحيحةٌ منقاسة. فالعَبْط: أن تُعبَط النّاقةُ صحيحةً من غير داءٍ ولا كَسْر. قالوا: والعَبِيط: الطرِيُّ من كلِّ شيء. وهذا الذي ذكروهُ في الطريِّ توسُّعٌ منهم، وإنّما الأصل ما ذكِر. يقال من الأوّل: عُبِطت النّاقةُ واعتُبِطت اعتباطاً، إذا نُحِرت سمينةً فَتِيّةً من غير داء. قالوا: والرّجُل يَعبِط بنفسه في الحرب عَبْطاً، إذا ألقاها فيها غير مُكْرَه. والرّجلُ يَعبِط الأرضَ عَبْطاً، إذا حفر فيها موضعاً لم يُحفَر قبلَ ذلك. قال مَرَّار:
ظَلَّ في أعلى يَفاعٍ جاذِلاً  *** يَعبِط الأرضَ اعتباطَ المحتَفِرْ([27])
ويقال: مات فلانٌ عَبْطةً، أي شاباً سليماً. واعتبطَه الموت. قال أميَّة:
مَن لم يَمتْ عَبْطةً يمُتْ هَرَماً  *** للموت كأسٌ فالمرءُ ذائقها([28])
ومن ذلك الدّم العَبِيط: الطرِيّ. قال الخليل - وهي العبارة التي قدَّمْنا ذكرها-: يقال عَبَطته الدَّواهي، إذا نالته من غير *استحقاقٍ لذلك. قال حُمَيد([29]) :
بمنْزلٍ عَفٍّ ولم يُخالِطِ  *** مدنَّساتِ الرِّيَب العَوابِط
والعَبِيطة: الشّاة أو النّاقة المعتَبَطة. قال الشّاعر:
ولـه لا يَنِي عَبائِطُ من كُو  *** مٍ إذا كان من رِقاقٍ وبُزْل
الرِّقاق: الصِّغار من الإبل.
(عبق) العين والباء والقاف أصل صحيح واحد، وهو لزوم الشيء للشيء. من ذلك عَبِق الطيب به، إذا لَصِق ولازَمَ. قال:
عَبِقَ العنبرُ والمِسْكُ بها  *** فهي صفراءُ كعُرجون العُمُرْ([30])
وقال طرفة:
ثم راحُوا عَبِقَ المسكُ بهم  *** يَلْحَفُون الأَرضَ هُدَّابَ الأُزُرْ([31])
ومن هذا الباب قولهم: ما بقي لهم عَبَقَة، أي [ما] بقيت لهم بقيّةٌ من المال. والمعنى في ذلك البقيَّة من السَّمْن تبقى في النِّحْي قد عَبِقَت به. ويقولون: إنّ العَبَاقِية: شجرٌ لـه شَوك. وهذا إنْ حُمِل على القياس صَحَّ؛ لأنَّه يَعْلَق بالشَّيء ويُعْلَق به. ويُنشَد:
غَداةَ شُواحِطٍ فنجَوْتَ شَدَّاً *** وَثوبُكَ في عَباقيةٍ هَرِيدُ([32])
ويقال: العَبَاقِيَةُ: بقية الطِّيب([33]) والدَّيْن، وقد ذكرنا وجه قياسه. ومن الباب العَبَاقية من الرِّجال. قال الخليل: العباقِيَة: الداهي المنكَر، على وزن عَلاَنِيَة. وإنّما سمِّي بذلك لأنّه تعلَّق كلَّ شيء. وقال:
أُتِيحَ لها عَباقِيَةٌ سَرَنْدَى  *** جرِيُّ الصَّدرِ منبسطُ اليَمينِ([34])
وقال الأصمعيُّ: شانَه شيناً عَبَاقِيةً، أي شيناً شديداً، والأجود أن يقال شيناً لازماً لا يُفارِق. قال الكسائيّ: ويقال إنّ العبَاقية جُرح يُصيب الرَّجُل في حُرِّ وجهه. وهذا صحيح؛ لأنَّه شينٌ باقٍ يلازم.
(عبك) العين والباء والكاف أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على ما يدلُّ عليه الذي قبله، وليس ببعيدٍ أن يكون من باب الإبدال. قال الخليل: ما ذقت عَبَكة ولا لَبَكةً. وقال ابن الأعرابيّ: يقال: ما أغنيتَ عنِّي عبكةً ولا لَبَكة أي شيئاً. وأصلُه قولهم الذي يَبقَى في النِّحْي من السَّمْن: عَبَكة. وقد يقال ذلك للطِّينة من الوحل.
والصحيح في هذا الباب هذا، وقد ذُكِرت فيه كلماتٌ عن أعرابٍ مجهولين لا أصل لها فلذلك تركناها.
(عبل) العين والباء واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ضِخَم وامتداد وشِدّة. من ذلك العَبْلُ من الأجسام، وهو الضَّخم. تقول: عَبُل يَعْبُل عَبالة. قال:
خبطناهمْ بكلِّ أرَحَّ لأمٍ *** كمِرْضاحِ النَّوى عَبْلٍ وَقاحِ([35])
الأرَحّ: الحافر الواسع.
ومن الباب الأَعْبَل، وهو الحجر الصُّلب ذُو البياض. ويقال جبلٌ أعبلُ وصخرةٌ عَبْلاء. وقال أبو كبيرٍ الهذليّ يصف نابَ الذِّئبة:
أخرجتُ منها سِلْقةً مهزولةً  *** عجفاءَ يبرق نابُها كالأعبَلِ([36])
ومنه قولهم: هو عَبْلُ الذِّراعين، أي غليظُهما مدِيدُهما. ومنه: ألقى عليه عَبالَّته([37]) ، أي ثِقْله. ومحتمل أن يكون العَبَل، وهو ثمر الأرْطى، من هذا، ولعل فيه امتداداً وطُولا.
(عبم) العين والباء والميم كلمة تدلُّ على غِلَظٍ وجفاء. من ذلك العَبَامُ، وهو الرَّجُل الغليظ الخِلْقة في حُمْق. تقول: عَبْمَ يَعْبُمُ عَبامة. قال:
فأنكرتُ إنكارَ الكريم ولم أكن  *** كَفَدْمٍ عَبَامٍ سِيلَ شيئاً فجمجما
ويقال: إنّ العَبَام الماء الكثير، فإن كان صحيحاً فهو قريبٌ، وإلاَّ فهو من الإبدال.
(عبن) العين والباء والنون صحيحٌ، فيه كلمةٌ واحدة. يقولون: إنّ العَبَنَّ: الجملُ الضَّخم الجسيم. ويقال العَبَنّ ويقال العَبَنَّى، والأنثى عَبَنّاة. وكلُّ ذلك واحد. وربَّما وصَفوا به الرّجل. وقال حُميدٌ في صفة بعير:
أمينٌ عَبَنُّ الخَلْقِ مختلِف الشِّبَا *** يقول المُمارِي طال ما كان مُقْرَما([38])
(عبأ) العين والباء والهمزة والحرف المعتل غير المهموز أصل واحد، يدلُّ على اجتماعٍ في ثِقَل. من ذلك العِبْءُ، وهو كلُّ حِمْل، من غُرْم أو حَمالة، والجمع الأعباء. قال:
وحمل العِبءِ عن أعناق قومي  *** وفعلي في الخطوب بما عناني
ومن الباب: ما عبأْت به شيئاً، إذا لم تبالِهِ، كأنّك لم تجِدْ له ثِقْلاً. ومن الباب: عبأت الطِّيب([39]) *وفَرَّقوا بين ذلك وبين الجيش، فقالوا: عَبَّيْت الكتِيبةَ أُعبِّيها تعبيَةً، إذا هيّأتَها. وقد قالوا: عَبأت الجيش أيضاً، ذكرها ابنُ الأعرابي. وقال في عَبَأت الطِّيب:
كأنَّ بصدرِه وبمَنْكِبيه  *** عبيراً باتَ تَعبؤه عروسُ([40])
والعَباءة: ضَربٌ من الأكسِية. وقياسُه صحيح؛ لأنّه يشتمل على لابسه ويجمعُه. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــــ
([1]) في الأصل: "من ناله"، صوابه في اللسان (عبث). وفي اللسان (بول): "وقولهم ليس هذا من بالي، أي مما أباليه".
([2]) في الأصل: "ذلك".
([3]) عبارة اللسان: "وأما عبد خدم مولاه فلا يقال عبده".
([4]) البيت في اللسان وأساس البلاغة (عبد، هطع).
([5]) يقال بالمد، وبالقصر.
([6]) في الأصل، "أي المهناء". والمهنوء: المطلي.
([7]) البيت من معلقته المشهورة.
([8]) في الأصل: "ضعيفاً قوياً"، وهو من مستطرف التحريف.
([9]) في الأصل: "ونعبد الجاهل".
([10]) هو الفرزدق، كما في إصلاح المنطق 58-59، وليس في ديوانه، وفيه بيتان يشبهان أن يكونا هذا البيت ففي ص 800:
أظنت كلاب اللؤم أن لست شاتماً  *** قبائل إلا ابني دخان بدارم
وفي ص 816:
أظنت كلاب اللؤم أن لست خابطا  *** قبائل غير ابني دخان بدارم
([11]) في إصلاح المنطق: "أن أهجو كليباً". وصدره:
* أولئك أحلاسي فجئني بمثلهم *
قال ابن السكيت: "ويروى: فجؤني. "ويروى: تميماً بدارم".
([12]) في الأصل: "شطره"، تحريف.
([13]) ديوان الطرماح 103 واللسان (هلع).
([14]) البيت من معلقته المشهورة.
([15]) البيت للحارث بن وعلة الجرمي. اللسان (عبر). وفي خزانة الأدب (1: 199) أنه لأبيه وعلة بن عبد الله الجرمي. فيقال إن الجرمي لحق رجلاً من بني نهد يقال له سليط بن قتب فقال له وعلة: أردفني خلفك، فإني أتخوف القتل. فأبى أن يردفه فطرحه عن قربوسه وركب عليها ونجا. فرواية البيت الصحيحة على هذا القول: "وقد قلت للنهدي". وذكر في اللسان أن النهدي هو الذي سأل الحارث أن يردفه خلفه لينجو فأبى. فرواية البيت: "يقول لي النهدي". وقد اتفقت الروايتان على أن "النهدي" قد قتل. أما رواية ابن فارس هنا فغريبة لا سند لها من القصص. وانظر الاشتقاق 291.
([16]) رواية الديوان 67 واللسان (لثي، عبر): "لاث به". وقبله:
في أيكه فلا هو الضحى  *** ولا يلوح نبته الشتى
([17]) في الأصل: "الفيل".
([18]) الذي بعد هذه الكلمة في الأصل هو: "ويقال إن العبري ذكرناه لا يكون إلا طويلاً وأصغر منه فهو الضال ما كان". وقد أصلحت اختلال الكلمات بما ترى.
([19]) ديوان ذي الرمة 440، واللسان (عبر، عمر).
([20]) في الأصل: "كأنه".
([21]) في الأصل: "من هذا".
([22]) في الأصل: "صاحب".
([23]) سبق الاستشهاد بهذا الجزء في (عفل). والبيت بتمامه كما في اللسان (عبر، عفل):
جزيز القفا شبعان يربض حجرة  *** حديث الخصاء ورام العفل معبر
([24]) ديوان الأعشى 69 واللسان (عبر، رقق). وقد سبق في (رق).
([25]) سبق الكلام على تخريج البيتين في (أول).
([26]) ديوان جرير 463 واللسان (عبس، مسك، ذبل). وسيأتي في (مسك).
([27]) روايته تطابق رواية اللسان (عبط). وفي المفضليات (1: 82، 84) بيتان هما برقم: 15، 35:
ثم إن ينزع إلى أقصاهما  *** يخبط الأرض اختباط المحتفر
و:   ظل في أعلى يفاع جاذلاً  *** يقسم الأمر كقسم المؤتمر
([28]) ديوان أمية 42 واللسان (عبط) برواية: "والمرء ذائقها".
([29]) هو حميد الأرقط، كما في اللسان (عبط).
([30]) البيت للمرار بن منقذ في المفضليات (1: 90). وهو بدون نسبة في اللسان (عبق).
([31]) ديوان طرفة 68 واللسان (عبق، لحف).
([32]) لساعدة بن العجلان الهذلي، في اللسان (عبق، هرد) وديوان الهذليين (3: 109).
([33]) في الأصل: "الغضب".
([34]) أنشده في اللسان (عبق) برواية: "أطف لها عباقية".
([35]) أنشده في اللسان (رضح) شاهداً على أن اسم الحجر الذي يرضح به النوى "مرضاح"، وأن الخاء المعجمة لغة ضعيفة.
([36]) في ديوان الهذليين (2: 97) : "كالمعول". السكري: "كأن نابها طرف معول".
([37]) العبالة بتشديد اللام. وتخفيفها لغة عن اللحياني.
([38]) البيت من زوائد ديوان حميد بن ثور، أنشده في اللسان (عبن). وانظر ديوانه 32 طبع دار الكتب المصرية.
([39]) بعد هذا في الأصل: "كأن بصدره"، وهو تكرار لما سيأتي بعد كلمة "الطيب" التالية.
([40]) البيت لأبي زبيد الطائي في اللسان (عبأ)، يصف فيه أسداً. وفيه: "كأن بنحره"، و"بات يعبؤه" ثم قال: "ويروى: بات يخبؤه". والعروس يقال للمرأة والرجل.

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** ve **الباء** ve ikisini üçleyen şey)
(**عبث**) **العين** ve **الباء** ve **الثاء** tek bir sahih asıldır; karıştırmaya delâlet eder. Denir: **عَبَثَ الأَقِط**, ve ben onu **عَبْثاً** karıştırırım; ve o **عبيث**tir; güneşte karıştırılır ve kurutulur. Ve **العَبِيث**: her karışımdır. Ve denir: Bu vadide bir **عَبِيثةٌ** vardır; yani iki kabileden bir karışımdır.
Buna kıyas edilenlerdendir: **العَبَثُ**; o, fiildir; düzgünlük ve doğruya hâlislik üzere yapılmayan (fiil). Dersin: **عَبِثَ** **يعبَث** **عَبَثاً**; ve o, kendisini ilgilendirmeyen ve aklında olmayan şeyle **عابثٌ**tir([1]). Kur’ân’da: ﴿أفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْناكُمْ **عَبَثاً**﴾  [المؤمنون 115], yani oyun olarak. Ve bunun hepsinde kıyas birdir.

(**عبج**) **العين** ve **الباء** ve **الجيم** hakkında Halîl’in yanında bir şey yoktur. Ve denilmiştir: **العَبَجَة**: ahmak.

