# عبس (ع-ب-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%A8%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Abes” hayvanın kuyruğuna yapışmış kuruyan pislik; “abus” ekşi yüz demektir

- Harfler: ع - ب - س
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عَبَسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B3%D9%8E.md) | فَعَلَ | Kaşını çattı | 2 | 2 | [74:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/ayet/74:22.md) |
| [عَبُوسًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%B3%D9%8B%D8%A7.md) | فَعُولًا | Çatık kaşlı | 1 | 1 | [76:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/ayet/76:10.md) |

## Mücavir kökler — 6 mücavir (9 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قمطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · “Katere”den gelen bir kelimedir
2. [بسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Busr olmamış hurma demektir
3. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
4. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Veli arka demektir
5. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Yemm” durgun akan su demektir
6. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عبس |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1.md), [كلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD.md), [قطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%A8.md), [بسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [بشش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B4.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Canlının bedenine veya kuyruğuna bulaşan pislik ve yaşlığın kuruyarak sertleşmesi, katılaşıp büzüşmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İçteki hoşnutsuzluk, sıkıntı ve öfkenin yüze vurarak alın ve göz çevresini kırıştırıp sertleştirmesi, yüzü karartması |
| Çekirdek Özet 3 | İçsel direncin dışa vurumu; muhataba, duruma veya dehşetli bir güne karşı kapanma, esnekliği yitirme ve katılık sergileme |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir ahlaki kabalık veya geçici bir yüz ekşitmesi sayıp, temsil ettiği zihni/kalbi tıkanma, kibir ve dehşet anındaki varoluşsal büzüşmeyi gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عب | Yoğunlaşma, yüklenme, dolma, bir şeyin ağırlığını veya tortusunu üzerinde toplama; nitekim [عبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3.md) (yük yükleme, değer verme, hazırlık), [عبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB.md) (boş ve dağınık meşguliyetin yükü), [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) (boyun eğip hizmet yükünü taşıma), [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md) (birikintiyi/suyu aşma, ağırlığı geçirme) köklerinde de bir doluluk ve yoğunlaşma çekirdeği görülür | س | Çekirdekteki ağırlık ve yoğunlaşma anlamına tutunma, büzüşme, kuruyup yapışarak katılaşma ve kilitlenme boyutu eklenmiş; böylece içteki sıkıntının deriyi gerip sertleştirmesi veya dıştaki birikintinin kuruyarak donması anlamı belirginleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, dışa bakma, idrak ve iç durumu yansıtma | İçteki duygu ve yönelimin dışarıya ilk yansıdığı, algının ve niyetin açığa çıktığı algı penceresi |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içine alma veya içeriye kapanma | Dışarıdan gelen etkiyi göğüste/içte karşılama, içe çekilme ve muhataba karşı sınır çekme |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, sertleşip batma, gerilme | Büzüşen ve gerilen yapının sert bir hat oluşturması, katılaşıp esnekliğini kaybetmesi |
| عبس | Göz ve çehrenin içe kapanıp sertleşerek dışa set çekmesi | İç dünyada beliren hoşnutsuzluk veya dehşetin, çehreyi bir çadır örtüsü gibi kapatıp dikenleşen çizgilerle gererek kaskatı hale getirmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin bacaklarına ve kuyruk tüylerine yapışan gübre ve idrarın güneşte kuruyup sertleşerek kabuk bağlaması (العَبَس) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairlerinden Cerîr, devenin kuyruğundaki kuru pisliği bileziğe benzeterek تَرَى العَبَسَ الحَوْليَّ جَوْناً بكُوعِها / لها مَسَكاً من غير عاجٍ ولا ذَبْلِ mısralarında; recez şairi Ebü'n-Necm el-İclî ise كأنَّ في أذنابهنَّ الشُّوَّلِ / مِن عَبَس الصَّيف قرونَ الأُيَّلِ beytinde yaz sıcağında kuruyan bu katmanı sığın boynuzuna benzeterek kullanmıştır |

