# عبد — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%A8%D8%AF/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عبد

باب العين والدّال والباء معهما
ع ب د، د ع ب، ب ع د، ب د ع مستعملات ع د ب، د ب ع مهملات
عبد:
العبد: الإِنسان حرًّا أو رقيقاً. هو عبد الله، ويجمع على عباد وعبدين. والعبد: المملوك، وجمعه: عَبِيد، وثلاثة أعْبُد، وهم العباد أيضاً. إنّ العامّة اجتمعوا على تفرقة ما بين عباد الله، والعبيد المملوكين.
وعبدٌ بيّن العبودة، وأقرّ بالعبوديّة، ولم أسمعهم يشتقون منه فعلاً، ولو اشتُقّ لقيل: عبُد، أي: صار عبداً، ولكنْ أُمِيتَ منه الفعل. وعبد تعبيدة، أي لم يزل فيه من قبل هو وآباؤه. وأمّا عبَد يعبُد عِبادة فلا يقال إلا لمن يعبد الله.
وتعبَّد تعبُّداً، أي: تفرّد بالعبادة.
وأمّا عبدٌ خدَم مولاه، فلا يقال: عَبَدَه ولا يعبُد مولاه.
واستعبدت فلاناً، أي اتخذته عبداً. وتعبَّد فلان فلاناً، أي: صيّره كالعبد له وإن كان حراً. قال:
تَعَبَّدَني نِمْرُ بنُ سَعْدٍ، وقـد أرَى		ونِمْرُ بنُ سعدٍ لي مطيعٌ ومُهْطِعُ
وقالوا: إذا طردك الطارد وأبى أن يُنْجِمَ عنكَ، أي لا يقلع فقد تعبّدك تعبّداً.
وأَعْبَدَ فلانْ فلاناً: جعله عبداً. وتقرأ هذه الآية على سبعة أوجه: فالعامّة تقرأ: وعَبَدَ الطّاغوتُ، أي: عَبَدَ الطّاغوتَ من دون الله. وعُبِدَ الطّاغوتُ، كما تقول: ضُرِبَ عبدُ الله. وعَبُدَ الطّاغوتُ، أي: صار الطّاغوتُ يُعْبَدُ، كما تقول: فَقُهَ الرّجلُ، وظَرُفَ.
وعُبَّد الطّاغوتُ، معناه عبّادُ الطّاغوتِ. جمع، كما تقول: رُكَّعٌ وسُجَّدٌ.
وعَبَدَ الطّاغوتِ، أرادوا: عبدة الطّاغوتِ مثل فَجَرَة وكَفَرَة، فطرح الهاء والمعنى في الهاء. وعابد الطّاغوتِ، كما تقول: ضاربُ الرّجلِ .
وعُبُدُ الطّاغوت، جماعة، لا يقال: عابد وعُبُدُ، إنما يقال عَبُودٌ وعُبُدٌ.
ويقال للمشركين: عَبَدَةُ الطّاغوت والأوثان، وللمسلمين: عُبّاد يعبدون الله.
والمسمَّى بعَبَدَةَ. و الجزم فيها خطأ، إنما هو عَبَدَة على بناء سَلَمة. وتقول: استعبدته وهو قريب المعنى من تعبّد إلاّ أنّ تعبّدته أخصّ، وهم العِبِدَّى، يعني جماعة العبيد الذين وُلدوا في العُبُودة، تعبيدة ابن تعبيدة، أي: في العُبُودةُ إلى آبائه.
وأَعْبَدَني فلاناً، أي مَلَّكَني إياه.
وبعيرٌ مُعَبَّدٌ: مهنوء بالقَطِران،وخلّي عنه فلا يدنو منه أحد. قال:
وأُفْرِدْتُ إفرادَ البعيرِ المعبّد
وهو الذّلول أيضاً، يوصف به البعير.
والمعبّد: كلّ طريق يكثر فيه المختلفة، المسلوك. والعَبَدُ: الأنفة والحميّة من قول يُسْتَحْيَ منه، ويُسْتَنْكَفُ. ومنه: "فأنا أول العابدين" أي: الأنفين من هذا القول، ويُقْرَأ العَبِدِينَ، مقصورة، على عَبِدَ يَعْبَدُ. ويقال: فأنا أول العابدين أي: كما أنه ليس للرحمن ولد فلست بأوّل من عَبَدَ الله مِنْ أهلِ مكّة.