(**عبد**) **العين** ve **الباء** ve **الدال** iki sahih asıldır; sanki ikisi birbirine zıttır; ve o iki asıldan birincisi yumuşaklık ve zillete, diğeri şiddet ve kabalığa delâlet eder.
Birincisi **العَبد**dir; o, köledir; cemaatı **العبيد**dir; ve üç **أعبدٍ**; onlar **العِبادُ**dır. Halîl dedi: Ancak halk, Allah’ın kulları ile mülk edinilmiş köleler arasını ayırma üzerinde birleştiler. Denir: Bu, **العُبُودَة**si açık bir **عبدٌ**dür. Ondan fiil türettiklerini işitmedik; türetilseydi **عَبُد** denirdi; yani köle oldu ve **العُبُودة**yi ikrar etti; fakat fiil öldürülmüş, kullanılmamıştır. Dedi: **عَبَدَ** **يعبُد** **عِبادةً** ise ancak Allah Teâlâ’ya ibadet eden için söylenir. Ondan denir: **عَبَد** **يعبُد** **عبادة**; ve **تعبَّد** **يتعبّد** **تعبّداً**. O hâlde **المتعبِّد**: ibadetle tek başına kalan kimsedir. Ve **استعبدتُ** falanı: onu köle edindim. Ama **عَبْد** “efendisine hizmet etti” mânasında olunca([3]) “**عبَدَه**” denmez; “efendisine **يعبُد**” denmez. Ve **تعبَّدَ** falan falanı, onu kendisine köle gibi kıldıysa—hür olsa bile. Dedi:
تَعبَّدَني نَِمْرُ بنُ سعدٍ وقد أُرى *** ونَِمْر بنُ سعدٍ لي مطيع ومُهْطعُ([4])
Ve denir: **أعْبَدَ** falan falanı; yani onu köle yaptı. Ve müşriklere: **عَبَدة الطّاغوتِ والأوثان** denir; Müslümanlara: Allah Teâlâ’ya ibadet eden **عُبّادٌ**. Bazıları zikretti: **عابد** ve **عَبَد**; **خادم** ve **خَدَم** gibi. **العَبْد**in müennesi **عَبْدَةٌ**dur; **مملوك** ve **مملوكة** denildiği gibi. Halîl dedi: ve **العِبِدَّاء**([5]): kölelikte doğmuş **العَبِيد**in topluluğu.
Babtandır: **البعير المعبَّد**; yani **المهنُوء**([6]) (katranla sıvanmış). Bu da dediğimize delâlet eder; çünkü bu onu zelil kılar ve ondan indirir. Tarafe dedi:
إلى أن تحامَتْنِي العشيرةُ كلُّها  *** وأُفرِدْتُ إفرادَ البَعير المعبَّدِ([7])
Ve **المعبّد**: uysal (zelûl); deve de bununla vasfedilir.
Babtandır: **الطريق المُعَبَّد**; o, yürünmüş, düzleştirilmiş yoldur.
Diğer asıl: **العَبَدة**; o, kuvvet ve katılıktır; denir: Bu elbisenin **عَبَدة**si var; yani kalın, kuvvetli ise([8]). Ondandır: **علقمة بن عَبَدَة**; **الباء** fethasıyla.
Bu kıyastandır: **العَبَد**; **الأنَف** ve hamiyet gibi. Denir: O, bu iş için **يَعْبَدُ**. Ve Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: ﴿قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحمنِ وَلدٌ فَأنَا أوَّلُ العابِدِينَ﴾ [الزخرف81]; yani buna ilk öfkelenen ve bu sözden ilk burun kıvıran. Ali’den—aleyhi’s-selâm—zikredildi ki dedi: “**عَبِدتُ** فصَمَتُّ”; yani burun kıvırdım da sustum. Ve dedi:
ويَعْبَدُ الجاهلُ الجافي بحقِّهم  *** بعد القضاء عليه حين لا عَبَدُ([9])
Ve bir başkası([10]) dedi:
* وأعبَدُ أن تُهجَى كليبٌ بدارِمِ([11]) *
yani bundan burun kıvırırım ve buna öfkelenirim:

(**عبر**) **العين** ve **الباء** ve **الراء** tek bir sahih asıldır; bir şeyde nüfuz etmeye ve geçip gitmeye delâlet eder. Denir: **عَبَرت النّهرَ عُبُوراً**. Ve **عَِبْر النهر**: onun kıyısıdır([12]). Ve denir: **ناقةٌ عُبْرُ أسفارٍ**: üzerinde sürekli yolculuk yapılan (dişi deve). Tırimmâh dedi:
وقد تبطَّنْتُ بِهِلْوَاعةٍ  *** عُبْرِ أسفارٍ كَتُوم البُغَامْ([13])
Ve **المَعْبَر**: geçiş için hazırlanmış nehir kıyısıdır. Ve **المِعْبَر**: üzerinde nehir geçilen gemidir. Ve **رجل عابرُ سبيلٍ**: yani geçen. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَلاَ جُنُباً إلاَّ عَابِرِي سَبِيلٍ﴾  [النساء 43]. Babtandır: **العَبْرَة**. Halîl dedi: **عَبْرَة السدَّمع**: onun akmasıdır. Dedi: ve gözyaşının kendisi de **عَبْرة**dir. İmru’ul-Kays dedi:
وإنّ شِفائي عَبْرَةٌ إن سَفَحتُها  *** فهَلْ عند رسْمٍ دارسٍ من مُعَوَّلِ([14])
Bu kıyastandır; çünkü gözyaşı **يعبُرُ**; yani nüfuz eder ve akar. Halîl’in söylediği sahih olup zikrettiğimiz kıyasın sıhhatine delâlet eder.
Ve onların sözü: **عَبِرَ** falan **يَعْبَرُ** hüzünden **عَبَراً**; o **عَبْرَانُ**dur; kadın **عَبْرى** ve **عَبِرَةٌ**dir; bu ancak orada ağlama varken olur. Ve denir: **استَعْبَرَ**; **عَبْرَته** aktığı zaman. Ve bundan denir: **امرأةٌ عابر**; yani onda **العَبَر** vardır. Ve dedi:
يقولُ لي الجَرْمِيُّ هل أنت مُرْدِفِي  *** وكيف رِدَافُ الفَلِّ أمُّك عابِرُ([15])
İşte zikrettiğimiz asıl budur. Sonra *sidrden bir türe **عُبْرِيٌّ** denir; ancak nehir kıyılarında biterse böyle olur. Ve kıyı geçilir ve ona geçilir. ‘Accâc dedi:
* لاثٍ بها الأَشاءُ والعُبْرِيُّ([16]) *
**الأَشاء**: fidan([17]); tekili **أَشَاءة**([18]); onu zikrettik. Ve denir: **العُبْريَّ** ancak uzun olur; ondan daha küçük olan ise **الضَّالُ**dur. Zû’r-Rumme dedi:
قَطعْتُ إذا تجوّفت العواطِي  *** ضَرُوبَ السِّدْرِ عَبْرِيّاً وضَالا([19])
Ve denir: bilakis **الضّالُ**, kırda olan şeydir.
Babtandır: **عَبَرَ الرُّؤْيا**; onu **عَبْرَاً** ve **عِبارة** olarak **يعبرها**; ve onu **تعبيراً** olarak **يُعبِّرُها**; onu tefsir ettiği zaman. Bunun kıyas yönü nehrin geçilmesidir; çünkü **عَِبْر**den **عَِبْر**e geçer. Aynı şekilde rüya müfessiri onu bir yüzden bir yüze alır; sanki([20]) su sorulsa “hayat” der. Görmez misin, bunda([21]) bir şeyden bir şeye **عَبَر** etmiştir.
Buna taşınanlardandır: **العِبارة**. Halîl dedi: Dersin: **عَبَّرت عن فلانٍ تعبيراً**; hüccetinde dili tutulup da onun adına onunla konuştuğun zaman. Bu, zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü o, sözünde nüfuz etmeye güç yetiremedi; diğeri onun adına onunla nüfuz etti.
Ama **الاعتبار** ve **العِبْرة** bize göre nehrin **عَبْري**sinden kıyas edilmiştir; çünkü ikisinin her biri sahibine eşit bir **عِبرٌ**dür([22]); şu, bunun **عِبرٌ**üdür; bu da şunun **عِبرٌ**üdür. “**اعتبرت** şeyi” dediğinde, sanki şeye baktın da seni ilgilendiren şeyi ona **عِبر** kıldın: böylece senin yanında eşit oldular. Bu, bize göre **الاعتبار**ın اشتقاقıdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الأَبْصَارِ﴾  [الحشر 2]; sanki dedi: Şunu yapan kimseye bakın; yaptığıyla yaptı, cezalandırıldığıyla cezalandırıldı; onların yaptığının benzerinden sakının ki onlara inen benzeri size inmesin. Zikrettiğimiz bu kıyasın sıhhatine delillerden: Halîl’in sözü: **عَبَّرت الدَّنانيرَ تعبيراً**; dinar dinar tarttığın zaman. Dedi: ve **العِبرة**: geçmişle **الاعتبار**dır.
Asıldan şâz olanlardandır: develerden **المُعْبَر**: çok kıllı olan. Ve oğlanlardan **المُعْبَر**: sünnet edilmemiş olan. Bunun kıyas yönünün ne olduğunu bilmiyorum. Sünnet edilmemiş **المُعْبَر** hakkında Bişr b. [أبي] Hâzim dedi:
* وارمُ العَفْل مُعْبَرُ([23]) *
Bu şâzdan: **العبير**. Bir kavim dedi: o, safrandır. Bir kavim dedi: o, güzel koku karışımlarıdır. A‘şâ dedi:
وتَبرُد بَردَ رِداء العَرُوسِ *** بالصيفى رَقْرقتَ فيه العبيرا([24])

(**عبس**) **العين** ve **الباء** ve **السين** sahih bir asıldır; bir şeyde tiksinmeye delâlet eder. Aslı **العَبَس**tir: kuyruk kılları üzerinde kuruyan deve pisliği ve benzeri; develerde, koyundaki **الوَذَحِ** gibidir. Ebû’n-Necm dedi:
كأنَّ في أذنابهنَّ الشُّوَّلِ  *** مِن عَبَس الصَّيف قرونَ الأُيَّلِ([25])
Hadiste: idrarlarında **عَبَست** olmuş develere uğradığı (rivayet edilmiştir). Cerîr, bir çoban kadını anarak dedi:
تَرَى العَبَسَ الحَوْليَّ جَوْناً بكُوعِها  *** لها مَسَكاً من غير عاجٍ ولا ذَبْلِ([26])
Sonra bundan türetildi: **اليوم العَبُوس**; o, şiddetli, çirkin (gün)dür. Ve ondan türetildi: adam **عَبَسَ** **يَعْبِس** **عُبوساً**; o, yüzü asık **عابس الوجه**dir: öfkeli. Ve **عبّاسٌ**; bu ondan çok olunca.

(**عبط**) **العين** ve **الباء** ve **الطاء** sahih bir asıldır; hak etmeksizin isabet eden bir şiddete delâlet eder. Bu, Halîl’in zikrettiği bir ibaredir; sahih, kıyaslıdır. O hâlde **العَبْط**: hastalık ve kırık olmaksızın sağlam deveyi **تُعبَط** etmendir. Dediler: ve **العَبِيط**: her şeyin tazesi. Onların tazede zikrettikleri bu, onlardan bir genişletmedir; asıl ancak zikredilendir. Birinciden denir: **عُبِطت** deve ve **اعتُبِطت** **اعتباطاً**; hastalık olmaksızın semiz, gençken boğazlandığı zaman. Dediler: adam savaşta canını **يَعبِط** eder **عَبْطاً**; onu oraya zorlanmaksızın attığı zaman. Ve adam yeri **يَعبِط** eder **عَبْطاً**; daha önce kazılmamış bir yeri orada kazdığı zaman. Merrâr dedi:
ظَلَّ في أعلى يَفاعٍ جاذِلاً  *** يَعبِط الأرضَ اعتباطَ المحتَفِرْ([27])
Ve denir: falan **عَبْطةً** öldü; yani genç, sağlam (iken). Ve ölüm onu **اعتبطَه** etti. Umeyye dedi:
مَن لم يَمتْ عَبْطةً يمُتْ هَرَماً  *** للموت كأسٌ فالمرءُ ذائقها([28])
Ve bundandır: **الدّم العَبِيط**: taze (kan). Halîl dedi—önceden zikrettiğimiz ibare odur—: **عَبَطته الدَّواهي** denir; onu, buna hak ediş olmaksızın *yakaladığı zaman. Humeyd([29]) dedi:
بمنْزلٍ عَفٍّ ولم يُخالِطِ  *** مدنَّساتِ الرِّيَب العَوابِط
Ve **العَبِيطة**: **المعتَبَطة** koyun veya devedir. Şair dedi:
ولـه لا يَنِي عَبائِطُ من كُو  *** مٍ إذا كان من رِقاقٍ وبُزْل
**الرِّقاق**: develerin küçükleri.

(**عبق**) **العين** ve **الباء** ve **القاف** tek bir sahih asıldır; bir şeyin bir şeye yapışıp kalmasına delâlet eder. Ondandır: **عَبِق الطيب به**; yapışıp kaldığı zaman. Dedi:
عَبِقَ العنبرُ والمِسْكُ بها  *** فهي صفراءُ كعُرجون العُمُرْ([30])
Ve Tarafe dedi:
ثم راحُوا عَبِقَ المسكُ بهم  *** يَلْحَفُون الأَرضَ هُدَّابَ الأُزُرْ([31])
Bu babtandır onların sözü: Onlara bir **عَبَقَة** kalmadı; yani onlara maldan bir kalıntı kalmadı. Bunun mânası: tulumda kalan içyağı kalıntısıdır; ona yapışıp kalmıştır. Ve derler: **العَبَاقِية**: dikenli bir ağaçtır. Bu kıyasa hamledilirse sahih olur; çünkü şeye takılır ve ona takılır. Ve şu okunur:
غَداةَ شُواحِطٍ فنجَوْتَ شَدَّاً *** وَثوبُكَ في عَباقيةٍ هَرِيدُ([32])
Ve denir: **العَبَاقِيَةُ**: güzel kokunun([33]) ve borcun kalıntısıdır; kıyasının yönünü zikrettik. Babtandır: erkeklerden **العَبَاقية**. Halîl dedi: **العباقِيَة**: **عَلاَنِيَة** vezninde, şaşırtıcı kurnazdır. Ancak her şeye tutunduğu için böyle adlandırıldı. Ve dedi:
أُتِيحَ لها عَباقِيَةٌ سَرَنْدَى  *** جرِيُّ الصَّدرِ منبسطُ اليَمينِ([34])
Ve Asma‘î dedi: Onu **شيناً عَبَاقِيةً** ile ayıpladı; yani şiddetli bir ayıpla; daha iyi olan, ayrılmayan, yapışık bir ayıp demendir. Kisâî dedi: ve denir ki **العبَاقية** adamın yüzünün serbest kısmında meydana gelen bir yaradır. Bu sahihdir; çünkü o, kalıcı, yapışık bir ayıptır.

(**عبك**) **العين** ve **الباء** ve **الكاف** sahih bir asılcık olup bir öncekinin delâlet ettiğine delâlet eder; bunun ibdâl babından olması uzak değildir. Halîl dedi: Ben bir **عَبَكة** ve bir **لَبَكةً** tatmadım. İbnü’l-A‘râbî dedi: denir: Bana ne bir **عبكةً** ne bir **لَبَكة** fayda verdin; yani hiçbir şey. Aslı, tulumda kalan içyağına onların sözü: **عَبَكة**. Ve bu, çamurdan bir balçık parçası için de söylenebilir.
Bu babta sahih olan budur; onda, aslı olmayan, meçhul bedevîlerden kelimeler zikredilmiştir; bu yüzden onları terk ettik.

(**عبل**) **العين** ve **الباء** ve **اللام** sahih bir asıldır; irilik, uzama ve şiddete delâlet eder. Ondandır: cisimlerden **العَبْلُ**; o, iri olandır. Dersin: **عَبُل** **يَعْبُل** **عَبالة**. Dedi:
خبطناهمْ بكلِّ أرَحَّ لأمٍ *** كمِرْضاحِ النَّوى عَبْلٍ وَقاحِ([35])
**الأرَحّ**: geniş toynaklı.
Babtandır: **الأَعْبَل**; o, beyazlığı olan sert taştır. Ve denir: **جبلٌ أعبلُ** ve **صخرةٌ عَبْلاء**. Ebû Kebîr el-Hüzelî, dişi kurdun dişini vasfederek dedi:
أخرجتُ منها سِلْقةً مهزولةً  *** عجفاءَ يبرق نابُها كالأعبَلِ([36])
Ve ondandır onların sözü: O, **عَبْلُ الذِّراعين**dir; yani ikisi kalın, ikisi uzundur. Ve ondandır: Ona **عَبالَّته**([37]) attı; yani ağırlığını. Muhtemeldir ki **العَبَل**—**الأرْطى** meyvesi—bundandır; belki onda uzama ve uzunluk vardır.

(**عبم**) **العين** ve **الباء** ve **الميم** kabalık ve katılığa delâlet eden bir kelimedir. Ondandır: **العَبَامُ**; o, ahmaklık içinde yaratılışı kaba adamdır. Dersin: **عَبْمَ** **يَعْبُمُ** **عَبامة**. Dedi:
فأنكرتُ إنكارَ الكريم ولم أكن  *** كَفَدْمٍ عَبَامٍ سِيلَ شيئاً فجمجما
Ve denir: **العَبَام** çok sudur; sahih ise yakındır; değilse ibdâldendir.