Kaynak: Lisânü’l-ʿArab, Mekâyîsü’l-Luğa ve Kitâbü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça عبس kökü, fiziksel planda katılaşma, kuruyup sertleşme ve büzüşme çekirdeğine dayanır. Bu kök, Güney Sami kolunda özellikle çöl bedevî hayatının gözlemlerine dayalı olarak devenin kuyruk kıllarına yapışıp kuruyan pislik katmanını ifade eden özgün bir türetim sergiler. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice/Süryanice) birebir /ʿ-b-s/ dizilişiyle doğrudan aynı semantik çatıyı kuran yaygın bir fiil kökü tespit edilememektedir; ancak kavramsal olarak benzer çehre çatılması ve sertleşme hareketleri farklı fonetik dizilişlerle temsil edilir. Arapçadaki kullanım, bedensel bir tortunun kuruyup sertleşmesi olgusunun insan yüzündeki mimiklerin sertleşip donması hadisesine semantik aktarımı (metaforik genişleme) ile gelişmiştir. Bu yönüyle kökün çehre asılması anlamı, Arap dilinin kendi iç gelişimi içinde somuttan soyuta geçişin berrak bir örneğidir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisânü’l-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kuruyan pislikten yüz ekşitmesine geçiş | Devenin arkasında kuruyan tortunun (el-'abes) sertliği, yüzde çatılan kaşların deriyi gerip sertleştirmesine benzetilerek fiilleştirilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami / Arap yarımadası özgü katman | Merkezi ve Kuzey Sami dillerinde düzenli bir soydaşı bulunmayıp bedevî Arapçasının özgün somut gözleminden türemiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Mekâyîsü’l-Luğa ve The Foreign Vocabulary of the Qur'an literatürü.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عبس | Anlamlı | Kaş çatmak, kuruyup sertleşmek | Hoşnutsuzluk sebebiyle çehreyi germek ve katılaşmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [عسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%A8.md) | Anlamlı | Aşılatmak, aramak, ücret | Damızlık hayvanın aşım ücreti veya rızık peşinde dolaşmak | Kur'an'da geçmez; ortak harfler hareket ve bedenî teması barındırır |
| [بعس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B3.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitâbü'l-Ayn'a göre mühmeldir |
| [بسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B9.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitâbü'l-Ayn'a göre mühmeldir |
| [سعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%A8.md) | Anlamlı | Salya akıtmak, suyun akması | Ağızdan salyanın veya sıvının ip gibi uzayıp akması | Kur'an'da geçmez; Tahzîb'e göre müsta'mel, Ayn'a göre mühmeldir |
| [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) | Anlamlı | Yedi sayısı, yırtıcı hayvan | Yedi sayısını veya parçalayıcı yırtıcı hayvanı ifade eder | Kur'an'da geçer; anlam bağı uzaktır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عبس | Merkez | Yüz asma, hoşnutsuzluk | İçteki sıkıntı veya direncin yüz hatlarını büzüştürüp katılaştırması | Temel hareket kaşların ve alnın gerilip donmasıdır |
| [بسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | Zamansız talep, aceleci yüz asma | Henüz olgunlaşmamış bir durumda aceleyle veya bocalama içinde yüzü ekşitmek | Olgunlaşmamışlık ve şaşkınlıkla gelen gerginliktir |
| [كلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD.md) | Komşu | Dişleri göstererek yüz ekşitme | Yüz büzüşürken dudakların geri çekilip dişlerin açığa çıkması | Daha vahşi, tehditkâr veya aşırı acı kaynaklı bir çehre bozulmasıdır |
| [قطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%A8.md) | Komşu | Kaş aralarını birleştirme | İki kaşın arasını birbirine yaklaştırarak toplamak | Bütünü değil, özellikle gözler arasındaki tek bir noktayı büzüştürmektir |
| [بسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%84.md) | Komşu | Öfke ve şiddetle çatılma | Yüzün öfke, celal ve kavgaya hazır biçimde kararması | Çatıklığın doğrudan husumet ve caydırıcılık içermesidir |
| [بشش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B4.md) | Zıt | Güler yüzlülük, ferah çehre | Muhatabı güler yüzle, sevinçle ve açıklıkla karşılamak | Yüz hatlarının gevşeyip açılması ve muhataba yönelmesidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عبس | Kaş çatmak, çehreyi karartmak | Hoşnutsuzluk veya dehşet sebebiyle yüz hatlarının büzüşüp sertleşmesi | Kesin |
| Latince | corrugare, obducere | Kırıştırmak, yüzünü örtmek/karartmak | Alın ve kaş bölgesini büzüştürmeyi karşılar; ancak kuruyup sertleşen tortu kök anlamını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | to frown, to scowl, grim | Kaş çatmak, asık suratlı olmak | Duygusal tepkiyi ve sert bakışı iyi karşılar; devenin kuyruğundaki kabuk bağlama gibi somut fiziksel kök bağlamından yoksundur | Güçlü |
| Almanca | die Stirn runzeln, finster blicken | Alnını kırıştırmak, karanlık bakmak | Yüzün aldığı karanlık ve gergin hali karşılar; kökün taşıdığı içe kapanma ve iletişimi kesme tonunu kısmen yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | sourciller, renfrogner | Kaşlarını çatmak, surat asmak | Çehrenin büzülmesini ve asılmasını tam verir; dehşet verici zaman nitelemesi olarak kullanımı sınırlıdır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَبَسَ (Fiil, 3. tekil şahıs) | Zihni meşguliyet veya öncelik uyuşmazlığı sebebiyle yüz asmak | Peygamberî tebliğde daha önemli görülen tarafa odaklanırken bir başkasına karşı istemeden yüzün gerilmesi; Abese [80:1](https://lisan.digital/tr/ayet/80:1.md) |
| عَبَسَ (Fiil, atıfla birlikte) | Hakikati inkâr ve kibrin doğurduğu inatçı çehre kararması | Kur'an mesajını dinledikten sonra düşünüp ölçen, fakat kibrine yenilerek yüzünü ekşiten müşrikin tavrı; Müddessir [74:22](https://lisan.digital/tr/ayet/74:22.md) |
| عَبُوسًا (Sıfat / Hal) | İnsanın yüzünü buruşturan, dehşet verici ve sıkıntılı durum/gün | Kıyamet gününün şiddet ve ağırlığının, bakan herkesin çehresini kaskatı yapacak bir vasıf olarak güne nispet edilmesi; İnsan [76:10](https://lisan.digital/tr/ayet/76:10.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin ismet sıfatı ve zelle meselesi | Tebliğ esnasında yüz asmanın bir günah mı yoksa bir öncelik tercihi (terk-i evlâ) mi olduğu tartışılmıştır | Kasıtlı bir ahlaki kusur değil, beşerî ve anlık bir odaklanma refleksi |
| Fıkıh | Tebliğde muhatap önceliği ve idarecinin tavrı | Zayıf ve yoksul müminlerin ileri gelen müşriklere tercih edilmesi ilkesi çıkarılmıştır | İletişimde dışlayıcı beden dilinden kaçınma zorunluluğu |
| Tefsir | İniş sebepleri ve psikolojik tahlil | Peygamberin âmâ sahabiye karşı tavrının arka planı ile Velîd b. Mugîre'nin kibri incelenmiştir | Çehrenin bir zihniyet ve tercih göstergesi olarak çözümlenmesi |
| Hadis | Peygamberin ahlakı ve tebessümü | Hadislerde Hz. Peygamber'in asla "âbis" (asık suratlı) olmadığı, daima tebessüm ettiği belirtilir | Kalıcı bir huy değil, âyetle düzeltilen münferit bir hadise olması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikate karşı kalbî tutum | Kapanma ve katılaşma | Vahyin çağrısına karşı fıtratın kendini kilitlemesi | Hakikati kabullenmek istemeyen nefsin sergilediği ilk fiziksel bariyerdir | Güçlü |
| İlmi | Bilgiye erişim ve öğretim ahlakı | Talepkâra karşı yüz çevirme engeli | Hakikati arayan ile bilgi arasına konulan psikolojik set | Soran kişinin konumuna bakılmaksızın bilginin açık tutulması gerektiğini gösterir | Güçlü |
| Siyasi | Yönetici-tebaa ilişkisi | Seçkincilik refleksinin reddi | Güç sahiplerine odaklanıp tabanı ihmal etme eğiliminin uyarılması | İktidar arayışının adaleti ve zayıflara karşı nezaketi perdelememesi esastır | Güçlü |
| İktisadi | Sorumluluktan kaçış hali | İnfak ve paylaşma anında yüz ekşitme | Yoksulun talebine karşı cimriliğin yüze vuran direnci | İktisadi mükellefiyetten kaçınmanın beden diline yansıyan cimrilik alametidir | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişi ve sertleşme (suyu kaybedip katılaşma) | Bir sıvının kuruyarak viskozitesini yitirmesi, büzüşüp kabuk bağlaması ve elastikiyet modülünün aniden yükselmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Defansif mikro-mimik ve bilişsel kapanma | İletişim psikolojisinde bireyin tehdit veya hoşnutsuzluk anında göz-kaş çevresini büzerek iletişimi kesmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir terbiyesizlik veya anlık bir kaş çatması sayıp, semantik derinliğindeki kuruyup sertleşme ve içsel tıkanma boyutunu ihmal etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | عبس sadece bir yüz hareketi değil; inatçı bir zihnin hakikate karşı kendini kaskatı kilitlediği bir tavır (Müddessir [74:22](https://lisan.digital/tr/ayet/74:22.md)) veya bir günün dehşetinden ötürü varlığın büzüşmesidir (İnsan [76:10](https://lisan.digital/tr/ayet/76:10.md)) |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Abese Suresi'ndeki ilahi ikazı basit bir ahlak dersine indirgemek; tebliğ stratejisinde güç odaklarına yönelip samimi talepkârı arkaya itmenin ontolojik tehlikesini kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın içsel duygu, niyet ve zihniyet durumlarını beden dili ve kozmik dehşet sahneleri üzerinden nasıl somutlaştırdığını anlamak açısından anahtar bir köktür |
| Hangi ayet groupslarında belirleyicidir? | Peygamberî tebliğ metodolojisini inşa eden ayetlerde, inkârcı kibrin iç muhakemesini anlatan tasvirlerde ve kıyametin dehşetini anlatan eskatolojik tablolarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yüz ifadelerinin nötr veya önemsiz jestler olduğu yanılgısını düzeltir; tebliğcinin jest ve mimiklerinin dahi tevhidi adaletin ve öncelik sıralamasının doğrudan bir parçası olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının bedenine bulaşan pislik veya sıvının kuruyarak kaskatı kesilmesi, kabuk bağlayıp büzüşmesi.
- Soyut anlam: İçte biriken sıkıntı, öfke, kibir veya dehşetin dış yüzeye vurarak esnekliği yok etmesi, çehreyi sertleştirip iletişime kapatması.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin dışsal bir uyarıcıya karşı esnek uyum sağlamak yerine büzüşerek direnç göstermesi, kapanması ve katılaşması fazı.
- LaTeX modeli: $$R(t) = \kappa \cdot \left(1 - e^{-\alpha \cdot \Delta \Psi}\right) \cdot \Phi^{-1}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $R(t)$, sistemin veya çehrenin dışa karşı gösterdiği sertleşme ve direnç katsayısını; $\Delta \Psi$, iç dünyada veya bağlamda biriken hoşnutsuzluk, dehşet veya gerilim farkını; $\kappa$, varlığın kabuk bağlama ve katılaşma potansiyelini; $\alpha$, uyarıcının büzüştürme şiddetini; $\Phi$ ise dışa açık olma ve esneklik (iletişim) parametresini temsil eder. İçsel gerilim arttıkça ve esneklik sıfıra yaklaştıkça, yüzey direnci asimptotik olarak katılaşır.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Müddessir 74:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/ayet/74:22.md) — عَبَسَ

ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ

Meal (IK): Sonra kaşlarını çattı, suratını astı.