ويروى عن أمير المؤمنين أنّه قال: "عَبِدْتُ فَصَمَتُّ" أي: أنِفْتُ فَسَكَتُّ. قال:
ويَعْبَدُ الجاهل الجافي بحقّهـم		بعد القضاء عليه حين لا عَبِد
والعباديدُ: الخيل إذا تَفَرَّقَتْ في ذهابها ومجيئها، ولا تقع إلا على جماعة، لا يُقالُ للواحد: عِبْدِيد. ألا ترى أنك تقول: تفرّقت فهي كلّها متفرّقة، ولا يقال للواحد متفرّق، ونحو ذلك كذلك مما يقع على الجماعات فافهم. تقول: ذهب الخيل عباديدَ، وفي بعض الكلام عبابيد. قال الشمّاخ:
والقَوْمُ أتُوكَ بَهْزٌ دون إخوتِهِمْ		كالسّيْلِ يركَبُ أطرافَ العبابيد
والعباديدُ: الأطرافُ البعيدة و الأشياء المتفرقة، وكذا العبابيد.
دعب:
الدِّعابَةُ من المِزاح والمُضاحكة. يُداعبُ الرّجل أخاه شبه المزاح. تقول: يَدْعَبُ دَعْباً إذا قال قولا يستملح. قال:
واستطربت ظَعْنُهُمْ لمّا احزألّ بهم		مع الضُّحى ناشِطٌ من داعباتِ ددِ
رواه الخليل بالباء وقد روي بالياء، يعني اللواتي يَدْعَبْنَ بالمزاح ويُدَأدِدْنَ بأصابعهنّ، ويروى: داعب دَدَد، يجعله نعتاً للدّاعب، ويسكعه بدالٍ أُخرى ثالثة ليتمّ النَّعْت، لأن النعت لا يتمكّن حتى يصير ثلاثة أحرف، فإذا اشتقوا من ذلك فِعلاً أدخلوا بين الدّالَيْنِ همزة لتستمرّ طريقة الفعل، ولئلاّ تثقل الدّالات إذا اجتمعْنَ، فيقولون: دَأْدَدَ يُدَأْدِدُ دَأْدَدَةً، وعلى ذلك القياس: قال رؤبة:
يُعِدُّ دأداً وهديراً زَعْدَبا
بَعْبَعَةُ مرّاً ومرّاً بأْبَبَا
أخبر أنه يقرقر فيقول: بب بب، وإنما حكى جرساً شِبْه بَبَبْ فلم يستقم في التصريف إلا كذلك، قال الراجز:
يسوقُها أعيسُ هدّارٌ بَبِبْ
إذا دعاها أقبلتْ لا تَتّئِبْ
أي: لا تستحي، ونحو ذلك كذلك من الحكايات المتكاوسة الحروف بعضها على بعض، وقلّما هي تستعمل الكلام.
والدّاعب: اللاّعب أيضاً. والدُّعْبُوبُ: الطريق المذلّل يسلكه الناس. و الدُّعْبُوبُ: النشيط. قال:
يا ربّ مُهْرٍ حَسَنٍ دُعْبُوبِ
رَحْبِ اللَّبَانِ حَسَنِ التَّقْريبِ
بعد:
بعد خلاف شيء وضدّ قبل، فإذا أفردوا قالوا: هو من بعدُ ومن قبلُ رفع، لأنّهما غايتان مقصود إليهما، فإذا لم يكن قبل وبعد غاية فهما نصب لأنهما صفة.
وما خلف يعقبه فهو من بعده. تقول: أقمتُ خلافَ زيدٍ أي: بعد زيد. قال الخليل: هو بغير تنوين على الغاية مثل قولك: ما رأيته قطّ، فإذا أضفته نصبت إذا وقع موقع الصفة، كقولك: هو بعدَ زيد قادم، فإذا ألقيت عليه مِنْ صار في حدّ الأسماء، كقولك: مِنْ بَعْدِ زيد، فصار من صفة، وخفض بعد لأن مِنْ حرف من حروف الخفض، وإنما صار بعد منقاداً لِمِنْ، وتحوّل من وصفيّته إلى الاسميّة، لأنه لا تجمع صفتان، وغلبه من لأنّ مِنْ صار في صدر الكلام فغلب.
