# عبث (ع-ب-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%A8%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hamd, cümle kapısı demektir

- Harfler: ع - ب - ث
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَعْبَثُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AB%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعَلُونَ | Boş işle uğraşırsınız | 1 | 1 | [26:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB/ayet/26:128.md) |
| [عَبَثًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%AB%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Boş iş | 1 | 1 | [23:115](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB/ayet/23:115.md) |

## Mücavir kökler — 6 mücavir (10 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ريع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · İki dağ arasındaki yüksek geçittir
2. [بني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Yapı demektir
3. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
4. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
5. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
6. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عبث |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md), [لهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%88.md), [سدى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A.md), باطل |
| Zıt Kök | [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi karıştırmak, kurutmak veya kıvamını bozmak üzere gayesizce elden geçirmek |
| Çekirdek Özet 2 | Meşru, akli ve hikmetli bir gayesi, hesabı ve nihai sonucu bulunmayan anlamsız eylem |
| Çekirdek Özet 3 | Gayesizlik ve amaçsızlık hali; varoluşun ve amelin hikmet ekseninden kopması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca çocukça şakalaşma veya hafif meşreplik düzeyinde bir oyun zannedip yaratılışın gayesizliği ve toplumsal enerjinin hedefsiz harcanması boyutunu ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عب | Bir şeyi yüklenme, yoğunlaştırma, ağırlık ve yoğunluk oluşturma; [عبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3.md), [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md), [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md), [عبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3.md) köklerinde görüldüğü gibi yoğun bir dikkat, kütle veya geçiş barındırma | ث | Yayılma ve dağılma karakteri taşıyan peltek se harfinin eklenmesiyle yoğunluğun ve ağırlığın dağıtılması, amelin ciddiyetini yitirerek gayesiz bir karmaşaya ve boş harekete dönüşmesi anlamı oluşmuştur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; kaynak, görme, bilme ve hedefe odaklanma | Eylemin başlangıcında iradenin, görmenin ve bir nesneye yönelişin bulunmasını temsil eder |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınır ve kuşatma | Eylemin belirli bir alan, zemin veya nesne içinde yoğunlaşmasını simgeler |
| ث | İşaret ve sınır imgesinin yayılması ve sürtünmeli sesle dağılması; türetme imge | Belirli bir sınıra ve hedefe yönelmiş hareketin dağılmasını, sınırından taşarak hedefsizce dağılmasını anlatır |
| عبث | Odağın ve barınma alanının dağılarak gayesizce saçılması | Bir hedefe ve sınıra bağlı kalması gereken eylemin dağıtılarak, amaca bağlanmaksızın karmaşık ve boş bir harekete dönüşmesini ifade eder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çökeleğin (akıt) güneşte kurutulmak üzere altüst edilip karıştırılması (عَبَثَ الأَقِطَ) veya yağ, hurma ve kavut gibi maddelerin gelişigüzel birbiriyle harmanlanması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kök, bir hedefe yönelmeyen el kol hareketleri ve ölümün yahut zamanın insanları gayesizce savurması bağlamında mecazi olarak kullanılmıştır; doğrudan beyit lafzı sözlük maddelerinde şahitsiz genel nakledilmiştir |
| Erken Arapça kullanım | Klasik kullanımda uykudaki insanın bilinçsizce ellerini oynatması (عَبَثَ فِي مَنَامِهِ) ve bir hayvanın avlanma veya beslenme amacı olmaksızın sırf oyalanmak için öldürülmesi eylemi için kullanılmıştır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça عبث kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda belirginleşen ve fiziksel temas, karıştırma ve ardından gayesizlik bildiren bir semantik hatta sahiptir. İkili kök katmanında yer alan عب çekirdeği genel Sami zemininde ağırlık, önem ve yoğunluk taşırken (örneğin İbranicede kalınlaşma ve kabarma bildiren paralel yapılar), üçüncü ses olan ث harfinin eklenmesiyle Arapçaya özgü bir semantik kayma gerçekleşmiştir. Erken dönem çöl kültüründe süt ürünlerinin kurutulması esnasında yapılan mekanik altüst etme eylemi, zamanla zihinsel veya ahlaki bir gayesi olmayan hareketlere ad olmuştur. Klasik Sami dillerinden İbranice ve Süryanicede bu kök doğrudan üçlü biçimde aynı ses dizilişiyle yaygın bir varlık göstermemekte, anlam alanı daha ziyade Arapça iç gelişimde şekillenmiş görünmektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çökeleğin karıştırılması ve güneşte kurutulması (عَبْثُ الأَقِط) somut kökeninden gayesiz eyleme aktarım | Maddi nesnelerin hesapsızca birbirine karıştırılması, daha sonra aklî ve meşru bir hedeften yoksun fiiller için metaforik olarak genişletilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | عب çekirdeği ortak Sami dillerinde yoğunluk ve yük bildiren köklerle akrabadır | Üçüncü harfle birlikte oluşan bu özel türev Arapça morfolojisinde yoğunlaşmış, doğrudan soydaş kökler sınırlı kalmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu kök yapısında doğrulanmış doğrudan eşsesli bir biçim tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عبث | Anlamlı | Karıştırmak, gayesizce oynamak | Sahih bir gayesi ve hikmeti olmayan boş işlerle meşgul olmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [عثب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AB%D8%A8.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiş, kullanım alanı oluşmamıştır | Kitābü'l-ʿAyn ve Tahdhīb mühmel sayar |
| [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) | Anlamlı | Göndermek, uyandırmak, diriltmek | Bir şeyi durduğu yerden harekete geçirmek, elçi göndermek veya ölüleri diriltmek | Kur'an'da geçer; hedef kökün zıddı gibi hedefe sevk etmeyi içerir |
| [بثع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AB%D8%B9.md) | Anlamlı | Dudağın etli ve kalın olması | Dudakların kırmızılığı, dolgunluğu ve etinin dışa doğru taşması | Sözlüklerde müsta'meldir; Kur'an'da geçmez |
| [ثعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8.md) | Anlamlı | Suyun akması, yarılıp fışkırması | Suyun yolunu açıp akıtmak; ejderha veya büyük yılan (su gibi hızla akan) | Kur'an'da geçer; akışkanlık ve fışkırma içerir |
| ثبع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük geleneğinde kullanılmayan dizilişlerdendir | Kitābü'l-ʿAyn ve Tahdhīb mühmel sayar |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عبث | Merkez | Boş ve gayesiz eylem | Amacın ve aklî gayenin tamamen yokluğunu, eylemin hikmetsizliğini ifade eder | Bir gayesi ve doğru bir neticesi bulunmayan iş |
| [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md) | Komşu | Oyun ve eğlence | Bir kuralı veya geçici neşesi olsa da nihai varoluşsal ciddiyetten yoksun faaliyettir | Eğlenmek ve vakit geçirmek maksadıyla yapılan eylem |
| [لهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%88.md) | Komşu | Oyalayıcı meşguliyet | İnsanı daha mühim ve asıl vazifelerinden alıkoyup kendine çeken oyalayıcı şeydir | Kalbi ve zihni hakiki görevinden uzaklaştıran gaflet |
| [سدى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A.md) | Komşu | Kendi haline terk edilme | Bir hedefe, hesaba veya sorumluluğa bağlanmaksızın başıboş bırakılma durumudur | Sorumluluk ve hesap dışı kalarak hedefsizce salıverilmek |
| باطل | Komşu | Boşa çıkma, hükümsüzlük | Varlığı hakka dayanmayan, zevale mahkûm ve neticesiz kalan şeyi belirtir | Hakikati olmayan, netice vermeyen ve silinip giden şey |
| [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) | Zıt | Hikmet ve sağlamlık | Her şeyi yerli yerine koyma, gaye ve maslahata uygun tam bir nizam kurma | Hedefsizliğin zıddı olarak tam gayelilik ve sarsılmaz hikmet |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عبث | Gayesiz ve boş fiil | Aklî ve meşru bir maksada dayanmayan, neticesi heder olan her türlü meşguliyet | Kesin |
| Latince | Vanitas, futilitas | Boşluk, anlamsızlık, beyhudelik | Eylemin bir meyve vermemesi ve hedefsizliğini karşılar; ancak Arapçadaki somut karıştırma nüansını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Futility, purposelessness, frivolity | Gayesizlik, nafilelik, hedefsiz uğraş | Bir gayeden ve ciddiyetten yoksun olma halini karşılar; ontolojik gayesizliği ve meşguliyeti iyi yansıtır | Kesin |
| Almanca | Sinnlosigkeit, Zwecklosigkeit | Anlamsızlık, amaçsızlık | Varlığın veya amelin bir ereğe yönelmemesi durumunu tam olarak karşılar | Kesin |
| Fransızca | Futilité, vanité | Nafilelik, gayesizlik | Değersiz, hedefsiz ve netice üretmeyen amelleri anlatmada örtüşür | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَبَثًا (Zarf/Mef'ûlün leh) | Kozmik ve ontolojik gayesizlik, hikmetsizlik | İnsanın ve kâinatın yaratılışının hedefsiz, hesapsız ve dirilişsiz olduğu zannını reddeden ilahi hitap bağlamı; Mü'minûn [23:115](https://lisan.digital/tr/ayet/23:115.md) |
| تَعْبَثُونَ (Muzari fiil) | Dünyevi enerjiyi ve gücü faydasız, hedefsiz ve kibirli yapılara harcamak | Hûd peygamberin Âd kavmine, yüksek tepelere sırf güç gösterisi ve lüks olsun diye gayesiz anıtlar dikmelerini eleştirdiği bağlam; Şuarâ [26:128](https://lisan.digital/tr/ayet/26:128.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Efalullah (Allah'ın fiilleri) ve hikmet bahsi | Allah'ın fiillerinin bir gayeye ve hikmete matuf olup olmadığı; Eş'arî ve Mâtürîdî/Mu'tezilî çizgide Allah'a عبث isnadının imkânsızlığı | Fiilin hikmetten ve maslahattan mutlak olarak tenzih edilmesi ve yaratılışta gayesizliğin reddi |
| Fıkıh | İbadetlerde ve tasarruflarda lüzumsuz hareketler | Namaz içinde kılınışı bozan veya mekruh kılan lüzumsuz el-kol hareketleri (عبث في الصلاة) ve malın gayesiz telef edilmesi | Hukuki ve ibadî ciddiyeti bozan gayesiz, hedefsiz ve gereksiz davranışlar |
| Tefsir | Ahiret ve diriliş delilleri | Mü'minûn [23:115](https://lisan.digital/tr/ayet/23:115.md) tefsirinde yaratılışın bir hesap ve ceza/mükâfat ile taçlanmaması halinde ilahi fiile عبث isnat edilmiş olacağı vurgusu | Yaratılışın ancak adalet ve diriliş ile bir anlam kazanacağı fikri |
| Hadis | Canlılara ve zamana karşı davranış ahlakı | Bir serçeyi bile faydalanma kastı olmaksızın sırf eğlence için öldürmenin yasaklanması rivayetleri | Canlı hayatına ve nesnelere karşı maksatsız, keyfi ve hoyrat tasarrufların yasaklanması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve hesap nizamı | Hikmetsizliğin ve gayesizliğin reddi | İnsanın varoluşunu ahlaki bir sorumluluk ve ahiret bilinciyle tahkim etmek | Yaratılışın bir oyun veya başıboşluk değil, kesin bir hesap ve sorumluluk düzeni olduğunu temellendirir | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve teleoloji | Amaçsız gözlem ve faydasız teori | Zihinsel enerjiyi ve araştırma kapasitesini hakikate ulaştırmayan lüzumsuz şeylerden korumak | Bir gayesi ve pratik veya ahlaki çıktısı olmayan zihinsel meşguliyetleri eler | Güçlü |
| Siyasi | Kamu kaynakları ve iktidar gücü | Gösterişçi ve hedefsiz anıtlaşma | Toplumun ortak gücünün sırf kibrin ve lüksün ifadesi olan içi boş yapılara gömülmesini engellemek | Gücün hakka ve halkın maslahatına değil, içi boş anıtlara (Şuarâ [26:128](https://lisan.digital/tr/ayet/26:128.md)) harcanmasını bir çöküş alameti sayar | Kesin |
| İktisadi | Emek ve sermaye tahsisi | İsraf ve atıl kaynak kullanımı | İktisadi enerjinin katma değer ve meşru fayda üretmeyen alanlarda tüketilmesini önlemek | Kaynakların, bireye ve topluma hiçbir reel fayda sağlamayan lüks ve lüzumsuz yatırımlarda heba edilmesini eleştirir | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve sıfır iş üreten enerji kaybı (isipatif sistemler) | Fizikte sisteme verilen enerjinin mekanik veya faydalı bir işe dönüşmeksizin dağılması ve kaybolması, hedefsiz enerji sarfiyatının izomorfik karşılığıdır | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve teleolojik yabancılaşma | Sosyolojide ve ahlak felsefesinde bireyin veya toplumun eylemlerinin nihai bir meşruiyet ve ülkü zemininden koparak anlamsızlaşması halidir | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece bireysel bir can sıkıntısı, muziplik veya basit bir şakalaşma eylemine indirgeyerek daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, kâinatın varoluşsal gayesinden (ontolojik teleoloji) toplumsal zenginlik ve emeğin hedefsiz sarfiyatına (sosyo-politik israf) kadar uzanan geniş bir gayesizlik ve anlamsızlık eleştirisidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yaratılışın ahiretsiz ve hesapsız olabileceği zannının doğurduğu ahlaki başıboşluğu ve medeniyetlerin lüks anıtlarla güç israfına girişip çöküşe sürüklenişini doğru teşhis edememek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ve insanın bir rastlantı veya keyfi bir oyun olmadığını, kâinatın her bir parçasının ve insan hayatının ilahi bir gaye ve hesap ekseninde kurulduğunu doğrudan gösterdiği için merkezîdir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dirilişi, hesabı ve ahireti temellendiren uluhiyet ayetlerinde (Mü'minûn [23:115](https://lisan.digital/tr/ayet/23:115.md)) ve geçmiş kavimlerin kibir, gösteriş ve güç israfını yeren kıssa ayetlerinde (Şuarâ [26:128](https://lisan.digital/tr/ayet/26:128.md)) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Varlığın amaçsız olduğu, hayatın sadece dünyadaki biyolojik döngüden ibaret kaldığı ve gücün sırf gösteriş amacıyla hedefsizce harcanabileceği yönündeki seküler veya pagan algıyı kökünden yıkar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Çökeleği veya yiyecek maddelerini güneşte kurutmak ve kıvamını değiştirmek için gelişigüzel altüst edip birbirine karıştırmak.
- Soyut anlam: Bir amelin veya varoluşun aklî, ahlakî ve meşru bir hedeften, hesaptan ve nihai bir semereden yoksun kalarak anlamsızlığa gömülmesi.
- Sistematik karşılık: Varoluşsal ve eylemsel gayeliliğin (hikmet) karşıtı olarak; enerjinin, emeğin veya hayatın hiçbir meşru çıktı üretmeksizin dağılmasını ifade eden gayesizlik ilkesi.
- LaTeX modeli: $$E \xrightarrow{\quad} \emptyset \quad \iff \quad H(A) = 0$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $E$ harfi harcanan enerjiyi, fiili veya yaratılış sürecini; $\emptyset$ işareti eylemin hiçbir nihai gayeye, hesaba veya semereye ulaşmadan sıfırlanmasını ve boşluğa düşmesini; $A$ harfi gerçekleştirilen ameli veya varlığı; $H(A)$ fonksiyonu ise o amelin taşıdığı hikmet, maslahat ve hakiki gaye değerini simgeler. Formül, eylemin hedefsiz bir boşluğa yönelmesinin ancak ve ancak amelin hikmet değerinin sıfıra eşit olması durumunda gerçekleşeceğini matematiksel olarak ifade eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%A8%D8%AB/occurrences?meal=IK

### [Müminun 23:115](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB/ayet/23:115.md) — عَبَثًا

أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Sizi boşuna yarattığımızı ve Bize hiç döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?

### [Şuara 26:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB/ayet/26:128.md) — تَعْبَثُونَ

أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ

Meal (IK): Siz, her yüksek yere koca bir bina kurup boş şeylerle mi uğraşırsınız?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hamd, cümle kapısı demektir. Sahibinin nüfuzlu ve varlıklı olduğunu gösterir. “A’bd” bu kapıda bekleyen köle demektir. “Dal” “se”ye dönüşmesi ile gerçekte nüfuzlu olmayan ve içi boş olan bir yapının girişine konan cümle kapısı benzeri işaret demektir. İçi boş ve anlamsız iş demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والثّاء والباء معهما
ع ب ث، ث ع ب، ب ث ع، ب ع ث مستعملات
عبث:
عَبِثَ يَعْبَثُ عَبَثاً فهو عابث بما لا يعنيه، وليس من باله، أي لاعب. وعَبَثْتُ الأقِطَ أَعْبِثُهُ عَبْثاً فأنا عابث، أي: جفّفته في الشمس. والاسم: العبيث.
والعبيثة والعبيث: الخلط.
ثعب:
ثَعَبْتُ الماء أَثْعَبُهُ ثَعْباً، أي: فجّرته فانثعب، ومنه اشتقّ المَثْعَبُ وهو المِرْزاب. وانثعب الدم من الأنف.
والثُّعبانُ: الحيّة الطويل الضّخم، ويقال: أُثْعُبان. قال:
على نهجٍ كثُعْبانِ العرين
والأُثْعُبانُ الوجهُ الضَّخْم الفَخْمُ في حُسْنٍ وبياضٍ. قال الرّاجز:
إنّي رأيتُ أُثْعُباناً جَعْدا
قد خرجتْ بعدي وقالتْ نَكْدا
والثُّعَبَةُ: ضربٌ من الوزغ لا تلقى أبداً إلا فاتحةً فاها شبه سامّ أبرص، غير أنها خضراء الرأس والحلق جاحظة العينين، والجميع: الثُّعَب.
والثَّعْبُ: الذي يجتمع في مسيل المطر من الغُثاء.
وربما قالوا: هذا ماء ثَعْبٌ، أي: جارٍ، للواحد ويجمع على ثُعْبان.
بثع:
البَثَعُ: ظهور الدّم في الشّفتين خاصّة. شفة باثِعةٌ كاثِعةٌ، أي: يتبثَّعُ فيها الدّمُ، وكادت تنفطر من شدّة الحُمرة، فإذا كان بِالغَيْن فهو في الشّفتين وغيرهما من الجسد كلّه، وهو التَّبثّغ.
بعث:
البَعْثُ: الإِرسالُ، كبعث الله من في القبور.
وَبَعَثْتُ البعيرَ أرسلتُه وحللت عِقالُه، أو كان باركاً فَهِجْتُهُ. قال:
أُنيخها ما بدا لي ثم أَبْعَثُهـا		كأنها كاسرٌ في الجوّ فتخاء
وبعثته من نومه فانبعث، أي: نبّهته.
ويومُ البَعْثِ: يومُ القيامة.
وضرب البَعْثُ على الجند إذا بعثوا، وكل قوم بُعِثوا في أمرٍ أو في وَجْه فهم بَعْثٌ. وقيل لآدم: ابعَثْ بَعْثَ النار فصار البَعْثُ بَعْثاً للقوم جماعة. هؤلاء بَعْثٌ مثل هؤلاءِ سَفْرٌ ورَكْبٌ.

##### Türkçe

باب **العين** والثّاء والباء معهما
**ع ب ث**، **ث ع ب**، **ب ث ع**، **ب ع ث** kullanımdadırlar.

**عبث**:
**عَبِثَ** **يَعْبَثُ** **عَبَثاً**; o, kendisini ilgilendirmeyen şeyle **عابث**tir; onun zihninden değildir; yani: oyuncu. Ve **عَبَثْتُ** **الأقِطَ** **أَعْبِثُهُ** **عَبْثاً**; ben **عابث**im; yani: onu güneşte kuruttum. İsim: **العبيث**.
Ve **العبيثة** ve **العبيث**: karıştırma(karışım).