### [İnsan 76:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/ayet/76:10.md) — عَبُوسًا

إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا

Meal (IK): Doğrusu Biz; suratları astırdıkça astıracak bir günde Rabbımızdan korkarız.

### [Abese 80:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/ayet/80:1.md) — عَبَسَ

عَبَسَ وَتَوَلَّى

Meal (IK): Yüzünü asıp çevirdi,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Abes” hayvanın kuyruğuna yapışmış kuruyan pislik; “abus” ekşi yüz demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و السين والباء معهما
ع س ب- ع ب س-س ب ع- مستعملات س ع ب- ب ع س- ب س ع مهملات
عسب:
العسب: طرق الفرس، وربما استعمله الشاعر في الناس. قال زهير:
فلولا عَسْبُه لردَدْتُموهُ		وشَرُّ مَنيحَةٍ أيرٌ معارُ
قال أبو ليلى: العسب: ماء الفحل فرساً كان أو بعيراً. يقال: قطع الله عَسْبَه، أي: ماءو وولده. وقال يصف نجائب قد رمت بأولادها من التعب:
يغادرن عسب الوالقيّ وناصِحٍ		تخصّ به أمّ الطريق عيالَها
أمّ الطريق: معظمه. يقول: هذه الإبل ترمي بأجنّتها فتأكلها الطير والسباع.
وعسيب الذَّنَبِ: عظمه الذي فيه منابت الشعر.
والعسيب من النخل: جريدة مستقيمة دقيقة يكشط خوصها. وجمعه عِسبان، وثلاثة أعسبة. واليعسوب: أمير النحل وفحلها، ويقال: هي دَبْرة عظيمة مطاعة فيها إذا أقبلت أقبلت، وإذا أدبرت أدبرت.
واليعسوب: ضرب من الحِجلان من أعظمها. قال أبو ليلى: هو اليَعقوب من الحجلان لا اليعسوب.
واليعسوب: دائرة عند مركض الفرس حيث يصيب رجل الفارس.
واليعسوب أيضا طائر يشبه به الخيل والكلاب لِضُمْرها.
عبس:
عَبَسَ يَعْبِسُ عبوساً فهو عابس الوجه غضبان.
فإن أبدى عن أسنانه في عبوسه قلت كلح.
وإن أهتم لذلك وفكر فيه، قلت: بَسَرَ، وهكذا قول الله عز وجل "عبس وبسر".
وبلغنا أن النبي صلى الله عليه وآله وسلم كان مقبلا على رجل يعرض عليه الإسلام فأتاه ابن أم مكتوم، فسأله عن بعض ما كان يسأل فشغله عن ذلك الرجل فعبس رسول الله صلى الله عليه وآله وجهه، وليس من التهاون به، ولكن لما كان يرجو من إسلام ذلك الرجل، فأنزل الله: "عَبَسَ وتولَّى أَنْ جاءَه الأعْمى" وإن رأيته مع ذلك مغضبا قلت: بسل.
وإن رأيته مع ذلك وقد زوى بين عينيه قلت: قطب وقطب أيضا فهو عابس وقاطب. والعَبَسُ: ما يبس على هُلْب الذّنب من البعر والبول، وهو من الإبل كالوَذَحِ من الشاء الذي يتعلّق بأذنابها وأَلْياتها وخصاها، ويكون ذلك من السِّمَن.
وفي الحديث: "مر رسول الله بإبل قد عبست في أبوالها فتقنع بثوبه".
وقد عبست فهي عبسة. قال:
كأنّ في أذنابهنّ الشُّوَّلِ
من عَبَس الصّيف قرونَ الأيّل
ويوم عَبُوس: شديد.
سبع:
السَّبُع: واحد السّباع. والأنثي سَبُعة.
وسبعت فلانا عند فلان إذا وقعت فيه وقيعة مضرّة.
وعبد مسبع في لغة هذيل عبدٌ مترف. ويقال: ترك حتى صار كالسَّبُع لجرأته على الناس. وهو في لغة الدّعيّ. قال العجاج:
إنّ تميما لم يُراضِعْ مُسْبَعا
ولم تلده أمّه مقنّعا
أي: لم يكن ملفّفا خوف الفضيحة، أي: لم يولد زنا.
قال أبو ليلى: والمُسْبَعُ: الراعي الذي أغارت السباع على غنمه فهو يصيح بالسباع وبكلابه. قال:
قد أُسْبَع الرّاعي وضَوْضَى أَكْلُبُهْ
واندفع الذئب وشاه يسحبه
وقال أبو ليلى وعرّام: المسبع ولد الزنا. قال أبو ذؤيب:
....... كـــأنــــه		عبد لآل أبي ربيعة مُسْبَعُ
إلا أنّ عراماً ذكر أنه سمعه من أبي ذؤيب: مُسْبع، ويقال هو الذي ينسب إلى سبعة آباء في العُبُودة أو في اللؤم.
وقالوا: المسبعُ أيضا: الذي ولد لسبعة أشهر، فلم تنضجه الشّهور في الرّحِمِ ولم تُتَمَّم.
وأسبعت المرأة فهي مُسْبعٌ إذا ولدت لسبعة أشهر.
والأسبوع: تمام سبعة أيام، يُسَمَّى ذلك كلّه أسبوعاً واحداً وجمعه: أسابيع، كذلك الأسبوع من الطوف ونحوه، ويجمع على أسبوعات.
شربت الدّواء أسبوعين وثلاثة أسابيع وأسبوعات كثيرة.
وسَبَعْتُ القوم: صرت سابعهم. وأسبعت الشيء إذا كان ستة فتممته سبعة.
وسبعته تسبيعا أيضا.
والسِّبْعُ من أظماء الإبل، ولا تكون موارد الإبل.
سقينا الإبل سبعا، أي في اليوم السابع من يوم شربت، فإن جمع فأسبع. والسَّبيعُ: جزء من السبعة كالعَشيِر من العَشَرة.
ويقولون: عَشَرَةُ دراهم وزن سبعة، لأنهم جعلوا عشرة دراهم وزن سبعة مثاقيل. وقولهم: لأَعْلَمَنّ بفلان عمل سَبْعَة يعني المبالغة وبلوغ الغاية في الشرّ. يقال: اراد به عمل سَبْعَةِ رجال.
ويقال: أراد بالسَّبْعة اللَّبُؤة فخفّف الباء. ومن أراد معَنى سَبْعة رجال، نصب الباء وثقّل في بعض اللغات، وهو في الأصل جزم، كقول الله عز وجل "سبعة وثامنهم كلبهم" وأرض مَسْبَعَة ومُسْبِعَة، ويقال: مسبوعةٌ وسَبِعةٌ، كما يقال مذؤوبةٌ وَذِئَبةٌ، أي: ذات سباع وذئاب. قال:
يا معطي الخير الكثير من سعه
إليك جاوزنا بلاداً مَسْبَعه
وفلواتٍ بعد ذاك مَضْبَعَه
أي: كثيرة الضباع.