وتقول العرب: بُعْداً وسُحْقاً، مصروفاً عن وجهه، ووجهه: أبعده الله وأسحقه، والمصروف ينصب، ليعلم أنه منقول من حال إلى حال، ألا ترى أنهم يقولون: مرحباً وأهلاً وسهلاً، ووجهه: أرحب الله منزلك، وأهّلك له، وسهّله لك. ومن رفع فقال: بُعْدٌ له وسُحْقٌ يقول: هو موصوف وصفته قوله له مثل: غلامٌ له، وفرسٌ له، وإذا أدخلوا الألف واللاّم لم يقولوا إلاّ بالضمّ؛ البُعْدُ له، والسُحْقُ له، والنصب في القياس جائز على معنى أنزل الله البعدَ له، والسحقَ له. والبُعْدُ على معنيين: أحدهما: ضدّ القُرب، بَعُدَ يَبْعُدُ بُعْداً فهو بَعِيدٌ. وباعَدْتُه مُباعدةً، وأَبْعَدَهُ الله: نحّاه عن الخير، وباعَدَ الله بينهما وبَعَّدَ، كما تقرأ هذه الآية "رَّبنا باعِدْ بين أسفارِنا" وبعّد، قال الطّرماح:
تُباعِدُ منّا مَنْ نُحبّ اقترابَـهُ		وتجمعُ منّا بينَ أهلِ الظّنائِنِ
والمباعدة: تباعد الشيء عن الشيء.
والأبْعَدُ ضدّ الأقْرَبُ، والجمع: أقربون وأبعدون، وأباعد وأقارب. قال:
من النّاس من يَغْشَى الأباعدَ نفعُه		ويشقى به حتى المماتِ أقارِبُهْ
وإن يَكُ خيراً فالبعـيدُ ينـالـه		وإن يَكُ شرًّا فابنُ عمِّكَ صاحبُهْ
ويقرأ: "بَعِدَتْ ثَمُودُ" و"بَعُدَتْ ثَمُودُ". إلا أنّهم يقولون: بَعِدَ الرّجل ، وأبعده الله. والبُعْدُ والبِعادُ أيضاً من اللّعن، كقولك: أبعده الله، أي: لا يرثى له مما نزل به. قال:
وقلنا أبعدوا كبعاد عاد
وهذا منقولك: بُعْداً وسحقاً، والفعل منه: بَعِدَ يَبْعَدُ بَعَداً.
وإذا أهَّلْتَهُ لما نزل به من سوء قلتَ: بُعْداً له، كما قال: بَعِدَت ثمود، ونصبه فقال: بُعْداً له لأنّه جعله مصدراً، ولم يجعله اسماً. وفي لغة تميم يرفعون، وفي لغة أهل الحجاز أيضاً.
بدع:
البَدْعُ: إحداثُ شيءٍ لم يكن له من قبلُ خلقٌ ولا ذكرٌ ولا معرفةٌ.
والله بديعُ السموات والأرض ابتدعهما، ولم يكونا قبل ذلك شيئاً يتوهّمهما متوهّم، وبدع الخلق.
والبِدْعُ: الشيء الذي يكون أولاً في كل أمر، كما قال الله عزّ وجل: قلْ ما كُنْتُ بِدْعاً من الرُّسُلِ، أي: لستُ بأوّل مُرْسَل. وقال الشاعر:
فلست بِبِدْعٍ من النـائبـات		ونقض الخطوب وإمرارها
والبِدْعَةُ: اسم ما ابتدع من الدين وغيره.
ونقول: لقد جئت بأمرٍ بديع، أي: مبتدع عجيب.
وابتدعت: جئت بأمرٍ مختلف لم يعرف ذلك قال:
إنّ نبا ومطيعـاً		خُلِقا خلقاً بديعا
جمعةُ تُتْبَعُ سبتا		وجُمادَى وربيعا
ويُقرأ: "بديعَ السّموات والأرض" بالنصب على جهة التعجّب لما قال المشركون، بدعاً ما قلتم وبديعاً ما اخترقتم، أي: عجيباً، فنصبه على التعجّب والله أعلم بالصّواب. ويقال: هو اسم من أسماء الله، وهو البديع لا أحد قبله. وقراءة العّامة الرّفع وهو أولى بالصواب.
والبِدْعَةُ: ما استحدثت بعد رسول الله صلى الله عليه وآله من أهواء وأعمال، ويُجْمَع على البِدَع. قال الشاعر:
ما زال طعن الأعادي والوشاة بنا		والطعن أمر من الواشين لا بدع
وأُبْدِعَ البعيرُ فهو مُبْدَعٌ، وهو من داء ونحوه، ويقال هو داءٌ بعينه، وأُبْدِعَتِ الإبلُ إذا تُركت في الطريق من الهُزال.
وأُبْدِعَ بالرّجلِ إذا حَسِرَ عليه ظَهْرُهُ.

