# عبأ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%A8%D8%A3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عبأ

العِبْءُ، بالكسرِ: الحِمْل والثِّقْلُ من أَي شيءٍ كان، والجمع الأَعْباء، وهي الأَحْمال والأَثْقالُ. وأُنشد لزهير: الحامِل العِبْء الثَّقِيل عن الـ *  ـجانِي، بِغَيرِ يَدٍ ولا شُكْر ويروى لغير يد ولا شكر. وقال الليث: العِبءُ: كلُّ
حِمْلٍ من غُرْمٍ أَو حَمالةٍ. والعِبْءُ أَيضاً: العِدْل، وهما عِبْآنِ، والأَعْباء: الأَعدال. وهذا عِبْءُ هذا أَي مِثْلُه ونَظِيرُه. وعبْءُ الشَّيءِ كالعِدْلِ والعَدْلِ، والجمع من كل ذلك أَعْباء. وما عَبَأْتُ بفلان عَبْأَ أَي ما بالَيْتُ به. وما أَعْبَأُ به عَبْأً أَي ما أُبالِيه. قال الأَزهري: وما عَبَأْتُ له شَيْئاً أَي لم أُبالِه. وما أَعْبَأُ بهذا الأَمر أَي ما أَصْنَعُ به. قال: وأَما عَبَأَ فهو مهموز لا أَعْرِفُ في معتلات العين حرفاً مهموزاً غيره.
ومنه قوله تعالى: قل ما يَعْبَأُ بكُمْ رَبِّي لولا دُعاؤكم فقد كَذَّبْتم فسَوفَ يكُون لِزاماً. قال: وهذه الآية مشكلة. وروى ابن نجيح عن مجاهد أَنه قال في قوله: قل ما يَعْبَأُ بكم ربي أَي ما يَفْعَل بكم ربي لولا دُعاؤه إِياكم لتَعْبُدوه وتُطِيعُوه، ونحو ذلك. قال الكلبي: وروى سلمة عن الفرّاء: أَي ما يَصْنَعُ بكم ربي لولا دُعاؤكم، ابتلاكم لولا دعاؤه إِياكم إِلى الإِسلام. وقال أَبو إسحق في قوله: قل ما يَعْبَأُ بكم ربي أَي ما يفعل بكم لولا دُعاؤكم معناه لولا تَوْحِيدُكم. قال: تأْويله أَيُّ وزْنٍ لكم عنده لولا تَوحِيدُكم، كما تقول ما عَبَأْتُ بفلان أَي ما كان له عندي وَزْنٌ ولا قَدْرٌ. قال: وأَصل العِبْءِ الثِّقْل. وقال شمر وقال أَبو عبدالرحمن: ما عَبَأْتُ به شيئاً أَي لم أَعُدَّه شيئاً. وقال أَبو عَدْنان عن رجل من باهِلةَ يقال: ما يَعْبَأُ اللّه بفلان إِذا كان فاجراً مائقاً، وإِذا قيل: قد عَبَأَ اللّهُ به، فهو رجُلُ صِدْقٍ وقد قَبِلَ اللّه منه كل شيءٍ. قال وأَقول: ما عَبَأْتُ بفلان أَي لم أَقبل منه شيئاً ولا من حَديثه. وقال غيره: عَبَأْتُ له شرًّا أَي هَيَّأْتُه. قال، وقال ابن بُزُرْجَ: احْتَوَيْتُ ما عنده وامْتَخَرْتُه واعْتَبَأْتُه وازْدَلَعْتُه وأَخَذْتُه: واحد. وعَبَأَ الأَمرَ عَبْأً وعَبَّأَهُ يُعَبِّئه: هَيَّأَه. وعَبَّأْتُ المَتاعَ: جعلت بعضَه على بعض. وقيل: عَبَأَ المَتاعَ يَعْبَأُه عَبْأً وعَبَّأَه: كلاهما