##### Türkçe

باب **العين** و **السين** و **الباء** معهما
ع س ب- ع ب س-س ب ع- مستعملات س ع ب- ب ع س- ب س ع مهملات

**عسب**:
**العسب**: atın aşımı; ve belki şair onu insanlar hakkında kullanmıştır. **زهير** dedi:
فلولا عَسْبُه لردَدْتُموهُ		وشَرُّ مَنيحَةٍ أيرٌ معارُ

**أبو ليلى** dedi: **العسب**: aygırın suyu; ister at olsun ister deve. Denir ki: قطع الله **عَسْبَه**, yani: suyunu ve çocuğunu. Ve yorgunluktan yavrularını atmış (düşürmüş) seçkin develeri vasfederek dedi:
يغادرن عسب الوالقيّ وناصِحٍ		تخصّ به أمّ الطريق عيالَها

**أمّ الطريق**: onun çoğu (en büyük kısmı). Diyor ki: bu develer ceninlerini atar da kuşlar ve yırtıcılar onları yer.

Ve **عسيب الذَّنَبِ**: kuyruğun, içinde kıl bitim yerleri bulunan kemiği.

Ve hurmadan **العسيب**: yaprakçıkları kazınan, düzgün ince bir dal (cريدة). Bunun çoğulu **عِسبان**; ve (sayılı çoğul olarak) üç **أعسبة**. Ve **اليعسوب**: arıların emiri ve erkeği; ve denir ki: o, büyük bir **دَبْرة**dir; içinde itaat edilendir: geldiğinde gelir, döndüğünde döner.

Ve **اليعسوب**: **الحِجلان**dan bir tür; onların en büyüğündendir. **أبو ليلى** dedi: o, **الحجلان**dan **اليَعقوب**dur, **اليعسوب** değil.

Ve **اليعسوب**: atın koşu yerinde, binicinin ayağının isabet ettiği yerde bir daire.

Ve **اليعسوب** ayrıca: zayıflıklarından dolayı atların ve köpeklerin kendisine benzetildiği bir kuş.

**عبس**:
**عَبَسَ يَعْبِسُ عبوساً**: o, yüzü asık, öfkeli bir yüzlüdür.

Eğer asıklığında dişlerini gösterirse **كلح** dersin.

Eğer bunun için kaygılanır ve onda düşünürse, **بَسَرَ** dersin; ve işte böylece Aziz ve Celil Allah’ın sözü: "عبس وبسر".

Ve bize ulaştı ki Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم, kendisine İslâmı arz ettiği bir adama yönelmiş idi; derken **ابن أم مكتوم** ona geldi, ona sorduğu şeylerden bir kısmını sordu; onu o adamdan alıkoydu; bunun üzerine Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم yüzünü astı; bu, onu hafife almaktan değildir; fakat o adamın İslâmından umduğu şey sebebiyledir. Bunun üzerine Allah indirdi: "عَبَسَ وتولَّى أَنْ جاءَه الأعْمى". Ve onu bununla beraber öfkeli görürsen **بسل** dersin.

Ve onu bununla beraber iki gözünün arasını büzmüş görürsen **قطب** dersin; ve **قطب** da (böyledir): o, yüzü asık ve kaşlarını çatandır: **عابس** ve **قاطب**. Ve **العَبَسُ**: kuyruk kılları üzerinde tezek ve idrardan kuruyup kalan şeydir; ve o, develerde, koyunlarda kuyruklarına, butlarına ve husyelerine yapışan **الوَذَحِ** gibidir; ve bu, semizlikten olur.

Ve hadiste: "مر رسول الله بإبل قد عبست في أبوالها فتقنع بثوبه".

Ve **عبست**; o halde o **عبسة**dir. Dedi ki:
كأنّ في أذنابهنّ الشُّوَّلِ
من عَبَس الصّيف قرونَ الأيّل

Ve **يوم عَبُوس**: şiddetli.

**سبع**:
**السَّبُع**: yırtıcıların bir teki. Dişisi **سَبُعة**.

Ve **سبعت** فلاناً عند فلان: onun hakkında, ona zarar veren bir çekiştirmede bulundum (aleyhinde konuştum).

Ve Hüzeyl dilinde **عبد مسبع**: refah içinde bir köle. Ve denir ki: insanlara cüreti sebebiyle **السَّبُع** gibi oluncaya kadar bırakıldı. Ve o, **الدّعيّ** dilindedir. **العجاج** dedi:
إنّ تميما لم يُراضِعْ مُسْبَعا
ولم تلده أمّه مقنّعا

Yani: rezillik korkusuyla sarılıp sarmalanmış değildi; yani: zina olarak doğmadı.

**أبو ليلى** dedi: ve **المُسْبَعُ**: yırtıcıların koyunlarına baskın yaptığı çoban; o da yırtıcılara ve köpeklerine bağırır. Dedi ki:
قد أُسْبَع الرّاعي وضَوْضَى أَكْلُبُهْ
واندفع الذئب وشاه يسحبه

Ve **أبو ليلى** ve **عرّام** dedi: **المسبع** zina çocuğudur. **أبو ذؤيب** dedi:
....... كـــأنــــه		عبد لآل أبي ربيعة مُسْبَعُ

Şu var ki **عرام** zikretti ki onu **أبو ذؤيب**’den şöyle işitmiştir: **مُسْبع**; ve denir ki: o, kullukta yahut alçaklıkta yedi babaya nisbet edilendir.

Ve dediler ki: **المسبع** ayrıca: yedi aylık doğan kimsedir; aylar onu rahimde olgunlaştırmadı ve tamamlanmadı.

Ve kadın yedi ayda doğurursa **أسبعت**; o halde o **مُسْبعٌ**dur.

Ve **الأسبوع**: yedi günün tamamıdır; bunun hepsine bir **أسبوع** denir. Çoğulu: **أسابيع**. Yine **الأسبوع** (ölçüsü) iplik yumağı ve benzeri içindir; ve **أسبوعات** üzere çoğul yapılır.

İlacı iki **أسبوع** ve üç **أسابيع** ve çok **أسبوعات** içtim.

Ve **سَبَعْتُ** kavmi: onların yedincisi oldum. Ve **أسبعت** şeyi: altı iken onu yediye tamamladım.

Ve onu **سبعته**: **تسبيعا** olarak da (yaptım).

Ve **السِّبْعُ**: develerin susuzluk nöbetlerinden (biridir); ve develerin suya geliş yerleri olmaz.

Develeri **سبعا** suladık; yani içtiği günden itibaren yedinci günde. Eğer (çoğul) olursa **فأسبع**. Ve **السَّبيعُ**: yediden bir parça; tıpkı ondan bir parça olan **العَشيِر** gibi.

Ve derler ki: yedi ağırlığında on dirhem; çünkü onlar on dirhemi yedi miskal ağırlığı yaptılar. Ve onların sözü: لأَعْلَمَنّ بفلان عمل **سَبْعَة**: yani kötülükte mübalağa ve nihayete ulaşma. Denir ki: bununla yedi adamın işi kastedildi.