### Türkçe

باب **العين** ve **الدّال** ve **الباء** onlarla birlikte
**ع ب د**، **د ع ب**، **ب ع د**، **ب د ع** استعمالda olanlar; **ع د ب**، **د ب ع** ihmal edilmişler

**عبد**:
**العبد**: insan; hür de olsa köle de olsa. O, Allah’ın kulu(**عبد الله**)dır; **عباد** ve **عبدين** üzere cem‘ olunur. Ve **العبد**: mülk edinilmiş (köle); onun cemi: **عَبِيد**; ve üçü: **أعْبُد**; onlar da **العباد**dır. Şüphesiz avam, Allah’ın kulları(**عباد الله**) ile mülk edinilmiş köleler(**العبيد** المملوكين) arasını ayırma üzerinde birleştiler.

Ve **عبدٌ** (ki) **العبودة**’si açık olan, **العبوديّة**’yi ikrar eden (kimsedir). Ondan bir fiil türettiklerini işitmedim; eğer türetilseydi “**عبُد**” denirdi; yani: köle oldu; fakat ondan fiil öldürülmüştür. Ve “**عبد** تعبيدةً”: yani onda, daha önce, o ve babaları (zamanından beri) kesilmeden (devam eden bir hâl) vardı. Amma “**عبَد** يعبُد **عِبادة**ً” denilmez; ancak Allah’a ibadet eden kimse için denilir.

Ve “**تعبَّد** تعبُّداً”: yani ibadetle tek başına kaldı.

Amma **عبدٌ** efendisine hizmet etti (diye), “**عَبَدَه**” denilmez ve efendisine “**يعبُد**” (da) denilmez.

Ve “**استعبدت** falancayı”: yani onu köle edindim. Ve “**تعبَّد** falan falanı”: yani onu, hür olsa bile, kendisine köle gibi kıldı. Dedi ki:
تَعَبَّدَني نِمْرُ بنُ سَعْدٍ، وقـد أرَى		ونِمْرُ بنُ سعدٍ لي مطيعٌ ومُهْطِعُ

Ve dediler ki: kovucu seni kovduğunda ve senden “**يُنْجِمَ**” etmeyi (yani vazgeçmeyi) reddettiğinde; yani bırakıp gitmezse; muhakkak seni “**تعبّد**” etti, “**تعبّداً**” (ile).

Ve “**أَعْبَدَ** falan falanı”: onu köle yaptı. Ve bu âyet yedi vecih üzere okunur: avam “**وعَبَدَ الطّاغوتُ**” okur; yani: Allah’tan başka **الطّاغوت**’a ibadet etti. Ve “**وعُبِدَ الطّاغوتُ**”: “**ضُرِبَ عبدُ الله**” dediğin gibi. Ve “**وعَبُدَ الطّاغوتُ**”: yani **الطّاغوت** ibadet edilir oldu; “**فَقُهَ** adam” ve “**ظَرُفَ**” dediğin gibi.

Ve “**وعُبَّد الطّاغوتُ**”: manası **عبّادُ الطّاغوتِ**’tur; cem‘dir; “**رُكَّعٌ** ve **سُجَّدٌ**” dediğin gibi.

Ve “**وعَبَدَ الطّاغوتِ**”: **عبدة الطّاغوتِ**’u murad ettiler; **فَجَرَة** ve **كَفَرَة** gibi; böylece **الهاء**’yı attılar, mana **الهاء**’dadır. Ve “**وعابد الطّاغوتِ**”: “**ضاربُ الرّجلِ**” dediğin gibi.

Ve “**وعُبُدُ الطّاغوت**”: cemaat; “**عابد** ve **عُبُدُ**” denilmez; ancak “**عَبُودٌ** ve **عُبُدٌ**” denilir.

Ve müşriklere “**عَبَدَةُ الطّاغوت** ve **الأوثان**” denilir; Müslümanlara ise: Allah’a ibadet eden **عُبّاد**.