(**عبن**) **العين** ve **الباء** ve **النون** sahihdir; onda tek bir kelime vardır. Derler: **العَبَنَّ**: iri, büyük devedir. Ve **العَبَنّ** denir, ve **العَبَنَّى** denir; dişisi **عَبَنّاة**. Bunların hepsi birdir. Bazen adamı da bununla vasfederler. Humeyd, bir devenin vasfında dedi:
أمينٌ عَبَنُّ الخَلْقِ مختلِف الشِّبَا *** يقول المُمارِي طال ما كان مُقْرَما([38])

(**عبأ**) **العين** ve **الباء** ve **الهمزة** ve hemzeli olmayan illetli harf tek bir asıldır; ağırlık içinde toplanmaya delâlet eder. Ondandır: **العِبْءُ**; o, borçtan veya yüklenmeden her yüktür; cem‘i **الأعباء**. Dedi:
وحمل العِبءِ عن أعناق قومي  *** وفعلي في الخطوب بما عناني
Babtandır: **ما عبأْت به شيئاً**; onu önemsemediğin zaman; sanki ona bir ağırlık bulmamışsın gibi. Babtandır: **عبأت الطِّيب**([39]); *bununla orduyu ayırdılar; dediler: **عَبَّيْت الكتِيبةَ** onu **تعبيَةً** olarak **أُعبِّيها**; onu hazırladığın zaman. Ve “**عبأت الجيش**” de demişlerdir; onu İbnü’l-A‘râbî zikretti. **عَبَأت الطِّيب** hakkında dedi:
كأنَّ بصدرِه وبمَنْكِبيه  *** عبيراً باتَ تَعبؤه عروسُ([40])
Ve **العَباءة**: örtülerden bir türdür. Kıyası sahihdir; çünkü giyenini içine alır ve onu toplar. Ve Allah en doğrusunu bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- ما عبأت به، أي: لم أبال به، وأصله من العبء، أي: الثقل، كأنه قال: ما أرى له وزنا وقدرا. قال تعالى: ﴿قل ما يعبؤ بكم ربي﴾ [الفرقان/77]، وقيل أصله من: عبأت الطيب، كأنه قيل: ما يبقيكم لولا دعاؤكم، وقيل: عبأت الجيش، وعبأته: هيئته، وعبأة الجاهلية: ماهي مدخرة في أنفسهم من حميتهم المذكورة في قوله: ﴿في قلوبهم الحمية حمية الجاهلية﴾ [الفتح/26].

##### Türkçe

- Ona **عبأت** etmedim; yani: ona aldırmadım; aslı **العبء**’dendir; yani: ağırlık; sanki şöyle demiş gibidir: onun için bir ağırlık ve değer görmüyorum. Yüce Allah dedi ki: ﴿De ki: Rabbim size ne diye **يعبؤ** etsin﴾ [el-Furkân/77]; ve denildi ki: aslı şundandır: **عبأت الطيب**; sanki şöyle denilmiş gibidir: duanız olmasaydı sizi ne ayakta tutar; ve denildi ki: **عبأت الجيش** ve onu **عبأته**: onu hazırladım; ve **عبأة الجاهلية**: onların nefislerinde, şu kavlinde zikredilen hamiyetlerinden biriktirilmiş olan şeydir: ﴿Kalplerinde hamiyeti, cahiliye hamiyetini﴾ [el-Feth/26].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ب أ
عبأت الطيب إذا عملته وهيأته وعبأته‏.‏
وعبّأ الخيل وعبأها وكذلك كل شيء‏.‏
وهو حمال أعباء والعبء‏:‏ الحمل الثقيل‏.‏
قال تأبط شراً‏:‏ قذف العبء عليّ وولى أنا بالعبء له مستقلّ وما أعبأ به ‏"‏ قل ما يعبأ بكم ربي لولا دعاؤكم ‏"‏

##### Türkçe

ع ب أ
**عبأت الطيب**: onu yaptığın ve hazırladığın zaman; ve **عبأته**.
Ve **عبّأ الخيل** ve **عبأها**; bunun gibi her şey.
Ve o, yükler taşıyıcısıdır: **حمال أعباء**; ve **العبء**: ağır yük.
Teabbata Şerran dedi ki:
“**قذف العبء عليّ** ve döndü; ben ise onun için **بالعبء** yükü üstlenenim; ve **ما أعبأ به**: ‘Rabbim, duanız olmasaydı size ne değer versin?’”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العِبْءُ، بالكسرِ: الحِمْل والثِّقْلُ من أَي شيءٍ كان، والجمع الأَعْباء، وهي الأَحْمال والأَثْقالُ. وأُنشد لزهير: الحامِل العِبْء الثَّقِيل عن الـ *  ـجانِي، بِغَيرِ يَدٍ ولا شُكْر ويروى لغير يد ولا شكر. وقال الليث: العِبءُ: كلُّ
حِمْلٍ من غُرْمٍ أَو حَمالةٍ. والعِبْءُ أَيضاً: العِدْل، وهما عِبْآنِ، والأَعْباء: الأَعدال. وهذا عِبْءُ هذا أَي مِثْلُه ونَظِيرُه. وعبْءُ الشَّيءِ كالعِدْلِ والعَدْلِ، والجمع من كل ذلك أَعْباء. وما عَبَأْتُ بفلان عَبْأَ أَي ما بالَيْتُ به. وما أَعْبَأُ به عَبْأً أَي ما أُبالِيه. قال الأَزهري: وما عَبَأْتُ له شَيْئاً أَي لم أُبالِه. وما أَعْبَأُ بهذا الأَمر أَي ما أَصْنَعُ به. قال: وأَما عَبَأَ فهو مهموز لا أَعْرِفُ في معتلات العين حرفاً مهموزاً غيره.
ومنه قوله تعالى: قل ما يَعْبَأُ بكُمْ رَبِّي لولا دُعاؤكم فقد كَذَّبْتم فسَوفَ يكُون لِزاماً. قال: وهذه الآية مشكلة. وروى ابن نجيح عن مجاهد أَنه قال في قوله: قل ما يَعْبَأُ بكم ربي أَي ما يَفْعَل بكم ربي لولا دُعاؤه إِياكم لتَعْبُدوه وتُطِيعُوه، ونحو ذلك. قال الكلبي: وروى سلمة عن الفرّاء: أَي ما يَصْنَعُ بكم ربي لولا دُعاؤكم، ابتلاكم لولا دعاؤه إِياكم إِلى الإِسلام. وقال أَبو إسحق في قوله: قل ما يَعْبَأُ بكم ربي أَي ما يفعل بكم لولا دُعاؤكم معناه لولا تَوْحِيدُكم. قال: تأْويله أَيُّ وزْنٍ لكم عنده لولا تَوحِيدُكم، كما تقول ما عَبَأْتُ بفلان أَي ما كان له عندي وَزْنٌ ولا قَدْرٌ. قال: وأَصل العِبْءِ الثِّقْل. وقال شمر وقال أَبو عبدالرحمن: ما عَبَأْتُ به شيئاً أَي لم أَعُدَّه شيئاً. وقال أَبو عَدْنان عن رجل من باهِلةَ يقال: ما يَعْبَأُ اللّه بفلان إِذا كان فاجراً مائقاً، وإِذا قيل: قد عَبَأَ اللّهُ به، فهو رجُلُ صِدْقٍ وقد قَبِلَ اللّه منه كل شيءٍ. قال وأَقول: ما عَبَأْتُ بفلان أَي لم أَقبل منه شيئاً ولا من حَديثه. وقال غيره: عَبَأْتُ له شرًّا أَي هَيَّأْتُه. قال، وقال ابن بُزُرْجَ: احْتَوَيْتُ ما عنده وامْتَخَرْتُه واعْتَبَأْتُه وازْدَلَعْتُه وأَخَذْتُه: واحد. وعَبَأَ الأَمرَ عَبْأً وعَبَّأَهُ يُعَبِّئه: هَيَّأَه. وعَبَّأْتُ المَتاعَ: جعلت بعضَه على بعض. وقيل: عَبَأَ المَتاعَ يَعْبَأُه عَبْأً وعَبَّأَه: كلاهما هيأَه، وكذلك الخيل والجيش. وكان يونس لا يهمز تَعْبِيَةَ الجيش. قال الأَزهري: ويقال عَبَّأْت المَتاعَ تَعْبِئةً، قال: وكلٌّ من كلام العرب. وعَبَّأْت الخيل تَعْبِئةً وتَعْبِيئاً. وفي حديث عبدالرحمن بن عوف قال: عَبَأَنا النبيُّ، صلى اللّه عليه وسلم، ببدر، لَيْلاً. يقال عَبَأْتُ الجيشَ عَبْأً وعَبَّأْتهم تَعْبِئةً، وقد يُترك الهمز، فيقال: عَبَّيْتُهم تَعْبِيةً أَي رَتَّبْتُهم في مَواضِعهم وهَيَّأْتُهم للحَرْب.
وعَبَأَ الطِّيبَ والأَمرَ يَعْبَؤُه عَبْأً: صَنَعه وخَلَطَه. قال أَبو زُبَيْدٍ يَصِف أَسداً:
كأَنَّ بنَحْرِه وبمَنْكِبَيْه * عَبِيراً، باتَ يَعْبَؤُه عَرُوسُ ويروى بات يَخْبَؤُه. وعَبَّيْتُه وعَبَّأْتُه تَعْبِيةً وتَعْبِيئاً. والعباءة والعَباءُ: ضَرْب من الأَكسية، والجمع أَعْبِئَةٌ. ورجل عَبَاءٌ: ثَقِيلٌ(1)
(1 قوله «ورجل عباء ثقيل» شاهده كما في مادة ع ب ي من
المحكم:
كجبهة الشيخ العباء الثط
وانكره الازهري. انظر اللسان في تلك المادة.)
 وَخِمٌ كعَبَامٍ.
والمِعْبَأَةُ: خِرْقةُ الحائضِ، عن ابن الأَعرابي. وقد اعْتَبَأَتِ المرأَة بالمِعْبَأَةِ. والاعْتِباءُ: الاحْتِشاءُ. وقال: عَبَا وجهُه يَعْبُو إِذا أَضاءَ وجهُه وأَشرَقَ. قال: والعَبْوةُ: ضَوْءُ الشمسِ، وجمعه عِباً. وعَبْءُ الشمسِ: ضوءُها، لا يُدرى أَهو لغة في عَبِ الشمس أَم هوأَصلُه. قال الأَزهري: وروى الرياشي وأَبو حاتم معاً قالا: اجتمع أَصحابنا على عَبِ الشمس أَنه ضوءُها، \<ص:119>
 وأَنشد:
إِذا ما رأَتْ، شَمْساً، عَبُ الشمسِ شَمَّرَتْ * إِلى رَمْلِها، والجُرْهُمِيُّ عَمِيدُها(1) (1 قوله «والجرهميّ» بالراء وسيأتي في عمد باللام وهي رواية ابن سيده.) قالا: نسبه إِلى عَبِ الشمس، وهو ضَوْءُها. قالا: وأَما عبدشمس من قريش، فغير هذا. قال أَبو زيد: يقال هم عَبُ الشمس ورأَيت عبَ الشمس ومررت بِعَبِ الشمس، يريدون عبدَشمس. قال: وأَكثر كلامهم رأَيت عبدَشمس، وأَنشد البيت: إِذا ما رأَت، شمساً، عَبُ الشمسِ شمَّرت
قال: وعَبُ الشمس ضَوْءُها. يقال: ما أَحْسَنَ عبَها أَي ضَوْءَها. قال: وهذا قول بعض الناس، والقول عندي ما قال أَبو زيد أَنه في الأَصل عبدشمس، ومثله قولهم: هذا بَلْخَبِيثة ومررت بِبَلْخَبيثة. وحكي عن يونس: بَلْمُهَلَّب، يريد بني المُهَلَّبِ. قال: ومنهم من يقول: عَبُّ شمس، بتشديد الباء، يريد عَبدَشَمس. قال الجوهري في ترجمة عبا: وعبُ الشمس: ضوءُها، ناقص مثل دَمٍ، وبه سمي الرجل.

##### Türkçe

**العِبْءُ**, esre ile: her ne şey olursa olsun yük ve ağırlık; çoğulu **الأَعْباء**; o da yükler ve ağırlıklardır. Züheyr’den inşad olundu:
الحامِل **العِبْء** الثَّقِيل عن الـ *  ـجانِي، بِغَيرِ يَدٍ ولا شُكْر
Ve “لغير يد ولا شكر” diye de rivayet olunur. Leys dedi: **العِبءُ**: borçtan yahut hamâleden her yük. Ve **العِبْءُ** ayrıca: **العِدْل**; ikisi **عِبْآنِ**’dır; **الأَعْباء**: **الأَعدال**. Ve “Bu, bunun **عِبْءُ**’udur” yani onun misli ve nazîridir. Ve bir şeyin **عبْءُ**’u, **العِدْل** ve **العَدْل** gibidir; bütün bunların cem‘i **أَعْباء**’dır.

Ve “Ben falanla **عَبَأْتُ** **عَبْأَ** etmedim” yani ona aldırmadım. Ve “Ben ona **أَعْبَأُ** **عَبْأً** etmem” yani ona aldırmam. Ezherî dedi: “Ve ona bir şey **عَبَأْتُ** etmedim” yani ona aldırmadım. Ve “Bu iş ile **أَعْبَأُ** etmem” yani onunla ne yaparım. Dedi: **عَبَأَ** ise hemzelidir; göz harfi illetli olanlarda ondan başka hemzeli bir harf tanımıyorum.

Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: “De ki: Duanız olmasa Rabbim size ne **يَعْبَأُ** eder? Artık yalanladınız; yakında bağlayıcı olacaktır.” Dedi: Bu âyet müşkildir. İbn Nüceyh, Mücâhid’den rivayet etti: O, “De ki: Rabbim size ne **يَعْبَأُ** eder” sözünde dedi ki: yani “Rabbim sizinle ne yapar; sizi ibadet edesiniz ve itaat edesiniz diye sizi çağırması olmasa”, ve bunun benzeri. Kelbî dedi: Ve Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti: yani “Rabbim sizinle ne yapar; sizi İslâm’a çağırması olmasa sizi imtihan ederdi.” Ebû İshâk, “De ki: Rabbim size ne **يَعْبَأُ** eder” sözünde dedi ki: yani “Duanız olmasa sizinle ne yapar”; mânâsı: “Tevhidiniz olmasa.” Dedi: Te’vîli: “Tevhidiniz olmasa O’nun katında sizin için hangi ağırlık vardır?” Nitekim “Ben falanla **عَبَأْتُ** etmedim” dersin; yani onun benim yanımda ne ağırlığı ne de değeri vardı. Dedi: **العِبْءِ**’nin aslı ağırlıktır. Şemmer dedi ve Ebû Abdurrahman dedi: “Ona bir şey **عَبَأْتُ** etmedim” yani onu bir şey saymadım. Ebû Adnân, Bâhile’den bir adamdan rivayet etti; şöyle denir: “Allah falanla **يَعْبَأُ** etmez” — fâcir, mâyık olduğu zaman; ve “Allah onunla **عَبَأَ** etti” denilirse, o doğruluk adamıdır ve Allah ondan her şeyi kabul etmiştir. Dedi: Ve ben derim: “Ben falanla **عَبَأْتُ** etmedim” yani ondan hiçbir şey kabul etmedim, ne de sözünden. Başkası dedi: “Ona bir şer **عَبَأْتُ** ettim” yani onu hazırladım. Dedi; ve İbn Büzurc dedi: “Onun yanındakini kuşattım, onu iftihar ettim, onu **اعْتَبَأْتُ** ettim, onu **ازْدَلَعْتُ** ettim ve onu aldım”: birdir.

**عَبَأَ** işi **عَبْأً** (yaptı) ve **عَبَّأَهُ** onu **يُعَبِّئه**: onu hazırladı. Ve “Eşyayı **عَبَّأْتُ**”: onun bir kısmını bir kısmının üzerine koydum. Ve denildi: Eşyayı **عَبَأَ** onu **يَعْبَأُه** **عَبْأً** ve **عَبَّأَه**: ikisi de onu hazırladı; atlar ve ordu da böyledir. Yûnus, ordunun **تَعْبِيَةَ**’sini hemzelemezdi. Ezherî dedi: Ve “Eşyayı **عَبَّأْتُ** **تَعْبِئةً**” denilir. Dedi: Hepsi Arapların sözündendir. Ve “Atları **عَبَّأْتُ** **تَعْبِئةً** ve **تَعْبِيئاً**.” Abdurrahman b. Avf hadîsinde: Dedi ki: Nebî, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, bizi Bedir’de geceleyin **عَبَأَ** etti.

Denilir: Orduyu **عَبَأْتُ** **عَبْأً** ve onları **عَبَّأْتُ** **تَعْبِئةً**; hemze terk edilebilir; şöyle denilir: Onları **عَبَّيْتُهم** **تَعْبِيةً**; yani onları yerlerinde düzenledim ve onları savaşa hazırladım.

Ve **عَبَأَ** güzel kokuyu ve işi, onu **يَعْبَؤُه** **عَبْأً**: onu yaptı ve onu karıştırdı. Ebû Zübeyd, bir aslanı vasfederek dedi:
كأَنَّ بنَحْرِه وبمَنْكِبَيْه * عَبِيراً، باتَ يَعْبَؤُه عَرُوسُ
Ve “بات يَخْبَؤُه” diye de rivayet olunur. Ve onu **عَبَّيْتُه** ve onu **عَبَّأْتُه** **تَعْبِيةً** ve **تَعْبِيئاً**.