Ve denir ki: **السَّبْعة** ile dişi aslan kastedildi; böylece **الباء** hafifletildi. Ve yedi adam manasını isteyen, **الباء**’yı nasb eder ve bazı dillerde ağırlaştırır; o ise aslında cezm’dir; Aziz ve Celil Allah’ın sözü gibi: "سبعة وثامنهم كلبهم". Ve **أرض مَسْبَعَة** ve **مُسْبِعَة**; ve denir ki: **مسبوعةٌ** ve **سَبِعةٌ**; tıpkı **مذؤوبةٌ** ve **وَذِئَبةٌ** denildiği gibi; yani: yırtıcılar ve kurtlar sahibi. Dedi ki:
يا معطي الخير الكثير من سعه
إليك جاوزنا بلاداً مَسْبَعه
وفلواتٍ بعد ذاك مَضْبَعَه

Yani: sırtlanları çok.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

عَبَسَ الرجل يَعْبِسُ عُبوساً: كَلَحَ. وعَبَّسَ وجهه، شدّد للمبالغة. والتَعَبُّسُ: للتجهّم. والعَبَسُ: ما يتعلق في أذناب الإبل من أبوالها وأبعارها فيجفّ عليها. يقال: أَعْبَسَتِ الإبل، أي صارت ذات عَبَسٍ. وقد عَبِسَ الوسَخُ في يد فلان، بالكسر، أي يَبِسَ. ويومٌ عَبوسٌ، أي شديد.