**ثعب**:
**ثَعَبْتُ** suyu **أَثْعَبُهُ** **ثَعْباً**; yani: onu fışkırttım da o **انثعب** etti; bundan **المَثْعَبُ** türetilmiştir; o da **المِرْزاب**dır. Ve burundan kan **انثعب** etti.
Ve **الثُّعبانُ**: uzun, iri yılan; ve denilir ki: **أُثْعُبان**. Dedi ki:
على نهجٍ كثُعْبانِ العرين
Ve **الأُثْعُبانُ**: güzellik ve beyazlık içinde iri, görkemli yüz. **الرّاجز** dedi ki:
إنّي رأيتُ أُثْعُباناً جَعْدا
قد خرجتْ بعدي وقالتْ نَكْدا
Ve **الثُّعَبَةُ**: kertenkele türlerinden bir tür; onu asla ağzını açmış hâlde olmaksızın bulmazsın; zehirli, alaca tenli (abraş) benzeri; ancak o, başı ve boğazı yeşildir, gözleri dışarı fırlamıştır; çoğulu: **الثُّعَب**.
Ve **الثَّعْبُ**: yağmur akıntısının yatağında **الغُثاء**dan toplanan şey.
Ve bazen derler ki: bu **ثَعْبٌ** sudur; yani: akıcı; tekil için (böyle denir) ve **ثُعْبان** üzerine çoğul yapılır.

**بثع**:
**البَثَعُ**: özellikle dudaklarda kanın belirmesi. **شفة باثِعةٌ كاثِعةٌ**; yani: onda kan **يتبثَّعُ** eder; ve kızıllığın şiddetinden neredeyse yarılacaktı. Eğer **بِالغَيْن** ile olursa, o, dudaklarda ve onlardan başka bütün bedendedir; o da **التَّبثّغ**dir.

**بعث**:
**البَعْثُ**: gönderme; Allah’ın kabirlerde olanları göndermesi gibi.
Ve **بَعَثْتُ** deveyi: onu gönderdim ve onun bağını çözdüm; yahut o çökmüş idi de onu ürküttüm. Dedi ki:
أُنيخها ما بدا لي ثم أَبْعَثُهـا		كأنها كاسرٌ في الجوّ فتخاء
Ve onu uykusundan **بعث** ettim de o **انبعث** etti; yani: onu uyandırdım.
Ve **يومُ البَعْثِ**: kıyamet günü.
Ve **البَعْثُ** (adı) asker üzerine vurulur; onlar gönderildikleri zaman. Ve her kavim bir işte yahut bir yönde gönderilmişse, onlar **بَعْثٌ**tır. Ve Âdem’e denildi: **ابعَثْ بَعْثَ النار**; böylece **البَعْثُ**, kavim için topluluk olarak bir **بَعْثاً** oldu. Bunlar **بَعْثٌ**tur; tıpkı bunların **سَفْرٌ** ve **رَكْبٌ** olması gibi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَبَثُ: اللعب. وقد عَبِثَ بالكسر يَعبَثُ عَبَثاً. والعَبْثَةُ بالتسكين: المرّة الواحدة. والعَبْثُ: الخلط. وقد عَبَثَهُ بالفتح يَعْبِثُهُ عَبْثاً: خلطه. والعَبْثُ أيضاً: اتخاذ العَبيثَةِ: قال أبو صاعد الكلابيّ: العَبيثَةُ: الأَقِطُ يُفْرَغُ رُطْبُهُ حين يُطْبَخُ على جافِّه فيُخلط به. يقال عَبَثتِ المرأة، إذا فرَّغته على المُشَرِّ ليحمل يابسُه رَطْبَه. يقال أبْكلي واعْبِثي. والعَبيثَةُ: طعام يُطبخ ويجعل فيه جرادٌ. وفلان عَبيثَةٌ، أي مُؤْتَشَبٌ، يعني في نَسبه خَلْطٌ ومَغْمَزٌ. وعَبيثَةُ الناس: أخلاطُهم. وجاء فلانٌ بعَبيثَةٍ في وعائه، أي بُرٍّ وشَعير قد خُلطا. وظلَّت الغنم عَبيثَةً واحدةً وبكيلةٍ واحدةٍ، وهو أنَّ الغنم إذا لقيت غنماً أخرى دخلت فيها واختلط بعضها ببعض. وهذا مثلٌ، وأصله من الأَقِطِ والسَويقِ يُبْكَلُ بالسمن فيؤكل.

##### Türkçe

**العَبَثُ**: oyun. Ve (fiil) **عَبِثَ** kesre ile, **يَعبَثُ**; **عَبَثاً** (mastarıyla). Ve **العَبْثَةُ** sükûn ile: bir defalık (tek sefer). Ve **العَبْثُ**: karıştırma. Ve onu (fiil) **عَبَثَهُ** fetha ile, **يَعْبِثُهُ**; **عَبْثاً**: onu karıştırdı. Ve **العَبْثُ** ayrıca: **العَبيثَةِ** edinme: Ebû Sâʿid el-Kilâbî dedi ki: **العَبيثَةُ**: **الأَقِطُ**; onun yaşı, kurusunun üzerine pişirildiği vakit boşaltılır da onunla karıştırılır. “Kadın **عَبَثتِ**” denir; onu **المُشَرِّ** üzerine boşalttığı zaman, kurusu yaşını taşısın diye. “**أبْكلي** ve **اعْبِثي**” denir. Ve **العَبيثَةُ**: içinde çekirge konulan, pişirilen bir yiyecek. Ve falan kimse **عَبيثَةٌ**’dir; yani **مُؤْتَشَبٌ**; yani nesebinde karışıklık ve ayıplanacak bir yer vardır. Ve **عَبيثَةُ الناس**: onların karışıkları. Ve falan kimse kabında bir **عَبيثَةٍ** ile geldi; yani karıştırılmış buğday ve arpa ile. Ve koyunlar tek bir **عَبيثَةً** ve tek bir **بكيلةٍ** olarak kaldı; o da şudur: koyunlar başka bir koyun sürüsüyle karşılaştığında onun içine girer ve bir kısmı bir kısmına karışır. Bu bir meseldir; aslı da **الأَقِطِ** ve **السَويقِ**’ten olup, sade yağ ile **يُبْكَلُ** da yenir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والثاء مع الباء
عبث ، ثعب ، بثع ، بعث : مستعملة .
عبث : قال الله جلّ وعزّ : ( أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثاً ) ( المؤمنون : 115 ) أي لَعِباً . وقد عبِث يَعْبَث عَبَثاً فهو عابث : لاعب بما لا يعنيه وليس من باله . قلت : نَصَب ) عَبَثاً ( لأنه مفعول له ، المعنى : خلقناكم للعبث .
أبو عُبيد عن الفرّاء : عَبَثْتُ الأقِط أَعْبَثُه عَبَثَاً وَمِثْته ، ودُفته . قال أبو عبيد : وفيه لغة أخرى : غَبثته بالغَين . قال : وقال الأموي : الغَبِيثة بالغين : طعام يُطْبخ
ويجعل فيه جَرَاد وهو الغَثِيمة أيضاً .
الحرّانيّ عن ابن السكيت قال : العَبْث : مصدر عَبَث الأَقِط يَعْبَثه عَبْثاً إذا خلط رَطْبه بيابسه . وهي العَبِيثة . قال : والعَبَث أن يَعبَث بالشيء . قال : وعَبَثَت المرأة أقِطها إذا فرَّغَتْه على المُشَرّ اليابس ليحمِل يابسه رَطْبُه . قال : وقال أبو عُبَيدة : في نسب بني فلان عَبِيثة : أي مؤتشِب ، كما يقال : جاء بعَبِيثة في وِعَائه أي بُرّ وشعير قد خُلِطا .
وقال الليث : العَبِيث في لغةٍ : المَصْل . والعَبْث : الخَلْط ، وهو بالفارسيَّة : ترفْ تَرِين . قال وتقول : إن فلاناً لفي عَبِيثة من الناس ولَوِيثة من الناس ، وهم الذين ليسوا من أب واحد ، تهبَّشُوا من أماكن شَتى . وأنشد :
عَبِيثَة من جُشَم وجَرْم
ويقال مررنا على غَنَم بني فلان عَبِيثة واحدة أي اختلط بعضها ببعض .
ثعب : أبو عبيد عن أبي عمرو : الثَعَب : مَسِيل الوادي ، وجمعه ثُعْبان .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن سلمة عن الفرّاء قال : الثَعْب والوَقِيعة والغَدِير كلّ ذا من مجامع الماء .
وقال الليث : الثَعْب : الذي يجتمع في مَسِيل المَطَر من الغُثاء .
قلت : لم يجوّد الليث في تفسير الثَعْب ، وهو عندي : المسيل نفسه ، لا ما يجتمع في المَسِيل من الغُثَاء .
وقال الليث : ثَعَبت الماء ثَعَباً إذا فَجَرْته فانثعَب كانثعاب الدم من الأنف . قال ومنه اشتُقّ مَثْعَب المَطَر . قال والثُعْبان : الحيَّة الضخم الطويل الذكر قال : الأَثْعَبيّ : الوجه الضخم في حُسْن وبياض .
قلت : ومنهم من يقول : وجه أُثْعبانيّ . قال : والثُعْبة : ضَرْب من الوَزَغ يسمَّى سامَّ أبرص ، غير أنها خضراء الرأس والحَلْق جاحظة العينين ، لا تلقاها أبداً إلاَّ فاتحة فاها . وهي من شرّ الدوابّ . وجمعها ثُعَب .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : من أسماء الفأر البِرّ والثُعْبة والعَرِم .
وقال ابن دريد : الثُعْبة : دابَّة أغلظ من الوَزَغة تلسع ، وربما قَتَلت . قال : ومَثَل من أمثالهم : ما لخَوافي كالقِلَبة ، ولا الخُنّاز كالثُعْبة . قال والخُنّاز : الوَزَغة .
وقال ابن شميل : الحيَّات كلها ثعبان ، الصغير والكبير والإناث والذُكران .
وقال أبو خيرة : الثعبان الحيَّة الذكر ، ونحو ذلك قال الضحاك في تفسير قوله تعالى : ( فَإِذَا هِىَ ثُعْبَانٌ مُّبِينٌ ) ( الأعرَاف : 107 ) .
وقال قُطْرب : الثعبان : الحيَّة الذكر الأصفر الأشقر ، وهو من أعظم الحيَّات .
وقال أبو تراب : قال الخليل : الثُعْبان : ماء الواحد ثَعب . قال : وقال غيره : هو الثغب بالغين .
وقال شمر : قال بعضهم : الثعبان من
الحيَّات ضخم عظيم أحمر يصيد الفأر . وقال : وهي ببعض المواضع تستعار للفأر ، وهي أنفع في البيت من السنانير .
وقال حُمَيد بن ثَور :
شديداً توقّيه الإمامَ كأنما
يَرى بتوقّيه الخِشاشة أرقما
فلما أنته أنشبت في خِشاشه
زِماماً كثعبان الحَمَاطة محكما
قال الأزهري : ومَثْعب الحوض : صُنْبُوره وهو ثَقْبه الذي يخرج منه الماء . قال : وروي عن ثعلب في قوله تعالى وتشبيهه عصا موسى بثعبان مبين في موضع ، وقد شبَّهها في موضع آخر بالجان فقيل الثعبان : أضخم الحَيَّات جُثّة ، والجانّ : أخفُ الحيَّات وألطفها غَلْقاً فكيف شبّهت العصا مرة بالثعبان ومرَّة بالجانّ ؟ فقال شبَّهها في ضخمها بالثعبان ، وفي خفَّتها بالجان ونحو ذلك قال الزجاج .
بثع : أبو زيد : بَثِعت لِثَةُ الرجل تَبْثَع بُثُوعاً إذا خرجت وارتفعت حتى كأنَّ بها وَرَماً ، وذلك عيب وإذا ضحك الرجل فانقلبت شفته فهي باثعة أيضاً .
وقال الليث : البَثَغ ظهور الدم في الشفتين وغيرهما من الجَسَد . قال : وهو البَثَغ بالغين في الجسد .
قلت : لم أسمع البَثَغ بالغين لغيره .
بعث : قال الليث : بَعَثت البعير فانبعث إذا حللت عِقَاله وأرسلته لو كان باركاً فأثرته . قال : بعثته من نومه فانبعث . قال والبَعْث : بَعْث الجُنْد إلى العَدُوّ . قال والبَعْث يكون نَعْتاً للقوم يُبْعثون إلى وجه من الوجوه ؛ مثل السفَر والرَكْب . بَعيث : اسم رجل . قلت : هو شاعر معروف من بني تميم ؛ وبَعيث لقب له ، وإنما بعَّثَه قولُه :
تبعَّث مني ما تبعَّث بعدما استمرْ
قلت : وبُعاث بالعين : يوم من أيام الأوس والخزرج معروف ذكره الواقدي ومحمد بن إسحاق في ( كتابيهما ) . وذكر ابن المظفّر هذا في كتاب ( الغين ) فجعله يوم بُغَاث فصحّفه . وما كان الخليل ح يخفي عليه يومُ بعاث ؛ لأنه من مشاهير أيَّام العرب ، وإنما صحَّفه الليث وعزاه إلى خليل نفسِه ، وهو لسانه . والله أعلم .
وقال الله جلّ وعزّ : ( رَبِّهِمْ يَنسِلُونَ قَالُواْ ياوَيْلَنَا مَن بَعَثَنَا مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ ) ( يس : 52 ) هذا وقف التَمَام وهو قول المشركين يوم النُشُور وقوله جلّ وعزّ : ( مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمانُ ) ( يس : 52 ) قول المؤمنين و ) وُوِهَاذَا ( رفع بالابتداء والخبر ) مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا ( وقرىء ( يا ويلنا مِن بَعْثِنا من مرقدنا ) أي مِن بَعْث الله إيانا من مرقدنا . والبعث في كلام العرب على وجهين أحدهما الإرسال ؛ كقول الله تعالى : ( ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِم مُّوسَى ) ( الأعراف : 103 ) معناه : أرسلنا . والبَعْث : إثارة بارِكٍ أو قاعد . تقول بعثت البعير فانبعث أي أثرته فثار . والبَعْث أيضاً : الإحياء من الله للموتى . ومنه قوله جلّ وعزّ : ( ثُمَّ بَعَثْنَاكُم مِّن بَعْدِ مَوْتِكُمْ ) ( البَقَرَة : 56 ) أي
أحييناكم .
وفي حديث حذيفة : ( إن للفتنة بَعْثات ووَقَفات فمن استطاع أن يموت في وَقفاتها فليفعل ) .
وقال شمر في قوله : ( بعثات ) أي إثارات وهَيْجات . قال : وكلّ شيء أثرتَه فقد بعثتَه . وبعثت النائم إذا أهْبَبتَه . قال : والبَعْث : القوم المبعوثون المُشْخصون . ويُقَال : هم البَعْث بسكون العين .
وفي ( النوادر ) : يقال : ابْتَعَثْنا الشام عَيْراً إذا أرسلوا إليها رِكَاباً للميرة . وباعِيثاء : موضع معروف . الأصمعيّ : رجل بَعِث : لا يكاد ينام ، وناقة بَعِثة : لا تكاد تَبْرُك .

##### Türkçe

باب العين والثاء مع الباء
**عبث** ، **ثعب** ، **بثع** ، **بعث** : kullanımdadır.

**عبث** : Allah yüce ve azîz şöyle dedi: ( أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ **عَبَثاً** ) ( المؤمنون : 115 ) yani oyun olarak. Ve gerçekten **عبِث** **يَعْبَث** **عَبَثاً**; o hâlde o **عابث**tir: kendisini ilgilendirmeyen ve zihninde olmayan şeyle oynayan. Dedim: (**عَبَثاً**) nasb edildi; çünkü o, onun için mef‘ûldür; mânâ: sizi **العبث** için yarattık.

Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: **عَبَثْتُ** **الأقِط** **أَعْبَثُه** **عَبَثَاً** ve **وَمِثْته**; ve **دُفته**. Ebû Ubeyd dedi: Onda başka bir dil de vardır: **غَبثته** **بالغَين**. Dedi: Ve el-Emevî dedi: **الغَبِيثة** **بالغين**: pişirilen bir yiyecek;
ve içine çekirge konur; o, **الغَثِيمة** de olur.

El-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten dedi: **العَبْث**: **عَبَث** **الأَقِط** **يَعْبَثه** **عَبْثاً**’ın masdarıdır; yaşını kurusuyla karıştırdığı zaman. Ve o, **العَبِيثة**dir. Dedi: Ve **العَبَث**: şeyle **يَعبَث** etmen(dir). Dedi: Ve kadın **عَبَثَت** **أقِطها**; onu kuru **المُشَرّ** üzerine boşalttığı zaman; ki kurusu, yaşı(nı) taşısın. Dedi: Ve Ebû Ubeyde dedi: Benî falanın nesebinde **عَبِيثة**: yani karışık-soylu; nitekim denir: kabında **عَبِيثة** ile geldi; yani karıştırılmış buğday ve arpa.

Leys dedi: **العَبِيث** bir dilde: **المَصْل**. Ve **العَبْث**: karıştırma; ve o Farsçada: ترفْ تَرِين. Dedi: Ve dersin: Şüphesiz falan, insanlardan bir **عَبِيثة** ve insanlardan bir **لَوِيثة** içindedir; ve onlar, tek bir babadan olmayan kimselerdir; çeşitli yerlerden toplanmışlardır. Ve şu beyit okundu:
عَبِيثَة من جُشَم وجَرْم

Ve denir: Benî falanın koyunlarına tek bir **عَبِيثة** olarak uğradık; yani bir kısmı bir kısmına karıştı.

**ثعب** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الثَعَب**: vadinin akıntı yatağıdır; çoğulu **ثُعْبان**dır.

Ve bana el-Münzirî, Sa‘leme’den, el-Ferrâ’dan haber verdi; dedi: **الثَعْب** ve **الوَقِيعة** ve **الغَدِير**; bunların hepsi su birikintilerindendir.

Leys dedi: **الثَعْب**: yağmur akıntı yatağında **الغُثاء**dan toplanan şeydir.
Dedim: Leys, **الثَعْب**’ın tefsirinde iyi yapmadı; ve benim yanımda o: bizzat akıntı yatağının kendisidir; akıntı yatağında **الغُثَاء**dan toplanan şey değil.

Leys dedi: **ثَعَبت** suyu **ثَعَباً**; onu fışkırttığın zaman; böylece burundan kanın fışkırması gibi fışkırır. Dedi: Bundan **مَثْعَب** **المَطَر** türetildi. Dedi: **الثُعْبان**: iri uzun erkek yılandır. Dedi: **الأَثْعَبيّ**: güzellik ve beyazlık içinde iri yüz(dür).
Dedim: Onlardan kimi de der: **وجه أُثْعبانيّ**. Dedi: **الثُعْبة**: **الوَزَغ**dan bir türdür; **سامَّ أبرص** diye adlandırılır; ancak o, başı ve boğazı yeşildir, gözleri dışarı fırlaktır; onu asla ağzını açmış olmaksızın bulmazsın. Ve o, hayvanların en şerlilerindendir. Çoğulu **ثُعَب**dır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: farenin adlarından: **البِرّ** ve **الثُعْبة** ve **العَرِم**.

İbn Düreyd dedi: **الثُعْبة**: **الوَزَغة**dan daha kalın bir hayvandır; sokar; bazen öldürür. Dedi: Onların darb-ı mesellerinden bir mesel: ما لخَوافي كالقِلَبة ، ولا الخُنّاز كالثُعْبة. Dedi: **الخُنّاز**: **الوَزَغة**dır.

İbn Şümeyl dedi: yılanların hepsi **ثعبان**dır; küçüğü ve büyüğü, dişileri ve erkekleri.

Ebû Hayra dedi: **الثعبان** erkek yılandır; buna benzer şekilde ed-Dahhâk, Allah Teâlâ’nın şu sözünün tefsirinde söyledi: ( فَإِذَا هِىَ **ثُعْبَانٌ** مُّبِينٌ ) ( الأعرَاف : 107 ).

Kutreb dedi: **الثعبان**: sarı, sarışın erkek yılandır; ve o, yılanların en büyüğündendir.

Ebû Turâb dedi: Halîl dedi: **الثُعْبان**: suyun tekili **ثَعب**tır. Dedi: Ve başkası dedi: o, **الثغب** **بالغين**dir.

Şemmer dedi: Bazıları dedi: **الثعبان** yılanlardan iri, büyük, kırmızı(dır); fare avlar. Dedi: Ve o, bazı yerlerde fare için ödünç alınır; ve o, evde kedilerden daha faydalıdır.