هيأَه، وكذلك الخيل والجيش. وكان يونس لا يهمز تَعْبِيَةَ الجيش. قال الأَزهري: ويقال عَبَّأْت المَتاعَ تَعْبِئةً، قال: وكلٌّ من كلام العرب. وعَبَّأْت الخيل تَعْبِئةً وتَعْبِيئاً. وفي حديث عبدالرحمن بن عوف قال: عَبَأَنا النبيُّ، صلى اللّه عليه وسلم، ببدر، لَيْلاً. يقال عَبَأْتُ الجيشَ عَبْأً وعَبَّأْتهم تَعْبِئةً، وقد يُترك الهمز، فيقال: عَبَّيْتُهم تَعْبِيةً أَي رَتَّبْتُهم في مَواضِعهم وهَيَّأْتُهم للحَرْب.
وعَبَأَ الطِّيبَ والأَمرَ يَعْبَؤُه عَبْأً: صَنَعه وخَلَطَه. قال أَبو زُبَيْدٍ يَصِف أَسداً:
كأَنَّ بنَحْرِه وبمَنْكِبَيْه * عَبِيراً، باتَ يَعْبَؤُه عَرُوسُ ويروى بات يَخْبَؤُه. وعَبَّيْتُه وعَبَّأْتُه تَعْبِيةً وتَعْبِيئاً. والعباءة والعَباءُ: ضَرْب من الأَكسية، والجمع أَعْبِئَةٌ. ورجل عَبَاءٌ: ثَقِيلٌ(1)
(1 قوله «ورجل عباء ثقيل» شاهده كما في مادة ع ب ي من
المحكم:
كجبهة الشيخ العباء الثط
وانكره الازهري. انظر اللسان في تلك المادة.)
 وَخِمٌ كعَبَامٍ.
والمِعْبَأَةُ: خِرْقةُ الحائضِ، عن ابن الأَعرابي. وقد اعْتَبَأَتِ المرأَة بالمِعْبَأَةِ. والاعْتِباءُ: الاحْتِشاءُ. وقال: عَبَا وجهُه يَعْبُو إِذا أَضاءَ وجهُه وأَشرَقَ. قال: والعَبْوةُ: ضَوْءُ الشمسِ، وجمعه عِباً. وعَبْءُ الشمسِ: ضوءُها، لا يُدرى أَهو لغة في عَبِ الشمس أَم هوأَصلُه. قال الأَزهري: وروى الرياشي وأَبو حاتم معاً قالا: اجتمع أَصحابنا على عَبِ الشمس أَنه ضوءُها، \<ص:119>
 وأَنشد:
إِذا ما رأَتْ، شَمْساً، عَبُ الشمسِ شَمَّرَتْ * إِلى رَمْلِها، والجُرْهُمِيُّ عَمِيدُها(1) (1 قوله «والجرهميّ» بالراء وسيأتي في عمد باللام وهي رواية ابن سيده.) قالا: نسبه إِلى عَبِ الشمس، وهو ضَوْءُها. قالا: وأَما عبدشمس من قريش، فغير هذا. قال أَبو زيد: يقال هم عَبُ الشمس ورأَيت عبَ الشمس ومررت بِعَبِ الشمس، يريدون عبدَشمس. قال: وأَكثر كلامهم رأَيت عبدَشمس، وأَنشد البيت: إِذا ما رأَت، شمساً، عَبُ الشمسِ شمَّرت
قال: وعَبُ الشمس ضَوْءُها. يقال: ما أَحْسَنَ عبَها أَي ضَوْءَها. قال: وهذا قول بعض الناس، والقول عندي ما قال أَبو زيد أَنه في الأَصل عبدشمس، ومثله قولهم: هذا بَلْخَبِيثة ومررت بِبَلْخَبيثة. وحكي عن يونس: بَلْمُهَلَّب، يريد بني المُهَلَّبِ. قال: ومنهم من يقول: عَبُّ شمس، بتشديد الباء، يريد عَبدَشَمس. قال الجوهري في ترجمة عبا: وعبُ الشمس: ضوءُها، ناقص مثل دَمٍ، وبه سمي الرجل.