Ve **العباءة** ve **العَباءُ**: elbiselerden bir tür; çoğulu **أَعْبِئَةٌ**. Ve adam **عَبَاءٌ**: ağırdır(1)
(1 “Ve adam **عَبَاءٌ** ağırdır” sözü: onun şahidi, **المحكم**’de **ع ب ي** maddesinde olduğu üzere:
كجبهة الشيخ العباء الثط
Ezherî onu inkâr etti. O maddede **اللسان**’a bak.)
 وَخِمٌ كعَبَامٍ.

Ve **المِعْبَأَةُ**: hayızlı kadının bezi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve kadın **بالمِعْبَأَةِ** ile **اعْتَبَأَتِ**. Ve **الاعْتِباءُ**: içe tıkama (ihtişâ). Ve dedi: Yüzü **عَبَا** eder, **يَعْبُو** — yüzü aydınlandığı ve parladığı zaman. Dedi: Ve **العَبْوةُ**: güneşin ışığı; çoğulu **عِباً**. Ve güneşin **عَبْءُ**’u: onun ışığı; bunun güneşin **عَبِ**’inde bir dil mi olduğu, yoksa onun aslı mı olduğu bilinmez. Ezherî dedi: Riyâşî ve Ebû Hâtim birlikte rivayet ettiler; dediler ki: Ashabımız, güneşin **عَبِ**’i üzerinde toplandı; o, onun ışığıdır,
\<ص:119>
Ve inşad etti:
إِذا ما رأَتْ، شَمْساً، عَبُ الشمسِ شَمَّرَتْ * إِلى رَمْلِها، والجُرْهُمِيُّ عَمِيدُها(1)
(1 “**والجرهميّ**” sözü râ iledir; **عمد**’da lâm ile gelecektir; bu, İbn Sîde’nin rivayetidir.)
İkisi dedi: Onu güneşin **عَبِ**’ine nisbet etti; o, onun ışığıdır. İkisi dedi: Kureyş’ten Abdşems ise, bu değildir. Ebû Zeyd dedi: “Onlar güneşin **عَبُ**’udur” denilir; “güneşin **عبَ**’ını gördüm” ve “güneşin **عَبِ**’ına uğradım” denilir; Abdşems’i kastederler. Dedi: Sözlerinin çoğu “Abdşems’i gördüm”dür. Ve beyti inşad etti:
إِذا ما رأَت، شمساً، عَبُ الشمسِ شمَّرت
Dedi: Ve güneşin **عَبُ**’u onun ışığıdır. Denilir: “Onun **عبَ**’ı ne güzeldir” yani onun ışığı. Dedi: Bu, bazı insanların sözüdür; bence söz, Ebû Zeyd’in dediğidir: onun aslı Abdşems’tir; bunun benzeri onların “Bu **بَلْخَبِيثة**’dir” demeleri ve “**بِبَلْخَبيثة**’ye uğradım” demeleridir. Yûnus’tan hikâye olundu: **بَلْمُهَلَّب**, Benî’l-Mühelleb’i kasteder. Dedi: Onlardan kimi “**عَبُّ شمس**” der, bâ’yı şeddeli yaparak; Abdşems’i kasteder. Cevherî, **عبا** tercümesinde dedi: Ve güneşin **عبُ**’u: onun ışığıdır; **دَمٍ** gibi nâkıstır; ve onunla adam adlandırılmıştır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ب أ * * عَبَأَ * الطيب والمتاع هيأه وبابه قطع و * عَبَّأَهُ تَعْبِئةً * مثله و * العِبْءُ * بالكسر الحِمل وجمعه * أعْباءٌ * وما * عَبَأَ * به ما بالى به وبابه قطع

##### Türkçe

* ع ب أ * * **عَبَأَ** * güzel kokuyu ve eşyayı hazırladı; babı **قطع**’dır. Ve * **عَبَّأَهُ تَعْبِئةً** *: onun benzeri. Ve * **العِبْءُ** * (kesre ile): yük; cem‘i * **أعْباءٌ** *’dır. Ve “**عَبَأَ** به” (yani) onunla aldırış etmedi; babı **قطع**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العبء بالكسر: الحمل من المتاع وغيره، وهما عبآن والثقل من أي شيء كان والجمع الأعباء وهي الأحمال والأثقال، وأنشد لزهير:
  الحامل العبء الثقيل عن ال                      جاني بغير يد ولا شـكـر
  ويروي: لغير يد ولا شكر، وقال الليث: العبء: كل حمل من غرم أو حمالة والعبء أيضا: العدل وهما عبآن، والأعباء: الأعدال والمثل والنظير، يقال: هذا عبء هذا أي مثله ويفتح أي الأخير كالعدل والعدل، والجمع من كل ذلك أعباء. وقال ابن الأعرابي: العبء بالفتح: ضياء الشمس وعن ابن الأعرابي: عبأ وجهه يعبأ إذا أضاء وجهه وأشرق، قال: والعبوة: ضوء الشمس: جمعه عباء ويقال فيه عب مقصورا كدم ويد، وبه سمي الرجل، قاله الجوهري، قال ابن الأعرابي: لا يدرى أهو أي المهموز لغة في عب الشمس أي المقصور أم هو أصله، قال الأزهري: وروى الرياشي وأبو حاتم معا قالا: أجمع أصحابنا على عب الشمس أنه ضوؤها، وأنشدا في التخفيف:
  إذا ما رأت شمسا عب الشمس شمرت                      إلى مثلها والجرهمـي عـمـيدهـا قالا: نسبه إلى عب الشمس وهو ضوؤها، قالا: وأما عبد شمس من قريش فغير هذا، قال أبو زيد: يقال: هم عب الشمس ورأيت عب الشمس ومررت بعب الشمس يريدون، عبد شمس. قال: وأكثر كلامهم رأيت عبد شمس، وأنشد البيت السابق، قال: وعب الشمس: ضوؤها، يقال: ما أحسن عبها أي ضوءها، قال: وهذا قول بعض الناس، والقول عندي ما قاله أبو زيد أنه في الأصل عبد شمس، ومثله قولهم: هذا بلخبيثة ورأيت بلخبيثة ومررت ببلخبيثة، وحكى عن يونس بلمهلب يريد بني المهلب قال: ومنهم من يقول عب شمس بتشديد الباء، يريد عبد شمس انتهى. وعبأ المتاع جعل بعضه على بعض، وقيل: عبأ المتاع والأمر كمنع يعبؤه عبا وعبأه بالتشديد تعبئة فيهما: هيأه، وكذلك عبأ الخيل والجيش إذا جهزه وكان يونس لا يهمز تعبية الجيش كعبأه تعبئة أي في كل من المتاع والأمر والجيش كما أشرنا إليه، قاله الأزهري، ويقال: عبأت المتاع تعبئة، قال: وكل من كلام العرب، وعبأت الخيل تعبئة وتعبيئا، فيهما، أي في المتاع والأمر لما عرفت، وفي حديث عبد الرحمن بن عوف قال: عبأنا النبي صلى الله عليه وسلم ببدر ليلا. يقال: عبأت الجيش عبا، وعبأتهم تعبئة، وقد يترك الهمز فيقال عبيتهم تعبية أي رتبتهم في مواضعهم، وهيأتهم للحرب، وعبأت له شرا، أي هيأته، وقال ابن بزرج: احتويت ما عنده، وامتخرته، و اعتبأته، وازدلعته. وأخذته، واحد وعبأ الطيب والأمر يعبؤه عبأ: صنعه وخلطه عن أبي زيد، قال أبو زبيد يصف أسدا:
  كأن بنحره وبمنـكـبـيه                      عبيرا بات يعبؤه عروس ويروي: بات تخبؤه. وعبيته وعبأته تعبئة وتعبيئا. والعباء كسحاب: كساء م أي معروف وهو ضرب من الأكسية، كذا في لسان العرب، زاد الجوهري: فيه خطوط، وقيل هو الجبة من الصوف كالعباءة قال الصرفيون: همزته عن ياء، وإنه يقال: عباءة وعباية، ولذلك ذكره الجوهري والزبيدي في المعتل، قاله شيخنا. والعباء: الرجل الثقيل الأحمق الوخم كعبام ج أعبئة. والمعبأة كمكنسة هي خرقة الحائض، عن ابن الأعرابي، وقد اعتبأت المرأة بالمعبأة. والمعبأ كمقعد هو المذهب، مشتق من عبأت له إذا رأيته فذهبت إليه، قال حزام العكلي:
  ولا الطنء من وبئي مقرئ                      ولا أنا من معبئي مزنـؤه
  وما أعبأ به أي الأمر: ما أصنع قاله الأزهري، وقوله تعالى  قل ما يعبأ بكم ربي لولا دعاؤكم  روى ابن نجيح عن مجاهد، أي ما يفعل بكم، وقال أبو إسحاق تأويله أي وزن لكم عنده لولا توحيدكم، كما تقول ما عبأت بفلان، أي ما كان له عندي وزن ولا قدر، قال: وأصل العبء الثقيل، وقال شمر: قال أبو عبد الرحمن: ما عبأت به شيئا، أي لم أعده شيئا، وقال أبو عدنان عن رجل من باهلة: قال: ما يعبأ الله بفلان إذا كان فاجرا مائقا، وإذا قيل قد عبأ الله به فهو رجل صدق وقد قبل الله منه كل شيء، قال: وأقول: ما عبأت بفلان أي لم أقبل شيئا منه ولا من حديثه وما أعبأ بفلان عبأ، أي ما أبالي قال الأزهري: وما عبأت له شيئا، أي لم أباله، قال: وأما عبأ فهو مهموز لا أعرف في معتلات العين حرفا مهموزا غيره. والاعتباء هو الاحتشاء وقد تقدم في ح ش أ.

##### Türkçe

**العبء** kesre ile: eşya ve başkasından yük; ikisi **عبآن**’dır; ve herhangi bir şeyden olan ağırlık; cem‘i **الأعباء**’dır; ve o, yükler ve ağırlıklardır. Züheyr’e ait olarak inşad etti:
  Ağır **العبء**’ü taşıyan,                      suçludan, ne bir el ile ne de bir şükür ile
  Ve rivayet olunur: ne bir el ile ne de bir şükür ile. Leys dedi: **العبء**: borçtan yahut yüklenmeden her yük; ve **العبء** ayrıca: denk; ikisi **عبآن**’dır. Ve **الأعباء**: denkler ve misal ve nazîr. Denir: bu, bunun **عبء**’üdür; yani onun mislidir. Ve (sonuncusu) denk ve denk gibi fetha ile de gelir. Ve bütün bunların cem‘i **أعباء**’dır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العبء** fetha ile: güneşin ziyası. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **عبأ** yüzünü **يعبأ**; yüzü aydınlandığı ve parladığı zaman. Dedi: ve **العبوة**: güneşin ışığı; cem‘i **عباء**’dır. Ve onda **عب** (maksûr) denir; **دم** ve **يد** gibi. Ve onunla adam isimlendirildi; Cevherî söyledi. İbnü’l-A‘râbî dedi: bilinmez; o, **عب** (güneş) yani maksûrda bir lügat olan hemzeli mi, yoksa onun aslı mı? Ezherî dedi: er-Riyâşî ve Ebû Hâtim birlikte rivayet etti; ikisi dedi: ashabımız, **عب الشمس**’ın onun ışığı olduğunda icmâ etti. Ve tahfîfte inşad ettiler:
  Ne zaman bir güneş görse, **عب الشمس**’ı, sıvadı                      onun benzerine; ve Cürhemî onun direğidir
  İkisi dedi: onu **عب الشمس**’a nisbet etti; ve o, onun ışığıdır. İkisi dedi: Kureyş’ten **عبد شمس** ise, bu değildir. Ebû Zeyd dedi: denir: onlar **عب الشمس**’tır; ve **عب الشمس**’ı gördüm; ve **عب الشمس**’a uğradım; murad ederler: **عبد شمس**. Dedi: sözlerinin çoğu “**عبد شمس**’ı gördüm”dür. Ve önceki beyti inşad etti. Dedi: ve **عب الشمس**: onun ışığıdır; denir: onun **عب**’ı ne güzeldir; yani onun ışığı. Dedi: bu, insanların bazısının sözüdür; ve söz, benim yanımda Ebû Zeyd’in dediğidir: aslında **عبد شمس**’tır. Ve onun misli, onların sözü: bu **بلخبيثة**’dir; ve **بلخبيثة**’yi gördüm; ve **بلخبيثة**’ye uğradım. Yûnus’tan **بلمهلب** (Beni’l-Mühelleb’i murad eder) diye nakletti. Dedi: ve onlardan kimisi **عب شمس** der, **الباء**’ı şeddeli; **عبد شمس**’ı murad eder. Bitti.

Ve **عبأ** eşyayı: onun bir kısmını bir kısmı üzerine yaptı. Ve denildi: **عبأ** eşyayı ve işi, **منع** gibi; onu **يعبؤه**; **عبا** olarak. Ve onu şeddeli **عبأه**: ikisinde de **تعبئة**; onu hazırladı. Ve aynı şekilde atları ve orduyu **عبأ**; onu donattığı zaman. Ve Yûnus, ordunun **تعبية**’sini hemzelemezdi; **عبأه**’yi **تعبئة** olarak; yani eşya, iş ve ordundan her birinde; ona işaret ettiğimiz üzere. Ezherî söyledi. Ve denir: eşyayı **عبأت**; **تعبئة** olarak. Dedi: ve Arapların sözünden her biridir. Ve atları **عبأت**; **تعبئة** ve **تعبيئا** olarak; ikisinde de; yani bildiğin üzere eşya ve işte. Ve Abdurrahman b. Avf hadîsinde dedi: “Bedir’de geceleyin Nebî’yi (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) **عبأنا**.” Denir: orduyu **عبأت**; **عبا** olarak. Ve onları **عبأت**; **تعبئة** olarak. Ve bazen hemze terk edilir; böylece denir: onları **عبيتهم**; **تعبية** olarak; yani onları yerlerinde tertip ettim ve onları savaş için hazırladım. Ve ona bir şer **عبأت**; yani onu hazırladım. İbn Büzerc dedi: onun yanındakini kuşattım; ve onu emdim; ve onu **اعتبأته**; ve onu **ازدلعته**. Ve onu aldım; bir.

Ve **عبأ** güzel kokuyu ve işi; onu **يعبؤه**; **عبأ** olarak: onu yaptı ve onu karıştırdı; Ebû Zeyd’den. Ebû Zübeyd, bir aslanı vasfederek dedi:
  Sanki gerdanında ve iki omzunda                      bir **عبير**; bir gelin onu geceleyin **يعبؤه**
  Ve rivayet olunur: geceleyin onu **تخبؤه**. Ve onu **عبيته**; ve onu **عبأته**; **تعبئة** ve **تعبيئا** olarak.

Ve **العباء** (bulut gibi): bir örtü; m. yani bilinen; ve o, örtülerden bir türdür; Lisânü’l-‘Arab’da böyle. Cevherî artırdı: onda çizgiler vardır. Ve denildi: o, yünden bir cübbedir; **العباءة** gibi. Sarfçılar dedi: onun hemzesi bir **ياء**’dandır; ve denir: **عباءة** ve **عباية**; bunun için Cevherî ve Zebîdî onu mu‘tel’de zikretti; şeyhimiz söyledi.

Ve **العباء**: ağır, ahmak, gevşek adam; **عبام** gibi; cem‘i **أعبئة**.

Ve **المعبأة** (süpürge gibi): hayızlı kadının bezi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve kadın **المعبأة** ile **اعتبأت**.

Ve **المعبأ** (oturak gibi): gidilen yer; “ona **عبأت**; onu gördüğümde ona gittim”den türemiştir. Hızâm el-‘Aklî dedi:
  Ne **الطنء**’ (vardır) bir **وبئي**’den, bir **مقرئ**                      ne de ben, bir **معبئي**’den, onun **مزنؤه**’su
  Ve “onunla ne **أعبأ** ederim” yani iş: ne yaparım; Ezherî söyledi. Ve onun sözü, yüce: **قل ما يعبأ بكم ربي لولا دعاؤكم**; İbn Nüceyh, Mücâhid’den rivayet etti: yani sizinle ne yapar. Ebû İshâk dedi: onun te’vîli: onun katında sizin için bir ağırlık (değer) yoktur; tevhidiniz olmasaydı. Nitekim dersin: “Falân ile **عبأت** etmedim”; yani benim yanımda onun bir ağırlığı ve bir değeri olmadı. Dedi: ve **العبء**’ün aslı ağırdır. Şemmer dedi: Ebû Abdurrahman dedi: “Onunla bir şeyi **عبأت** etmedim”; yani onu bir şey saymadım. Ebû Adnân, Bâhile’den bir adamdan: dedi: Allah, fâcir, mâyık olduğu zaman falân ile **يعبأ** etmez. Ve “Allah onunla **عبأ** etti” denildiği zaman, o, doğruluk adamıdır; ve Allah ondan her şeyi kabul etmiştir. Dedi: ve ben derim: “Falân ile **عبأت** etmedim”; yani ondan hiçbir şeyi ve onun hadisinden (sözünden) hiçbir şeyi kabul etmedim. Ve “Falân ile bir **عبأ** (kadar) ne **أعبأ** ederim”; yani aldırmam. Ezherî dedi: ve “ona bir şeyi **عبأت** etmedim”; yani ona aldırmadım. Dedi: ve **عبأ** ise hemzelidir; göz harfleri mu‘tel olanlarda, ondan başka hemzeli bir harf tanımıyorum.