Humeyd b. Sevr dedi:
شديداً توقّيه الإمامَ كأنما
يَرى بتوقّيه الخِشاشة أرقما
فلما أنته أنشبت في خِشاشه
زِماماً كثعبان الحَمَاطة محكما

Ezherî dedi: **مَثْعب** **الحوض**: onun **صُنْبُوره**dur; o, suyun çıktığı deliğidir. Dedi: Sa‘leb’den, Allah Teâlâ’nın sözü ve Mûsâ’nın asasını bir yerde **ثعبان مبين**e benzetmesi hakkında rivayet edildi; başka bir yerde onu **الجان**a benzetmiştir; denildi ki: **الثعبان**: cüssece yılanların en irisi; **الجانّ**: yılanların en hafifi ve en latifi, hareketçe en çevik olanıdır; öyleyse asa bir kere **الثعبان**a, bir kere **الجانّ**a nasıl benzetildi? O da dedi: onu iriliğinde **الثعبان**a, hafifliğinde **الجان**a benzetti; buna benzerini ez-Zeccâc söyledi.

**بثع** : Ebû Zeyd: adamın **لِثَةُ**’si **بَثِعت**; **تَبْثَع** **بُثُوعاً**; çıktığı ve yükseldiği zaman; sanki onda bir şişlik varmış gibi; bu bir ayıptır. Ve adam güldüğünde dudağı ters dönerse o da **باثعة**dır.

Leys dedi: **البَثَغ**: dudaklarda ve bedenin başkasında kanın görünmesidir. Dedi: O, bedende **البَثَغ** **بالغين**dir.
Dedim: Ondan başkası için **البَثَغ** **بالغين** işitmedim.

**بعث** : Leys dedi: **بَعَثت** deveyi; böylece **انبعث**; bağını çözdüğün ve onu salıverdiğin zaman; çökmüş olsa da onu kaldırdığın zaman. Dedi: Onu uykusundan **بعثت**; böylece **انبعث**. Dedi: **البَعْث**: askeri düşmana göndermektir. Dedi: **البَعْث**; bir yöne gönderilen kavim için sıfat olur; sefer ve yolcu topluluğu gibi. **بَعيث**: bir adam adıdır. Dedim: O, Benî Temîm’den bilinen bir şairdir; **بَعيث** onun lakabıdır; onu lakaplandıran ancak şu sözüdür:
تبعَّث مني ما تبعَّث بعدما استمرْ

Dedim: **بُعاث** **بالعين**: Evs ve Hazrec’in günlerinden bilinen bir gündür; onu Vâkıdî ve Muhammed b. İshâk (iki kitaplarında) zikretti. İbnü’l-Muzaffer bunu ( **الغين** ) kitabında zikretti de onu **بُغَاث** günü yaptı; böylece tashîf etti. Halîl’e **بعاث** günü gizli kalacak değildi; çünkü o, Arapların meşhur günlerindendir; ancak onu Leys tashîf etti ve onu Halîl’in bizzat kendisine nisbet etti; o ise onun dili(yle aktaranı)dır. Allah daha iyi bilir.

Allah yüce ve azîz dedi: ( رَبِّهِمْ يَنسِلُونَ قَالُواْ ياوَيْلَنَا مَن **بَعَثَنَا** مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ ) ( يس : 52 ) bu, tam durak yeridir; ve bu, müşriklerin diriliş günündeki sözüdür. Ve O’nun yüce ve azîz sözü: ( مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمانُ ) ( يس : 52 ) müminlerin sözüdür. Ve ( **وُوِهَاذَا** ) ibtidâ ile merfû‘ kılındı; haber ( **مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا** )dır. Ve şöyle de okundu: ( يا ويلنا مِن **بَعْثِنا** من مرقدنا ) yani Allah’ın bizi yatağımızdan diriltmesinden. Ve **البعث** Arapların sözünde iki vecih üzeredir: biri gönderme; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: ( ثُمَّ **بَعَثْنَا** مِن بَعْدِهِم مُّوسَى ) ( الأعراف : 103 ) mânâsı: gönderdik. Ve **البَعْث**: çökmüş veya oturmuş olanı kaldırıp harekete geçirmektir. Dersin: deveyi **بعثت**; böylece **انبعث**; yani onu kaldırdım da kalktı. Ve **البَعْث** ayrıca: Allah’tan ölülere diriltmedir. Ondan O’nun yüce ve azîz sözü: ( ثُمَّ **بَعَثْنَاكُم** مِّن بَعْدِ مَوْتِكُمْ ) ( البَقَرَة : 56 ) yani
sizi dirilttik.

Huzeyfe hadîsinde: ( إن للفتنة **بَعْثات** ووَقَفات فمن استطاع أن يموت في وَقفاتها فليفعل ).

Şemmer, onun sözü hakkında dedi: ( **بعثات** ) yani kaldırmalar ve kışkırtmalar. Dedi: Her neyi kaldırıp harekete geçirdiysen onu **بعثت** olmuşsundur. Ve uyuyanı **بعثت**; onu uyandırdığın zaman. Dedi: **البَعْث**: gönderilmiş, yola çıkarılmış kavimdir. Ve denilir: onlar **البَعْث**tir; **العين**’in sükûnu ile.

( **النوادر** )’de: denilir: Şam’a azık için binekler gönderdikleri zaman **ابْتَعَثْنا** Şam’a bir **عَيْراً**. Ve **باعِيثاء**: bilinen bir yerdir. El-Asma‘î: **رجل بَعِث**: neredeyse uyumayan; ve **ناقة بَعِثة**: neredeyse çökmeyen.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والباء وما يثلثهما)
(عبث) العين والباء والثاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على الخَلط يقال: عَبَثَ الأَقِط، وأنا أعبِثُه عَبْثاً، وهو عبيث، وهو يُخلَط ويجفَّف في الشَّمس. والعَبِيث: كلُّ خِلْط. ويقال: في هذا الوادي عَبِيثةٌ، أي خِلْطٌ من حَيَّيْن.
ومما قيسَ على هذا: العَبَثُ، هو الفعل لا يُفَعل على استواء وخُلوصِ صواب. تقول: عَبِثَ يعبَث عَبَثاً، وهو عابثٌ بما لا يَعْنيه وليس من بالِهِ([1]) ، وفي القرآن: ﴿أفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْناكُمْ عَبَثاً﴾  [المؤمنون 115]، أي لَعِبا. والقياس في *ذلك كله واحد.
(عبج) العين والباء والجيم ليس عند الخليل [فيه] شيء. وقد قيل العَبَجَة: الأحمق.
(عبد) العين والباء والدال أصلانِ صحيحان، كأنَّهما متضادَّان، و[الأول] من ذينك([2]) الأصلينِ يدلُّ على لِين وذُلّ، والآخر على شِدّة وغِلَظ.
فالأوّل العَبد، وهو المملوك، والجماعةُ العبيدُ، وثلاثةُ أعبدٍ وهم العِبادُ. قال الخليل: إلاّ أنّ العامة اجتمعوا على تفرقةِ ما بين عباد الله والعبيدِ المملوكين. يقال هذا عبدٌ بيِّن العُبُودَة. ولم نسمَعْهم يشتقُّون منه فعلاً، ولو اشتق لقيل عَبُد، أي صار عبداً وأقرَّ بالعُبُودة، ولكنّه أُمِيت الفعلُ فلم يُستعمل. قال: وأمّا عَبَدَ يُعبُد عِبادةً فلا يقال إلاّ لمن يُعبُد اللهَ تعالى. يقال منه عَبَد يعبُد عبادة، وتعبَّد يتعبّد تعبّداً. فالمتعبِّد: المتفرِّد بالعبادة. واستعبدتُ فلاناً: اتخذتُه عبداً. وأمّا عَبْد في معنى خَدَم مولاه([3]) فلا يقال عبَدَه، ولا يقال يعبُد مَولاه. وتعبَّدَ فلانٌ فلاناً، إذا صيَّره كالعبد له وإن كان حُرَّاً. قال:
تَعبَّدَني نَِمْرُ بنُ سعدٍ وقد أُرى *** ونَِمْر بنُ سعدٍ لي مطيع ومُهْطعُ([4])
ويقال: أعْبَدَ فلانٌ فلاناً، أي جعله عبداً. ويقال للمشركين: عَبَدة الطّاغوتِ والأوثان، وللمسلمين: عُبّادٌ يعبدون الله تعالى. وذكر بعضُهم: عابد وعَبَد، كخادم وخَدَم. وتأنيثُ العَبْد عَبْدَةٌ، كما يقال مملوك ومملوكة. قال الخليل: والعِبِدَّاء([5]) : جماعة العَبِيد الذين وُلِدُوا في العُبودة.
ومن الباب البعير المعبَّد، أي المهنُوء([6]) بالقَطِران. وهذا أيضاً يدلُّ على ما قلناه لأنّ ذلك يُذِلُّه ويَخفِض منه. قال طرفة:
إلى أن تحامَتْنِي العشيرةُ كلُّها  *** وأُفرِدْتُ إفرادَ البَعير المعبَّدِ([7])
والمعبّد: الذلول، يوصَف به البعير أيضاً.
ومن الباب: الطريق المُعَبَّد، وهو المسلوك المذلَّل.
والأصل الآخَر العَبَدة، وهي القُوّة والصَّلابة؛ يقال هذا ثوبٌ له عَبَدة، إذا كان صَفيقاً قويَّاً([8]) . ومنهُ علقمة بن عَبَدَة، بفتح الباء.
ومن هذا القياس العَبَد، مثل الأنَف والحميّة. يقال: هو يَعْبَدُ لهذا الأمر. وفسِّر قوله تعالى: ﴿قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحمنِ وَلدٌ فَأنَا أوَّلُ العابِدِينَ﴾ [الزخرف81]، أي أوَّلُ مَن غَضِبَ عَنْ هذا وأنِف من قولِه. وذُكر عن عليٍّ عليه السلامُ أنّه قال: "عَبِدتُ فصَمَتُّ"، أي أنِفْتُ فسكَتّ. وقال:
ويَعْبَدُ الجاهلُ الجافي بحقِّهم  *** بعد القضاء عليه حين لا عَبَدُ([9])
وقال آخر([10]) :
* وأعبَدُ أن تُهجَى كليبٌ بدارِمِ([11]) *
أي آنف من ذلك وأغضبُ منه:
(عبر) العين والباء والراء أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على النفوذ والمضيِّ في الشيء. يقال: عَبَرت النّهرَ عُبُوراً. وعَِبْر النهر: شَطُّه([12]) . ويقال: ناقةٌ عُبْرُ أسفارٍ: لا يزال يُسافَرُ عليها. قال الطّرِمّاح:
وقد تبطَّنْتُ بِهِلْوَاعةٍ  *** عُبْرِ أسفارٍ كَتُوم البُغَامْ([13])
والمَعْبَر: شطّ نهرٍ هُيئ للعُبور. والمِعْبَر: سفينة يُعبَر عليها النّهر. ورجل عابرُ سبيلٍ، أي مارّ. قال الله تعالى:﴿وَلاَ جُنُباً إلاَّ عَابِرِي سَبِيلٍ﴾  [النساء 43]، ومن الباب العَبْرَة، قال الخليل: عَبْرَة السدَّمع: جَرْيُه. قال: والدَّمع أيضاً نفسُه عَبْرة. قال امرؤ القيس:
وإنّ شِفائي عَبْرَةٌ إن سَفَحتُها  *** فهَلْ عند رسْمٍ دارسٍ من مُعَوَّلِ([14])
وهذا من القياس؛ لأنّ الدّمع يعبُرُ، أي ينفُذ ويَجري. والذي قاله الخليل صحيحٌ يدلُّ على صِحّة القياس الذي ذكرناه.
وقولهم: عَبِرَ فلانٌ يَعْبَرُ عَبَراً من الحزن، وهو عَبْرَانُ، والمرأةُ عَبْرى وعَبِرَةٌ، فهذا لا يكون إِلاَّ وثَمَّ بكاء. ويقَال: استَعْبَرَ، إذا جَرَتْ عَبْرَته. ويقال من هذا: امرأةٌ عابر، أي بها العَبَر. وقال:
يقولُ لي الجَرْمِيُّ هل أنت مُرْدِفِي  *** وكيف رِدَافُ الفَلِّ أمُّك عابِرُ([15])
فهذا الأصل الذي ذكرناه. ثم يقال *لضرب من السدر عُبْرِيٌّ، وإنما يكون كذلك إذا نَبَتَ على شُطوط الأنهار. والشّطُّ يُعْبَرُ ويعبر إليه. قال العجّاج:
* لاثٍ بها الأَشاءُ والعُبْرِيُّ([16]) *
الأَشاء: الفَسِيل([17]) ، الواحدة أَشَاءة([18]) وقد ذكرناه. ويقال إنّ العُبْريَّ لا يكون إلاّ طويلاً، وما كان أصغَرَ منه فهو الضَّالُ. قال ذو الرُّمّة:
قَطعْتُ إذا تجوّفت العواطِي  *** ضَرُوبَ السِّدْرِ عَبْرِيّاً وضَالا([19])
ويقال: بل الضّالُ ما كان في البَرّ.
ومن الباب: عَبَرَ الرُّؤْيا يعبرها عَبْرَاً وعِبارة، ويُعبِّرُها تعبيراً، إذا فسَّرَها. ووجه القياس في هذا عُبُور النَّهْر؛ لأنه يصير من عَِبْر إلى عَِبْر. كذلك مفسِّر الرُّؤيا يأخُذُ بها من وجهٍ إلى وجهٍ، كأن([20]) يُسأل عن الماء، فيقول: حياة. ألا تراه قد عَبَر في هذا([21]) من شيءٍ إلى شيء.
ومما حُمِل على هذه: العِبارة، قال الخليل: تقول: عَبَّرت عن فلانٍ تعبيراً، إذا عَيَّ بحُجّته فتكلَّمت بها عنه. وهذا قياسُ ما ذكرناه؛ لأنَّه لم يقدِر على النُّفوذ في كلامه فنفَذَ الآخَر بها عنه.
فأمّا الاعتبار والعِبْرة فعندنا مقيسانِ من عَبْريِ النَّهر؛ لأنّ كلَّ واحدٍ منهما عِبرٌ مساوٍ لصاحبه([22]) فذاك عِبرٌ لهذا، وهذا عِبرٌ لذاك. فإذا قلت اعتبرت الشَّيء، فكأنك نظرتَ إلى الشَّيء فجعلتَ ما يَعْنِيك عِبراً لذاك: فتساويا عندك. هذا عندنا اشتقاقُ الاعتبار. قال الله تعالى: ﴿فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الأَبْصَارِ﴾  [الحشر 2]، كأنَّه قال: انظروا إلى مَنْ فعل ما فَعل فعُوقِب بما عوقب به، فتجنَّبوا مثلَ صنيعهم لئلاَّ ينزل بكم مثلُ ما نَزَل بأولئك. ومن الدَّليل على صِحَّة هذا القياس الذي ذكرناه، قولُ الخليل: عَبَّرت الدَّنانيرَ تعبيراً، إذا وزَنْتَها ديناراً [ديناراً]. قال: والعِبرة: الاعتبارُ بما مضى.
ومما شذَّ عن الأصل: المُعْبَر من الجِمال: الكثير الوَبر. والمُعْبَر من الغِلمان: الذي لم يُخْتَن. وما أدرِي ما وجهُ القياس في هذا. وقال في المُعْبَر الذي لم يُختَن بشرُ بن [أبي] خازم:
* وارمُ العَفْل مُعْبَرُ([23]) *
ومن هذا الشّاذّ: العبير، قال قوم: هو الزَّعفران. وقال قوم: هي أخلاط طِيب. وقال الأعشَى:
وتَبرُد بَردَ رِداء العَرُوسِ *** بالصيفى رَقْرقتَ فيه العبيرا([24])
(عبس) العين والباء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على تكرُّه في شيء. وأصله العَبَس. ما يَبِس على هُلْب الذَّنَب من بَعْرٍ وغيره، وهو من الإبل كالوَذَحِ من الشَّاء. قال أبو النَّجم:
كأنَّ في أذنابهنَّ الشُّوَّلِ  *** مِن عَبَس الصَّيف قرونَ الأُيَّلِ([25])
وفي الحديث: أنّه مرّ بإبلٍ قد عَبَست في أبوالها. وقال جرير يذكر راعية:
تَرَى العَبَسَ الحَوْليَّ جَوْناً بكُوعِها  *** لها مَسَكاً من غير عاجٍ ولا ذَبْلِ([26])
ثم اشتُقَّ من هذا: اليوم العَبُوس، وهو الشديد الكَرِيه. واشتقّ منه عَبَسَ الرجل يَعْبِس عُبوساً، وهو عابس الوجه: غضبان. وعبّاسٌ، إذا كَثر ذلك منه.
(عبط) العين والباء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّةٍ تُصيبُ من غير استحقاق. وهذه عبارةٌ ذكرها الخليل، وهي صحيحةٌ منقاسة. فالعَبْط: أن تُعبَط النّاقةُ صحيحةً من غير داءٍ ولا كَسْر. قالوا: والعَبِيط: الطرِيُّ من كلِّ شيء. وهذا الذي ذكروهُ في الطريِّ توسُّعٌ منهم، وإنّما الأصل ما ذكِر. يقال من الأوّل: عُبِطت النّاقةُ واعتُبِطت اعتباطاً، إذا نُحِرت سمينةً فَتِيّةً من غير داء. قالوا: والرّجُل يَعبِط بنفسه في الحرب عَبْطاً، إذا ألقاها فيها غير مُكْرَه. والرّجلُ يَعبِط الأرضَ عَبْطاً، إذا حفر فيها موضعاً لم يُحفَر قبلَ ذلك. قال مَرَّار:
ظَلَّ في أعلى يَفاعٍ جاذِلاً  *** يَعبِط الأرضَ اعتباطَ المحتَفِرْ([27])
ويقال: مات فلانٌ عَبْطةً، أي شاباً سليماً. واعتبطَه الموت. قال أميَّة:
مَن لم يَمتْ عَبْطةً يمُتْ هَرَماً  *** للموت كأسٌ فالمرءُ ذائقها([28])
ومن ذلك الدّم العَبِيط: الطرِيّ. قال الخليل - وهي العبارة التي قدَّمْنا ذكرها-: يقال عَبَطته الدَّواهي، إذا نالته من غير *استحقاقٍ لذلك. قال حُمَيد([29]) :
بمنْزلٍ عَفٍّ ولم يُخالِطِ  *** مدنَّساتِ الرِّيَب العَوابِط
والعَبِيطة: الشّاة أو النّاقة المعتَبَطة. قال الشّاعر:
ولـه لا يَنِي عَبائِطُ من كُو  *** مٍ إذا كان من رِقاقٍ وبُزْل
الرِّقاق: الصِّغار من الإبل.
(عبق) العين والباء والقاف أصل صحيح واحد، وهو لزوم الشيء للشيء. من ذلك عَبِق الطيب به، إذا لَصِق ولازَمَ. قال:
عَبِقَ العنبرُ والمِسْكُ بها  *** فهي صفراءُ كعُرجون العُمُرْ([30])
وقال طرفة:
ثم راحُوا عَبِقَ المسكُ بهم  *** يَلْحَفُون الأَرضَ هُدَّابَ الأُزُرْ([31])
ومن هذا الباب قولهم: ما بقي لهم عَبَقَة، أي [ما] بقيت لهم بقيّةٌ من المال. والمعنى في ذلك البقيَّة من السَّمْن تبقى في النِّحْي قد عَبِقَت به. ويقولون: إنّ العَبَاقِية: شجرٌ لـه شَوك. وهذا إنْ حُمِل على القياس صَحَّ؛ لأنَّه يَعْلَق بالشَّيء ويُعْلَق به. ويُنشَد:
غَداةَ شُواحِطٍ فنجَوْتَ شَدَّاً *** وَثوبُكَ في عَباقيةٍ هَرِيدُ([32])
ويقال: العَبَاقِيَةُ: بقية الطِّيب([33]) والدَّيْن، وقد ذكرنا وجه قياسه. ومن الباب العَبَاقية من الرِّجال. قال الخليل: العباقِيَة: الداهي المنكَر، على وزن عَلاَنِيَة. وإنّما سمِّي بذلك لأنّه تعلَّق كلَّ شيء. وقال:
أُتِيحَ لها عَباقِيَةٌ سَرَنْدَى  *** جرِيُّ الصَّدرِ منبسطُ اليَمينِ([34])
وقال الأصمعيُّ: شانَه شيناً عَبَاقِيةً، أي شيناً شديداً، والأجود أن يقال شيناً لازماً لا يُفارِق. قال الكسائيّ: ويقال إنّ العبَاقية جُرح يُصيب الرَّجُل في حُرِّ وجهه. وهذا صحيح؛ لأنَّه شينٌ باقٍ يلازم.
(عبك) العين والباء والكاف أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على ما يدلُّ عليه الذي قبله، وليس ببعيدٍ أن يكون من باب الإبدال. قال الخليل: ما ذقت عَبَكة ولا لَبَكةً. وقال ابن الأعرابيّ: يقال: ما أغنيتَ عنِّي عبكةً ولا لَبَكة أي شيئاً. وأصلُه قولهم الذي يَبقَى في النِّحْي من السَّمْن: عَبَكة. وقد يقال ذلك للطِّينة من الوحل.
والصحيح في هذا الباب هذا، وقد ذُكِرت فيه كلماتٌ عن أعرابٍ مجهولين لا أصل لها فلذلك تركناها.
(عبل) العين والباء واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ضِخَم وامتداد وشِدّة. من ذلك العَبْلُ من الأجسام، وهو الضَّخم. تقول: عَبُل يَعْبُل عَبالة. قال:
خبطناهمْ بكلِّ أرَحَّ لأمٍ *** كمِرْضاحِ النَّوى عَبْلٍ وَقاحِ([35])
الأرَحّ: الحافر الواسع.
ومن الباب الأَعْبَل، وهو الحجر الصُّلب ذُو البياض. ويقال جبلٌ أعبلُ وصخرةٌ عَبْلاء. وقال أبو كبيرٍ الهذليّ يصف نابَ الذِّئبة:
أخرجتُ منها سِلْقةً مهزولةً  *** عجفاءَ يبرق نابُها كالأعبَلِ([36])
ومنه قولهم: هو عَبْلُ الذِّراعين، أي غليظُهما مدِيدُهما. ومنه: ألقى عليه عَبالَّته([37]) ، أي ثِقْله. ومحتمل أن يكون العَبَل، وهو ثمر الأرْطى، من هذا، ولعل فيه امتداداً وطُولا.
(عبم) العين والباء والميم كلمة تدلُّ على غِلَظٍ وجفاء. من ذلك العَبَامُ، وهو الرَّجُل الغليظ الخِلْقة في حُمْق. تقول: عَبْمَ يَعْبُمُ عَبامة. قال:
فأنكرتُ إنكارَ الكريم ولم أكن  *** كَفَدْمٍ عَبَامٍ سِيلَ شيئاً فجمجما
ويقال: إنّ العَبَام الماء الكثير، فإن كان صحيحاً فهو قريبٌ، وإلاَّ فهو من الإبدال.
(عبن) العين والباء والنون صحيحٌ، فيه كلمةٌ واحدة. يقولون: إنّ العَبَنَّ: الجملُ الضَّخم الجسيم. ويقال العَبَنّ ويقال العَبَنَّى، والأنثى عَبَنّاة. وكلُّ ذلك واحد. وربَّما وصَفوا به الرّجل. وقال حُميدٌ في صفة بعير:
أمينٌ عَبَنُّ الخَلْقِ مختلِف الشِّبَا *** يقول المُمارِي طال ما كان مُقْرَما([38])
(عبأ) العين والباء والهمزة والحرف المعتل غير المهموز أصل واحد، يدلُّ على اجتماعٍ في ثِقَل. من ذلك العِبْءُ، وهو كلُّ حِمْل، من غُرْم أو حَمالة، والجمع الأعباء. قال:
وحمل العِبءِ عن أعناق قومي  *** وفعلي في الخطوب بما عناني
ومن الباب: ما عبأْت به شيئاً، إذا لم تبالِهِ، كأنّك لم تجِدْ له ثِقْلاً. ومن الباب: عبأت الطِّيب([39]) *وفَرَّقوا بين ذلك وبين الجيش، فقالوا: عَبَّيْت الكتِيبةَ أُعبِّيها تعبيَةً، إذا هيّأتَها. وقد قالوا: عَبأت الجيش أيضاً، ذكرها ابنُ الأعرابي. وقال في عَبَأت الطِّيب:
كأنَّ بصدرِه وبمَنْكِبيه  *** عبيراً باتَ تَعبؤه عروسُ([40])
والعَباءة: ضَربٌ من الأكسِية. وقياسُه صحيح؛ لأنّه يشتمل على لابسه ويجمعُه. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــــ
([1]) في الأصل: "من ناله"، صوابه في اللسان (عبث). وفي اللسان (بول): "وقولهم ليس هذا من بالي، أي مما أباليه".
([2]) في الأصل: "ذلك".
([3]) عبارة اللسان: "وأما عبد خدم مولاه فلا يقال عبده".
([4]) البيت في اللسان وأساس البلاغة (عبد، هطع).
([5]) يقال بالمد، وبالقصر.
([6]) في الأصل، "أي المهناء". والمهنوء: المطلي.
([7]) البيت من معلقته المشهورة.
([8]) في الأصل: "ضعيفاً قوياً"، وهو من مستطرف التحريف.
([9]) في الأصل: "ونعبد الجاهل".
([10]) هو الفرزدق، كما في إصلاح المنطق 58-59، وليس في ديوانه، وفيه بيتان يشبهان أن يكونا هذا البيت ففي ص 800:
أظنت كلاب اللؤم أن لست شاتماً  *** قبائل إلا ابني دخان بدارم
وفي ص 816:
أظنت كلاب اللؤم أن لست خابطا  *** قبائل غير ابني دخان بدارم
([11]) في إصلاح المنطق: "أن أهجو كليباً". وصدره:
* أولئك أحلاسي فجئني بمثلهم *
قال ابن السكيت: "ويروى: فجؤني. "ويروى: تميماً بدارم".
([12]) في الأصل: "شطره"، تحريف.
([13]) ديوان الطرماح 103 واللسان (هلع).
([14]) البيت من معلقته المشهورة.
([15]) البيت للحارث بن وعلة الجرمي. اللسان (عبر). وفي خزانة الأدب (1: 199) أنه لأبيه وعلة بن عبد الله الجرمي. فيقال إن الجرمي لحق رجلاً من بني نهد يقال له سليط بن قتب فقال له وعلة: أردفني خلفك، فإني أتخوف القتل. فأبى أن يردفه فطرحه عن قربوسه وركب عليها ونجا. فرواية البيت الصحيحة على هذا القول: "وقد قلت للنهدي". وذكر في اللسان أن النهدي هو الذي سأل الحارث أن يردفه خلفه لينجو فأبى. فرواية البيت: "يقول لي النهدي". وقد اتفقت الروايتان على أن "النهدي" قد قتل. أما رواية ابن فارس هنا فغريبة لا سند لها من القصص. وانظر الاشتقاق 291.
([16]) رواية الديوان 67 واللسان (لثي، عبر): "لاث به". وقبله:
في أيكه فلا هو الضحى  *** ولا يلوح نبته الشتى
([17]) في الأصل: "الفيل".
([18]) الذي بعد هذه الكلمة في الأصل هو: "ويقال إن العبري ذكرناه لا يكون إلا طويلاً وأصغر منه فهو الضال ما كان". وقد أصلحت اختلال الكلمات بما ترى.
([19]) ديوان ذي الرمة 440، واللسان (عبر، عمر).
([20]) في الأصل: "كأنه".
([21]) في الأصل: "من هذا".
([22]) في الأصل: "صاحب".
([23]) سبق الاستشهاد بهذا الجزء في (عفل). والبيت بتمامه كما في اللسان (عبر، عفل):
جزيز القفا شبعان يربض حجرة  *** حديث الخصاء ورام العفل معبر
([24]) ديوان الأعشى 69 واللسان (عبر، رقق). وقد سبق في (رق).
([25]) سبق الكلام على تخريج البيتين في (أول).
([26]) ديوان جرير 463 واللسان (عبس، مسك، ذبل). وسيأتي في (مسك).
([27]) روايته تطابق رواية اللسان (عبط). وفي المفضليات (1: 82، 84) بيتان هما برقم: 15، 35:
ثم إن ينزع إلى أقصاهما  *** يخبط الأرض اختباط المحتفر
و:   ظل في أعلى يفاع جاذلاً  *** يقسم الأمر كقسم المؤتمر
([28]) ديوان أمية 42 واللسان (عبط) برواية: "والمرء ذائقها".
([29]) هو حميد الأرقط، كما في اللسان (عبط).
([30]) البيت للمرار بن منقذ في المفضليات (1: 90). وهو بدون نسبة في اللسان (عبق).
([31]) ديوان طرفة 68 واللسان (عبق، لحف).
([32]) لساعدة بن العجلان الهذلي، في اللسان (عبق، هرد) وديوان الهذليين (3: 109).
([33]) في الأصل: "الغضب".
([34]) أنشده في اللسان (عبق) برواية: "أطف لها عباقية".
([35]) أنشده في اللسان (رضح) شاهداً على أن اسم الحجر الذي يرضح به النوى "مرضاح"، وأن الخاء المعجمة لغة ضعيفة.
([36]) في ديوان الهذليين (2: 97) : "كالمعول". السكري: "كأن نابها طرف معول".
([37]) العبالة بتشديد اللام. وتخفيفها لغة عن اللحياني.
([38]) البيت من زوائد ديوان حميد بن ثور، أنشده في اللسان (عبن). وانظر ديوانه 32 طبع دار الكتب المصرية.
([39]) بعد هذا في الأصل: "كأن بصدره"، وهو تكرار لما سيأتي بعد كلمة "الطيب" التالية.
([40]) البيت لأبي زبيد الطائي في اللسان (عبأ)، يصف فيه أسداً. وفيه: "كأن بنحره"، و"بات يعبؤه" ثم قال: "ويروى: بات يخبؤه". والعروس يقال للمرأة والرجل.