### Türkçe

**العِبْءُ**, esre ile: her ne şey olursa olsun yük ve ağırlık; çoğulu **الأَعْباء**; o da yükler ve ağırlıklardır. Züheyr’den inşad olundu:
الحامِل **العِبْء** الثَّقِيل عن الـ *  ـجانِي، بِغَيرِ يَدٍ ولا شُكْر
Ve “لغير يد ولا شكر” diye de rivayet olunur. Leys dedi: **العِبءُ**: borçtan yahut hamâleden her yük. Ve **العِبْءُ** ayrıca: **العِدْل**; ikisi **عِبْآنِ**’dır; **الأَعْباء**: **الأَعدال**. Ve “Bu, bunun **عِبْءُ**’udur” yani onun misli ve nazîridir. Ve bir şeyin **عبْءُ**’u, **العِدْل** ve **العَدْل** gibidir; bütün bunların cem‘i **أَعْباء**’dır.

Ve “Ben falanla **عَبَأْتُ** **عَبْأَ** etmedim” yani ona aldırmadım. Ve “Ben ona **أَعْبَأُ** **عَبْأً** etmem” yani ona aldırmam. Ezherî dedi: “Ve ona bir şey **عَبَأْتُ** etmedim” yani ona aldırmadım. Ve “Bu iş ile **أَعْبَأُ** etmem” yani onunla ne yaparım. Dedi: **عَبَأَ** ise hemzelidir; göz harfi illetli olanlarda ondan başka hemzeli bir harf tanımıyorum.

Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: “De ki: Duanız olmasa Rabbim size ne **يَعْبَأُ** eder? Artık yalanladınız; yakında bağlayıcı olacaktır.” Dedi: Bu âyet müşkildir. İbn Nüceyh, Mücâhid’den rivayet etti: O, “De ki: Rabbim size ne **يَعْبَأُ** eder” sözünde dedi ki: yani “Rabbim sizinle ne yapar; sizi ibadet edesiniz ve itaat edesiniz diye sizi çağırması olmasa”, ve bunun benzeri. Kelbî dedi: Ve Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti: yani “Rabbim sizinle ne yapar; sizi İslâm’a çağırması olmasa sizi imtihan ederdi.” Ebû İshâk, “De ki: Rabbim size ne **يَعْبَأُ** eder” sözünde dedi ki: yani “Duanız olmasa sizinle ne yapar”; mânâsı: “Tevhidiniz olmasa.” Dedi: Te’vîli: “Tevhidiniz olmasa O’nun katında sizin için hangi ağırlık vardır?” Nitekim “Ben falanla **عَبَأْتُ** etmedim” dersin; yani onun benim yanımda ne ağırlığı ne de değeri vardı. Dedi: **العِبْءِ**’nin aslı ağırlıktır. Şemmer dedi ve Ebû Abdurrahman dedi: “Ona bir şey **عَبَأْتُ** etmedim” yani onu bir şey saymadım. Ebû Adnân, Bâhile’den bir adamdan rivayet etti; şöyle denir: “Allah falanla **يَعْبَأُ** etmez” — fâcir, mâyık olduğu zaman; ve “Allah onunla **عَبَأَ** etti” denilirse, o doğruluk adamıdır ve Allah ondan her şeyi kabul etmiştir. Dedi: Ve ben derim: “Ben falanla **عَبَأْتُ** etmedim” yani ondan hiçbir şey kabul etmedim, ne de sözünden. Başkası dedi: “Ona bir şer **عَبَأْتُ** ettim” yani onu hazırladım. Dedi; ve İbn Büzurc dedi: “Onun yanındakini kuşattım, onu iftihar ettim, onu **اعْتَبَأْتُ** ettim, onu **ازْدَلَعْتُ** ettim ve onu aldım”: birdir.

**عَبَأَ** işi **عَبْأً** (yaptı) ve **عَبَّأَهُ** onu **يُعَبِّئه**: onu hazırladı. Ve “Eşyayı **عَبَّأْتُ**”: onun bir kısmını bir kısmının üzerine koydum. Ve denildi: Eşyayı **عَبَأَ** onu **يَعْبَأُه** **عَبْأً** ve **عَبَّأَه**: ikisi de onu hazırladı; atlar ve ordu da böyledir. Yûnus, ordunun **تَعْبِيَةَ**’sini hemzelemezdi. Ezherî dedi: Ve “Eşyayı **عَبَّأْتُ** **تَعْبِئةً**” denilir. Dedi: Hepsi Arapların sözündendir. Ve “Atları **عَبَّأْتُ** **تَعْبِئةً** ve **تَعْبِيئاً**.” Abdurrahman b. Avf hadîsinde: Dedi ki: Nebî, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, bizi Bedir’de geceleyin **عَبَأَ** etti.