Ve **الاعتباء**: doldurma (içini tıkama)dır; **ح ش أ**’da geçmişti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَبَأَ
1 عَبَأَ ذ , aor. عَبَاَ , inf. n. عَبْءٌ, He packed up goods, or utensils; put them one upon another: (TA:) you say, عَبَأْتُ الشَّىْءَ فِى الوِعَآءِ [I packed the thing in the repository], aor. as above: and some allow also عَبَّيْتُ with teshdeed and ى [which is commonly used in the present day]: (Msb:) [and عَبَوْتُ also, inf. n. عَبْوٌ:] or عَبَأَ, (S, O, K,) aor. as above, (K,) and so the inf. n.; (S, O;) and ↓ عبّأ, inf. n. تَعْبِئَةٌ and تَعْبِىْءٌ; (S, O, K;) he prepared, set in order, disposed, or arranged, goods, or utensils: (S, O, K:) and each, (K,) or the former, (Msb,) or the latter, (S, O,) and عبّى, with teshdeed and ى, (Msb,) [agreeably with the authority of Yoo, for] Yoo used to say تَعْبِيَةُ الجَيْشِ, without ء, (S, O,) he fitted out with the requisite equipage &c., (K,) or prepared, (O,) or set in order, disposed, or arranged, (O, Msb,) or set in order, disposed, or arranged, in their places, and prepared for war or fight, (TA,) the horsemen, (S, O,) or the army. (Msb, K, TA.) And عَبَأْتُ لَهُ شَرًّا I prepared for him evil, or mischief. (TA.) ― -b2- عَبَأَ, (AZ, S, O, K,) aor. as above, (TA,) and so the inf. n., (AZ, S, O,) also signifies He made, (K,) or prepared and made, (AZ, S, O,) and mixed, perfume; (AZ, S, O, K;) and so ↓ عبّأ, inf. n. تَعْبِئَةٌ and تَعْبِىْءٌ; and عبّى. (TA.) [And accord. to an explanation of the inf. n. in the KL, it seems that عَبَأَ signifies He excited a good, or pleasant, odour; as rendered by Golius: but this I think doubtful.] ― -b3- مَا أَعْبَأُ بِهِ means What shall I do with it? (T, K, TA,) namely, the affair. (T, TA.) مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّى, in the Kur [xxv. last verse], is said by Mujáhid to mean What will my Lord do with you? but see another explanation of this in what follows. (TA.) ― -b4- And it signifies also I do not care for, mind, heed, or regard, him: (S, O, Msb, K:) or I do not receive with approbation anything from him, nor anything of his discourse: (Aboo-'Adnán, TA:) or, accord. to Aboo-Is-hák [i. e. Zj], I do not hold him to be of any weight or worth; do not esteem him: and he says that مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّى, of which an explanation has been given above, means What weight have ye in the estimation of my Lord? (TA.) One says also, مَا عَبَأْتُ بِهِ شَيْئًا, meaning I did not reckon him as anything; or did not esteem him at all. (Aboo-'Abd-Er-Rahmán, TA.) And مَا عَبَأْتُ لَهُ شَيْئًا I did not care for, mind, heed, or regard, him: (T, TA:) or so مَا عَبَأْتُ بِهِ. (Msb.) And قَدْ عَبَأَ اللّٰهُ عَنْهُ God has received with approbation everything from him. (Aboo-'Adnán, TA.) ― -b5- And عَبَأَ لَهُ He thought it, or opined it, and held it, or took to it as a tenet. (O, TA.) -A2- عَبَأَ وَجْهُهُ, aor. عَبَاَ , His face shone: (IAar, TA:) and so عَبَا, aor. يَعْبُو. (K in art. عبو.)

2 عَبَّاَ see 1, former half, in two places.

الاِعْتِبَآءُ
8 الاِعْتِبَآءُ ذ is syn. with الاِحْتِشَآءُ: (S, K, TA:) one says, of a woman, اعتبأت بِالْمِعْبَأَةِ [or اعتبأت alone, as indicated in the S and K, meaning She stuffed her vulva with the مِعْبَأَة, q. v.]. (TA.) ― -b2- And [اعتبأ app. signifies He put together for himself; or grasped; or got, or gained, possession of; property,] one says, اِحْتَوَيْتُ مَا عِنْدَهُ وَامْتَخَرْتُهُ وَاعْتَبَأْتُهُ وَازْدَلَعْتُهُ. (Ibn-Buzurj, TA.)

عَبْءٌ
عَبْءٌ ذ : see the next paragraph. -A2- Also The light of the sun: (IAar, O, K:) and so عَبٌ, (IAar, O, K, &c.,) of the former of which IAar says that it is not known whether it be a dial. var. of the latter or the original thereof; and he says also that عَبْوَةٌ signifies the same; (TA;) or so عَبْوٌ; (TA in art. عبو;) the pl. of which is عِبًى: (TA in that art. and in the present also:) so too does عَبٌّ, (K in art. عب,) accord. to some. (TA in that art.)

عِبْءٌ
عِبْءٌ ذ A load, or burden, (S, O, Msb, * K, TA,) of goods, or merchandise, &c.; (TA;) or such as a debt, or some other reponsibility that one takes upon himself: (Lth, TA:) a weight, (Msb, K,) of debt, &c., (Msb.) or of anything: (K:) pl. أَعْبَآءٌ. (S, O, Msb.) One says, حَمَلْتُ أَعْبَآءَ القَوْمِ i. e. [I bore] the weights, or burdens, of debt, &c., of the people, or party. (Msb.) ― -b2- And A half-load; or burden borne on one side of a beast, equiponderant to another on the other side; syn. عِدْلٌ; (S, O, K;) of goods [&c.]: each of what are termed عِبْآنِ: pl. as above. (S, O.) ― -b3- And [hence] A like; as also ↓ عَبْءٌ: (S, O, K:) pl. as above. (TA.) One says, هٰذَا عَبْءُ هٰذَا This is the like of this. (TA.)

عَبَآءٌ
عَبَآءٌ ذ : see the next paragraph. -A2- Also, (K, TA,) applied to a man, (TA,) Stupid, dull, or heavy: (K, TA:) like عَبَامٌ. (TA.) [But see عَبًا, in art. عبى.]

عَبَآءَةٌ
عَبَآءَةٌ ذ , (Msb, K, TA,) as also عَبَايَةٌ, (Msb, TA,) a dial. var., with ى in the place of the ء, (Msb,) or the ء is a substitute for ى, (TA,) and ↓ عَبَآءٌ, (K,) or this is a pl., like عَبَاآتٌ, (Msb,) [or rather the former of these two is a coll. gen. n. of which عَبَآءَةٌ is the n. un.,] A well-known [sort of woollen garment of the kind called] كِسَآء, (L, K, TA,) in which are [generally] stripes; and said to be a جُبَّة [q. v.] of wool. (TA.) [See also art. عبى: and for a description and representation of the عباية now most commonly worn in Egypt and Arabia and Syria, see my “ Modern Egyptians. ”]

مَعْبَأٌ
مَعْبَأٌ ذ i. q. مَذْهَبٌ [as meaning A way of thinking to which one takes as a tenet]: (O, K:) from عَبَأَ لَهُ “ he thought it, ” &c. (O.)

مِعْبَأَةٌ
مِعْبَأَةٌ ذ The piece of rag used by a woman menstruating. (IAar, O, K. [See 8.])

##### Türkçe

عَبَأَ
1 **عَبَأَ** ذ, muzâri‘i **عَبَاَ**, mastarı **عَبْءٌ**, O, eşyayı yahut kap-kacağı paketledi; onları birini diğerinin üzerine koydu: (TA:) şöyle dersin: **عَبَأْتُ الشَّىْءَ فِى الوِعَآءِ** [şeyi kabın içine paketledim], muzâri‘i yukarıdaki gibidir: ve bazıları, şeddeli ve **ى** ile **عَبَّيْتُ**’i de caiz görür [ki bu, günümüzde yaygın kullanılandır]: (Msb:) [ve **عَبَوْتُ** da, mastarı **عَبْوٌ**:] yahut **عَبَأَ**, (S, O, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (K,) mastarı da böyledir; (S, O;) ve ↓ **عبّأ**, mastarı **تَعْبِئَةٌ** ve **تَعْبِىْءٌ**; (S, O, K;) eşyayı yahut kap-kacağı hazırladı, düzene koydu, tertip etti yahut düzenledi: (S, O, K:) ve her biri, (K,) yahut birincisi, (Msb,) yahut ikincisi, (S, O,) ve şeddeli ve **ى** ile **عبّى**, (Msb,) [Yoo’nun rivayetine uygun olarak; zira] Yoo, **ء** olmaksızın **تَعْبِيَةُ الجَيْشِ** derdi, (S, O,) gerekli teçhizat vb. ile donattı, (K,) yahut hazırladı, (O,) yahut düzene koydu, tertip etti yahut düzenledi, (O, Msb,) yahut yerlerine göre düzene koydu, tertip etti yahut düzenledi ve savaş yahut çarpışma için hazırladı, (TA,) süvarileri, (S, O,) yahut orduyu. (Msb, K, TA.) Ve **عَبَأْتُ لَهُ شَرًّا**: onun için kötülük yahut fesat hazırladım. (TA.) ― -b2- **عَبَأَ**, (AZ, S, O, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (TA,) mastarı da böyledir, (AZ, S, O,) ayrıca şu manaya gelir: O, yaptı, (K,) yahut hazırlayıp yaptı, (AZ, S, O,) ve karıştırdı, koku; (AZ, S, O, K;) ve böylesi ↓ **عبّأ**, mastarı **تَعْبِئَةٌ** ve **تَعْبِىْءٌ**; ve **عبّى**. (TA.) [Ve KL’de mastarın bir açıklamasına göre, **عَبَأَ**’nın “güzel yahut hoş bir koku uyandırdı” manasına geldiği anlaşılıyor; Golius’un tercümesi böyledir: fakat ben bunu şüpheli görüyorum.] ― -b3- **مَا أَعْبَأُ بِهِ** demektir: Bununla ne yapayım? (T, K, TA,) yani iş ile. (T, TA.) Kur’ân’da [xxv. son âyet] **مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّى**, Mücâhid tarafından “Rabbim sizinle ne yapacak?” diye açıklanmıştır; fakat bunun başka bir açıklamasına, aşağıda gelenlerde bak. (TA.) ― -b4- Ve ayrıca şu manaya gelir: Ona aldırmam; önemsemem; kulak asmam; itibar etmem: (S, O, Msb, K:) yahut ondan hiçbir şeyi beğeniyle kabul etmem; sözünden de hiçbir şeyi: (Aboo-'Adnán, TA:) yahut Aboo-Is-hák’a göre [yani Zj], onu bir ağırlık yahut değer sahibi saymam; onu önemsemem: ve o der ki, yukarıda açıklaması verilmiş olan **مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّى** şu demektir: Rabbimin nazarında sizin ne ağırlığınız vardır? (TA.) Şöyle de denir: **مَا عَبَأْتُ بِهِ شَيْئًا**, yani onu bir şey saymadım; yahut onu hiç önemsemedim. (Aboo-'Abd-Er-Rahmán, TA.) Ve **مَا عَبَأْتُ لَهُ شَيْئًا**: ona aldırmadım; önemsemedim; kulak asmadım; itibar etmedim: (T, TA:) yahut böyledir **مَا عَبَأْتُ بِهِ**. (Msb.) Ve **قَدْ عَبَأَ اللّٰهُ عَنْهُ**: Allah ondan her şeyi beğeniyle kabul etmiştir. (Aboo-'Adnán, TA.) ― -b5- Ve **عَبَأَ لَهُ**: onu düşündü yahut öyle kanaat getirdi; onu bir inanç olarak benimsedi. (O, TA.) -A2- **عَبَأَ وَجْهُهُ**, muzâri‘i **عَبَاَ**, Yüzü parladı: (IAar, TA:) ve böyledir **عَبَا**, muzâri‘i **يَعْبُو**. (K, md. **عبو**’da.)

2 **عَبَّاَ**: 1’e bak, ilk yarı, iki yerde.

الاِعْتِبَآءُ
8 **الاِعْتِبَآءُ** ذ, **الاِحْتِشَآءُ** ile eş anlamlıdır: (S, K, TA:) bir kadın hakkında şöyle denir: **اعتبأت بِالْمِعْبَأَةِ** [yahut S ve K’da işaret edildiği üzere yalnız **اعتبأت**, yani “**مِعْبَأَةٌ** ile vulvasını tıkadı”, bkz.]. (TA.) ― -b2- Ve [**اعتبأ** görünüşe göre “kendisi için bir araya getirdi; yahut kavradı; yahut elde etti; yahut mülkiyetini ele geçirdi; mal” manasınadır,] şöyle denir: **اِحْتَوَيْتُ مَا عِنْدَهُ وَامْتَخَرْتُهُ وَاعْتَبَأْتُهُ وَازْدَلَعْتُهُ**. (Ibn-Buzurj, TA.)

عَبْءٌ
**عَبْءٌ** ذ: bir sonraki paragrafa bak. -A2- Ayrıca: Güneşin ışığı: (IAar, O, K:) ve böyledir **عَبٌ**, (IAar, O, K, vb.,) bunun (yani ilkinin) hakkında IAar, bunun ikincinin lehçe varyantı mı yoksa onun aslı mı olduğunun bilinmediğini söyler; ve ayrıca **عَبْوَةٌ**’nın da aynı manaya geldiğini söyler; (TA;) yahut böyledir **عَبْوٌ**; (TA, md. **عبو**’da;) bunun çoğulu **عِبًى**’dır: (TA, o maddede ve burada da:) ve yine böyledir **عَبٌّ**, (K, md. **عب**’de,) bazılarına göre. (TA, o maddede.)

عِبْءٌ
**عِبْءٌ** ذ: eşya yahut ticaret malı vb. yük; yahut ağırlık, (S, O, Msb, * K, TA,) (TA;) yahut borç gibi yahut kişinin üzerine aldığı başka bir sorumluluk gibi olan: (Lth, TA:) borç vb. ağırlığı, (Msb, K,) (Msb.) yahut herhangi bir şeyin ağırlığı: (K:) çoğulu **أَعْبَآءٌ**. (S, O, Msb.) Şöyle denir: **حَمَلْتُ أَعْبَآءَ القَوْمِ** yani [ben taşıdım] kavmin yahut topluluğun borç vb. ağırlıklarını yahut yüklerini. (Msb.) ― -b2- Ve: Yarım yük; yahut bir hayvanın bir yanında taşınan, öbür yandakiyle denk olan yük; eş anlamlısı **عِدْلٌ**; (S, O, K;) eşya [vb.]den: **عِبْآنِ** denilen şeylerden her biri: çoğulu yukarıdaki gibidir. (S, O.) ― -b3- Ve [buradan] benzer; ve ayrıca ↓ **عَبْءٌ**: (S, O, K:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (TA.) Şöyle denir: **هٰذَا عَبْءُ هٰذَا**: Bu, bunun benzeridir. (TA.)

عَبَآءٌ
**عَبَآءٌ** ذ: bir sonraki paragrafa bak. -A2- Ayrıca, (K, TA,) bir adama nispetle, (TA,) ahmak, anlayışı kıt yahut ağır: (K, TA:) **عَبَامٌ** gibi. (TA.) [Fakat md. **عبى**’da **عَبًا**’ya bak.]