ـ

##### Türkçe

(عَyn ile بَ ve onların üçüncüsü olanlar bâbı)
(**عبث**) **العين** ve **الباء** ve **الثاء** tek bir sahih asıldır; karıştırmaya delâlet eder. Denir: **عَبَثَ الأَقِط**; ve ben onu **عَبْثاً** **أعبِثُه**; ve o **عبيث**tir; ve o karıştırılır ve güneşte kurutulur. Ve **العَبِيث**: her karışımdır. Ve denir: “Bu vadide bir **عَبِيثةٌ** vardır”; yani iki kabileden bir karışımdır.
Ve bundan üzerine kıyas edilenlerdendir: **العَبَثُ**; o, fiildir; düzgünlük ve saf doğruluk üzere yapılmayan (fiil). Dersin: **عَبِثَ** **يعبَث** **عَبَثاً**; ve o, kendisini ilgilendirmeyen ve aklında olmayan şeyle **عابثٌ**tir([1]). Ve Kur’ân’da: ﴿أفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْناكُمْ **عَبَثاً**﴾  [المؤمنون 115]؛ yani oyun olarak. Ve bunun hepsinde kıyas birdir.

(**عبج**) **العين** ve **الباء** ve **الجيم** hakkında Halîl’in yanında bir şey yoktur. Ve denilmiştir: **العَبَجَة**: ahmak.

(**عبد**) **العين** ve **الباء** ve **الدال** iki sahih asıldır; sanki ikisi birbirine zıttır; ve o iki asıldan birincisi yumuşaklık ve zillete delâlet eder; diğeri şiddet ve kabalığa delâlet eder.
Birincisi **العَبد**dir; o, köledir; cemaat **العبيد**dir; ve üç **أعبدٍ** (vardır) ve onlar **العِبادُ**dır. Halîl dedi: Ancak halk, Allah’ın kulları (**عباد الله**) ile mülk edinilmiş köleler (**العبيدِ المملوكين**) arasını ayırma üzerinde birleştiler. Denir: “Bu, **العُبُودَة**si açık bir **عبدٌ**dür.” Ve onlardan ondan fiil türettiklerini işitmedik; eğer türetilseydi “**عَبُد**” denirdi; yani köle oldu ve **العُبُودة**yi ikrar etti; fakat fiil öldürülmüş (kullanımdan düşmüş) oldu da kullanılmadı. Dedi: Ama **عَبَدَ** **يعبُد** **عِبادةً** ancak Allah Teâlâ’ya ibadet eden için söylenir. Ondan denir: **عَبَد** **يعبُد** **عبادة**; ve **تعبَّد** **يتعبّد** **تعبّداً**. Öyleyse **المتعبِّد**: ibadetle tek başına kalan kimsedir. Ve “**استعبدتُ** falanı”: onu köle edindim. Ama **عَبْد** “efendisinin hizmetkârı”([3]) mânasında olunca “**عبَدَه**” denmez; “efendisine **يعبُد**” denmez. Ve “Falan, falanı **تعبَّدَ**”, eğer onu kendisine köle gibi kıldıysa—hür olsa bile. Dedi:
تَعبَّدَني نَِمْرُ بنُ سعدٍ وقد أُرى *** ونَِمْر بنُ سعدٍ لي مطيع ومُهْطعُ([4])
Ve denir: “Falan, falanı **أعْبَدَ**”; yani onu köle yaptı. Ve müşriklere: **عَبَدة الطّاغوتِ والأوثان** denir; Müslümanlara: Allah Teâlâ’ya ibadet eden **عُبّادٌ** denir. Ve bazısı zikretti: **عابد** ve **عَبَد**; **خادم** ve **خَدَم** gibi. Ve **العَبْد**in müennesi **عَبْدَةٌ**dur; **مملوك** ve **مملوكة** denildiği gibi. Halîl dedi: Ve **العِبِدَّاء**([5]): **العُبودة** içinde doğmuş **العَبِيد**in cemaatidir.
Ve bâbdandır: **المعبَّد** deve; yani **المهنُوء**([6]) katranla sıvanmış. Bu da söylediğimize delâlet eder; çünkü bu onu zelil kılar ve ondan (değerini) düşürür. Tarafe dedi:
إلى أن تحامَتْنِي العشيرةُ كلُّها  *** وأُفرِدْتُ إفرادَ البَعير المعبَّدِ([7])
Ve **المعبّد**: uysal (zelûl); deve de bununla vasfedilir.
Ve bâbdandır: **الطريق المُعَبَّد**; o, yürünmüş, düzleştirilmiş yoldur.
Ve diğer asıl: **العَبَدة**; o, kuvvet ve sertliktir; denir: “Bu elbisenin bir **عَبَدة**si vardır”; eğer kalın, kuvvetli ise([8]). Ve ondan: **علقمة بن عَبَدَة**; **الباء**nın fethiyle.
Ve bu kıyastandır: **العَبَد**; **الأنَف** ve **الحميّة** gibi. Denir: “O, bu iş için **يَعْبَدُ**.” Ve Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: ﴿قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحمنِ وَلدٌ فَأنَا أوَّلُ **العابِدِينَ**﴾ [الزخرف81]؛ yani buna ilk öfkelenen ve bu sözden ilk burun kıvıran. Ve Ali’den—aleyhi’s-selâm—zikredildi ki dedi: “**عَبِدتُ** فصَمَتُّ”; yani burun kıvırdım da sustum. Ve dedi:
ويَعْبَدُ الجاهلُ الجافي بحقِّهم  *** بعد القضاء عليه حين لا عَبَدُ([9])
Ve bir başkası([10]) dedi:
* وأعبَدُ أن تُهجَى كليبٌ بدارِمِ([11]) *
Yani bundan burun kıvırırım ve ona öfkelenirim:

(**عبر**) **العين** ve **الباء** ve **الراء** tek bir sahih asıldır; bir şeyde nüfûz etmeye ve geçip gitmeye delâlet eder. Denir: “**عَبَرت** nehri **عُبُوراً**.” Ve **عَِبْر النهر**: onun kıyısıdır([12]). Ve denir: “**ناقةٌ عُبْرُ أسفارٍ**”: üzerinde sürekli yolculuk yapılan (deve). **الطّرِمّاح** dedi:
وقد تبطَّنْتُ بِهِلْوَاعةٍ  *** عُبْرِ أسفارٍ كَتُوم البُغَامْ([13])
Ve **المَعْبَر**: geçiş için hazırlanmış nehir kıyısıdır. Ve **المِعْبَر**: üzerinde nehir geçilen gemidir. Ve “**رجل عابرُ سبيلٍ**”: yani geçen. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَلاَ جُنُباً إلاَّ **عَابِرِي سَبِيلٍ**﴾  [النساء 43]. Ve bâbdandır **العَبْرَة**. Halîl dedi: **عَبْرَة السدَّمع**: onun akmasıdır. Dedi: ve **الدَّمع** da bizzat kendisi **عَبْرة**dir. İmru’ul-Kays dedi:
وإنّ شِفائي عَبْرَةٌ إن سَفَحتُها  *** فهَلْ عند رسْمٍ دارسٍ من مُعَوَّلِ([14])
Ve bu kıyastandır; çünkü gözyaşı **يعبُرُ**; yani nüfûz eder ve akar. Halîl’in söylediği sahih olup zikrettiğimiz kıyasın sıhhatine delâlet eder.
Ve onların sözü: “Falan, hüzünden **عَبِرَ** **يَعْبَرُ** **عَبَراً**”; ve o **عَبْرَانُ**dur; kadın **عَبْرى** ve **عَبِرَةٌ**dir; bu ancak orada ağlama varken olur. Ve denir: **استَعْبَرَ**, eğer **عَبْرَته** aktıysa. Ve bundan denir: “**امرأةٌ عابر**”; yani onda **العَبَر** vardır. Ve dedi:
يقولُ لي الجَرْمِيُّ هل أنت مُرْدِفِي  *** وكيف رِدَافُ الفَلِّ أمُّك عابِرُ([15])
İşte bu, zikrettiğimiz asıldır. Sonra *sidrden bir tür için **عُبْرِيٌّ** denir; ancak nehir kıyılarında biterse öyle olur. Ve kıyı geçilir ve ona geçilir. **العجّاج** dedi:
* لاثٍ بها الأَشاءُ والعُبْرِيُّ([16]) *
**الأَشاء**: fidan([17]); tekili **أَشَاءة**([18]); onu zikrettik. Ve denir ki **العُبْريَّ** ancak uzun olur; ondan daha küçük olan ise **الضَّالُ**dur. **ذو الرُّمّة** dedi:
قَطعْتُ إذا تجوّفت العواطِي  *** ضَرُوبَ السِّدْرِ عَبْرِيّاً وضَالا([19])
Ve denir: bilakis **الضّالُ**, kırda olan şeydir.
Ve bâbdandır: “**عَبَرَ الرُّؤْيا**” onu **عَبْرَاً** ve **عِبارة** olarak **يعبرها**; ve onu **تعبيراً** olarak **يُعبِّرُها**, eğer onu tefsir ettiyse. Bunun kıyasının yönü nehir geçişidir; çünkü **عَِبْر**den **عَِبْر**e geçer. Aynı şekilde rüya müfessiri onu bir yüzden bir yüze alır; sanki([20]) sudan sorulur da “hayat” der. Görmez misin ki bu([21]) içinde bir şeyden bir şeye **عَبَر** etti.
Ve buna yüklenenlerdendir: **العِبارة**. Halîl dedi: Dersin: “Falan adına **عَبَّرت** **تعبيراً**”; eğer o delilinde aciz kaldıysa da sen onun adına onunla konuştunsa. Bu, zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü o, sözünde nüfûz etmeye güç yetiremedi de diğeri onun adına onunla nüfûz etti.
Ama **الاعتبار** ve **العِبْرة** bize göre nehrin **عَبْري**sinden kıyas edilmiştir; çünkü ikisinden her biri, sahibine denk bir **عِبرٌ**dür([22]); şu, bunun **عِبرٌ**üdür; bu da şunun **عِبرٌ**üdür. “Şeyi **اعتبرتُ**” dediğinde, sanki şeye baktın da seni ilgilendiren şeyi ona **عِبراً** kıldın: böylece senin yanında eşit oldular. Bu, bize göre **الاعتبار**ın اشتقاقıdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الأَبْصَارِ﴾  [الحشر 2]; sanki dedi ki: “Yaptığını yapan kimseye bakın da, cezalandırıldığı şeyle cezalandırıldı; onların yaptığının benzerinden sakının ki size de onlara inen şeyin benzeri inmesin.” Ve zikrettiğimiz bu kıyasın sıhhatine delillerden: Halîl’in sözü: “**عَبَّرت الدَّنانيرَ** **تعبيراً**”; eğer onları dinar dinar tarttıysan. Dedi: ve **العِبرة**: geçmişle **الاعتبار**dır.
Asıldan şâz olanlardandır: develerden **المُعْبَر**: çok kıllı olan. Ve oğlanlardan **المُعْبَر**: sünnet edilmemiş olan. Bunun kıyas yönünün ne olduğunu bilmiyorum. Ve sünnet edilmemiş **المُعْبَر** hakkında **بشرُ بن [أبي] خازم** dedi:
* وارمُ العَفْل مُعْبَرُ([23]) *
Ve bu şâzdandır: **العبير**. Bir kavim dedi: o, **الزَّعفران**dır. Bir kavim dedi: o, güzel koku karışımlarıdır. Ve **الأعشَى** dedi:
وتَبرُد بَردَ رِداء العَرُوسِ *** بالصيفى رَقْرقتَ فيه العبيرا([24])

(**عبس**) **العين** ve **الباء** ve **السين** sahih bir asıldır; bir şeyde tiksinmeye delâlet eder. Aslı **العَبَس**tir: kuyruğun kılları üzerinde, dışkı ve benzerinden kuruyup kalan şey; ve o, develerde, koyundaki **الوَذَح** gibidir. **أبو النَّجم** dedi:
كأنَّ في أذنابهنَّ الشُّوَّلِ  *** مِن عَبَس الصَّيف قرونَ الأُيَّلِ([25])
Ve hadiste: onun, idrarlarında **عَبَست** olmuş develere uğradığı (rivayet edilmiştir). Ve **جرير** bir çoban kadını anarak dedi:
تَرَى العَبَسَ الحَوْليَّ جَوْناً بكُوعِها  *** لها مَسَكاً من غير عاجٍ ولا ذَبْلِ([26])
Sonra bundan türetildi: **اليوم العَبُوس**; o, şiddetli, çirkin (gün)dür. Ve ondan türetildi: adam **عَبَسَ** **يَعْبِس** **عُبوساً**; ve o, yüzü asık **عابس**tir: öfkeli. Ve **عبّاسٌ**; eğer bu ondan çok olursa.