Ve **عَبَدَةَ** diye adlandırılan (kimse). Ve onda cezm hatadır; ancak o, **سَلَمة** vezni üzere **عَبَدَة**’dır. Ve “**استعبدته**” dersin; o, mana bakımından **تعبّد**’e yakındır; ancak “**تعبّدته**” daha özeldir. Ve onlar **العِبِدَّى**’dır; yani: **العُبُودة** içinde doğmuş köleler topluluğu; “**تعبيدة** ibn **تعبيدة**”: yani babalarına kadar **العُبُودة** içinde.

Ve “**أَعْبَدَني** falan falanı”: yani onu bana mülk kıldı.

Ve “**بعيرٌ مُعَبَّدٌ**”: katranla yağlanmış; ve ondan el çekilmiş; böylece kimse ona yaklaşmaz. Dedi ki:
وأُفْرِدْتُ إفرادَ البعيرِ المعبّد

Ve o, **الذّلول** (uysal)dır da; deve onunla vasfedilir.

Ve **المعبّد**: içinde gidip gelenlerin çok olduğu her yol; yürünülen. Ve **العَبَدُ**: utanılacak ve çekinilecek bir sözden dolayı burun kıvırma ve hamiyet; bundan: “**فأنا أول العابدين**” yani: bu sözden burun kıvıranların ilki. Ve **العَبِدِينَ** diye de okunur; kısaltılmış; “**عَبِدَ يَعْبَدُ**” üzere. Ve “**فأنا أول العابدين**” denilir; yani: Rahmân’ın çocuğu olmadığı gibi, ben de Mekke ehlinden Allah’a ibadet edenlerin ilki değilim.

Müminlerin emîrinden rivayet olunur ki dedi: “**عَبِدْتُ فَصَمَتُّ**” yani: burun kıvırdım da sustum. Dedi ki:
ويَعْبَدُ الجاهل الجافي بحقّهـم		بعد القضاء عليه حين لا عَبِد

Ve **العباديدُ**: atlar; gidişlerinde ve gelişlerinde dağıldıklarında; yalnızca topluluk üzerine vaki olur; tekil için “**عِبْدِيد**” denilmez. Görmez misin ki sen “dağıldı” dersin; o hâlde hepsi dağınıktır; tekil için “dağınık” denilmez; ve bunun benzeri, topluluklar üzerine vaki olan şeylerdendir; öyleyse anla. “Atlar **عباديدَ** gitti” dersin; bazı sözde **عبابيد**. **الشمّاخ** dedi ki:
والقَوْمُ أتُوكَ بَهْزٌ دون إخوتِهِمْ		كالسّيْلِ يركَبُ أطرافَ العبابيد

Ve **العباديدُ**: uzak uçlar ve dağınık şeyler; **العبابيد** de böyledir.

**دعب**:
**الدِّعابَةُ**: şaka ve gülüşmeden (olan şey). Adam, kardeşiyle şaka benzeri şekilde **يُداعبُ** eder. “**يَدْعَبُ** **دَعْباً**” dersin; hoş karşılanan bir söz söylediğinde. Dedi ki:
واستطربت ظَعْنُهُمْ لمّا احزألّ بهم		مع الضُّحى ناشِطٌ من داعباتِ ددِ

Bunu **الخليل** **الباء** ile rivayet etti; **الياء** ile de rivayet edilmiştir; yani şaka ile **يَدْعَبْنَ** eden ve parmaklarıyla **يُدَأدِدْنَ** edenler. Ve “**داعب دَدَد**” diye rivayet olunur; onu **الدّاعب** için sıfat yapar; ve sıfat tamamlansın diye onu üçüncü bir **دال** ile vurur; çünkü sıfat, üç harf oluncaya kadar yerleşmez. Ondan fiil türettiklerinde, fiilin yolu sürsün ve **الدّالات** bir araya geldiğinde ağırlaşmasın diye, iki **الدّال** arasına bir hemze sokarlar; böylece “**دَأْدَدَ** **يُدَأْدِدُ** **دَأْدَدَةً**” derler. Ve o kıyas üzere: **رؤبة** dedi ki:
يُعِدُّ دأداً وهديراً زَعْدَبا
بَعْبَعَةُ مرّاً ومرّاً بأْبَبَا

Haber verdi ki o, gırtlaktan ses çıkarır da “**بب بب**” der; ancak o, **بَبَبْ** benzeri bir çınlamayı hikâye etti; bu yüzden tasrifte ancak böyle doğruldu. **الراجز** dedi ki:
يسوقُها أعيسُ هدّارٌ بَبِبْ
إذا دعاها أقبلتْ لا تَتّئِبْ

Yani: utanmaz. Ve bunun benzeri de böyledir: harfleri birbirinin üstüne yığılan hikâyelerden; konuşmada pek az kullanılır.