عَبَآءَةٌ
**عَبَآءَةٌ** ذ, (Msb, K, TA,) ve ayrıca **عَبَايَةٌ**, (Msb, TA,) **ء** yerine **ى** bulunan bir lehçe varyantı, (Msb,) yahut **ء**, **ى**’nin yerine geçen bir bedeldir, (TA,) ve ↓ **عَبَآءٌ**, (K,) yahut bu, **عَبَاآتٌ** gibi bir çoğuldur, (Msb,) [yahut daha doğrusu bu ikisinden ilki, tekili **عَبَآءَةٌ** olan bir cins ismidir,] çizgileri [genellikle] bulunan, **كِسَآء** denilen türden iyi bilinen [bir çeşit yün giysi], (L, K, TA,) ve yünden bir **جُبَّة** [bkz.] olduğu söylenir. (TA.) [Ayrıca md. **عبى**’ya bak: ve şimdi Mısır’da, Arabistan’da ve Suriye’de en yaygın giyilen **عباية**’nin tasviri ve resmi için “Modern Egyptians”ime bak.]

مَعْبَأٌ
**مَعْبَأٌ** ذ, **مَذْهَبٌ** ile aynı manadadır [bir inanç olarak benimsediği düşünme yolu manasında]: (O, K:) **عَبَأَ لَهُ** “onu düşündü” vb.’den. (O.)

مِعْبَأَةٌ
**مِعْبَأَةٌ** ذ: Hayız gören kadının kullandığı bez parçası. (IAar, O, K. [8’e bak.])

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: عبء

عَبَأَ
عَبَأَ A ( n. ac. عَبْء [ 1 ] ),
a.  Prepared; made ready; arranged.

b.  [Bi] , Heeded, regarded.

عَبَّأَ
عَبَّأَ II ,
a.  see I (a) .

اِعْتَبَأَ
اِعْتَبَأَ VIII ,
a.  Stuffed.

b.  Grasped; obtained.

عَبْء
عَبْء 1 , ( pl. أَعْبَآء
a.  [38] ), Like, equal.

b.  Sunlight.

عِبْء
عِبْء 2 , ( pl. أَعْبَاْء 38 ),
a.  Load, burden.

b.  Bag.

c.  see 1 .

مَعْبَأ
مَعْبَأ [ 17 ],
a.  Way, road; course.

عَبَآء
عَبَآء [ 22 ] ,  عَبَآءَة [ 22t ] , ( pl.

أَعْبِئَة
أَعْبِئَة [ 15t ] ),
a.  Woollen cloak.

عُبِي
عُبِي
a.  [ coll. ],  see عَبَاْءَة 22t .

##### Türkçe

عَبَأَ
عَبَأَ A ( n. ac. **عَبْء** [ 1 ] ),
a. Hazırladı; hazır hâle getirdi; düzenledi.

b. [Bi] , önem verdi, dikkate aldı.

عَبَّأَ
عَبَّأَ II ,
a. I (a)’ya bak.

اِعْتَبَأَ
اِعْتَبَأَ VIII ,
a. Dolduruldu.

b. Kavradı; elde etti.

عَبْء
عَبْء 1 , ( pl. **أَعْبَآء**
a. [38] ), benzer, eşit.

b. Güneş ışığı.

عِبْء
عِبْء 2 , ( pl. **أَعْبَاْء** 38 ),
a. Yük, yükümlülük.

b. Torba.

c. 1’e bak.

مَعْبَأ
مَعْبَأ [ 17 ],
a. Yol, yol güzergâhı; seyir.

عَبَآء
عَبَآء [ 22 ] , **عَبَآءَة** [ 22t ] , ( pl.

**أَعْبِئَة**
**أَعْبِئَة** [ 15t ] ),
a. Yünlü aba.

عُبِي
عُبِي
a. [ topluluk ismi ], **عَبَاْءَة** 22t’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: عبء

عبء
عَبَأَ - يَعْبَأُ

عَبَأَ - يَعْبَأُ + كائن + بشيء: يصبح الكائن معُبَّأً بالشيء بحيث يثقله: يحمله في وعائه وينتقل به فيصير جزءاً من مسؤوليته وحمله فيُثْقِلُه: يستعمل اللفظ أيضاً بالعبء النفسي والفكري: أي يحمل الأمر ويدخله في مسؤوليته واهتمامه ويشكل له ثِقلاً وهماً أكثر من حاله من غيره
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الاستيعاب والانشغال بمعناها الحجمي المادي، والنفسي بالانتباه ووضوح الذهن "، وهي:
حَوَى - يَحْوِي، شَغَلَ - يَشْغَلُ، وَعى - يَعي، عَبَأ - يَعْبَأ، مَلأَََ - يَمْلاُ، بَالَ - يَبِيْلُ

عبأ  - يعبأ
	﴿قل ما يعبأ بكم ربي لولا دعاؤكم فقد كذبتم فسوف يكون لزاما(77)﴾ الفرقان
مختار الصحاح
● [عبأ] ع ب أ: عَبَأَ الطيب والمتاع هيأه وبابه قطع و عَبَّأَهُ تَعْبِئةً مثله و العِبْءُ بالكسر الحِمل وجمعه أعْباءٌ وما عَبَأَ به ما بالى به وبابه قطع
معجم الفرائد القرآنية:
ع ب أ
"يَعْبَأُ" في قوله تعالـى : " قُلْ مَا يَعْبـَأُ بِكُمْ رَبِّـي لَوْلا دُعَاؤُكُمْ " (77) الفرقان .
"العَبْءُ " الثقل والحِمل، ما عبأت به أي لم أقدّره، ولم أبال به، وما يعبأ بكم ربي أي لا يرى لكم قدرا ولا وزنا .
الراغب
عبأ
- ما عبأت به، أي: لم أبال به، وأصله من العبء، أي: الثقل، كأنه قال: ما أرى له وزنا وقدرا. قال تعالى: }قل ما يعبؤ بكم ربي﴿[الفرقان/77]، وقيل أصله من: عبأت الطيب، كأنه قيل: ما يبقيكم لولا دعاؤكم، وقيل: عبأت الجيش، وعبأته: هيئته، وعبأة الجاهلية: ماهي مدخرة في أنفسهم من حميتهم المذكورة في قوله:﴾في قلوبهم الحمية حمية الجاهلية{ [الفتح/26].
ملخص اللسان:
1.     عَبَأَ يَعْبَأُ وما أَعْبَأُ بهذا الأَمر أَي ما أَصْنَعُ به.
2.     عبأ: العِبْءُ: الحِمْل والثِّقْلُ من أَي شيءٍ كان،
3.     والعِبْءُ: العِدْل،
4.     ما عَبَأْتُ بفلان أَي ما كان له عندي وَزْنٌ ولا قَدْرٌ.
5.      وعَبَّأْتُ  المَتاعَ: جعلت بعضَه على بعض. يقال عَبَأْتُ الجيشَ عَبْأً وعَبَّأْتهم تَعْبِئةً ،ويقال: عَبَّيْتُهم تَعْبِيةً أَي رَتَّبْتُهم في مَواضِعهم وهَيَّأْتُهم  للحَرْب.
6.     وعَبَأَ الطِّيبَ والأَمرَ يَعْبَؤُه عَبْأً: صَنَعه وخَلَطَه.
7.     والعباءة والعَباءُ: ضَرْب من الأَكسية،
8.     والاعْتِباءُ: الاحْتِشاءُ.
9.     وقال: عَبَا وجهُه  يَعْبُو إِذا أَضاءَ وجهُه وأَشرَقَ.
10.                         قال: والعَبْوةُ: ضَوْءُ الشمسِ،
لسان العرب
● - عبأ: العِبْءُ، بالكسرِ: الحِمْل والثِّقْلُ من أَي شيءٍ كان، والجمع الأَعْباء، وهي الأَحْمال والأَثْقالُ. وأُنشد لزهير:  الحامِل العِبْء الثَّقِيل عن الـ *  ـجانِي، بِغَيرِ يَدٍ ولا شُكْر  ويروى لغير يد ولا شكر. وقال الليث: العِبءُ: كلُّ  \<ص:118>  حِمْلٍ من غُرْمٍ أَو حَمالةٍ. والعِبْءُ أَيضاً: العِدْل، وهما عِبْآنِ، والأَعْباء: الأَعدال. وهذا عِبْءُ هذا أَي مِثْلُه ونَظِيرُه. وعبْءُ الشَّيءِ كالعِدْلِ والعَدْلِ، والجمع من كل ذلك أَعْباء.  وما عَبَأْتُ بفلان عَبْأَ أَي ما بالَيْتُ به. وما أَعْبَأُ به عَبْأً  أَي ما أُبالِيه. قال الأَزهري: وما عَبَأْتُ له شَيْئاً أَي لم أُبالِه.  وما أَعْبَأُ بهذا الأَمر أَي ما أَصْنَعُ به. قال: وأَما عَبَأَ فهو  مهموز لا أَعْرِفُ في معتلات العين حرفاً مهموزاً غيره.  ومنه قوله تعالى: قل ما يَعْبَأُ بكُمْ رَبِّي لولا دُعاؤكم فقد  كَذَّبْتم فسَوفَ يكُون لِزاماً. قال: وهذه الآية مشكلة. وروى ابن نجيح عن مجاهد  أَنه قال في قوله: قل ما يَعْبَأُ بكم ربي أَي ما يَفْعَل بكم ربي لولا  دُعاؤه إِياكم لتَعْبُدوه وتُطِيعُوه، ونحو ذلك. قال الكلبي: وروى سلمة عن الفرّاء: أَي ما يَصْنَعُ بكم ربي لولا دُعاؤكم، ابتلاكم لولا دعاؤه إِياكم إِلى الإِسلام. وقال أَبو إسحق في قوله: قل ما يَعْبَأُ بكم ربي أَي ما يفعل بكم لولا دُعاؤكم معناه لولا تَوْحِيدُكم. قال: تأْويله أَيُّ وزْنٍ لكم عنده لولا تَوحِيدُكم، كما تقول ما عَبَأْتُ بفلان أَي ما كان له عندي وَزْنٌ ولا قَدْرٌ. قال: وأَصل العِبْءِ الثِّقْل. وقال شمر وقال أَبو عبدالرحمن: ما عَبَأْتُ به شيئاً أَي لم أَعُدَّه شيئاً. وقال أَبو عَدْنان عن رجل من باهِلةَ يقال: ما يَعْبَأُ اللّه بفلان إِذا كان فاجراً مائقاً، وإِذا قيل: قد عَبَأَ اللّهُ به، فهو رجُلُ صِدْقٍ وقد قَبِلَ اللّه منه كل شيءٍ. قال وأَقول: ما عَبَأْتُ بفلان أَي لم أَقبل منه شيئاً ولا من حَديثه. وقال غيره: عَبَأْتُ له شرًّا أَي هَيَّأْتُه. قال، وقال ابن بُزُرْجَ: احْتَوَيْتُ ما عنده وامْتَخَرْتُه واعْتَبَأْتُه وازْدَلَعْتُه وأَخَذْتُه: واحد.  وعَبَأَ الأَمرَ عَبْأً وعَبَّأَهُ يُعَبِّئه: هَيَّأَه. وعَبَّأْتُ  المَتاعَ: جعلت بعضَه على بعض. وقيل: عَبَأَ المَتاعَ يَعْبَأُه عَبْأً  وعَبَّأَه: كلاهما هيأَه، وكذلك الخيل والجيش. وكان يونس لا يهمز تَعْبِيَةَ الجيش. قال الأَزهري: ويقال عَبَّأْت المَتاعَ تَعْبِئةً، قال: وكلٌّ من كلام العرب. وعَبَّأْت الخيل تَعْبِئةً وتَعْبِيئاً. وفي حديث عبدالرحمن بن عوف قال: عَبَأَنا النبيُّ، صلى اللّه عليه وسلم، ببدر، لَيْلاً.  يقال عَبَأْتُ الجيشَ عَبْأً وعَبَّأْتهم تَعْبِئةً، وقد يُترك الهمز،  فيقال: عَبَّيْتُهم تَعْبِيةً أَي رَتَّبْتُهم في مَواضِعهم وهَيَّأْتُهم  للحَرْب.  وعَبَأَ الطِّيبَ والأَمرَ يَعْبَؤُه عَبْأً: صَنَعه وخَلَطَه. قال أَبو  زُبَيْدٍ يَصِف أَسداً:  كأَنَّ بنَحْرِه وبمَنْكِبَيْه * عَبِيراً، باتَ يَعْبَؤُه عَرُوسُ  ويروى بات يَخْبَؤُه. وعَبَّيْتُه وعَبَّأْتُه تَعْبِيةً وتَعْبِيئاً.  والعباءة والعَباءُ: ضَرْب من الأَكسية، والجمع أَعْبِئَةٌ. ورجل  عَبَاءٌ: ثَقِيلٌ(1)  (1 قوله «ورجل عباء ثقيل» شاهده كما في مادة ع ب ي من  المحكم:  كجبهة الشيخ العباء الثط  وانكره الازهري. انظر اللسان في تلك المادة.)  وَخِمٌ كعَبَامٍ.  والمِعْبَأَةُ: خِرْقةُ الحائضِ، عن ابن الأَعرابي. وقد اعْتَبَأَتِ  المرأَة بالمِعْبَأَةِ. والاعْتِباءُ: الاحْتِشاءُ. وقال: عَبَا وجهُه  يَعْبُو إِذا أَضاءَ وجهُه وأَشرَقَ. قال: والعَبْوةُ: ضَوْءُ الشمسِ، وجمعه عِباً. وعَبْءُ الشمسِ: ضوءُها، لا يُدرى أَهو لغة في عَبِ الشمس أَم هوأَصلُه. قال الأَزهري: وروى الرياشي وأَبو حاتم معاً قالا: اجتمع أَصحابنا على عَبِ الشمس أَنه ضوءُها،  \<ص:119>  وأَنشد:  إِذا ما رأَتْ، شَمْساً، عَبُ الشمسِ شَمَّرَتْ * إِلى رَمْلِها، والجُرْهُمِيُّ عَمِيدُها(1)  (1 قوله «والجرهميّ» بالراء وسيأتي في عمد باللام وهي رواية ابن سيده.)  قالا: نسبه إِلى عَبِ الشمس، وهو ضَوْءُها. قالا: وأَما عبدشمس من قريش، فغير هذا. قال أَبو زيد: يقال هم عَبُ الشمس ورأَيت عبَ الشمس ومررت بِعَبِ الشمس، يريدون عبدَشمس. قال: وأَكثر كلامهم رأَيت عبدَشمس، وأَنشد البيت:  إِذا ما رأَت، شمساً، عَبُ الشمسِ شمَّرت  قال: وعَبُ الشمس ضَوْءُها. يقال: ما أَحْسَنَ عبَها أَي ضَوْءَها. قال:  وهذا قول بعض الناس، والقول عندي ما قال أَبو زيد أَنه في الأَصل عبدشمس، ومثله قولهم: هذا بَلْخَبِيثة ومررت بِبَلْخَبيثة. وحكي عن يونس:  بَلْمُهَلَّب، يريد بني المُهَلَّبِ. قال: ومنهم من يقول: عَبُّ شمس، بتشديد الباء، يريد عَبدَشَمس. قال الجوهري في ترجمة عبا: وعبُ الشمس: ضوءُها، ناقص مثل دَمٍ، وبه سمي الرجل.
مقاييس اللغة:
(عبأ) العين والباء والهمزة والحرف المعتل غير المهموز أصل واحد، يدلُّ على اجتماعٍ في ثِقَل. من ذلك العِبْءُ، وهو كلُّ حِمْل، من غُرْم أو حَمالة، والجمع الأعباء. قال:
وحمل العِبءِ عن أعناق قومي  *** وفعلي في الخطوب بما عناني
ومن الباب: ما عبأْت به شيئاً، إذا لم تبالِهِ، كأنّك لم تجِدْ له ثِقْلاً. ومن الباب: عبأت الطِّيب([39]) *وفَرَّقوا بين ذلك وبين الجيش، فقالوا: عَبَّيْت الكتِيبةَ أُعبِّيها تعبيَةً، إذا هيّأتَها. وقد قالوا: عَبأت الجيش أيضاً، ذكرها ابنُ الأعرابي. وقال في عَبَأت الطِّيب:
كأنَّ بصدرِه وبمَنْكِبيه  *** عبيراً باتَ تَعبؤه عروسُ([40])
والعَباءة: ضَربٌ من الأكسِية. وقياسُه صحيح؛ لأنّه يشتمل على لابسه ويجمعُه. والله أعلم بالصواب.
القاموس المحيط:
العِبْءُ، بالكسر الحِمْلُ، والثِّقْلُ من أيّ شَيْءٍ كان، والعِدْلُ، والمِثْلُ، ويُفْتَحُ. وبالفَتْحِ ضِياءُ الشمس، ويُقالُ عَبٌ، كَدَمٍ. وعَبَأَ المَتاعَ، والْأَمرَ، كمنع هَيَّأهُ، والجَيْشَ جَهَّزَهُ، كعَبَّأَهُ، تَعْبِئَةً وتَعْبِيئاً فيهما. والطِّيبَ صَنَعَهُ وخَلَطَهُ. والعَبَاءُ كِسَاءٌ م، كالعَبَاءَةِ، والْأَحْمَقُ الثَّقِيلُ الوَخِمُ،
ج: أعْبِئَةٌ. والمِعْبَأَةُ، كمِكْنَسَةٍ: خِرْقَةُ الحائِضِ. وكَمَقْعَدٍ: المَذْهَبُ. وما أعْبَأُ به: ما أصْنَعُ، وبِفُلانٍ: ما أُبالي. والاعْتِباءُ: الاحْتِشاءُ.
العِنْدَأْوَةُ كَفِنْعَلْوَةٍ العُسْرُ والالْتِواءُ، والخَدِيعَةُ، والجَفْوَةُ، والمُقْدِمُ الجَرِيءُ، كالعِنْدَأْوِ، والمَكْرُ، وأدْهِى الدَّواهي. وتَحْتَ طِرَّيقَتِكَ لَعِنْدَأْوَةٌ، أي تَحْتَ إِطْرَاقِكَ وسُكُوتِكَ مَكْرٌ.
تاج العروس:
ع ب أ
العِبءُ بالكسر : الحِمْلُ من المتاع وغيرِه وهما عِبْآنِ والثِّقْلُ من أيّ شيء كانَ والجمع الأعْباءُ وهي الأحمال والأثقال وأنشد لزُهيرٍ :
الحامِلُ العِبْءُ الثَّقيلَ عن ال ... جاني بِغَيرِ يَدٍ ولا شُكْرِ
ويروي : لِغَيرِ يَد ولا شكر وقال الليث : العِبْءُ : كلُّ حِمْلٍ من غُرْمٍ أو حَمالَةٍ والعِبْءُ أيضاً : العِدْلُ وهما عِبْآنِ والأعْباء : الأعدال والمِثْلُ والنَّظيرُ يقال : هذا عِبْءُ هذا أَي مِثْلُه ويُفْتَح أَي الأخير كالعِدْل والعَدْلِ والجمع من كلِّ ذلك أعْباء . وقال ابن الأعرابي : العَبْءُ بالفتح : ضِياءُ الشمس وعن ابن الأعرابي : عَبَأَ وجْهُه يَعْبَأُ إِذا أضاء وجهُه وأشْرَقَ قال : والعَبْوَةُ : ضَوْءُ الشمس : جمعه عِباء ويقال فيه عَبٌ مقصوراً كَدَمٍ ويَدٍ وبه سُمِّيَ الرجلُ قاله الجوهريّ قال ابن الأعرابي : لا يُدْرى أهوَ أَي المهموز لغةٌ في عَبِ الشَّمسِ أَي المقصور أم هو أصله قال الأزهري : وروى الرِّياشي وأبو حاتم معاً قالا : أجمَعَ أصحابُنا على عَبِ الشمسِ أنه ضَوْؤُها وأنشدا في التخفيف :
إِذا ما رأتْ شَمْساً عَبُ الشَّمْسِ شَمَّرَتْ ... إلى مِثْلِها والجُرْهَميُّ عَميدُها قالا : نَسبه إلى عَبِ الشَّمس وهو ضَوْؤُها قالا : وأما عَبْدُ شَمْس من قُريشٍ فغيرُ هذا قال أَبو زيد : يقال : هم عَبُ الشَّمسِ ورأيتُ عَبَ الشَّمْس ومررتُ بِعَبِ الشَّمْس يريدون عبدَ شمسٍ . قال : وأكثر كلامهم رأيتُ عَبدَ شمسٍ وأنشدَ البيتَ السابق قال : وعَبُ الشَّمْسِ : ضَوْؤُها يقال : ما أحسنَ عَبَها أَي ضَوْءها قال : وهذا قولُ بعض الناس والقولُ عندي ما قاله أَبو زيدٍ أنه في الأصل عبدُ شمسٍ ومثله قولُهم : هذا بَلْخَبيثَةِ ورأيت بلْخَبيثَةِ ومررت بِبلْخبيثَةِ وحكى عن يونُسَ بَلْمُهَلَّبِ يريد بَني المُهَلَّب قال : ومنهم من يقول عَبُّ شَمْسِ بتشديد الباء يريد عَبْدَ شمس انتهى . وعَبَأَ المَتاعَ جعلَ بعْضَه على بعض وقيل : عَبَأَ المَتاع والأمرَ كَمَنَعَ يَعْبَؤُه عَبْاً وعَبَّأَه بالتشديد تَعْبِئَة فيهما : هَيَّأَه وكذلك عَبَأَ الخيلَ والجيشَ إِذا جَهَّزَه وكان يونس لا يهمز تَعْبِيَة الجيش كَعَبَّأَه تَعْبِئَةً أَي في كلٍّ من المتاع والأمر والجيش كما أشرنا إليه قاله الأزهري ويقال : عَبَّأَتُ المتاع تَعْبِئَةً قال : وكلٌّ من كلام العرب وعَبَّأْت الخيلَ تَعْبِئَةً وتَعْبيئاً فيهما أَي في المتاع والأمر لما عرفت وفي حديث عبد الرحمن بن عوف قال : عَبَأَنا النبيُّ صلّى الله عليه وسلّم بِبَدْرٍ ليلاً . يقال : عَبَأْتُ الجَيْشَ عَبْاً وعَبَّأْتُهم تَعْبِئَةً وقد يُترك الهمزُ فيقال عَبَّيْتُهم تَعْبِيَةً أَي رتَّبْتُهم في مواضعهم وهيَّأْتُهم للحرب وعَبَأْتُ له شَرًّا أَي هَيَّأْتُه وقال ابنُ بُزُرْجَ : احْتَوَيْتُ ما عنده وامْتَخَرْتُه و اعْتَبَأْتُه وازْدَلَعْتُه . وأخذْته واحدٌ وعَبَأَ الطِّيبَ والأمرَ يَعْبَؤُه عَبْأً : صَنَعَه وخَلَطَه عن أَبِي زيدٍ قال أَبو زُبيدٍ يصف أسداً :
كأن بِنَحْرِه وبِمَنْكَبَيْهِ ... عَبيراً باتَ يَعْبَؤُهُ عَروسُ ويروي : بات تَخْبَؤُه . وعَبَّيْتُه وعَبَّأْتُه تَعْبِئَةً وتَعْبيئاً . والعَباءُ كسحاب : كِساءٌ م أَي معروف وهو ضَربٌ من الأكْسِيَة كذا في لسان العرب زاد الجوهري : فيه خُطوط وقيل هو الجُبة من الصُّوف كالعَباءةِ قال الصرفيون : همزته عن ياء وإنه يقال : عَباءة وعَبايَة ولذلك ذكره الجوهريّ والزُّبيديُّ في المعتلّ قاله شيخُنا . والعَباءُ : الرجل الثَّقيلُ الأحمقُ الوَخِمُ كَعَبامٍ ج أعْبِئَةٌ . والمِعْبَأَةُ كَمِكْنَسَةٍ هي خِرْقَةُ الحائِضِ عن ابن الأعرابيّ وقد اعْتَبَأَتِ المرأةُ بالمِعْبَأَةِ . والمَعْبَأُ كَمَقْعَدٍ هو المَذْهَبُ مشتق من عَبَأْتُ له إِذا رأيته فذَهَبْت إليه قال حِزامٍ العُكْليُّ :
ولا الطِّنْءُ من وَبَئي مُقْرِئٌ ... ولا أنا من مَعْبَئي مَزْنَؤُهْ
وما أَعْبَأُ به أَي الأمرِ : ما أصنعُ قاله الأزهري وقوله تعالى " قُلْ ما يَعْبَأُ بِكُم رَبِّي لولا دُعاؤُكُم " روى ابن نُجَيح عن مُجاهد أَي ما يَفعلُ بِكم وقال أَبو إسحاق تأويله أيُّ وَزْنٍ لكم عنده لولا تَوْحيدُكم كما تقول ما عَبَأْتُ بفلان أَي ما كانَ له عندي وزن ولا قَدْر قال : وأصل العِبْءِ الثَّقيل وقال شَمرٌ : قال أَبو عبد الرحمن : ما عَبَأْتُ به شيئاً أَي لم أعُدَّه شيئاً وقال أَبو عدنان عن رجل من باهلة : قال : ما يَعْبَأُ الله بفلان إِذا كانَ فاجراً مائِقاً وإذا قيل قد عَبَأَ الله به فهو رجلُ صِدْقٍ وقد قَبِلَ الله منه كلَّ شيءٍ قال : وأقول : ما عَبَأْتُ بفُلان أَي لم أقبل شيئاً منه ولا من حَديثه وما أعْبَأُ بفُلانٍ عَبْأً أَي ما أُبالي قال الأزهري : وما عَبَأْتُ له شيئاً أَي لم أُباله قال : وأما عَبَأَ فهو مهموز لا أعرف في مُعْتَلاَّت العين حرفاً مهموزاً غيره . والاعْتِباءُ هو الاحْتِشاءُ وقد تقدّم في ح ش أ