(**عبط**) **العين** ve **الباء** ve **الطاء** sahih bir asıldır; hak edilmeksizin isabet eden bir şiddete delâlet eder. Bu, Halîl’in zikrettiği bir ibaredir ve sahih, kıyaslıdır. Öyleyse **العَبْط**: devenin, hastalık ve kırık olmaksızın sağlamken **تُعبَط** edilmesidir. Dediler: ve **العَبِيط**: her şeyden taze olandır. Onların tazede zikrettikleri bu, onlardan bir genişletmedir; asıl ancak zikredilendir. Birinciden denir: deve **عُبِطت** ve **اعتُبِطت** **اعتباطاً**; eğer hastalık olmaksızın semiz, gençken boğazlandıysa. Dediler: adam, savaşta canını **يَعبِط** **عَبْطاً**; eğer onu oraya zorlanmaksızın attıysa. Ve adam, yeri **يَعبِط** **عَبْطاً**; eğer orada daha önce kazılmamış bir yeri kazdıysa. **مَرَّار** dedi:
ظَلَّ في أعلى يَفاعٍ جاذِلاً  *** يَعبِط الأرضَ اعتباطَ المحتَفِرْ([27])
Ve denir: “Falan **عَبْطةً** öldü”; yani genç, sağlam (iken). Ve ölüm onu **اعتبطَه**. **أميَّة** dedi:
مَن لم يَمتْ عَبْطةً يمُتْ هَرَماً  *** للموت كأسٌ فالمرءُ ذائقها([28])
Ve bundandır: **الدّم العَبِيط**: taze (kan). Halîl dedi—önceden zikrettiğimiz ibare odur—: “**عَبَطته الدَّواهي**”; eğer musibetler ona, bunun için hak ediş olmaksızın eriştiyse. **حُمَيد**([29]) dedi:
بمنْزلٍ عَفٍّ ولم يُخالِطِ  *** مدنَّساتِ الرِّيَب العَوابِط
Ve **العَبِيطة**: **المعتَبَطة** koyun yahut deve. Şair dedi:
ولـه لا يَنِي عَبائِطُ من كُو  *** مٍ إذا كان من رِقاقٍ وبُزْل
**الرِّقاق**: develerden küçüklerdir.

(**عبق**) **العين** ve **الباء** ve **القاف** tek bir sahih asıldır; o, bir şeyin bir şeye yapışıp kalmasıdır. Ondan: **عَبِق** koku ona; eğer yapıştı ve lâzım olduysa. Dedi:
عَبِقَ العنبرُ والمِسْكُ بها  *** فهي صفراءُ كعُرجون العُمُرْ([30])
Ve **طرفة** dedi:
ثم راحُوا عَبِقَ المسكُ بهم  *** يَلْحَفُون الأَرضَ هُدَّابَ الأُزُرْ([31])
Ve bu bâbdandır onların sözü: “Onlara bir **عَبَقَة** kalmadı”; yani onlara maldan bir kalıntı kalmadı. Bunun mânası: tulumda kalan içyağı kalıntısıdır; ona yapışmış (**عَبِقَت**) olur. Ve derler: **العَبَاقِية**: dikenli bir ağaçtır. Bu, kıyasa hamledilirse sahih olur; çünkü şeye takılır ve ona takılır. Ve şu okunur:
غَداةَ شُواحِطٍ فنجَوْتَ شَدَّاً *** وَثوبُكَ في عَباقيةٍ هَرِيدُ([32])
Ve denir: **العَبَاقِيَةُ**: kokunun([33]) ve borcun kalıntısıdır; kıyasının yönünü zikrettik. Ve bâbdandır: erkeklerden **العَبَاقية**. Halîl dedi: **العباقِيَة**: **عَلاَنِيَة** vezninde, şaşırtıcı dehâdır. Ancak ona bu ad verildi; çünkü her şeye tutunur. Ve dedi:
أُتِيحَ لها عَباقِيَةٌ سَرَنْدَى  *** جرِيُّ الصَّدرِ منبسطُ اليَمينِ([34])
Ve **الأصمعيُّ** dedi: “Onu **شيناً عَبَاقِيةً** ile ayıpladı”; yani şiddetli bir ayıpla; daha iyi olan, ayrılmayan, lâzım bir ayıp denmesidir. **الكسائيّ** dedi: ve denir ki **العبَاقية** yüzünün sıcağında adama isabet eden bir yaradır. Bu sahihdir; çünkü o, kalıcı, lâzım bir ayıptır.

(**عبك**) **العين** ve **الباء** ve **الكاف** sahih bir küçük asıldır; bir öncekinin delâlet ettiğine delâlet eder; ve uzak değildir ki ibdâl bâbından olsun. Halîl dedi: “Ne bir **عَبَكة** tattım ne de bir **لَبَكةً**.” Ve **ابن الأعرابيّ** dedi: denir: “Bana ne bir **عبكةً** ne de bir **لَبَكة** fayda verdin”; yani hiçbir şey. Aslı, tulumda kalan içyağına onların sözü: **عَبَكة**. Ve bu, çamurdan bir parça için de söylenebilir.
Bu bâbda sahih olan budur; ve onda, aslı olmayan, meçhul bedevîlerden kelimeler zikredilmiştir; bu yüzden onları terk ettik.

(**عبل**) **العين** ve **الباء** ve **اللام** sahih bir asıldır; irilik, uzama ve şiddete delâlet eder. Ondan: cisimlerden **العَبْلُ**; o, iri olandır. Dersin: **عَبُل** **يَعْبُل** **عَبالة**. Dedi:
خبطناهمْ بكلِّ أرَحَّ لأمٍ *** كمِرْضاحِ النَّوى عَبْلٍ وَقاحِ([35])
**الأرَحّ**: geniş toynaklıdır.
Ve bâbdandır **الأَعْبَل**; o, beyazlığı olan sert taştır. Ve denir: **جبلٌ أعبلُ** ve **صخرةٌ عَبْلاء**. Ve **أبو كبيرٍ الهذليّ** dişi kurdun dişini vasfederek dedi:
أخرجتُ منها سِلْقةً مهزولةً  *** عجفاءَ يبرق نابُها كالأعبَلِ([36])
Ve ondan onların sözü: “O, iki kolu **عَبْلُ**dur”; yani ikisi kalın, ikisi uzundur. Ve ondan: “Üzerine **عَبالَّته**([37]) attı”; yani ağırlığını. Muhtemeldir ki **العَبَل**—**الأرْطى** meyvesi—bundan olsun; belki onda uzama ve uzunluk vardır.

(**عبم**) **العين** ve **الباء** ve **الميم** kabalığa ve katılığa delâlet eden bir kelimedir. Ondan: **العَبَامُ**; o, ahmaklık içinde yaratılışı kaba adamdır. Dersin: **عَبْمَ** **يَعْبُمُ** **عَبامة**. Dedi:
فأنكرتُ إنكارَ الكريم ولم أكن  *** كَفَدْمٍ عَبَامٍ سِيلَ شيئاً فجمجما
Ve denir: **العَبَام** çok sudur; eğer sahihse yakındır; değilse ibdâldendir.

(**عبن**) **العين** ve **الباء** ve **النون** sahihdir; onda tek bir kelime vardır. Derler: **العَبَنَّ**: iri, cüsseli devedir. Ve **العَبَنّ** denir ve **العَبَنَّى** denir; dişisi **عَبَنّاة**dır. Bunların hepsi birdir. Bazen onunla adamı da vasfederler. Ve **حُميدٌ** bir devenin vasfında dedi:
أمينٌ عَبَنُّ الخَلْقِ مختلِف الشِّبَا *** يقول المُمارِي طال ما كان مُقْرَما([38])

(**عبأ**) **العين** ve **الباء** ve **الهمزة** ve hemzeli olmayan illetli harf tek bir asıldır; ağırlık içinde toplanmaya delâlet eder. Ondan: **العِبْءُ**; o, borç yahut yüklenme türünden her yüktür; cem‘i **الأعباء**dır. Dedi:
وحمل العِبءِ عن أعناق قومي  *** وفعلي في الخطوب بما عناني
Ve bâbdandır: “Onunla bir şeyi **عبأْت** etmedim”; eğer onu umursamadıysan; sanki ona bir ağırlık bulmadın. Ve bâbdandır: **عبأت الطِّيب**; *ve onu ordundan ayırdılar; dediler: “**عَبَّيْت الكتِيبةَ** **أُعبِّيها** **تعبيَةً**”; eğer onu hazırladıysan. Ve “Orduyu da **عَبأت**” dediler; onu **ابنُ الأعرابي** zikretti. Ve **عَبَأت الطِّيب** hakkında dedi:
كأنَّ بصدرِه وبمَنْكِبيه  *** عبيراً باتَ تَعبؤه عروسُ([40])
Ve **العَباءة**: örtülerden bir türdür. Ve onun kıyası sahihdir; çünkü giyenini kuşatır ve onu toplar. Ve Allah, doğruyu en iyi bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العبث: أن يخلط بعمله لعبا، من قولهم: عبثت الأقط (العبث: تجفيف الأقط في الشمس. انظر: المجمل 3/642)، والعبث: طعام مخلوط بشيء، ومنه قيل: العوبثاني (انظر: المجمل 3/642؛ واللسان (عبث) 2/167) لتمر وسمن وسويق مختلط. قال تعالى: ﴿أتبنون بكل ريع آية تعبثون﴾ [الشعراء/ 128]، ويقال لما ليس له غرض صحيح: عبث. قال: ﴿أفحسبتم أنما خلقناكم عبثا﴾ [المؤمنون/115].

##### Türkçe

- **العبث**: işinde oyun olarak karıştırmasıdır; onların “**عبثت الأقط**” sözlerinden ( **العبث**: **الأقط**’u güneşte kurutmaktır. Bak: **المجمل** 3/642), ve **العبث**: bir şeyle karıştırılmış yiyecektir; ondan dolayı **العوبثاني** denilmiştir (Bak: **المجمل** 3/642; ve **اللسان** (**عبث**) 2/167) karıştırılmış hurma, sade yağ ve kavut için. Yüce Allah dedi ki: ﴿أتبنون بكل ريع آية تعبثون﴾ [الشعراء/ 128], ve doğru bir amacı olmayan şeye: **عبث** denilir. Dedi ki: ﴿أفحسبتم أنما خلقناكم عبثا﴾ [المؤمنون/115].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ب ث
يقال‏:‏ تعال بالسفرة نعبث بها وعبثت بهم أيدي النّوى‏.‏

##### Türkçe

ع ب ث
Denilir: **تعال بالسفرة نعبث بها**: “Sofrayı getir; onunla oynarız.” ve **عبثت بهم أيدي النّوى**: “Ayrılığın elleri onlarla oynadı.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عَبِثَ به، بالكسر، عَبَثاً: لَعِبَ، فهو عابِثٌ: لاعِبٌ بما لا يَعْنيه، وليس من بالهِ. والعَبَثُ: أَن تَعْبَثَ بالشيءِ. ورجلٌ عِبِّيثٌ: عابِثٌ. والعَبْثَةُ، بالتسكين: المَرَّة الواحدة.
والعَبَثُ: اللَّعِبُ. قال الله عز وجل: أَفَحَسِبْتم أَنما خلقناكم عَبَثاً؟ قال الأَزهري: نَصَبَ عَبَثاً لأَنه مفعول له، بمعنى خلقناكم للعَبَث. وفي الحديث: من قَتَل عُصفوراً عَبَثاً.العَبَثُ: اللَّعِبُ؛ والمراد أَن يَقْتُلَ الحيوانَ لَعِباً، لغير قَصْدِ الأَكْل، ولا على جهة التَّصَيُّدِ للانتفاع.
وفي الحديث: أَنه عَبَث في منامه أَي حَرَّكَ يديه، كالدافع أَو الآخذ. وعَبَثَ الأَقِطَ يَعْبِثُه عَبْثاً: جَفَّقَه في الشَّمس؛ وقيل: فَرَّغَه على اليابس، ليَحْمِل يابِسُه رَطْبَه حتى يُطَبَّخَ؛ وقيل: عَبَثَ الأَقِطَ يَعْبِثُه عَبْثاً: خَلَطه بالسمن؛ وهي العَبيثة. وعَبَثْتُ الأَقِطَ أَعْبِثُه عَبْثاً، ومِثْتُه ودُفْتُه: مثلُه، وغَبَثْتُه، بالغين: لغة فيه.
والعَبيثةُ والعَبيثُ، أَيضا: الأَقِطُ يُدَقُّ مع التمر، فيُؤْكل ويُشرب. والعبيثةُ أَيضاً: طعامٌ يُطْبَخُ، ويُجْعَلُ فيه جراد. والعَبيثةُ: البُنُّ والشَّعيرُ يُخْلَطانِ معاً. والعَبيثةُ: الغنم المُخْتلِطةُ؛ يقال: مَرَرْنا على غنم بني فُلانٍ عَبيثةً واحدةً أَي اخْتَلَطَ بعضُها ببعض. والعَبيثةُ: أَخْلاطُ الناسِ، ليسوا من أَبٍ واحد؛ قال: عَبِيثةٌ من جُشَمٍ وبَكْرِ
ويروى: من جُشَمٍ وجَرْمِ؛ كلُّ ذلك مشتقٌّ من العَبْث. ورجل عَبِيثةٌ مُؤْتَشَبٌ، وهو من ذلك أَيضاً. قال أَبو عبيدة: في نسب بني فلان عَبيثةٌ أَي مُؤْتَشَبٌ، كما يقال: جاءَ بعَبيثةٍ في وِعائه أَي بُرٍّ وشعير قد خُلِطا. والعَبِيثُ في لغةٍ: المَصْلُ. والعَبْثُ: الخَلْطُ، وهو بالفارسية تَرَفْ تَرِين. قال: وتقول إِن فلاناً لفي عَبيثةٍ من الناس، ولَوِيثةٍ من الناس، وهم الذين ليسوا من أَبٍ واحدٍ، تَهَبَّشُوا من أَماكن شَتَّى.والعَبْثُ: الخَلْطُ. والعَبْثُ: اتِّخاذُ العَبيثةِ. قال أَبو صاعِدٍ الكِلابيُّ: العَبِيثةُ الأَقِطُ، يُفْرَغُ رَطْبُه حين يُطْبَخُ على جافِّه، فَيُخْلَطُ به.
يقال: عَبَثَتِ المرأَةُ أَقِطَها إِذا فَرَّغَتْه على المُشَرِّ اليابسِ، ليَحْمِلَ يابسُه رَطْبَه؛ يقال: ابْكُلِي واعْبِثي؛ قال رؤْبة:وطاحتِ الأَلْبانُ والعَبائِثُ
وظلَّتِ الغنمُ عَبِيثةً واحدةً، وبَكيلةً واحدة: وهو أَن الغنم إِذا لَقِيَتْ غَنَماً أُخرى فدَخَلَتْ فيها، اخْتَلَطَ بعضُها ببعضٍ، وهو مَثَلٌ، وأَصله من الأَقِطِ والسَّويقِ، يُبْكَلُ بالسَّمْن فيُؤْكَلُ؛ وأَما قولُ السَّعْدِيّ:
إِذا ما الخَصِيفُ العَوْبَثَانيُّ ساءَنا،
تَرَكْناه، واخْتَرْنا السَّدِيفَ المُسَرْهَدَا
فيقال: إِن العَوْبَثَانيَّ دقيقٌ وسَمْنٌ تمر، يُخْلَطُ باللبن الحَلِيب. قال ابن بري: هذا البيت لناشرَة بن مالك يَرُدُّ على المُخَبَّلِ السَّعْدِيّ، وكان المُخَبَّلُ قد عَيَّرَه باللبن. والخصِيفُ: اللبنُ الحليبُ، يُصَبُّ عليه الرائبُ؛ وقبله:
وقد عَيَّرُونا المَحْضَ، لا دَرَّ دَرُّهمْ
وذلك عارٌ خِلْتُه، كانَ أَمْجَدَا
فأَسْقَى الإِلهُ المَحْضَ، من كان أَهْلَه،
وأَسْقَى بني سَعْدٍ سَماراً مُصَرَّدا
السَّمَارُ: اللبن المخلوطُ بالماءِ. والمُصَرَّد: المقَلَّلُ. والعَوْبَث: موضع؛ قال رؤبة:
بِشِعْبِ تَنْبُوكٍ وشِعْبِ العَوْبَثِ

##### Türkçe

**عَبِثَ** onunla, kesre ile, **عَبَثاً**: oynadı; o hâlde o **عابِثٌ**: kendisini ilgilendirmeyen ve zihninde olmayan şeyle oynayan: **لاعِبٌ**. Ve **العَبَثُ**: bir şeyle oynamandır. Ve **رجلٌ عِبِّيثٌ**: **عابِثٌ**. Ve **العَبْثَةُ**, sükûn ile: bir defa (tek sefer).

Ve **العَبَثُ**: oyun. Allah عز وجل dedi: “Sizi **عَبَثاً** olarak yarattığımızı mı sandınız?” **الأَزهري** dedi: **عَبَثاً**’ı nasb etti; çünkü o, mef‘ûl leh’tir; “sizi oyun için yarattık” mânâsında. Ve hadiste: “Kim bir serçeyi **عَبَثاً** öldürürse.” **العَبَثُ**: oyundur; murad, hayvanı oyun olarak öldürmesidir; yeme kastı olmaksızın ve faydalanmak için avlanma ciheti üzere olmaksızın.

Ve hadiste: “Onun uykusunda **عَبَث** ettiği” yani ellerini hareket ettirdi; iten yahut alan gibi.

Ve **عَبَثَ الأَقِطَ يَعْبِثُه عَبْثاً**: onu güneşte kuruttu; ve denildi: onu kuru şeyin üzerine boşalttı; ta ki kurusu yaşını taşısın da pişirilsin; ve denildi: **عَبَثَ الأَقِطَ يَعْبِثُه عَبْثاً**: onu sadeyağ ile karıştırdı; o da **العَبيثة**’dir. Ve **عَبَثْتُ الأَقِطَ أَعْبِثُه عَبْثاً**; ve **مِثْتُه** ve **دُفْتُه**: onun benzeri; ve **غَبَثْتُه** (غ ile): onda bir lehçedir.