##### Türkçe

**عَبَسَ** adam **يَعْبِسُ** **عُبوساً**: sert yüzlü oldu. Ve **عَبَّسَ** yüzünü; mübalağa için şeddelidir. Ve **التَعَبُّسُ**: çatık suratlılık içindir. Ve **العَبَسُ**: develerin kuyruklarında idrarları ve dışkılarından ilişip kalan şeydir; onun üzerinde kurur. Denir ki: **أَعْبَسَتِ الإبل**, yani **عَبَسٍ** sahibi oldu. Ve gerçekten filânın elinde kir **عَبِسَ**, kesre ile; yani kurudu. Ve **يومٌ عَبوسٌ**, yani şiddetli.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والسين مع الباء
عسب ، عبس ، سبع ، سعب : مستعملة .
عسب : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نَهَى عن عَسْب الفَحْل . قال أبو عبيد : قال الأموي : العَسْب : الكِرَاء الذي يؤخذ في ضِراب الفحل ، يقال منه : عسبت الرجلَ أعسِبه عَسْباً إذا أعطيته الكِرَاء على ذلك . قال : وقال غيره : العَسْب : هو الضِرَاب نفسه . وقال زهير :
ولولا عَسْبه لتركتموه
وشرّ مَنِيحة أيْر مُعَارُ
قال أبو عبيد : معنى العَسْب في الحديث : الكِراء ، والأصل فيه الضراب ؛ والعرب تسمّي الشيء باسم غيره إذا كان معه أو من سبَبه ، كما قالوا للمزادة : راوية وإنما الراوية : البعير الذي يُستقَى عليه . والعسيب : عسيب الذَّنَب وهو مستدَقُّه . والعَسِيب : جريد النخل إذا نحِّي عنه خُوصه . ويجمع عُسُباً وعُسْبَاناً . وعَسِيب : جبل بعالية نَجْد معروف ، يقال : لا أفعل كذا ما أقام عسيب . وفي حديث عليّ أنه ذكر فتنة فقال : ( فإذا كان ذلك ضَرَب يَعْسُوبُ الدِين بذنبه فيجتمعون إليه كما يجتمع قَزَع الخَرِيف ) . قال أبو عبيد : قال الأصمعي : أراد بقوله : يعسوب الدين أنه سيّد الناس في الدين يومئذ . وفي حديث آخر لعليّ أنه مرّ بعبد الرحمن بن عتَّاب بن أسِيد مقتولاً يوم الجَمَل ، فقال : هذا يعسوب قريش ، يريد : سيّدها . قال الأصمعي : وأصل اليعسُوب : فَحْل النحل وسيّدها ، فشبَّهه في قريش بالفحل في النحل . قال أبو سعيد : معنى قوله : ضرب يعسوب الدين بذَنَبه أراد بيعسوب الدين ضعيفه ومحتقَره ، وذليله ، فيومئذ يعظم شأنه حتّى يصير غير اليعسوب . قال : وضَرْبه بذنبه : أن يغرِزه في الأرض إذا باض كما تَسْرأ الجراد . فمعناه : أن القائم يومئذ يثبت حتى يثوب الناس إليه وحتى يظهر الدين ويفشو . قال : وقول عليّ في عبد الرحمن بن أسِيد على التحقير له والوضع من قدره ، لا على التفخيم لأمره . قال الأزهري : والقول ما قاله الأصمعيّ لا ما قاله أبو سعيد في اليعسوب . قلت : وروى شمر الحديث الأول : ضرب يعسوب الدين بذَنبه فما زاد في تفسيره على ما قال أبو عبيد شيئاً . قلت : ومعنى قوله : ضرب يعسوبُ الدين بذنبَه أي فارق الفتنة وأهلها في أهل دينه . وذَنَبه : أتباعه الذين يتّبعونه على رأيه ويَجْتَبُون ما اجتباه من اعتزال الفِتن . ومعنى قوله : ضَرَب أي ذهب في الأرض مسافراً ومجاهداً ، يقال : ضرب في الأرض مسافراً وضرب فلان الغائط إذا أبعد فيها للتغوّط . وقوله : بذَنَبه أي
في ذَنَبه وأتباعه ، وأقام الباء مُقَام في أو مقام مع ، وكلُّ ذلك من كلام العرب . ورَوَى ابن الأعرابي عن المفضّل أنه أنشده :
وما خير عيش لا يزال كأنه
مَحَلَّة يعسوبٍ برأس سِنان
قال : ومعناه : أن الرئيس إذا قُتل جُعل رأسُه على سِنَان ، فمعناه أن العيش إذا كان هكذا فهو الموت . وقال شمر : قال ابن شُميل : عَسْب الفحل : ضِرَابه . يقال : إنه لشديد العَسْب . ويقال للولد : عَسْب . وقال كثيّر يصف خيلاً أسقطت أولادها :
يغادرن عَسْب الوالقيّ وناصح
تخُصّ به أُمُّ الطريق عيالَها
فالعَسْب : الولد ويقال : ماء الفحل . والعرب تقول : استعسب فلان استعساب الكلب وذلك إذا ما هاج واغتلم . وكلب مُسْتَعْسِب . وقال الليث : اليعسوب : دائرة عند مَرْكَض الفارس حيث يركُض برجله من جَنب الفرس . قلت : وهذا غلط ، اليعسوب عند أبي عبيدة وغيره : خطّ من بياض الغُرَّة ينحدر حتى يمسّ خَطْم الدابَّة ثم ينقطع . وقد قاله ابن شميل . وقال الأصمعي : اليعسوب أيضاً : طائر أصغر من الجرادة طويل الذَنَب . وقال الليث : هو طائر أعظم من الجرادة . والقول ما قال الأصمعيّ .
عبس : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نظر إلى نَعَم بني المُصْطَلِق وقد عَبِست في أبوالها وأبعارها فتقنَّع بثوبه وقرأ : ( وَلاَ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ ) ( طاه : 131 ) قال أبو عبيد : قوله : قد عَبِست في أبوالها يعني : أن تجفَّ أبوالُها وأبعارها على أفخاذها ، وذلك إنما يكون من كثرة الشحم ، وذلك العَبَسُ . وأنشد لجرير يصف راعية :
ترى العَبَس الحَوْليّ جَوْناً بكُوعها
لها مَسَكاً من غير عاج ولا ذَبْل
ونحو ذلك قال الليث في العَبَس . قال : وهو الوَذَح أيضاً . ويقال للرجل إذا قطَّب ما بين عينيه : عَبَس يَعْبِس عبُوساً فهو عابس ، وعبّس تعبيساً إذا كرَّه وجهَهُ . فإن كَشَر عن أسنانه مع عبوسِه فهو كالح . وعَبْس : قبيلة من قَيس عَيْلان ، وهي إحدى الجَمَرات . وعُبَيس : اسم . وعبّاس : اسم . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : العبّاس : الأسَد الذي تَهْرُبُ منه الأُسْد ، وبه سمّي الرجل عبّاساً . وقال أبو تراب : يقال : هو جِبْس عِبْس لِبْس إتباع ، ويوم عَبُوس : شديد .
سبع : السَبْع من العدد معروف . تقول : سبع نسوة وسبعة رجال . والسبعون معروف ، وهو العِقْد الذي بين الستّين والثمانين . وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( للبِكر سَبْع وللثيِّب ثلاث ) . ومعناه : أن الرجل يكون له امرأة فيتزوّج أخرى ، فإن كانت بِكراً أقام عندها سَبْعاً لا يحسبها في القَسْم بينهما ؛ وإن كانت ثيّباً أقام عندها ثلاثاً غير محسوبة في القَسْم . وقد سبَّع الرجلُ عند امرأته إذا أقام عندها سبع ليال . وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لأمّ سَلَمة حين تزوّجها وكانت ثيّباً : ( إن شئتِ سبَّعت
عندك ثم سبَّعت عند سائر نسائي ، وإن شئت ثلثت ثم دُرْت ) ، أي لا أحتسِب الثلاث عليك . ويقال : سبَّع فلان القرآن إذا وظَّف عليه قراءته في سبع ليال . وفي الحديث : سبَّعت سُلَيم يوم الفتح أي تمَّت سبعمائة رجل . وقال الليث : الأُسبوع من الطواف سبعة أطواف ، ويجمع على أسبوعات . قال : والأيّام التي يدور عليها الزمان في كل سبعة منها جمعة تسمَّى الأُسبوع وتجمع أسابيع ، ومن العرب من يقول سُبُوع في الأيام والطواف بلا ألف ، مأخوذة من عدد السبع . والكلام الفصيح : الأُسْبوع ، أبو عبيد عن أبي زيد : السَبِيع بمعنى السُبُع كالثَمين بمعنى الثُمن ، وقال شمر : لم أسمع سَبيعاً لغيره . وفي الحديث : ( أن ذئباً اختطف شاة من غنم فانتزعها الراعي منه فقال الذئب : مَن لها يوم السَبْع ) ؟ قال ابن الأعرابي : السبع : الموضع الذي إليه يكون المحشَر يوم القيامة ، أراد : من لها يوم القيامة وروي عن ابن عباس أنه سئل عن مسألة فقال : إحدى من سَبْع . قال شمر : يقول إذا اشتدّ فيها الفُتْيا قال : يجوز أن يكون الليالي السبع التي أرسل الله العذاب فيها على عاد ، ضربها مثلاً للمسألة إذا أشكلت . قال : وخلق الله السموات سبعاً والأرضين سبعاً وروي في حديث آخر أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نهى عن السِبَاع قال ابن الأعرابي : السِباع : الفِخار كأنه نهَى عن المفاخرة بكثرة الجماع .
وحكى أبو عمرو عن أعرابي أعطاه رجل درهماً فقال : سبَّع الله له الأجر ، قال : أراد : التضعيف ، وفي ( نوادر الأعراب ) : سبّع الله لفلان تسبيعاً وتبَّع له تَتْبيعاً أي تابع له الشيء بعد الشيء ، وهي دعوة تكون في الخير والشر ، والعرب تصنع التسبيع موضع التضعيف وإن جاوز السبع ، والأصل فيه قول الله جل وعز : ( كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّاْئَةُ حَبَّةٍ ) ( البقرة : 261 ) ثم قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( الحسنة بعشر أمثالها إلى سبعمائة ) . قلت : وأُرَى قول الله جَلّ ثناؤه لنبيه ( صلى الله عليه وسلم ) ( إِن تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَن يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ) ( التوبة : 80 ) من باب التكثير والتضعيف لا من باب حَصْر العَدَد ، ولم يُرد الله جل ثناؤه أنهج إن زاد على السبعين غَفَر لهم ، ولكن المعنى : إن استكثرتَ من الدعاء والاستغفار للمنافقين لم يغفر الله لهم . وأمَّا قول الفرزدق :
وكيف أخاف الناس والله قابض
على الناس والسَبْعَين في راحة اليد
فإنه أراد بالسبعَين : سبع سموات وسبع أرضين . ويقال : أقمت عنده سَبْعين أي جمعتين وأسبوعين .
أبو عبيد عن أبي عمرو : المُسْبَع : المهمَل . وهو في قول أبي ذؤيب :
صخِب الشواربَ لا يزال كأنه
عبد لآل أبي ربيعة مُسْبَعُ
ورَوَى شمر عن النضر بن شميل أنه قال : المُسْبَع : الذي يُنْسَب إلى أربع أمَّهات كلُّهن أمَة . وقال بعضهم : إلى سبع أمَّهات . قال : ويقال أيضاً : المُسْبع :
التابعة . يقال : الذي يولد لسبعة أشهر فلم تُنْضجه الرحِم ولم تتمَّ شهوره .
وقال العجّاج :
إن تميماً لم يراضع مُسْبَعا
قال النضر : ربّ غلام قد رأيته يراضِع . قال : والمراضعة : أن يرضع أمّه وفي بطنها ولد .
وروى أبو سعيد الضرير قول أبي ذؤيب :
عبد لآل أبي ربيعة مسبع
بكسر الباء وزعم أن معناه : أنه قد وقع السباع في ماشيته فهو يصيح ويصرخ ، ويقال : سبَّعت الشيء إذا صيَّرته سبعة ، فإذا أردت أنك صيَّرته سبعين قلت : كمَّلته سبعين ، ولا يجوز ما قال بعض المولَّدين : سبعنته ولا قولهم : سبعنَتْ دراهمي أي كَمُلتْ سبعين . وقولهم : أخذت منه مئة درهم وزناً وزنَ سبعة المعنى فيه : أن كل عشرة منها تزن سبعة مثاقيل ولذلك نصب وزناً .
والسُبُع يقع على ماله ناب من السِباع ويَعْدُو على الناس والدوابّ فيفترسها ؛ مثل الأسَد والذئب والنَّمِر والفَهْد وما أشبهها .
والثعلب وإن كان له ناب فإنه ليس بسَبُع لأنه لا يعدو على صغار المواشي ولا ينيّب في شيء من الحيوان .
وكذلك الضَبُع لا يعدّ من السباع العادِية ، ولذلك وردت السنَّة بإباحة لحمها وبأنها تُجزَى إذا أصيبت في الحَرَم أو أصابها المحرم .
وأما الوَعْوع وهو ابن آوى فهو سَبُع خبيث ولحمه حرام لأنه من جنس الذئاب إلا أنه أصغر جِرْماً وأضعف بَدَناً . ويقال : سبَع فلان فلاناً إذا قَصَبه واقترضه أي عابه واغتابه . وسبع فلاناً إذا عضَّه بسنّه .
ومن أمثال العرب السائرة قولهم : أخذه أخذ سَبْعة . قال ابن السكيت : إنما أصلها سَبُعَة فخُفّفتْ . قال : واللَبُؤة زعموا أنزقُ من الأسَد ، قال وقال ابن الكلبيّ هو سَبْعة بن عَوْف بن ثعلبة بن سَلامَان من طيّىء ، وكان رجلاً شديداً .
وقال ابن المظفّر : أرادوا بقولهم : لأعملنّ بفلان عمل سَبْعة : المبالغة وبلوغَ الغاية . قال : وقال بعضهم : أرادوا : عمل سبعة رجال . وأرضٌ مَسْبَعَة : كثيرة السِباع : ويقال : سَبَعْتُ القوم أسْبَعُهم إذا أخذت سُبُعَ أموالهم . وكذلك سَبَعْتُهُم أسْبَعُهم إذا كنت سَابِعَهُم . وفي أظمَاء الإبل السِّبْعُ ، وذلك إذا أقامت في مراعيها خمسة أيام كواملَ ، ووردت اليوم السادس ، ولا يُحسب يومُ الصَدَر . وسَبُعَتْ الوحشيّةُ فهي مسبوعة إذا أكل السَبُع ولدها .
قال أبو بكر في قولهم : فلان يَسْبَع فلاناً قولان . أحدهما : يرميه بالقول القبيح من قولهم : سبعت الذئب إذا رميته . قال : ويدلّك على ذلك حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى عن السّبَاع وهو أن يتسابّ الرجلان فيرمي كلّ واحد منهما صاحبه بما يسوءه من القَذْع . وقيل : هو إظهار الرَفَث والمفاخرة بالجماع ، والإعراب بما يُكنَى عنه من أمر النساء .
قال والسَبُعَان : موضعٌ معروفٌ في ديار قَيس . ولا يعرف من كلامهم اسم على فَعُلاَن غيره .
وقال النضر بن شميل : السُبَاعِيُّ من الجِمال : العظيم الطويل . قال والرُباعيّ من الجمال ، مثل السُبَاعِي على طوله . قال : وناقة سُبَاعِيَّة ورباعيّة . وقال غيره : ثوبٌ سُبَاعِي إذا كان طوله سَبْع أذرع أو سبعة أشبار ؛ لأن الشِبْر مذكّر ، والذراع مؤنثة . أبو عبيد عن الأصمعي : سَبَعْتُه إذا وقعت فيه ، وأسْبَعْتُه إذا أطعمته السِباع .
وقال ابن السكيت : أسْبَعَ الراعي إذا وقع في ماشيته السِبَاع . وسَبَعَ الذئبُ الشاةَ إذا فرسها . وسَبَعَ فلان فلاناً إذا وقع فيه ، وأسْبَعَ عَبْدُه إذا أهمله .
سعب : أهمل الليث هذا الحرف ، وهو مستعمل . يقال : انسعب الماءُ ، وانْثَعَبَ إذا سال ، وفُوه يَجْرِي سَعَابِيبَ وثعابيبَ إذا سال مَرْغُه أي لُعَابه . أبو عبيد عن أبي عمرو : السَعَابيب التي تمتد شِبه الخيوط من العَسَل والخِطْمِيّ ونحوه . وقال ابن مقبل :
يَعْلُون بالمردقوش الوَرد ضاحيةً
على سعابيب ماء الضالة اللجِنِ
وقال ابن شميل : السعابيب ما اتَّبع يدَك من اللبن عند الحَلَب مثل النخاعة يتمطط والواحدة سُعْبوبة . وفي ( نوادر الأعراب ) : فلان مُسَعَّبٌ له كذا وكذا ، ومُسَغَّبٌ ، ومُسَوَّعٌ له كذا ، ومُسَوَّغٌ ومُزَغَّبٌ ، كل ذلك بمعنًى واحدٍ .