##### Türkçe

عبء
**عَبَأَ** - **يَعْبَأُ**

**عَبَأَ** - **يَعْبَأُ** + varlık + bir şey ile: varlık, şey ile öyle **مُعَبَّأً** olur ki onu ağırlaştırır: onu kabında taşır ve onunla intikal eder; böylece sorumluluğunun ve yükünün bir parçası olur da onu ağırlaştırır: lafız, psikolojik ve fikrî yük ile de kullanılır: yani işi taşır ve onu sorumluluğuna ve ilgisine dâhil eder; ve ona, başkasız hâlinden daha fazla bir ağırlık ve tasa teşkil eder.
Ve lafız, “kapsama ve meşgul olma (hacimsel maddî mânasıyla) ve dikkat ve zihnin açıklığı ile (psikolojik)” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**حَوَى - يَحْوِي**، **شَغَلَ - يَشْغَلُ**، **وَعَى - يَعي**، **عَبَأ - يَعْبَأ**، **مَلأَََ - يَمْلاُ**، **بَالَ - يَبِيْلُ**

**عبأ  - يعبأ**
	﴿**قل ما يعبأ بكم ربي لولا دعاؤكم فقد كذبتم فسوف يكون لزاما(77)**﴾ **الفرقان**
**مختار الصحاح**
● [**عبأ**] ع ب أ: **عَبَأَ** güzel koku ve eşyayı: onu hazırladı; bâbı **قطع**’tır. Ve **عَبَّأَهُ** onu **تَعْبِئةً** ile: onun gibidir. Ve **العِبْءُ** (kesra ile): yük; çoğulu **أعْباءٌ**’dır. Ve “**وما عَبَأَ به**”: onunla aldırış etmedi; bâbı **قطع**’tır.

**معجم الفرائد القرآنية:**
ع ب أ
“**يَعْبَأُ**” şu yüce sözü içinde: “**قُلْ مَا يَعْبـَأُ بِكُمْ رَبِّـي لَوْلا دُعَاؤُكُمْ**” (77) **الفرقان**.
“**العَبْءُ**”: ağırlık ve yük; “**ما عبأت به**” yani onu takdir etmedim ve onunla aldırış etmedim; “**وما يعبأ بكم ربي**” yani Rabbim sizin için bir değer ve bir ağırlık görmez.

**الراغب**
**عبأ**
- “**ما عبأت به**”, yani: onunla aldırış etmedim; aslı **العبء**’dendir, yani: ağırlık; sanki şöyle dedi: onun için bir ağırlık ve bir değer görmüyorum. Yüce Allah dedi ki: }**قل ما يعبؤ بكم ربي**﴿[**الفرقان/77**]؛ ve denildi ki aslı şundandır: **عبأت الطيب**; sanki şöyle denildi: duanız olmasa sizi bırakmaz; ve denildi ki: **عبأت الجيش** ve **عبأته**: onu hazırladım; ve **عبأة الجاهلية**: nefislerinde saklı olan, şu sözde zikredilen hamiyetleridir:﴾**في قلوبهم الحمية حمية الجاهلية**{ [**الفتح/26**].

**ملخص اللسان:**
1.     **عَبَأَ يَعْبَأُ** ve “**وما أَعْبَأُ بهذا الأَمر**” yani bu işle ne yaparım.
2.     **عبأ**: **العِبْءُ**: her ne olursa olsun yük ve ağırlık,
3.     ve **العِبْءُ**: denk,
4.     “**ما عَبَأْتُ بفلان**” yani onun benim yanımda ne bir ağırlığı ne bir değeri vardı.
5.      “**وعَبَّأْتُ  المَتاعَ**”: onun bir kısmını bir kısmının üstüne koydum. Denir: “**عَبَأْتُ الجيشَ عَبْأً**” ve “**عَبَّأْتهم تَعْبِئةً**”; ve denir: “**عَبَّيْتُهم تَعْبِيةً**” yani onları yerlerinde düzenledim ve onları savaş için hazırladım.
6.     “**وعَبَأَ الطِّيبَ والأَمرَ يَعْبَؤُه عَبْأً**”: onu yaptı ve karıştırdı.
7.     ve **العباءة** ve **العَباءُ**: elbiselerden bir tür,
8.     ve **الاعْتِباءُ**: içini doldurma.
9.     Ve dedi: “**عَبَا وجهُه  يَعْبُو**” yüzü aydınlanıp parladığı zaman.
10.                         Dedi: ve **العَبْوةُ**: güneşin ışığı,