Ve **العَبيثةُ** ve **العَبيثُ** dahi: **الأَقِطُ** hurma ile dövülür; sonra yenir ve içilir. Ve **العبيثةُ** dahi: pişirilen bir yemektir; içinde çekirge konur. Ve **العَبيثةُ**: kahve ve arpa birlikte karıştırılır. Ve **العَبيثةُ**: karışık koyunlar; denir: “Falan oğullarının koyunlarına bir tek **عَبيثةً** olarak uğradık” yani bazısı bazısına karıştı. Ve **العَبيثةُ**: insanların karışımlarıdır; tek bir babadan değildirler; dedi ki:
عَبِيثةٌ من جُشَمٍ وبَكْرِ

Ve rivayet olunur: من جُشَمٍ وجَرْمِ; bütün bunlar **العَبْث**’ten türemiştir. Ve **رجل عَبِيثةٌ مُؤْتَشَبٌ**; bu da ondandır, yani. **أَبو عبيدة** dedi: “Falan oğullarının nesebinde **عَبيثةٌ** vardır” yani **مُؤْتَشَبٌ**; nitekim denir: “Kabında bir **عَبيثةٍ** ile geldi” yani karıştırılmış buğday ve arpa ile. Ve **العَبِيثُ** bir dilde: **المَصْلُ**. Ve **العَبْثُ**: karıştırmadır; ve o, Farsçada تَرَفْ تَرِين’dir. Dedi ki: “Şüphesiz falan kimse insanlardan bir **عَبيثةٍ** içindedir ve insanlardan bir **لَوِيثةٍ** içindedir”; ve onlar, tek bir babadan olmayan kimselerdir; çeşitli yerlerden toplanmışlardır.

Ve **العَبْثُ**: karıştırmadır. Ve **العَبْثُ**: **العَبيثة** yapmaktır. **أَبو صاعِدٍ الكِلابيُّ** dedi: **العَبِيثةُ** **الأَقِطُ**tur; pişirildiği vakit yaşı kurusunun üzerine boşaltılır; sonra onunla karıştırılır.

Denir: kadın **عَبَثَتِ** **أَقِطَها**; onu kuru **المُشَرِّ** üzerine boşalttığı zaman; ta ki kurusu yaşını taşısın; denir: **ابْكُلِي واعْبِثي**; **رؤْبة** dedi:
وطاحتِ الأَلْبانُ والعَبائِثُ

Ve koyunlar bir tek **عَبِيثةً** olarak kaldı ve bir tek **بَكيلةً** olarak: o, koyunların başka koyunlarla karşılaştığında da onların içine girdiğinde, bazısının bazısına karışmasıdır; ve o bir meseldir; aslı **الأَقِطِ** ve **السَّويقِ**tendir; **السَّمْن** ile **يُبْكَلُ** edilir de yenir. Amma **السَّعْدِيّ**’nin sözü:
إِذا ما الخَصِيفُ العَوْبَثَانيُّ ساءَنا،
تَرَكْناه، واخْتَرْنا السَّدِيفَ المُسَرْهَدَا

Şöyle denir: **العَوْبَثَانيَّ** un ve sadeyağ ve hurmadır; sağılmış süt ile karıştırılır. **ابن بري** dedi: Bu beyit, **ناشرَة بن مالك**’indir; **المُخَبَّلِ السَّعْدِيّ**’ye cevap verir; ve **المُخَبَّلُ** onu süt ile ayıplamıştı. Ve **الخصِيفُ**: sağılmış süttür; üzerine ekşimiş süt dökülür; ve ondan önce:
وقد عَيَّرُونا المَحْضَ، لا دَرَّ دَرُّهمْ
وذلك عارٌ خِلْتُه، كانَ أَمْجَدَا
فأَسْقَى الإِلهُ المَحْضَ، من كان أَهْلَه،
وأَسْقَى بني سَعْدٍ سَماراً مُصَرَّدا

**السَّمَارُ**: su ile karıştırılmış süttür. Ve **المُصَرَّد**: azaltılmıştır.

Ve **العَوْبَث**: bir yerdir; **رؤبة** dedi:
بِشِعْبِ تَنْبُوكٍ وشِعْبِ العَوْبَثِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ب ث * * العَبَثُ * اللعب وبابه طرِب

##### Türkçe

* ع ب ث * * **العَبَثُ** * oyun; ve onun babı **طرِب**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عبث  به  كفرح  عبثا  :لعب  فهو عابث، لاعب بما لا يعنيه، وليس من باله. والعبث: أن تعبث بالشيء، وقيل: العبث: ما لا فائدة فيه يعتد بها، أو ما لا يقصد به فائدة، وفي الحديث:  أنه عبث في منامه  أي حرك يديه كالدافع أو الآخذ. عبث  كضرب  يعبث عبثا  :خلط  . عبث يعبث عبثا  :اتخذ العبيثة، وهي أقط معالج  . قال أبو صاعد الكلابي: الأقط يفرغ رطبه حين يطبخ على جافه، فيخلط به، يقال: عبثت المرأة  أقطها  ، إذا فرغته على المشر  اليابس  ليحمل يابسه رطبه، يقال: ابكلي واعبثي، قال رؤبة:
  وطاحت الألبان والعبائث

  العبيثة  طعام يطبخ وفيه جراد  . وعبث الأقط يعبثه عبثا: جففه في الشمس، وقيل: عبثه: خلطه بالسمن، وهي العبيثة والعبيث. والعبيثة أيضا: الأقط يدق مع التمر، فتؤكل وتشرب. ويقال: جاء بعبيثة في وعائه، وهي البر والشعير يخلطان معا.  وعبيثة الناس: أخلاطهم  ليسوا من أب واحد، قال:
  عبيثة من جشم وجرم كل ذلك مشتق من العبث، وتقول: إن فلانا لفي عبيثة من الناس ولويثة من الناس، وهم الذين ليسوا من أب واحد، تهبشوا من أماكن شتى.  والعبيث، كسكين  : الرجل  الكثير العبث  . العبيث  :كلطيف  : المصل في لغة، وهو  ريحان  وفي التكملة: ضرب من الرياحين.  والعوبث  كجوهر  :شعب  وفي اللسان: موضع، قال رؤبة:
  أسرى وقتلى في غثاء المغتثى                      بشعب تنبوك وشعب العوبث  وعوبثان بن زاهر بن مراد  بن مذحج  : جد بداء بن عامر  ، ذكره ابن حبيب. وعوبثان بن مراد: أخو زاهر بن مراد هذا.  وهو عبيثة،  أي  مؤتشب، في نسبه خلط  ، كذا عن أبي عبيدة، وهو مجاز.
 ومما يستدرك عليه: العبثة بالتسكين: المرة الواحدة. وعبثت الأقط ومثته ودفته، وغبثته، بالغين، لغة فيه. والعبيثة: الغنم المختلطة، يقال: مررنا على غنم بني فلان عبيثة واحدة، أي اختلط بعضها ببعض، وقال غيره: وظلت الغنم عبيثة واحدة وبكيلة واحدة، وهو أن الغنم إذا لقيت غنما أخرى دخلت فيها، واختلط بعضها ببعض، وهو مثل، وأصله من الأقط والسويق يبكل بالسمن فيؤكل. وأما قول السعدي:
  إذا ما الخصيف العوبثاني ساءناتركناه واخترنا السديف المسرهدا فيقال: إن العوبثاني دقيق وسمن وتمر يخلط باللبن الحليب. قال ابن برى: هذا البيت لناشرة بن مالك، يرد على المخبل السعدي، وكان المخبل قد عيره باللبن. والخصيف: اللبن الحليب يصب عليه الرائب، وسيذكر في خ ص ف إن شاء الله تعالى.

##### Türkçe

**عبث** onunla, **كفرح** (gibi) **عبثا**: oynadı; o hâlde o **عابث**tir; kendisini ilgilendirmeyenle oynayan, ve onun zihninde olmayan (şeyle). Ve **العبث**: bir şeyle oynamandır; ve denildi: **العبث**: kendisiyle itibar edilen bir faydası olmayan şey; yahut kendisiyle fayda kastedilmeyen şey. Ve hadiste: “Onun uykusunda **عبث** etti” yani ellerini iten yahut alan gibi hareket ettirdi.

**عبث** **كضرب** **يعبث** **عبثا**: karıştırdı.

**عبث** **يعبث** **عبثا**: **العبيثة**yi edindi; o ise işlenmiş **أقط**tur. Ebû Sâʿid el-Kilâbî dedi: **الأقط** yaşını, kuru olanının üzerine, pişirildiği vakit boşaltır; böylece onunla karıştırır; “Kadın **أقطها**sını **عبثت**” denir; onu kuru **المشر** üzerine boşalttığı zaman; ki kurusu yaşını taşısın. “**ابكلي** ve **اعبثي**” denir. Rüʾbe dedi:
وطاحت الألبان والعبائث

**العبيثة**: içinde çekirge bulunan, pişirilen bir yemektir. Ve **عبث الأقط** onu **يعبثه** **عبثا**: onu güneşte kuruttu; ve denildi: **عبثه**: onu sadeyağ ile karıştırdı; o ise **العبيثة** ve **العبيث**tir. Ve **العبيثة** ayrıca: **الأقط** hurma ile dövülür; sonra yenir ve içilir. Ve “Kabında bir **عبيثة** ile geldi” denir; o ise buğday ve arpadır; ikisi birlikte karıştırılır. Ve **عبيثة الناس**: karışımlarıdır; tek bir babadan değildirler. Dedi:
عبيثة من جشم وجرم

Bütün bunlar **العبث**ten türemiştir. Ve dersin ki: “Şüphesiz falan, insanlardan bir **عبيثة** ve insanlardan bir **لويثة** içindedir”; ve onlar, tek bir babadan olmayan kimselerdir; çeşitli yerlerden toplanmışlardır.

Ve **العبيث** **كسكين**: çok **العبث** sahibi adam. **العبيث**: **كلطيف**: bir dilde **المصل**dir; ve o **ريحان**dır. Ve **التكملة**’de: reyhanlardan bir tür.

Ve **العوبث** **كجوهر**: bir **شعب**tır; ve **اللسان**’da: bir yer. Rüʾbe dedi:
أسرى وقتلى في غثاء المغتثى                      بشعب تنبوك وشعب العوبث

Ve **عوبثان بن زاهر بن مراد بن مذحج**: **بداء بن عامر**’in ceddi; onu İbn Habîb zikretti. Ve **عوبثان بن مراد**: bu **زاهر بن مراد**’ın kardeşidir.

Ve o **عبيثة**dir; yani **مؤتشب**; nesebinde karışım vardır; Ebû ʿUbeyde’den böyle (nakledilmiştir); ve o mecazdır.

Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **العبثة** (sükûn ile): bir defalık (olan). Ve **عبثت الأقط** ve **مثته** ve **دفته**; ve **غبثته** (غ ile), onda bir dildir. Ve **العبيثة**: karışık koyunlardır; “Falan oğullarının koyunlarına bir tek **عبيثة** olarak uğradık” denir; yani bir kısmı bir kısmına karıştı. Ve başkası dedi: “Koyunlar bir tek **عبيثة** ve bir tek **بكيلة** olarak kaldı”; ve o şudur: koyun, başka bir koyunla karşılaştığı zaman onun içine girer; ve bir kısmı bir kısmına karışır; ve o bir meseldir. Ve aslı, **الأقط** ve **السويق**in sadeyağ ile **يبكل** edilip yenmesindendir.

Ve Saʿdî’nin sözüne gelince:
إذا ما الخصيف العوبثاني ساءناتركناه واخترنا السديف المسرهدا

Denir ki: **العوبثاني** ince un, sadeyağ ve hurmadır; taze süt ile karıştırılır. İbn Berrî dedi: Bu beyit Nâşire b. Mâlik’indir; مخبل السعدي’ye reddiye olarak (söyler); ve مخبل onu süt ile ayıplamıştı. Ve **الخصيف**: üzerine ekşimiş süt dökülen taze süttür; inşallah تعالى **خ ص ف**’te zikredilecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَبَثَهُ
1 عَبَثَهُ ذ , aor. عَبِثَ , (S, A, * O, K, *) inf. n. عَبْثٌ, (S, O,) He mixed, or mingled, (S, A, O, K,) it. (S, O.) ― -b2- [Hence,] عَبَثَ, aor. as above, (K,) and so the inf. n., (S, O,) He made, or prepared, عَبِيثَة [q. v.]: (S, O, K:) or so عَبَثَ عَبِيثَةً; as also ↓ أَعْبَثَهَا. (O.) One says, عَبَثَتِ المَرْأَةُ, meaning The woman poured out what was moist of the [preparation of curd called] أَقِط, when it was cooked, on what was dry thereof, upon the [mat, or cloth, called] مَشَرّ, or مِشَرّ, [the former accord. to the O and a copy of the S, and the latter accord. to another copy of the S,] in order that what was dry thereof might bear [and not suffer to pass through the مشرّ] what was moist. (Aboo-Sá'id El-Kilábee, S, O.) And عَبَثَ الأَقِطَ, aor. and inf. n. as above, He dried the اقط in the sun: or he mixed it with clarified butter: and غَبَثَهُ, with غ, is a dial. var. thereof. (TA.) -A2- عَبِثَ, aor. عَبَثَ , (S, Mgh, O, Msb, K,) inf. n. عَبَثٌ, (S, Mgh, O, Msb,) He played, or sported; (S, Mgh, O, Msb, K;) and mingled together unprofitable actions; (Mgh;) or and did that in which was no profit; (Msb;) or he played with that which did not concern him and for which he did not care. (TA.) You say, عَبِثَ بِهِ He played, or sported, [or amused himself,] with him, or it; (TA;) and به ↓ تعبّث [which signifies the same]. (Ham p. 710.) ― -b2- And عَبِثَ بِهِ الدَّهْرُ (assumed tropical:) [Fortune made sport with him]; a phrase alluding to the mutability of fortune. (Msb.) ― -b3- And عَبِثَ فِى مَنَامِهِ, occurring in a trad., means (assumed tropical:) He moved his hands, or arms, in his sleep, like him who is pushing away or taking, or giving or receiving. (TA.)

4 أَعْبَثَ see 1, second sentence.

5 تَعَبَّثَ see 1, last sentence but two.

عَبَثٌ
عَبَثٌ ذ Play, or sport, (S, O, TA,) in which is no profit to be reckoned, or of which no account is to be made. (TA.) [See also عَبِْثَ, of which it is the inf. n.]

عَبْثَةٌ
عَبْثَةٌ ذ , with the ب quiescent, A single act of عَبَث [or play, sport, &c.]. (S, O.)

عَبِيثٌ
عَبِيثٌ ذ : see عَبِثَةٌ. ― -b2- Also, in a certain dial., i. q. مَصْلٌ [q. v.: accord. to ISk, this latter means The fluid that flows from أَقِط when it is cooked]. (L, TA) -A2- Also A certain sweet-smelling plant. (O, K.)

عَبِيثَةٌ
عَبِيثَةٌ ذ [The preparation of curd called] أَقِط whereof what is moist is poured out, when it is cooked, upon what is dry thereof, and mixed with it: (Aboo-Sá'id El-Kilábee, S, O:) or أَقِطٌ مُعَالَجٌ [i. e. اقط prepared by mixing, or otherwise, app. in the manner described above]: (K: [see also 1, third sentence:]) and أَقِط and سَوِيق [or meal of parched barley or wheat] mixed with clarified butter, and then eaten: (S, O:) or أَقِط mixed with clarified butter: and أَقِط pounded with dates, or with dried dates, and then eaten, and drunk; as also ↓ عَبِيثٌ: (TA:) or it signifies, (K,) or signifies also, (S, O,) طَعَام [app. meaning wheat] which is cooked, and in which locusts (جَرَاد) are put: (S, O, K:) and wheat and barley mixed together: so in the saying, جَآءَ فُلَانٌ بِعَبِيثَةٍ فِى وِعَائِهِ [Such a one came with wheat and barley mixed together in his provision-bag]: pl. عَبَائِثُ. (S, O.) ― -b2- Also (assumed tropical:) Sheep, or goats, mixed together. (TA.) One says, ظَلَّتِ الغَنَمُ عَبِيثَةً وَاحِدَةً (assumed tropical:) [The sheep, or goats, became one mixed flock or herd]; and so بَكِيلَةً وَاحِدَةً: this is when sheep, or goats, meet others and enter among them and become mixed with them: it is a proverb. (S, O.) ― -b3- And عَبِيثَةُ النَّاسِ (assumed tropical:) The mixed sorts of men or of the people, (S, O, K, TA,) who are not from one ancestor, and who are congregated from various, or sundry, places. (TA.) ― -b4- And عَبِيثَةٌ signifies also (tropical:) One whose line of ancestors is mixed (AO, S, O, K, TA) and vitiated. (S, O.)

عِبِّيثٌ
عِبِّيثٌ ذ One who plays, or sports, much, or often. (K. [In the O written عَبِيثٌ, but said in the K to be like سِكِّينٌ, perhaps a mistranscription for سِكِّيتٌ.])

عَابِثٌ
عَابِثٌ ذ [as part. n. of عَبِثَ] Playing, or sporting, (Msb, TA,) with that which does not concern him and for which he does not care, (TA,) and doing that in which is no profit. (Msb.)

خَصِيفٌ عَوْبَثَانِىٌّ
خَصِيفٌ عَوْبَثَانِىٌّ ذ Flour and clarified butter and dates mixed with fresh milk: so it is said to mean in the following verse:
اـِذَا مَا الخَصِيفُ العَوْبَثَانِىُّ سَآءَنَا
تَرَكْنَاهُ وَاخْتَرْنَا السَّدِيفَ المُسَرْهَدَا
[When the mess of flour and clarified butter and dates mixed with fresh milk displeases us, we leave it, and choose the fat camel's hump, or the camel's hump cut in pieces]: (S, O: [see also خَصِيفٌ:]) this verse is by Náshireh Ibn-Málik, replying to El-Mukhabbal, who reproached him for feeding upon milk. (IB, TA.)

##### Türkçe

**عَبَثَهُ**
1 **عَبَثَهُ** ذ , muzâri‘ **عَبِثَ** , (S, A, * O, K, *) mastar ismi **عَبْثٌ**, (S, O,) O, onu karıştırdı yahut birbirine kattı, (S, A, O, K,) onu. (S, O.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **عَبَثَ**, muzâri‘i yukarıdaki gibi, (K,) ve mastar ismi de öyle, (S, O,) **عَبِيثَة** [bkz.] yaptı yahut hazırladı: (S, O, K:) yahut **عَبَثَ عَبِيثَةً**; bunun gibi ↓ **أَعْبَثَهَا** da. (O.) Denir ki, **عَبَثَتِ المَرْأَةُ**, yani Kadın, [**أَقِط** denilen lor hazırlığının] pişirildiği vakit, onun yaş olanını, onun kuru olanının üzerine, [**مَشَرّ** yahut **مِشَرّ** denilen hasır yahut bezin üzerine; birincisi O’ya ve S’nin bir nüshasına göre, ikincisi S’nin başka bir nüshasına göre,] döktü; bununla onun kuru olanı, onun yaş olanını taşısın [ve **المشرّ**’den geçirmesin] diye. (Aboo-Sá'id El-Kilábee, S, O.) Ve **عَبَثَ الأَقِطَ**, muzâri‘i ve mastar ismi yukarıdaki gibi, O, **اقط**’ı güneşte kuruttu: yahut onu sade yağ ile karıştırdı: ve **غَبَثَهُ**, **غ** ile, bunun lehçe varyantıdır. (TA.) -A2- **عَبِثَ**, muzâri‘ **عَبَثَ** , (S, Mgh, O, Msb, K,) mastar ismi **عَبَثٌ**, (S, Mgh, O, Msb,) O, oynadı yahut eğlendi; (S, Mgh, O, Msb, K;) ve faydasız fiilleri birbirine kattı; (Mgh;) yahut ve içinde fayda olmayan şeyi yaptı; (Msb;) yahut kendisini ilgilendirmeyen ve önemsemediği şeyle oynadı. (TA.) Dersin ki, **عَبِثَ بِهِ** O, onunla yahut onunla (şeyle) oynadı yahut eğlendi; (TA;) ve **تعبّث** ↓ **به** [ki aynı mânâya gelir]. (Ham p. 710.) ― -b2- Ve **عَبِثَ بِهِ الدَّهْرُ** (mecaz kabul edilerek:) [Zaman onunla eğlendi]; talihin değişkenliğine işaret eden bir ibaredir. (Msb.) ― -b3- Ve **عَبِثَ فِى مَنَامِهِ**, bir rivayette vârid olup, (mecaz kabul edilerek:) O, uykusunda ellerini yahut kollarını, iten yahut alan, yahut veren yahut kabul eden kimse gibi hareket ettirdi, demektir. (TA.)