##### Türkçe

باب العين والسين مع الباء
**عسب** ، **عبس** ، **سبع** ، **سعب** : kullanımdadır.

**عسب** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildiğine göre o, **عَسْب الفَحْل**’den nehyetti. Ebû Ubeyd dedi ki: Ümevî dedi ki: **العَسْب**: aygırın çiftleşmesinde alınan kiradır; ondan şöyle denir: “**عسبت الرجلَ أعسِبه عَسْباً**” yani ona bunun üzerine kira verdiğim zaman. Dedi ki: Başkası da dedi ki: **العَسْب**: bizzat çiftleşmenin kendisidir. Züheyr dedi ki:
ولولا **عَسْبه** لتركتموه
وشرّ مَنِيحة أيْر مُعَارُ
Ebû Ubeyd dedi ki: Hadiste **العَسْب**’in manası: kiradır; aslı ise çiftleşmedir; Araplar, onunla beraber olduğu veya onun sebebinden olduğu zaman bir şeyi başkasının adıyla adlandırır; nitekim **المزادة**’ye **راوية** dediler; hâlbuki **الراوية**: üzerinde su çekilen devedir. **العسيب**: kuyruğun **عسيب**’i, yani onun incelmiş kısmıdır. **العَسِيب**: hurma dalı; ondan **خُوص**’u uzaklaştırıldığı zaman. Çoğulu **عُسُباً** ve **عُسْبَاناً** gelir. **عَسِيب**: Necd’in yüksek tarafında bilinen bir dağdır; “Şunu yapmam, **عسيب** durdukça” denir. Ali’nin hadisinde, bir fitneyi zikrettiği rivayet edilir; dedi ki: “(فإذا كان ذلك ضَرَب **يَعْسُوبُ الدِين** بذنبه فيجتمعون إليه كما يجتمع **قَزَع الخَرِيف**)”. Ebû Ubeyd dedi ki: Asmaî dedi ki: “**يعسوب الدين**” sözüyle, o gün din hususunda insanların efendisini kastetti. Ali’den başka bir hadiste: Cemel günü öldürülmüş olarak **عبد الرحمن بن عتَّاب بن أسِيد**’in yanından geçti; dedi ki: “Bu, **يعسوب قريش**’tir”; yani: onun efendisi. Asmaî dedi ki: **اليعسُوب**’un aslı: arıların erkeği ve onların efendisidir; onu, Kureyş içinde, arılar içinde erkeğe benzetti. Ebû Saîd dedi ki: “**ضرب يعسوب الدين بذَنَبه**” sözünün manası: **يعسوب الدين** ile onun zayıfını ve hor görülenini ve zelilini kastetti; o gün onun işi büyür, ta ki **اليعسوب**’dan başka bir şey olur. Dedi ki: “Kuyruğuyla vurması”: yumurtladığı zaman onu yere saplamasıdır; çekirgelerin **تَسْرأ** etmesi gibi. Manası: o gün kıyam eden sabit durur; insanlar ona dönünceye kadar ve din ortaya çıkıp yayılıncaya kadar. Dedi ki: Ali’nin **عبد الرحمن بن أسِيد** hakkında sözü, onu küçümseme ve değerini düşürme üzerinedir; işini büyütme üzere değildir. Ezherî dedi ki: Söz, Asmaî’nin dediği gibidir; Ebû Saîd’in **اليعسوب** hakkında dediği gibi değil. Dedim ki: Şemmer birinci hadisi şöyle rivayet etti: “**ضرب يعسوب الدين بذَنبه**”; tefsirinde Ebû Ubeyd’in dediği üzerine hiçbir şey artırmadı. Dedim ki: “**ضرب يعسوبُ الدين بذنبَه**” sözünün manası: fitneden ve ehlinden, kendi din ehli içinde ayrıldı. “Kuyruğu”: kendi görüşü üzere ona uyan ve fitnelerden uzak durmayı seçtiği şeyi seçen tâbileridir. “**ضَرَب**” sözünün manası: yeryüzünde yolcu ve mücahid olarak gitti; “yeryüzünde yolcu olarak gitti” denir; ve “falanca **الغائط**’a vurdu” denir; yani büyük abdest için onda uzaklaştı. “**بذَنَبه**” sözü yani:
kuyruğunda ve tâbilerinde; ve **الباء**’yı “**في**” veya “**مع**” makamına ikame etti; bunların hepsi Arapların sözündendir. İbnü’l-A‘râbî, Mufaddal’dan rivayet etti: ona şu beyti okuttu:
وما خير عيش لا يزال كأنه
مَحَلَّة **يعسوبٍ** برأس سِنان
Dedi ki: Manası: reis öldürüldüğü zaman başı bir mızrak ucuna konur; manası: hayat böyle olursa o, ölümdür. Şemmer dedi ki: İbn Şümeyl dedi ki: **عَسْب الفحل**: onun çiftleşmesidir. “Şüphesiz o, şiddetli **العَسْب** sahibidir” denir. Ve çocuğa **عَسْب** denir. Kesîr, yavrularını düşürmüş atları vasfederek dedi ki:
يغادرن **عَسْب** الوالقيّ وناصح
تخُصّ به أُمُّ الطريق عيالَها
Buna göre **العَسْب**: çocuktur; ve aygırın suyu denir. Araplar der ki: “Falanca, köpeğin **استعساب**’ı gibi **استعسب** etti”; bu, azıp şehvetlenip kudurduğu zaman olur. Ve **كلب مُسْتَعْسِب**. Leys dedi ki: **اليعسوب**: süvarinin koşu yerinde, atın yanından ayağıyla koştuğu yerde bir dairedir. Dedim ki: Bu yanlıştır; **اليعسوب** Ebû Ubeyde ve başkaları katında: **الغُرَّة**’nin beyazlığından bir çizgidir; hayvanın burnuna (**خَطْم**) değinceye kadar iner, sonra kesilir. Bunu İbn Şümeyl de söylemiştir. Asmaî dedi ki: **اليعسوب** ayrıca: çekirgeden küçük, kuyruğu uzun bir kuştur. Leys dedi ki: o, çekirgeden daha büyük bir kuştur. Söz, Asmaî’nin dediğidir.