Ve **الدّاعب**: oynayan da. Ve **الدُّعْبُوبُ**: insanların yürüdüğü, düzleştirilmiş yol. Ve **الدُّعْبُوبُ**: çevik. Dedi ki:
يا ربّ مُهْرٍ حَسَنٍ دُعْبُوبِ
رَحْبِ اللَّبَانِ حَسَنِ التَّقْريبِ

**بعد**:
**بعد** bir şeyin hilâfıdır ve **قبل**’in zıddıdır. Onu tek başına kullandıklarında “**من بعدُ**” ve “**من قبلُ**” derler; ref‘ (iledir); çünkü ikisi de kendisine yönelinen iki gayedir. Eğer **قبل** ve **بعد** gaye değilse, ikisi de nasb (iledir); çünkü ikisi sıfattır.

Ve arkasından gelen, onu takip eden şey, onun **بعده**’sindendir. “Zeyd’in **خلافَ**’ında ikamet ettim” dersin; yani: Zeyd’den sonra. **الخليل** dedi ki: o, gaye üzere tenvinsizdir; senin “onu asla görmedim: **قطّ**” sözün gibi. Onu izafet yaptığında, sıfatın yerine vaki olduğunda nasb edersin; “o, Zeyd’den sonra geliyor: **بعدَ زيد**” sözün gibi. Ona **مِنْ**’i soktuğunda, isimler sınırına girer; “**مِنْ بَعْدِ زيد**” sözün gibi; böylece **بعد** sıfat olmaktan çıktı; ve **بعد**’ı cerrettin; çünkü **مِنْ** cer harflerindendir. **بعد** ancak **مِنْ**’e boyun eğmiş oldu; ve vasfîliğinden isimliğe dönüştü; çünkü iki sıfat toplanmaz. Ve **مِنْ** ona galip geldi; çünkü **مِنْ** sözün başında oldu da galip geldi.

Ve Araplar “**بُعْداً** ve **سُحْقاً**” der; aslî yönünden çevrilmiş olarak; onun yönü: “Allah onu uzaklaştırsın ve ezsin”dir; çevrilmiş olan nasb edilir; bir hâlden bir hâle nakledildiği bilinsin diye. Görmez misin ki onlar “**مرحباً** ve **أهلاً** ve **سهلاً**” derler; onun yönü: “Allah menzilini geniş kılsın, seni ona ehil kılsın ve onu sana kolay kılsın”dır. Kim ref‘ edip “**بُعْدٌ** له ve **سُحْقٌ**” derse, der ki: o, mevsuftur; sıfatı da “**له**” sözüdür; “ona ait bir oğlan: **غلامٌ له**” ve “ona ait bir at: **فرسٌ له**” gibi. **الألف واللاّم**’ı soktuklarında, ancak damme ile söylerler: “**البُعْدُ** له” ve “**السُحْقُ** له”. Ve kıyasta nasb caizdir; “Allah ona uzaklığı indirsin: **البعدَ** له, ve ezilmeyi: **السحقَ** له” manası üzere. Ve **البُعْدُ** iki mana üzeredir: birincisi **القُرب**’ün zıddı; “**بَعُدَ يَبْعُدُ بُعْداً**”; o hâlde o **بَعِيدٌ**’dir. Ve “onu uzaklaştırdım: **باعَدْتُه** **مُباعدةً**”. Ve “Allah onu uzak kılsın: **أَبْعَدَهُ الله**”: onu hayırdan uzaklaştırdı. Ve “Allah ikisinin arasını uzak kılsın: **باعَدَ الله بينهما**” ve “**بَعَّدَ**”; bu âyeti okuduğun gibi: “**رَّبنا باعِدْ بين أسفارِنا**” ve “**بعّد**”. **الطّرماح** dedi ki:
تُباعِدُ منّا مَنْ نُحبّ اقترابَـهُ		وتجمعُ منّا بينَ أهلِ الظّنائِنِ

Ve **المباعدة**: bir şeyin bir şeyden uzaklaşması.