4 **أَعْبَثَ** bkz. 1, ikinci cümle.

5 **تَعَبَّثَ** bkz. 1, sondan iki önceki cümle.

**عَبَثٌ**
**عَبَثٌ** ذ Fayda sayılacak bir faydanın bulunmadığı, yahut hesabı yapılmayacak olan, oyun yahut eğlence. (S, O, TA.) [Ayrıca bkz. **عَبِْثَ**, bunun mastar ismidir.]

**عَبْثَةٌ**
**عَبْثَةٌ** ذ , **ب** sakin olarak, **عَبَث**’ten [yahut oyun, eğlence, vb.’den] tek bir fiil. (S, O.)

**عَبِيثٌ**
**عَبِيثٌ** ذ : bkz. **عَبِثَةٌ**. ― -b2- Ayrıca, belli bir lehçede, **مَصْلٌ** ile aynı mânâdadır [bkz.: ISk’ye göre bu sonuncusu, **أَقِط** pişirildiği vakit ondan akan sıvı demektir]. (L, TA) -A2- Ayrıca Hoş kokulu belli bir bitkidir. (O, K.)

**عَبِيثَةٌ**
**عَبِيثَةٌ** ذ [**أَقِط** denilen lor hazırlığıdır] ki onun yaş olanı, pişirildiği vakit, onun kuru olanının üzerine dökülür ve onunla karıştırılır: (Aboo-Sá'id El-Kilábee, S, O:) yahut **أَقِطٌ مُعَالَجٌ** [yani karıştırmakla yahut başka suretle hazırlanmış اقط; görünüşe göre yukarıda anlatılan tarz üzere]: (K: [ayrıca bkz. 1, üçüncü cümle:]) ve **أَقِط** ile **سَوِيق** [yahut kavrulmuş arpa yahut buğday unundan yemek] sade yağ ile karıştırılır, sonra yenir: (S, O:) yahut **أَقِط** sade yağ ile karıştırılmıştır: ve **أَقِط** hurma ile yahut kuru hurma ile dövülmüş, sonra yenmiş ve içilmiştir; bunun gibi ↓ **عَبِيثٌ** de: (TA:) yahut o, (K,) yahut ayrıca, (S, O,) **طَعَام** (görünüşe göre buğday mânâsında) demektir ki pişirilir ve içine çekirgeler (**جَرَاد**) konur: (S, O, K:) ve buğday ile arpanın birbirine karıştırılmasıdır: şu sözde olduğu gibi, **جَآءَ فُلَانٌ بِعَبِيثَةٍ فِى وِعَائِهِ** [Falanca, azık torbasında birbirine karıştırılmış buğday ve arpa ile geldi]: çoğulu **عَبَائِثُ**. (S, O.) ― -b2- Ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Birbirine karışmış koyunlar yahut keçiler. (TA.) Denir ki, **ظَلَّتِ الغَنَمُ عَبِيثَةً وَاحِدَةً** (mecaz kabul edilerek:) [Koyunlar yahut keçiler, tek bir karışık sürü oldular]; ve yine **بَكِيلَةً وَاحِدَةً**: bu, koyunların yahut keçilerin başkalarıyla karşılaşıp onların arasına girmesi ve onlarla karışmasıdır: bu bir darb-ı meseldir. (S, O.) ― -b3- Ve **عَبِيثَةُ النَّاسِ** (mecaz kabul edilerek:) Bir tek atadan olmayan ve çeşitli yahut muhtelif yerlerden toplanmış, insanların yahut halkın karışık türleri. (S, O, K, TA.) ― -b4- Ve **عَبِيثَةٌ** ayrıca (mecaz olarak:) Soy silsilesi karışık (AO, S, O, K, TA) ve bozulmuş olan kimse demektir. (S, O.)

**عِبِّيثٌ**
**عِبِّيثٌ** ذ Çok yahut sık oynayan, eğlenen kimse. (K. [O’da **عَبِيثٌ** yazılmıştır; fakat K’da **سِكِّينٌ** gibi olduğu söylenmiştir; belki **سِكِّيتٌ** için bir yanlış yazımdır.])

**عَابِثٌ**
**عَابِثٌ** ذ [**عَبِثَ**’in ism-i fâili olarak] Kendisini ilgilendirmeyen ve önemsemediği şeyle oynayan yahut eğlenen, (Msb, TA,) ve içinde fayda olmayan şeyi yapan. (Msb.)

**خَصِيفٌ عَوْبَثَانِىٌّ**
**خَصِيفٌ عَوْبَثَانِىٌّ** ذ Taze süt ile karıştırılmış un ve sade yağ ve hurmalar: aşağıdaki beyitte böyle mânâya geldiği söylenir:
اـِذَا مَا الخَصِيفُ العَوْبَثَانِىُّ سَآءَنَا
تَرَكْنَاهُ وَاخْتَرْنَا السَّدِيفَ المُسَرْهَدَا
[Un ve sade yağ ve hurmaların taze süt ile karıştırılmış yemeği bizi hoşnutsuz ettiğinde, onu bırakırız ve deve hörgücünün yağlısını, yahut parça parça kesilmiş deve hörgücünü seçeriz]: (S, O: [ayrıca bkz. **خَصِيفٌ**:]) bu beyit, sütle beslenmekle onu ayıplayan El-Mukhabbal’e cevap olarak Náshireh Ibn-Málik’indir. (IB, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَبَثَ
عَبَثَ I ( n. ac. عَبْث 1 )
a.  [ acc. &  Bi ], Mixed with.

عَبِثَ
عَبِثَ A ( n. ac. عَبَث 4 ),
a.  Played, trifled, toyed.

b.  [ Bi ], Sneered at, made sport of, bantered.

تَعَبَّثَ
تَعَبَّثَ V ,
a.  see ( عَبِثَ ) ( b ).

عَبَث
عَبَث 4 ,
a.  Play, sport; trifling; foolishness, foolery.

عَاْبِث
عَاْبِث 21 ,
a.  see 30 .

عَبِيْثَة
عَبِيْثَة 25t , ( pl. عَبَاْئِثُ 46 ),
a.  Preparation of dried curds.

عِبِّيْث
عِبِّيْث 30 ,
a.  Banterer.

عَبَثًا
عَبَثًا
a.  Idly, uselessly.

عَبِيْثَة النَّاس
عَبِيْثَة النَّاس
a.  Rag-tag, bobtail, rabble.

##### Türkçe

**عَبَثَ**
**عَبَثَ** I ( n. ac. **عَبْث** 1 )
a. [ acc. & Bi ], Karıştırdı, ile karıştırdı.

**عَبِثَ**
**عَبِثَ** A ( n. ac. **عَبَث** 4 ),
a. Oynadı, laubalilik etti, oyalanıp durdu.

b. [ Bi ], Alay etti, eğlence konusu yaptı, şakalaştı.

**تَعَبَّثَ**
**تَعَبَّثَ** V ,
a. bkz. ( **عَبِثَ** ) ( b ).

**عَبَث**
**عَبَث** 4 ,
a. Oyun, eğlence; laubalilik; ahmaklık, budalalık.

**عَاْبِث**
**عَاْبِث** 21 ,
a. bkz. 30 .

**عَبِيْثَة**
**عَبِيْثَة** 25t , ( pl. **عَبَاْئِثُ** 46 ),
a. Kurutulmuş lorların hazırlığı.

**عِبِّيْث**
**عِبِّيْث** 30 ,
a. Şakacı.

**عَبَثًا**
**عَبَثًا**
a. Boş yere, faydasızca.

**عَبِيْثَة النَّاس**
**عَبِيْثَة النَّاس**
a. Derme çatma güruh, ayaktakımı, avam kalabalığı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عبث
عَبِثَ - يَعْبَثُ - عَبَثٌ - عَبَثَاً
عَبِثَ - يَعْبَثُ + كائن + بشيء: يعمل عملاً لا يريد منه هدفاً أو غاية أو ثمر أو متعة، وإنما تمضية للوقت
عَبَثٌ: على وزن " فـَعـَل" اسم فعل بمعنى مفعول من " عَبِثَ - يَعْبَثُ ": الشيء الذي لا هدف ولا طائل منه
عَبَثاً: حال من " عَبَثٌ ": بشكل عبثي: من غير طائل
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اللهو والعبث واللعب والتفسح والسياحة والنزهة "، وهي:
هَزَلَ - يَهْزِلُ، لَهَا - يَلْهُوْ، رَتَعَ- يَرْتـَعُ، سَلِيَ - يَسْلَى (سَلَا - يَسْلُو)، عَبِثَ - يَعْبَثُ، لَعِبَ - يَلْعَبُ
تعبثون
 	﴿أتبنون بكل ريع آية تعبثون(128)﴾ الشعراء
عبثا
 ﴿أفحسبتم أنما خلقناكم عبثا وأنكم إلينا لا ترجعون(115)﴾ المؤمنون
مختار الصحاح
● [عبث] ع ب ث: العَبَثُ اللعب وبابه طرِب
الراغب
عبث
- العبث: أن يخلط بعمله لعبا، من قولهم: عبثت الأقط (العبث: تجفيف الأقط في الشمس. انظر: المجمل 3/642)، والعبث: طعام مخلوط بشيء، ومنه قيل: العوبثاني (انظر: المجمل 3/642؛ واللسان (عبث) 2/167) لتمر وسمن وسويق مختلط. قال تعالى: }أتبنون بكل ريع آية تعبثون﴿[الشعراء/ 128]، ويقال لما ليس له غرض صحيح: عبث. قال:﴾أفحسبتم أنما خلقناكم عبثا{ [المؤمنون/115].
ملخص اللسان:
1. عبث: عَبِثَ به يَعْبَثَ بالشيءِ ، عَبَثاً: لَعِبَ، فهو عابِثٌ: لاعِبٌ بما لا  يَعْنيه، وليس من بالهِ.
2. وعَبَثَ الأَقِطَ يَعْبِثُه عَبْثاً: جَفَّقَه في الشَّمس؛
3. والعَبيثةُ: أَخْلاطُ الناسِ، والعَبْثُ: الخَلْطُ،
لسان العرب
● -   عبث: عَبِثَ به، بالكسر، عَبَثاً: لَعِبَ، فهو عابِثٌ: لاعِبٌ بما لا  يَعْنيه، وليس من بالهِ. والعَبَثُ: أَن تَعْبَثَ بالشيءِ. ورجلٌ عِبِّيثٌ:  عابِثٌ. والعَبْثَةُ، بالتسكين: المَرَّة الواحدة.  والعَبَثُ: اللَّعِبُ. قال الله عز وجل: أَفَحَسِبْتم أَنما خلقناكم  عَبَثاً؟ قال الأَزهري: نَصَبَ عَبَثاً لأَنه مفعول له، بمعنى خلقناكم  للعَبَث. وفي الحديث: من قَتَل عُصفوراً عَبَثاً.العَبَثُ: اللَّعِبُ؛ والمراد  أَن يَقْتُلَ الحيوانَ لَعِباً، لغير قَصْدِ الأَكْل، ولا على جهة  التَّصَيُّدِ للانتفاع.  وفي الحديث: أَنه عَبَث في منامه أَي حَرَّكَ يديه، كالدافع أَو الآخذ.  وعَبَثَ الأَقِطَ يَعْبِثُه عَبْثاً: جَفَّقَه في الشَّمس؛ وقيل:  فَرَّغَه على اليابس، ليَحْمِل يابِسُه رَطْبَه حتى يُطَبَّخَ؛ وقيل: عَبَثَ  الأَقِطَ يَعْبِثُه عَبْثاً: خَلَطه بالسمن؛ وهي العَبيثة. وعَبَثْتُ  الأَقِطَ أَعْبِثُه عَبْثاً، ومِثْتُه ودُفْتُه: مثلُه، وغَبَثْتُه، بالغين:  لغة فيه.  والعَبيثةُ والعَبيثُ، أَيضا: الأَقِطُ يُدَقُّ مع التمر، فيُؤْكل  ويُشرب. والعبيثةُ أَيضاً: طعامٌ يُطْبَخُ، ويُجْعَلُ فيه جراد. والعَبيثةُ:  البُنُّ والشَّعيرُ يُخْلَطانِ معاً. والعَبيثةُ: الغنم المُخْتلِطةُ؛  يقال: مَرَرْنا على غنم بني فُلانٍ عَبيثةً واحدةً أَي اخْتَلَطَ بعضُها  ببعض. والعَبيثةُ: أَخْلاطُ الناسِ، ليسوا من أَبٍ واحد؛ قال:  عَبِيثةٌ من جُشَمٍ وبَكْرِ  ويروى: من جُشَمٍ وجَرْمِ؛ كلُّ ذلك مشتقٌّ من العَبْث. ورجل عَبِيثةٌ  مُؤْتَشَبٌ، وهو من ذلك أَيضاً. قال أَبو عبيدة: في نسب بني فلان عَبيثةٌ  أَي مُؤْتَشَبٌ، كما يقال: جاءَ بعَبيثةٍ في وِعائه أَي بُرٍّ وشعير قد  خُلِطا. والعَبِيثُ في لغةٍ: المَصْلُ. والعَبْثُ: الخَلْطُ، وهو  بالفارسية تَرَفْ تَرِين. قال: وتقول إِن فلاناً لفي عَبيثةٍ من الناس، ولَوِيثةٍ  من الناس، وهم الذين ليسوا من أَبٍ واحدٍ، تَهَبَّشُوا من أَماكن  شَتَّى.والعَبْثُ: الخَلْطُ. والعَبْثُ: اتِّخاذُ العَبيثةِ. قال أَبو صاعِدٍ  الكِلابيُّ: العَبِيثةُ الأَقِطُ، يُفْرَغُ رَطْبُه حين يُطْبَخُ على  جافِّه، فَيُخْلَطُ به.  يقال: عَبَثَتِ المرأَةُ أَقِطَها إِذا فَرَّغَتْه على المُشَرِّ  اليابسِ، ليَحْمِلَ يابسُه رَطْبَه؛ يقال: ابْكُلِي واعْبِثي؛ قال  رؤْبة:وطاحتِ الأَلْبانُ والعَبائِثُ  وظلَّتِ الغنمُ عَبِيثةً واحدةً، وبَكيلةً واحدة: وهو أَن الغنم إِذا  لَقِيَتْ غَنَماً أُخرى فدَخَلَتْ فيها، اخْتَلَطَ بعضُها ببعضٍ، وهو  مَثَلٌ، وأَصله من الأَقِطِ والسَّويقِ، يُبْكَلُ بالسَّمْن فيُؤْكَلُ؛ وأَما  قولُ السَّعْدِيّ:  إِذا ما الخَصِيفُ العَوْبَثَانيُّ ساءَنا،  تَرَكْناه، واخْتَرْنا السَّدِيفَ المُسَرْهَدَا  فيقال: إِن العَوْبَثَانيَّ دقيقٌ وسَمْنٌ تمر، يُخْلَطُ باللبن  الحَلِيب. قال ابن بري: هذا البيت لناشرَة بن مالك يَرُدُّ على المُخَبَّلِ  السَّعْدِيّ، وكان المُخَبَّلُ قد عَيَّرَه باللبن. والخصِيفُ: اللبنُ  الحليبُ، يُصَبُّ عليه الرائبُ؛ وقبله:  وقد عَيَّرُونا المَحْضَ، لا دَرَّ دَرُّهمْ  وذلك عارٌ خِلْتُه، كانَ أَمْجَدَا  فأَسْقَى الإِلهُ المَحْضَ، من كان أَهْلَه،  وأَسْقَى بني سَعْدٍ سَماراً مُصَرَّدا  السَّمَارُ: اللبن المخلوطُ بالماءِ. والمُصَرَّد: المقَلَّلُ.  والعَوْبَث: موضع؛ قال رؤبة:  بِشِعْبِ تَنْبُوكٍ وشِعْبِ العَوْبَثِ
مقاييس اللغة:
(عبث) العين والباء والثاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على الخَلط يقال: عَبَثَ الأَقِط، وأنا أعبِثُه عَبْثاً، وهو عبيث، وهو يُخلَط ويجفَّف في الشَّمس. والعَبِيث: كلُّ خِلْط. ويقال: في هذا الوادي عَبِيثةٌ، أي خِلْطٌ من حَيَّيْن.
ومما قيسَ على هذا: العَبَثُ، هو الفعل لا يُفَعل على استواء وخُلوصِ صواب. تقول: عَبِثَ يعبَث عَبَثاً، وهو عابثٌ بما لا يَعْنيه وليس من بالِهِ([1]) ، وفي القرآن:﴿أفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْناكُمْ عَبَثاً﴾  [المؤمنون 115]، أي لَعِبا. والقياس في *ذلك كله واحد.
القاموس المحيط:
عَبِثَ، كفَرِحَ لَعِبَ. وكضَرَبَ خَلَطَ، واتَّخَذَ العَبيثةَ، وهي أقِطٌ معالَجٌ، أو طعَامٌ يُطبَخُ وفيه جَرادٌ. وعَبيثةُ الناس أخْلاطُهُمْ. والعِبِّيثُ، كسكِّين الكثير العَبَثِ. وكلَطيفٍ رَيْحانٌ. والعَوْبَثُ شَعْبٌ. وعَوبَثانُ بنُ زاهِر بن مُرادٍ جَدُّ بَدَّاءِ بنِ عامِرٍ. وهو عَبيثةٌ، أي مُؤْتَشَبٌ، في نَسَبِه خَلْطٌ.
تاج العروس:
ع - ب - ث
" عَبِثَ " به " كفَرِحَ " عَبَثاً " : لَعِبَ " فهو عابِثٌ لاعِبٌ بما لا يَعْنِيه وليسَ من بَاله . والعَبَثُ : أَن تَعْبَثَ بالشَّيْءِ وقيل : العَبَثُ : ما لا فائِدَةَ فيه يُعْتَدُّ بها أَو ما لا يُقْصَدُ به فائدة وفي الحديث : " أَنَّه عَبثَ في مَنامِهِ " أَي حَرَّك يَدَيْهِ كالدَّافِعِ أَو الآخِذِ . عَبَثَ " كَضَرَبَ " يَعْبِثُ عَبْثاً " : خَلَطَ " . عَبَثَ يَعْبِثُ عَبْثاً " : اتَّخَذَ العَبِيثَةَ وهي أَقِطٌ مُعَالَجٌ " . قال أَبُو صَاعِدٍ الكِلاَبِيّ : الأَقِط يُفْرَغُ رَطْبُه حينَ يُطْبَخُ على جَافِّهِ فيُخْلَطُ بِه يقال : عَبَثَتِ المَرْأَةُ " أَقِطَهَا " إِذا فَرَّغَتْهُ على المُشَرِّ " اليَابِسِ " ليَحْمِلَ يابِسُه رَطْبَه يقال : ابْكُلِي واعْبِثِي قال رُؤْبَة :
" وطَاحَتِ الأَلْبَانُ والعَبَائِثُ
العَبِيثَةُ " طَعامٌ يُطْبَخُ وفيه جَرَادٌ " . وعَبَثَ الأَقِطَ يَعْبِثُه عَبْثاً : جَفَّفَه في الشَّمْسِ وقيل : عَبَثَه : خَلَطَه بالسَّمْنِ وهي العَبِيثَةُ والعَبِيثُ . والعَبِيثَةُ أَيضاً : الأَقِطُ يُدَقُّ مع التَّمْرِ فتُؤْكَل وتُشْرَبُ . ويقال : جاءَ بِعَبِيثَةٍ في وِعَائِهِ وهي البُرُّ والشَّعِيرُ يُخْلَطانِ مَعاً . " وعَبِيثَةُ النّاسِ : أَخْلاَطُهُم " ليسوا من أَبٍ واحِدٍ قال :
" عَبِيثَةٌ من جُشَمٍ وجَرْمِ كل ذلك مُشْتَقٌّ من العَبْثِ وتقول : إِنّ فُلاناً لَفِي عَبِيثَةٍ من النّاسِ ولَوِيثَةٍ من النّاسِ وهُمُ الّذِين لَيْسُوا من أَبٍ واحِدٍ تَهَبَّشُوا من أَماكِنَ شَتَّى . " والعِبِّيثُ كسِكِّينٍ " : الرَّجُلُ " الكَثِيرُ العَبَثِ " . العَبِيثُ " : كلَطِيفٍ " : المَصْلُ في لغة وهو " رَيْحَانٌ " وفي التّكْملة : ضَرْبٌ من الرَّياحِين . " والعَوْبَثُ " كجَوْهَرٍ " : شِعْبٌ " وفي اللسان : موضِعٌ قال رؤبة :
أَسْرَى وقَتْلَى في غُثَاءِ المُغْتَثِى ... بِشِعْبِ تَنْبُوكٍ وشِعْبِ العَوْبَثِ " وعَوْبَثانُ بن زَاهِرِ بنِ مُرادِ " بنِ مُذْحِجٍ " : جَد بَدَّاءَ بنِ عامِرٍ " ذَكَرَه ابنُ حَبِيب . وعَوْبَثانُ بنُ مُرَادٍ : أَخو زَاهِرِ بنِ مُرادٍ هذا . " وهو عَبِيثَةٌ " أَي " مُؤْتَشَبٌ في نَسَبِه خَلْطٌ " كذا عن أَبي عُبَيْدَةَ وهو مَجاز
ومما يستدرك عليه : العَبْثَةُ بالتسكين : المَرَّةُ الواحِدَةُ . وَعَبَثْتُ الأَقِطَ ومِثْتُه ودُفْتُه وغَبَثْتُه بالغين لغة فيه . والعَبِيثَةُ : الغَنَمُ المُخْتَلِطَةُ يقال : مَرَرْنا على غَنَمِ بنِي فُلانٍ عَبِيثَةً واحِدَةً أَي اخْتَلَطَ بعضُهَا ببعضٍ وقال غيره : وظَلَّتِ الغَنَمُ عَبِيثَةً وَاحِدَةً وَبَكِيلَةً واحِدَةً وهو أَنَّ الغَنَمَ إِذا لَقِيَتْ غَنَمَاً أُخرَى دَخَلَتْ فيها واخْتَلَطَ بعضُها ببعْضٍ وهو مَثَلٌ وأَصْلُه من الأَقِطِ والسَّوِيقِ يُبْكَلُ بالسَّمْنِ فيُؤْكَلُ . وأَما قول السَّعْدِيّ :
" إِذا مَا الخَصِيفُ العَوْبَثَانِيُّ ساءَناتَرَكْنَاهُ واخْتَرْنَا السَّدِيفَ المُسَرْهَدَا فيُقَال : إِنّ العَوْبَثَانِيّ دَقِيقٌ وسَمْنٌ وتَمْرٌ يُخْلَطُ باللَّبَنِ الحَلِيبِ . قال ابنُ بَرُىُّ : هذا البَيْتُ لناشِرَةَ بنِ مالِكٍ يَرُدُّ علَى المُخَبَّلِ السَّعْدِيّ وكان المًخَبَّلُ قد عَيَّرَه باللَّبَنِ . والخَصِيفُ : اللَّبَنُ الحَلِيبُ يُصَبّ عليه الرّائِبُ وسيذكر في خ ص ف إِن شاءَ الله تعالى