**لسان العرب**
● - **عبأ**: **العِبْءُ** (kesra ile): her ne olursa olsun yük ve ağırlık; çoğulu **الأَعْباء**; bunlar yükler ve ağırlıklardır. Ve Züheyr’den şu beyit okunmuştur:
الحامِل العِبْء الثَّقِيل عن الـ *  ـجانِي، بِغَيرِ يَدٍ ولا شُكْر
ve “**لغير يد ولا شكر**” diye de rivayet edilir. Leys dedi: **العِبءُ**: borçtan yahut yüklenmeden her yük. Ve **العِبْءُ** ayrıca: denk; ikisi **عِبْآنِ**’dır; ve **الأَعْباء**: denklerdir. “Bu, bunun **عِبْءُ**’dür” yani onun misli ve benzeridir. Ve şeyin **عبْءُ**’ü, **العِدْل** ve **العَدْل** gibidir; bütün bunların çoğulu **أَعْباء**’dır. Ve “**وما عَبَأْتُ بفلان عَبْأَ**” yani onunla aldırış etmedim. Ve “**وما أَعْبَأُ به عَبْأً**” yani ona aldırış etmem. Ezherî dedi: “**وما عَبَأْتُ له شَيْئاً**” yani ona aldırış etmedim. Ve “**وما أَعْبَأُ بهذا الأَمر**” yani bu işle ne yaparım. Dedi: **وأَما عَبَأَ** ise hemzelidir; göz harfi illetli olanlarda hemzeli bir harf bundan başka bilmiyorum. Ondan, yüce sözü: **قل ما يَعْبَأُ بكُمْ رَبِّي لولا دُعاؤكم فقد كَذَّبْتم فسَوفَ يكُون لِزاماً**. Dedi: bu âyet müşkildir. İbn Nüceyh, Mücâhid’den rivayet etti: “**قل ما يَعْبَأُ بكم ربي**” sözünde, yani: Rabbim sizinle ne yapar; sizi ibadet edesiniz ve itaat edesiniz diye sizi davet etmesi olmasa; ve bunun benzeri. Kelbî dedi: Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti: yani Rabbim sizinle ne yapar; sizi İslâm’a davet etmesi olmasa sizi imtihan ederdi. Ebû İshâk, “**قل ما يَعْبَأُ بكم ربي**” sözünde dedi: yani sizin duanız olmasa sizinle ne yapar; mânası: tevhidiniz olmasa. Dedi: te’vili: tevhidiniz olmasa onun katında sizin için hangi ağırlık vardır; nitekim “**ما عَبَأْتُ بفلان**” dersin, yani onun benim yanımda ne bir ağırlığı ne bir değeri vardı. Dedi: **العِبْءِ**’ün aslı ağırlıktır. Şemmer dedi; ve Ebû Abdurrahman dedi: “**ما عَبَأْتُ به شيئاً**” yani onu bir şey saymadım. Ebû Adnân, Bâhile’den bir adamdan: “**ما يَعْبَأُ اللّه بفلان**” denir; fâcir ve hafifmeşrep olduğu zaman; ve “**قد عَبَأَ اللّهُ به**” denildiği zaman ise o, doğruluk adamıdır ve Allah ondan her şeyi kabul etmiştir. Dedi: ve ben derim: “**ما عَبَأْتُ بفلان**” yani ondan hiçbir şeyi, ne de sözünden hiçbir şeyi kabul etmedim. Başkası dedi: “**عَبَأْتُ له شرًّا**” yani onu hazırladım. Dedi; ve İbn Büzurc dedi: “**احْتَوَيْتُ ما عنده وامْتَخَرْتُه واعْتَبَأْتُه وازْدَلَعْتُه وأَخَذْتُه**”: birdir. Ve “**وعَبَأَ الأَمرَ عَبْأً وعَبَّأَهُ يُعَبِّئه**”: onu hazırladı. Ve “**وعَبَّأْتُ  المَتاعَ**”: onun bir kısmını bir kısmının üstüne koydum. Ve denildi ki: “**عَبَأَ المَتاعَ يَعْبَأُه عَبْأً  وعَبَّأَه**”: ikisi de onu hazırladı; atlar ve ordu da böyledir. Yûnus, ordunun **تَعْبِيَة**’sini hemzelemezdi. Ezherî dedi: “**عَبَّأْت المَتاعَ تَعْبِئةً**” denir; dedi: hepsi Arapların sözündendir. Ve “**وعَبَّأْت الخيل تَعْبِئةً وتَعْبِيئاً**”. Abdurrahman b. Avf hadîsinde: “Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, bizi Bedir’de geceleyin **عَبَأَ** etti.” Denir: “**عَبَأْتُ الجيشَ عَبْأً**” ve “**عَبَّأْتهم تَعْبِئةً**”; hemze terk edilebilir; “**عَبَّيْتُهم تَعْبِيةً**” denir; yani onları yerlerinde düzenledim ve onları savaş için hazırladım. Ve “**وعَبَأَ الطِّيبَ والأَمرَ يَعْبَؤُه عَبْأً**”: onu yaptı ve karıştırdı. Ebû Zübeyd, bir aslanı vasfederek dedi:
كأَنَّ بنَحْرِه وبمَنْكِبَيْه * عَبِيراً، باتَ يَعْبَؤُه عَرُوسُ
ve “**بات يَخْبَؤُه**” diye de rivayet edilir. Ve “**وعَبَّيْتُه وعَبَّأْتُه تَعْبِيةً وتَعْبِيئاً**”. Ve **العباءة** ve **العَباءُ**: elbiselerden bir tür; çoğulu **أَعْبِئَةٌ**. Ve “**ورجل  عَبَاءٌ**”: ağır(1), pis kokulu; **عَبَامٍ** gibi. Ve **المِعْبَأَةُ**: hayızlı kadının bezi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve kadın **بالمِعْبَأَةِ** ile **اعْتَبَأَتِ**. Ve **الاعْتِباءُ**: içini doldurma. Ve dedi: “**عَبَا وجهُه  يَعْبُو**” yüzü aydınlanıp parladığı zaman. Dedi: ve **العَبْوةُ**: güneşin ışığı; çoğulu **عِباً**. Ve güneşin **عَبْءُ**’ü: onun ışığı; bunun, güneşin **عَبِ**’inde bir dil mi olduğu yoksa aslının o mu olduğu bilinmez. Ezherî dedi: Riyâşî ve Ebû Hâtim birlikte rivayet ettiler; dediler: arkadaşlarımız, güneşin **عَبِ**’inin onun ışığı olduğu üzerinde icmâ ettiler; ve şu beyiti okudular:
إِذا ما رأَتْ، شَمْساً، عَبُ الشمسِ شَمَّرَتْ * إِلى رَمْلِها، والجُرْهُمِيُّ عَمِيدُها(1)
dediler: onu güneşin **عَبِ**’ine nisbet etti; o, onun ışığıdır. Dediler: Kureyş’ten **عَبْدشمس** ise bu değildir. Ebû Zeyd dedi: “Onlar güneşin **عَبُ**’udur; güneşin **عَبَ**’ını gördüm; güneşin **عَبِ**’ine uğradım” denir; **عبدَشمس**’i kastederler. Dedi: sözlerinin çoğu “**رأَيت عبدَشمس**”tir. Ve beyiti okudu:
إِذا ما رأَت، شمساً، عَبُ الشمسِ شمَّرت
Dedi: güneşin **عَبُ**’u onun ışığıdır. Denir: “**ما أَحْسَنَ عبَها**” yani onun ışığı. Dedi: bu, bazı insanların sözüdür; bence söz, Ebû Zeyd’in dediğidir: aslında **عبدشمس**’tir. Bunun benzeri onların sözü: “**هذا بَلْخَبِيثة**” ve “**مررت بِبَلْخَبيثة**”. Yûnus’tan nakledildi: “**بَلْمُهَلَّب**”, **بني المُهَلَّبِ**’i kasteder. Dedi: onlardan kimi “**عَبُّ شمس**” (bâ’yı şeddeli) der; **عَبدَشَمس**’i kasteder. Cevherî, **عبا** tercümesinde dedi: güneşin **عبُ**’u: onun ışığıdır; **دَمٍ** gibi eksik; ve onunla adam adlandırılmıştır.

**مقاييس اللغة:**
(**عبأ**) **العين** ve **الباء** ve **الهمزة** ve hemzeli olmayan illetli harf: tek bir asıldır; ağırlık içinde bir toplanmaya delâlet eder. Ondan: **العِبْءُ**; o, borçtan yahut yüklenmeden her yüktür; çoğulu **الأعباء**. Dedi:
وحمل العِبءِ عن أعناق قومي  *** وفعلي في الخطوب بما عناني
Ve bâbdandır: “**ما عبأْت به شيئاً**”, onunla aldırış etmediğin zaman; sanki ona bir ağırlık bulmamışsın gibi. Ve bâbdandır: **عبأت الطِّيب**([39]) *ve onunla orduyu ayırdılar; dediler: “**عَبَّيْت الكتِيبةَ أُعبِّيها تعبيَةً**”, onu hazırladığın zaman. Ve “**عَبأت الجيش**” de demişlerdir; İbnü’l-A‘râbî onu zikretti. Ve “**عَبَأت الطِّيب**” hakkında dedi:
كأنَّ بصدرِه وبمَنْكِبيه  *** عبيراً باتَ تَعبؤه عروسُ([40])
Ve **العَباءة**: elbiselerden bir tür. Ve kıyası doğrudur; çünkü giyenini kuşatır ve onu toplar. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

**القاموس المحيط:**
**العِبْءُ**, kesra ile: yük ve her ne olursa olsun ağırlık; ve denk; ve misil; ve fetha ile de gelir. Ve fetha ile: güneşin aydınlığı; ve **عَبٌ** denir, **كَدَمٍ** gibi. Ve **عَبَأَ** eşyayı ve işi, **كمنع**: onu hazırladı; ve orduyu: onu teçhiz etti; **كعَبَّأَهُ**; **تَعْبِئَةً** ve **تَعْبِيئاً** ikisinde de. Ve güzel kokuyu: onu yaptı ve karıştırdı. Ve **العَبَاءُ**: bir örtü, m, **كالعَبَاءَةِ**; ve ahmak, ağır, pis kokulu;
çoğul: **أعْبِئَةٌ**. Ve **المِعْبَأَةُ**, **كمِكْنَسَةٍ**: hayızlının bezi. Ve **كَمَقْعَدٍ**: gidilen yer. Ve “**وما أعْبَأُ به**”: ne yaparım; ve “**وبِفُلانٍ**”: aldırış etmem. Ve **الاعْتِباءُ**: içini doldurma.

**العِنْدَأْوَةُ** **كَفِنْعَلْوَةٍ**: zorluk ve bükülme; ve aldatma; ve soğuk davranma; ve cesur öne atılan; **كالعِنْدَأْوِ**; ve hile; ve belâların en dehşetlisi. Ve “**تَحْتَ طِرَّيقَتِكَ لَعِنْدَأْوَةٌ**”, yani başını eğişinin ve susuşunun altında hile vardır.

**تاج العروس:**
ع ب أ
**العِبءُ** kesra ile: eşyadan ve başkasından yük; ikisi **عِبْآنِ**’dır; ve her ne olursa olsun ağırlık; çoğulu **الأعْباءُ**; bunlar yükler ve ağırlıklardır. Ve Züheyr’den şu beyit okunmuştur:
الحامِلُ العِبْءُ الثَّقيلَ عن ال ... جاني بِغَيرِ يَدٍ ولا شُكْرِ
ve “**لِغَيرِ يَد ولا شكر**” diye rivayet edilir. Leys dedi: **العِبْءُ**: borçtan yahut yüklenmeden her yük. Ve **العِبْءُ** ayrıca: denk; ikisi **عِبْآنِ**’dır; ve **الأعْباء**: denkler; ve misil ve benzer. Denir: “bu, bunun **عِبْءُ**’dür” yani onun mislidir. Ve fetha ile gelir; yani sonuncusu; **كالعِدْل** ve **العَدْل** gibi; bütün bunların çoğulu **أعْباء**’dır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العَبْءُ** fetha ile: güneşin aydınlığı. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: “**عَبَأَ وجْهُه يَعْبَأُ**” yüzü aydınlanıp parladığı zaman. Dedi: ve **العَبْوَةُ**: güneşin ışığı; çoğulu **عِباء**. Ve onda **عَبٌ** denir; kısaltılmış olarak **كَدَمٍ** ve **يَدٍ**; ve onunla adam adlandırılmıştır; Cevherî söyledi. İbnü’l-A‘râbî dedi: bunun, yani hemzelinin, güneşin **عَبِ**’inde (yani kısaltılmışta) bir dil mi olduğu yoksa aslının o mu olduğu bilinmez. Ezherî dedi: Riyâşî ve Ebû Hâtim birlikte rivayet ettiler; dediler: arkadaşlarımız, güneşin **عَبِ**’inin onun ışığı olduğu üzerinde icmâ etti; ve hafifletmede şu beyiti okudular:
إِذا ما رأتْ شَمْساً عَبُ الشَّمْسِ شَمَّرَتْ ... إلى مِثْلِها والجُرْهَميُّ عَميدُها
dediler: onu güneşin **عَبِ**’ine nisbet etti; o, onun ışığıdır. Dediler: Kureyş’ten **عَبْدُ شَمْس** ise bu değildir. Ebû Zeyd dedi: “onlar güneşin **عَبُ الشَّمسِ**’idir; güneşin **عَبَ الشَّمْس**’ini gördüm; güneşin **عَبِ الشَّمْس**’ine uğradım” denir; **عبدَ شمسٍ**’i kastederler. Dedi: sözlerinin çoğu “**رأيتُ عَبدَ شمسٍ**”tir; ve önceki beyiti okudu. Dedi: güneşin **عَبُ الشَّمسِ**’i: onun ışığıdır; denir: “**ما أحسنَ عَبَها**” yani onun ışığı. Dedi: bu, bazı insanların sözüdür; bence söz, Ebû Zeyd’in dediğidir: aslında **عبدُ شمسٍ**’tir. Bunun benzeri onların sözü: “**هذا بَلْخَبيثَةِ**” ve “**رأيت بلْخَبيثَةِ**” ve “**مررت بِبلْخبيثَةِ**”. Yûnus’tan nakledildi: “**بَلْمُهَلَّبِ**”, **بَني المُهَلَّب**’i kasteder. Dedi: onlardan kimi “**عَبُّ شَمْسِ**” (bâ’yı şeddeli) der; **عَبْدَ شمس**’i kasteder; bitti. Ve **عَبَأَ المَتاعَ**: onun bir kısmını bir kısmının üstüne koydu. Ve denildi ki: “**عَبَأَ المَتاع والأمرَ كَمَنَعَ يَعْبَؤُه عَبْاً وعَبَّأَه بالتشديد تَعْبِئَة**” ikisinde de: onu hazırladı; ve atları ve orduyu da böyledir; onu teçhiz ettiği zaman. Yûnus, ordunun **تَعْبِيَة**’sini hemzelemezdi; **كَعَبَّأَه تَعْبِئَةً**; yani eşyada, işte ve orduda—işaret ettiğimiz üzere—her birinde; Ezherî söyledi. Ve “**عَبَّأَتُ المتاع تَعْبِئَةً**” denir; dedi: hepsi Arapların sözündendir. Ve “**عَبَّأْت الخيلَ تَعْبِئَةً وتَعْبيئاً**” ikisinde de; yani eşyada ve işte—bildiğin üzere. Ve Abdurrahman b. Avf hadîsinde: “Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, bizi Bedir’de geceleyin **عَبَأَ** etti.” Denir: “**عَبَأْتُ الجَيْشَ عَبْاً وعَبَّأْتُهم تَعْبِئَةً**”; hemze terk edilebilir; “**عَبَّيْتُهم تَعْبِيةً**” denir; yani onları yerlerinde düzenledim ve onları savaş için hazırladım. Ve “**عَبَأْتُ له شَرًّا**” yani onu hazırladım. Ve İbn Büzurc dedi: “**احْتَوَيْتُ ما عنده وامْتَخَرْتُه و اعْتَبَأْتُه وازْدَلَعْتُه**” ve “**وأخذْته**”: birdir. Ve “**عَبَأَ الطِّيبَ والأمرَ يَعْبَؤُه عَبْأً**”: onu yaptı ve karıştırdı; Ebû Zeyd’den. Ebû Zübeyd, bir aslanı vasfederek dedi:
كأن بِنَحْرِه وبِمَنْكَبَيْهِ ... عَبيراً باتَ يَعْبَؤُهُ عَروسُ
ve “**بات تَخْبَؤُه**” diye rivayet edilir. Ve “**وعَبَّيْتُه وعَبَّأْتُه تَعْبِئَةً وتَعْبيئاً**”. Ve **العَباءُ** **كسحاب**: bir örtü, m; yani bilinen; elbiselerden bir türdür; Lisânü’l-Arab’da böyle. Cevherî ekledi: onda çizgiler vardır. Ve denildi ki: o, yünden cübbedir; **كالعَباءةِ**. Sarfçılar dedi: onun hemzesi yâ’dandır; ve “**عَباءة**” ve “**عَبايَة**” denir; bu yüzden Cevherî ve Zübeydî onu illetli bölümünde zikretti; şeyhimiz söyledi. Ve **العَباءُ**: ağır, ahmak, pis kokulu adam; **كَعَبامٍ**; çoğul: **أعْبِئَةٌ**. Ve **المِعْبَأَةُ** **كَمِكْنَسَةٍ**: hayızlının bezidir; İbnü’l-A‘râbî’den; ve kadın **بالمِعْبَأَةِ** ile **اعْتَبَأَتِ**. Ve **المَعْبَأُ** **كَمَقْعَدٍ**: gidilen yerdir; “**عَبَأْتُ له**”den türemiştir; onu gördüğün zaman ona gidiyorsun. Hizam el-Ukliy dedi:
ولا الطِّنْءُ من وَبَئي مُقْرِئٌ ... ولا أنا من مَعْبَئي مَزْنَؤُهْ
Ve “**وما أَعْبَأُ به**” yani işle: ne yaparım; Ezherî söyledi. Ve yüce sözü: “**قُلْ ما يَعْبَأُ بِكُم رَبِّي لولا دُعاؤُكُم**”; İbn Nüceyh, Mücâhid’den rivayet etti: yani sizinle ne yapar. Ebû İshâk dedi: te’vili, tevhidiniz olmasa onun katında sizin için hangi ağırlık vardır; nitekim “**ما عَبَأْتُ بفلان**” dersin: yani onun benim yanımda ne bir ağırlığı ne bir değeri vardı. Dedi: ve **العِبْءِ**’ün aslı ağırdır. Şemmer dedi: Ebû Abdurrahman dedi: “**ما عَبَأْتُ به شيئاً**” yani onu bir şey saymadım. Ebû Adnân, Bâhile’den bir adamdan: dedi: “**ما يَعْبَأُ الله بفلان**” denir; fâcir ve hafifmeşrep olduğu zaman; ve “**قد عَبَأَ الله به**” denildiği zaman o, doğruluk adamıdır ve Allah ondan her şeyi kabul etmiştir. Dedi: ve ben derim: “**ما عَبَأْتُ بفُلان**” yani ondan hiçbir şeyi, ne de sözünden hiçbir şeyi kabul etmedim. Ve “**وما أعْبَأُ بفُلانٍ عَبْأً**” yani ona aldırış etmem. Ezherî dedi: “**وما عَبَأْتُ له شيئاً**” yani ona aldırış etmedim. Dedi: **وأما عَبَأَ** ise hemzelidir; göz harfi illetli olanlarda hemzeli bir harf bundan başka bilmiyorum. Ve **الاعْتِباءُ**: **الاحْتِشاءُ**’dur; ve daha önce **ح ش أ**’da geçti.