Ve **الأبْعَدُ** **الأقْرَبُ**’ün zıddıdır. Cem‘i: **أقربون** ve **أبعدون**; ve **أباعد** ve **أقارب**. Dedi ki:
من النّاس من يَغْشَى الأباعدَ نفعُه		ويشقى به حتى المماتِ أقارِبُهْ
وإن يَكُ خيراً فالبعـيدُ ينـالـه		وإن يَكُ شرًّا فابنُ عمِّكَ صاحبُهْ

Ve “**بَعِدَتْ ثَمُودُ**” ve “**بَعُدَتْ ثَمُودُ**” diye okunur. Ancak onlar “adam burun kıvırdı: **بَعِدَ الرّجل**” derler; ve “Allah onu uzak kılsın: **أبعده الله**”. Ve **البُعْدُ** ve **البِعادُ** da lanettendir; senin “Allah onu uzak kılsın: **أبعده الله**” sözün gibi; yani: başına gelen şeyden dolayı ona acınmaz. Dedi ki:
وقلنا أبعدوا كبعاد عاد

Ve bu, senin “**بُعْداً** ve **سحقاً**” diye naklettiğindendir. Ondan fiil: “**بَعِدَ يَبْعَدُ بَعَداً**”.

Ve ona inen kötülüğü ona layık gördüğünde “**بُعْداً له**” dersin; “**بَعِدَت ثمود**” dediği gibi. Ve onu nasb etti de “**بُعْداً له**” dedi; çünkü onu masdar yaptı, isim yapmadı. **تميم** lehçesinde ref‘ ederler; **الحجاز** ehlinin lehçesinde de (böyledir).

**بدع**:
**البَدْعُ**: daha önce onun için ne bir yaratma, ne bir anma, ne bir bilme bulunmamış bir şeyi ortaya koymaktır.

Ve Allah, göklerin ve yerin **بديعُ**’idir; ikisini **ابتدعهما**; ve bundan önce, onları vehmeden bir vehmedici için, ikisi bir şey değildi. Ve yaratmayı **بدع** etti.

Ve **البِدْعُ**: her işte ilkin olan şey; Allah azze ve celle’nin dediği gibi: “**قلْ ما كُنْتُ بِدْعاً من الرُّسُلِ**”; yani: gönderilmişlerin ilki değilim. Şair dedi ki:
فلست بِبِدْعٍ من النـائبـات		ونقض الخطوب وإمرارها

Ve **البِدْعَةُ**: dinden ve başkasından, icat edilmiş olanın adıdır.

Ve deriz ki: “Gerçekten sen **بديع** bir iş getirdin”; yani: icat edilmiş, şaşırtıcı.

Ve “**ابتدعت**”: bilinmeyen, farklı bir iş getirdim. Dedi ki:
إنّ نبا ومطيعـاً		خُلِقا خلقاً بديعا
جمعةُ تُتْبَعُ سبتا		وجُمادَى وربيعا

Ve “**بديعَ السّموات والأرض**” nasb ile okunur; müşriklerin söylediği şeye taaccüb cihetinden: “ne **بدعاً** söylediniz ve ne **بديعاً** deldiniz”; yani: acayip. Böylece onu taaccüb üzere nasb etti; Allah doğruya daha iyi bilendir. Ve denilir ki: o, Allah’ın isimlerinden bir isimdir; o **البديع**’dir; ondan önce hiç kimse yoktur. Avamın kıraati ref‘tir; ve o, doğruya daha layıktır.

Ve **البِدْعَةُ**: Resûlullah صلى الله عليه وآله’den sonra heveslerden ve amellerden ihdas edilmiş olan şeydir; **البِدَع** üzere cem‘ olunur. Şair dedi ki:
ما زال طعن الأعادي والوشاة بنا		والطعن أمر من الواشين لا بدع

Ve deve **أُبْدِعَ** edilir; o hâlde o **مُبْدَعٌ**’dır; bu, hastalık ve benzerindendir; ve denilir ki: o, bizzat bir hastalıktır. Ve develer **أُبْدِعَتِ الإبلُ** olur; yolda zayıflıktan bırakıldıklarında.

Ve adam hakkında “**أُبْدِعَ بالرّجلِ**” denilir; sırtı onun üzerinde yorulup kaldığında.