Denilir: Orduyu **عَبَأْتُ** **عَبْأً** ve onları **عَبَّأْتُ** **تَعْبِئةً**; hemze terk edilebilir; şöyle denilir: Onları **عَبَّيْتُهم** **تَعْبِيةً**; yani onları yerlerinde düzenledim ve onları savaşa hazırladım.

Ve **عَبَأَ** güzel kokuyu ve işi, onu **يَعْبَؤُه** **عَبْأً**: onu yaptı ve onu karıştırdı. Ebû Zübeyd, bir aslanı vasfederek dedi:
كأَنَّ بنَحْرِه وبمَنْكِبَيْه * عَبِيراً، باتَ يَعْبَؤُه عَرُوسُ
Ve “بات يَخْبَؤُه” diye de rivayet olunur. Ve onu **عَبَّيْتُه** ve onu **عَبَّأْتُه** **تَعْبِيةً** ve **تَعْبِيئاً**.

Ve **العباءة** ve **العَباءُ**: elbiselerden bir tür; çoğulu **أَعْبِئَةٌ**. Ve adam **عَبَاءٌ**: ağırdır(1)
(1 “Ve adam **عَبَاءٌ** ağırdır” sözü: onun şahidi, **المحكم**’de **ع ب ي** maddesinde olduğu üzere:
كجبهة الشيخ العباء الثط
Ezherî onu inkâr etti. O maddede **اللسان**’a bak.)
 وَخِمٌ كعَبَامٍ.

Ve **المِعْبَأَةُ**: hayızlı kadının bezi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve kadın **بالمِعْبَأَةِ** ile **اعْتَبَأَتِ**. Ve **الاعْتِباءُ**: içe tıkama (ihtişâ). Ve dedi: Yüzü **عَبَا** eder, **يَعْبُو** — yüzü aydınlandığı ve parladığı zaman. Dedi: Ve **العَبْوةُ**: güneşin ışığı; çoğulu **عِباً**. Ve güneşin **عَبْءُ**’u: onun ışığı; bunun güneşin **عَبِ**’inde bir dil mi olduğu, yoksa onun aslı mı olduğu bilinmez. Ezherî dedi: Riyâşî ve Ebû Hâtim birlikte rivayet ettiler; dediler ki: Ashabımız, güneşin **عَبِ**’i üzerinde toplandı; o, onun ışığıdır,
\<ص:119>
Ve inşad etti:
إِذا ما رأَتْ، شَمْساً، عَبُ الشمسِ شَمَّرَتْ * إِلى رَمْلِها، والجُرْهُمِيُّ عَمِيدُها(1)
(1 “**والجرهميّ**” sözü râ iledir; **عمد**’da lâm ile gelecektir; bu, İbn Sîde’nin rivayetidir.)
İkisi dedi: Onu güneşin **عَبِ**’ine nisbet etti; o, onun ışığıdır. İkisi dedi: Kureyş’ten Abdşems ise, bu değildir. Ebû Zeyd dedi: “Onlar güneşin **عَبُ**’udur” denilir; “güneşin **عبَ**’ını gördüm” ve “güneşin **عَبِ**’ına uğradım” denilir; Abdşems’i kastederler. Dedi: Sözlerinin çoğu “Abdşems’i gördüm”dür. Ve beyti inşad etti:
إِذا ما رأَت، شمساً، عَبُ الشمسِ شمَّرت
Dedi: Ve güneşin **عَبُ**’u onun ışığıdır. Denilir: “Onun **عبَ**’ı ne güzeldir” yani onun ışığı. Dedi: Bu, bazı insanların sözüdür; bence söz, Ebû Zeyd’in dediğidir: onun aslı Abdşems’tir; bunun benzeri onların “Bu **بَلْخَبِيثة**’dir” demeleri ve “**بِبَلْخَبيثة**’ye uğradım” demeleridir. Yûnus’tan hikâye olundu: **بَلْمُهَلَّب**, Benî’l-Mühelleb’i kasteder. Dedi: Onlardan kimi “**عَبُّ شمس**” der, bâ’yı şeddeli yaparak; Abdşems’i kasteder. Cevherî, **عبا** tercümesinde dedi: Ve güneşin **عبُ**’u: onun ışığıdır; **دَمٍ** gibi nâkıstır; ve onunla adam adlandırılmıştır.