##### Türkçe

**عبث**
**عَبِثَ** - **يَعْبَثُ** - **عَبَثٌ** - **عَبَثَاً**
**عَبِثَ** - **يَعْبَثُ** + bir varlık + bir şey ile: ondan bir hedef veya gaye yahut ürün veya zevk istemediği bir işi yapar; ancak vakit geçirme (için).
**عَبَثٌ**: “ **فـَعـَل** ” vezninde, **عَبِثَ** - **يَعْبَثُ**’tan “mef‘ûl mânasında ism-i fiil”: hedefi ve faydası olmayan şey.
**عَبَثاً**: “ **عَبَثٌ** ”dan hâl: abesçe bir şekilde: faydasız olarak.
Ve lafız, “ **اللهو والعبث واللعب والتفسح والسياحة والنزهة** ” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**هَزَلَ** - **يَهْزِلُ**، **لَهَا** - **يَلْهُوْ**، **رَتَعَ**- **يَرْتـَعُ**، **سَلِيَ** - **يَسْلَى** (**سَلَا** - **يَسْلُو**)، **عَبِثَ** - **يَعْبَثُ**، **لَعِبَ** - **يَلْعَبُ**

**تعبثون**
﴿Her yüksekçe yerin başına bir alâmet mi bina ediyorsunuz, **تعبثون** (128)﴾ **الشعراء**

**عبثا**
﴿Öyleyse sizi ancak **عبثا** olarak yarattığımızı ve sizin bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız (115)﴾ **المؤمنون**

مختار الصحاح
● [**عبث**] ع ب ث: **العَبَثُ** oyundur; kapısı **طرِب**’dir.

الراغب
**عبث**
- **العبث**: işine oyun karıştırmandır; onların “**عبثت الأقط**” sözünden ( **العبث**: **الأقط**’ı güneşte kurutma. Bak: **المجمل** 3/642); ve **العبث**: bir şeyle karıştırılmış yiyecektir; bundan dolayı hurma, sadeyağ ve karıştırılmış kavut için **العوبثاني** denilmiştir (bak: **المجمل** 3/642; ve **اللسان** (**عبث**) 2/167). Yüce Allah dedi: ﴿Her yüksekçe yerin başına bir alâmet mi bina ediyorsunuz, **تعبثون**﴾ [**الشعراء**/ 128]; ve doğru bir maksadı olmayan şeye **عبث** denir. Dedi: ﴿Öyleyse sizi ancak **عبثا** olarak yarattığımızı mı sandınız﴾ [**المؤمنون**/115].

ملخص اللسان:
1. **عبث**: **عَبِثَ** onunla, **يَعْبَثَ** şey ile, **عَبَثاً**: oynadı; o hâlde o **عابِثٌ**’tir: kendisini ilgilendirmeyenle oynayan; ve onun zihninden değildir.
2. Ve **عَبَثَ الأَقِطَ** onu **يَعْبِثُه** **عَبْثاً**: onu güneşte kuruttu;
3. ve **العَبيثةُ**: insanların karışıkları; ve **العَبْثُ**: karıştırmadır,

لسان العرب
● - **عبث**: **عَبِثَ** onunla, kesre ile, **عَبَثاً**: oynadı; o hâlde o **عابِثٌ**’tir: kendisini ilgilendirmeyenle oynayan; ve onun zihninden değildir. Ve **العَبَثُ**: şey ile oynamandır. Ve **رجلٌ عِبِّيثٌ**: **عابِثٌ**. Ve **العَبْثَةُ**, sükûn ile: bir defalık (yapış). Ve **العَبَثُ**: oyundur. Aziz ve Celil Allah dedi: “Sizi ancak **عَبَثاً** olarak yarattığımızı mı sandınız?” **الأَزهري** dedi: **عَبَثاً**’ı, mef‘ûl leh olduğu için nasb etti; “sizi **العَبَث** için yarattık” mânasında. Hadiste: “Kim bir serçeyi **عَبَثاً** öldürürse.” **العَبَثُ**: oyundur; murad, hayvanı oyun olsun diye öldürmesidir; yeme kastı olmaksızın ve faydalanmak için avlanma yönü üzere olmaksızın. Ve hadiste: “Onun uykusunda **عَبَث** ettiği” yani ellerini, iten yahut alan gibi hareket ettirdi. Ve **عَبَثَ الأَقِطَ** onu **يَعْبِثُه** **عَبْثاً**: onu güneşte kuruttu; denildi ki: onu kurunun üzerine boşalttı ki kurusu yaşını taşısın, ta pişirilsin; denildi ki: **عَبَثَ الأَقِطَ** onu **يَعْبِثُه** **عَبْثاً**: onu sadeyağ ile karıştırdı; o da **العَبيثة**’dir. Ve **عَبَثْتُ الأَقِطَ** onu **أَعْبِثُه** **عَبْثاً**, ve **مِثْتُه** ve **دُفْتُه**: onun misli; ve **غَبَثْتُه**, ğayn ile: onda bir dildir. Ve **العَبيثةُ** ve **العَبيثُ** dahi: **الأَقِط**’ın hurma ile dövülmesi; sonra yenir ve içilir. Ve **العبيثةُ** dahi: içinde çekirge konulan, pişirilen bir yemektir. Ve **العَبيثةُ**: kahve çekirdeği ve arpa birlikte karıştırılır. Ve **العَبيثةُ**: karışık koyun sürüsü; “Falanoğullarının koyunlarına bir **عَبيثةً واحدةً** olarak uğradık” denir; yani bir kısmı bir kısmına karıştı. Ve **العَبيثةُ**: insanların karışıkları; tek bir babadan değildirler; dedi ki:
**عَبِيثةٌ من جُشَمٍ وبَكْرِ**
ve rivayet olunur: **من جُشَمٍ وجَرْمِ**; bütün bunlar **العَبْث**’ten türemiştir. Ve **رجل عَبِيثةٌ مُؤْتَشَبٌ**; bu da ondandır. **أَبو عبيدة** dedi: “Falanoğullarının nesebinde bir **عَبيثةٌ** vardır” yani **مُؤْتَشَبٌ**; nitekim “kabında bir **عَبيثةٍ** ile geldi” denir; yani buğday ve arpa karıştırılmıştır. Ve **العَبِيثُ** bir dilde: **المَصْلُ**. Ve **العَبْثُ**: karıştırmadır; ve o Farsçada **تَرَفْ تَرِين**’dir. Dedi: “Şüphesiz falan kimse insanların bir **عَبيثةٍ**’sindedir ve insanların bir **لَوِيثةٍ**’sindedir” dersin; onlar tek bir babadan olmayan kimselerdir; çeşitli yerlerden toplanmışlardır. Ve **العَبْثُ**: karıştırmadır. Ve **العَبْثُ**: **العَبيثة** yapmaktır. **أَبو صاعِدٍ الكِلابيُّ** dedi: **العَبِيثةُ** **الأَقِط**’tır; pişirildiği vakit yaşı kurusunun üzerine boşaltılır; sonra onunla karıştırılır. “Kadın **أَقِطَها**’sını **عَبَثَتْ**” denir; onu kuru **المُشَرِّ** üzerine boşalttığı zaman; kurusu yaşını taşısın diye; “**ابْكُلِي واعْبِثي**” denir; **رؤْبة** dedi:
**وطاحتِ الأَلْبانُ والعَبائِثُ**
Ve koyunlar **عَبِيثةً واحدةً** olarak kaldı, ve **بَكيلةً واحدةً**: bu, koyunların başka koyunlara rastlayıp onların içine girmesiyle bir kısmının bir kısmına karışmasıdır; bu bir meseldir; aslı **الأَقِط** ve **السَّويق**’tendir; sadeyağ ile **يُبْكَلُ** edilir de yenir. **السَّعْدِيّ**’nin sözüne gelince:
**إِذا ما الخَصِيفُ العَوْبَثَانيُّ ساءَنا،
تَرَكْناه، واخْتَرْنا السَّدِيفَ المُسَرْهَدَا**
denilir ki: **العَوْبَثَانيَّ** un ve sadeyağ ve hurmadır; sağılmış süt ile karıştırılır. **ابن بري** dedi: Bu beyit, **المُخَبَّلِ السَّعْدِيّ**’ye cevap olarak **ناشِرَة بن مالك**’indir; **المُخَبَّلُ** onu süt ile ayıplamıştı. Ve **الخصِيفُ**: sağılmış süttür; üzerine ekşimiş süt dökülür; ve ondan önce:
**وقد عَيَّرُونا المَحْضَ، لا دَرَّ دَرُّهمْ
وذلك عارٌ خِلْتُه، كانَ أَمْجَدَا
فأَسْقَى الإِلهُ المَحْضَ، من كان أَهْلَه،
وأَسْقَى بني سَعْدٍ سَماراً مُصَرَّدا**
**السَّمَارُ**: su ile karıştırılmış süttür. Ve **المُصَرَّد**: azaltılmıştır. Ve **العَوْبَث**: bir yerdir; **رؤبة** dedi:
**بِشِعْبِ تَنْبُوكٍ وشِعْبِ العَوْبَثِ**

مقاييس اللغة:
(**عبث**) **العين** ve **الباء** ve **الثاء** tek bir sahih asıldır; karıştırmaya delâlet eder. “**عَبَثَ الأَقِط**” denir; ve ben onu **أعبِثُه** **عَبْثاً**; ve o **عبيث**tir; ve o karıştırılır ve güneşte kurutulur. Ve **العَبِيث**: her karışımdır. Ve “Bu vadide bir **عَبِيثةٌ** vardır” denir; yani iki kabileden bir karışımdır.
Ve bunun üzerine kıyas edilenlerdendir: **العَبَثُ**; o, fiildir; düzgünlük ve doğruya hâlislik üzere yapılmaz. “**عَبِثَ** **يعبَث** **عَبَثاً**” dersin; ve o, kendisini ilgilendirmeyenle **عابثٌ**’tir ve onun zihninden değildir([1]); ve Kur’ân’da: ﴿Sizi ancak **عَبَثاً** olarak yarattığımızı mı sandınız﴾ [**المؤمنون** 115]; yani oyun olarak. Ve kıyas, bunun hepsinde birdir.

القاموس المحيط:
**عَبِثَ**, **فَرِحَ** gibi: oynadı. Ve **ضَرَبَ** gibi: karıştırdı; ve **العَبيثة** edindi; o da işlenmiş **أقِط**tır; yahut içinde çekirge bulunan, pişirilen yemektir. Ve **عَبيثةُ الناس**: onların karışıklarıdır. Ve **العِبِّيثُ**, **سكِّين** gibi: **العَبَث**’i çok olan. Ve **كلَطيفٍ**: **رَيْحانٌ**’dır. Ve **العَوْبَثُ** bir vadidir. Ve **عَوبَثانُ بنُ زاهِر بن مُرادٍ**: **بَدَّاءِ بنِ عامِرٍ**’in dedesidir. Ve o **عَبيثةٌ**’dir; yani **مُؤْتَشَبٌ**; nesebinde karışıklık vardır.

تاج العروس:
ع - ب - ث
“ **عَبِثَ** ” onunla “ **كفَرِحَ** ” **عَبَثاً** ”: “oynadı”; o hâlde o **عابِثٌ**’tir; kendisini ilgilendirmeyenle oynayan ve onun zihninden olmayan. Ve **العَبَثُ**: şey ile oynamandır; ve denildi ki: **العَبَثُ**: kendisiyle itibar edilen bir faydası olmayan yahut kendisiyle fayda kastedilmeyen şeydir. Ve hadiste: “Onun uykusunda **عَبثَ** ettiği” yani ellerini, iten yahut alan gibi hareket ettirdi. **عَبَثَ** “ **كَضَرَبَ** ” **يَعْبِثُ** **عَبْثاً** ”: karıştırdı. **عَبَثَ** **يَعْبِثُ** **عَبْثاً** ”: **العَبِيثَة** yaptı; o, işlenmiş **أَقِط**tır. **أَبُو صَاعِدٍ الكِلاَبِيّ** dedi: **الأَقِط**’ın yaşı, pişirildiği vakit kurusunun üzerine boşaltılır; sonra onunla karıştırılır. “Kadın **أَقِطَهَا**’sını **عَبَثَتْ**” denir; onu kuru **المُشَرِّ** üzerine boşalttığı zaman; kurusu yaşını taşısın diye. “**ابْكُلِي واعْبِثِي**” denir. **رُؤْبَة** dedi:
“ **وطَاحَتِ الأَلْبَانُ والعَبَائِثُ**
**العَبِيثَةُ** ”: içinde çekirge bulunan, pişirilen yemektir. Ve **عَبَثَ الأَقِطَ** onu **يَعْبِثُه** **عَبْثاً**: onu güneşte kuruttu; ve denildi ki: **عَبَثَه**: onu sadeyağ ile karıştırdı; o da **العَبِيثَةُ** ve **العَبِيثُ**’tur. Ve **العَبِيثَةُ** dahi: **الأَقِط** hurma ile dövülür; sonra yenir ve içilir. Ve “Kabında bir **عَبِيثَةٍ** ile geldi” denir; o da buğday ve arpanın birlikte karıştırılmasıdır. “Ve **عَبِيثَةُ النّاسِ**: onların karışıklarıdır”; tek bir babadan değildirler. Dedi ki:
“ **عَبِيثَةٌ من جُشَمٍ وجَرْمِ** ”
Bütün bunlar **العَبْث**’ten türemiştir. Ve “Şüphesiz falan kimse insanların bir **عَبِيثَةٍ**’sindedir ve insanların bir **لَوِيثَةٍ**’sindedir” dersin; onlar tek bir babadan olmayan kimselerdir; çeşitli yerlerden toplanmışlardır. “Ve **العِبِّيثُ** **كسِكِّينٍ** ”: “adam”; “**الكَثِيرُ العَبَثِ**”. **العَبِيثُ** ”: **كلَطِيفٍ** ”: bir dilde **المَصْلُ**’dur; ve o “ **رَيْحَانٌ** ”dır; ve **التّكْملة**’de: reyhanlardan bir türdür. “ **العَوْبَثُ** ” **كجَوْهَرٍ** ”: bir vadidir”; ve **اللسان**’da: bir yerdir. **رؤبة** dedi:
**أَسْرَى وقَتْلَى في غُثَاءِ المُغْتَثِى ... بِشِعْبِ تَنْبُوكٍ وشِعْبِ العَوْبَثِ**
“Ve **عَوْبَثانُ بن زَاهِرِ بنِ مُرادِ** ” “ **بنِ مُذْحِجٍ** ”: **بَدَّاءَ بنِ عامِرٍ**’in dedesidir”; **ابنُ حَبِيب** onu zikretti. Ve **عَوْبَثانُ بنُ مُرَادٍ**: bu **زَاهِرِ بنِ مُرادٍ**’ın kardeşidir. “Ve o **عَبِيثَةٌ**’dir”; yani “**مُؤْتَشَبٌ في نَسَبِه خَلْطٌ**”; **أَبي عُبَيْدَةَ**’dan böyle; ve o mecazdır.
Ve üzerine istidrâk edilenlerdendir: **العَبْثَةُ** sükûn ile: bir defalıktır. Ve **عَبَثْتُ الأَقِطَ** ve **مِثْتُه** ve **دُفْتُه** ve **غَبَثْتُه** ğayn ile: onda bir dildir. Ve **العَبِيثَةُ**: karışık koyun sürüsüdür; “Falanoğullarının koyunlarına bir **عَبِيثَةً واحِدَةً** olarak uğradık” denir; yani bir kısmı bir kısmına karıştı. Ve başkası dedi: “Ve koyunlar bir **عَبِيثَةً واحِدَةً** ve bir **بَكِيلَةً واحِدَةً** olarak kaldı”; bu, koyunların başka koyunlara rastlayınca onların içine girmesi ve bir kısmının bir kısmına karışmasıdır; bu bir meseldir; aslı **الأَقِط** ve **السَّوِيق**’tendir; sadeyağ ile **يُبْكَلُ** edilir de yenir. **السَّعْدِيّ**’nin sözüne gelince:
“ **إِذا مَا الخَصِيفُ العَوْبَثَانِيُّ ساءَناتَرَكْنَاهُ واخْتَرْنَا السَّدِيفَ المُسَرْهَدَا** ”
denilir ki: **العَوْبَثَانِيّ** un ve sadeyağ ve hurmadır; sağılmış süt ile karıştırılır. **ابنُ بَرُىُّ** dedi: Bu beyit, **المُخَبَّلِ السَّعْدِيّ**’ye cevap olarak **ناشِرَةَ بنِ مالِكٍ**’indir; **المًخَبَّلُ** onu süt ile ayıplamıştı. Ve **الخَصِيفُ**: sağılmış süttür; üzerine ekşimiş süt dökülür; inşallah yüce Allah dilerse **خ ص ف**’te zikredilecektir.