**عبس** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildiğine göre o, Benî Mustalik’in davarına baktı; onların idrarları ve dışkıları içinde **عَبِست** olmuştu; elbisesiyle örtündü ve okudu: “(وَلاَ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ)” (طه: 131). Ebû Ubeyd dedi ki: “**قد عَبِست في أبوالها**” sözü, idrarlarının ve dışkılarının butları üzerinde kuruması demektir; bu ancak yağın çokluğundan olur; işte o **العَبَس**’tır. Cerîr’den, bir çoban kadını vasfederek şu beyit okundu:
ترى **العَبَس** الحَوْليّ جَوْناً بكُوعها
لها مَسَكاً من غير عاج ولا ذَبْل
Leys de **العَبَس** hakkında bunun benzerini söyledi. Dedi ki: o, **الوَذَح** dadır. Adam için, iki kaşı arasını çattığı zaman: “**عَبَس يَعْبِس عبُوساً**” denir; o, **عابس**’tir. Ve “**عبّس تعبيساً**” denir; yüzünü çirkinleştirdiği zaman. Eğer asık suratlılığıyla beraber dişlerini gösterirse o, **كالح**’tır. **عَبْس**: Kays Aylân’dan bir kabiledir; o, **الجَمَرات**’ten biridir. **عُبَيس**: bir isimdir. **عبّاس**: bir isimdir. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi ki: **العبّاس**: aslanların kendisinden kaçtığı aslandır; bununla adam **عبّاساً** diye adlandırıldı. Ebû Turâb dedi ki: “O, **جِبْس عِبْس لِبْس**” denir; bu, tâbi‘ kılmadır. Ve **يوم عَبُوس**: şiddetli (gün).

**سبع** : **السَبْع** sayıdan bilinen (sayı)dır. “Yedi kadın” ve “yedi erkek” dersin. **السبعون** da bilinen (sayı)dır; o, altmış ile seksen arasındaki akittir. Hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) dediği (rivayet edilir): “(للبِكر **سَبْع** وللثيِّب ثلاث)”. Manası: adamın bir karısı olur da bir başkasıyla evlenir; eğer o **بِكر** ise onun yanında **سَبْعاً** kalır; bunu ikisi arasındaki **القَسْم**’de saymaz; eğer **ثيّب** ise onun yanında üç kalır; **القَسْم**’de sayılmamış olarak. Adam, karısının yanında yedi gece kaldığı zaman “**سبَّع الرجلُ عند امرأته**” denmiştir. Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ), Ümmü Seleme ile evlendiğinde ve o **ثيّب** iken ona dedi ki: “(إن شئتِ **سبَّعت** عندك ثم **سبَّعت** عند سائر نسائي ، وإن شئت **ثلثت** ثم دُرْت)” yani üçü senin aleyhine saymam. “Falanca Kur’an’ı **سبَّع** etti” denir; yedi gecede okumasını ona vazife kıldığı zaman. Hadiste: “**سبَّعت سُلَيم** يوم الفتح” yani yedi yüz erkek tamam oldu. Leys dedi ki: **الأُسبوع** tavaftan yedi tavaftır; **أسبوعات** üzerine cem‘ olunur. Dedi ki: Zamanın döndüğü günler, her yedisinde bir cuma vardır; ona **الأُسبوع** denir; **أسابيع** diye cem‘ olunur. Araplardan kimi, günlerde ve tavafta elifsiz **سُبُوع** der; yedinin sayısından alınmıştır. Fasih söz: **الأُسْبوع**. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **السَبِيع** manaca **السُبُع** gibidir; **الثَمين**’in **الثُمن** manasında olması gibi. Şemmer dedi ki: Ondan başkası için **سَبيعاً** işitmedim. Hadiste: “(أن ذئباً اختطف شاة من غنم فانتزعها الراعي منه فقال الذئب : مَن لها يوم **السَبْع**)؟” İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **السبع**: kıyamet günü mahşerin olacağı yerdir; yani: kıyamet günü ona kim (sahip çıkacak). İbn Abbâs’tan rivayet edildi: bir mesele hakkında kendisine soruldu; dedi ki: “**إحدى من سَبْع**”. Şemmer dedi ki: fetva onda şiddetlendiği zaman şöyle der; caizdir ki, Allah’ın Âd kavmi üzerine azabı gönderdiği yedi geceyi kastetmiş olsun; onu, mesele müşkil olduğu zaman misal yaptı. Dedi ki: Allah gökleri yedi, yerleri yedi yarattı. Başka bir hadiste rivayet edildi: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **السِبَاع**’dan nehyetti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **السِباع**: övünmedir; sanki çok cinsel birleşmeyle övünmekten nehyetti.

Ebû Amr, bir bedevîden nakletti: bir adam ona bir dirhem verdi; bedevî dedi ki: “Allah onun ecrini **سبَّع** etsin”; yani: katlama. **نوادر الأعراب**’da: “Allah falancaya **سبّع** etsin, **تسبيعاً**; ve ona **تبَّع** etsin, **تَتْبيعاً**” yani bir şeyi şeyden sonra ona ard arda getirsin; bu, hayırda ve şerde olan bir duadır. Araplar, yediyi aşsa bile, **التسبيع**’i katlamanın yerine yaparlar; bunun aslı, Aziz ve Celil Allah’ın sözü: “(كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ **سَبْعَ** سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّاْئَةُ حَبَّةٍ)” (البقرة: 261); sonra Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: “(الحسنة بعشر أمثالها إلى **سبعمائة**)”. Dedim ki: Yüce övgüsü O’na ait olan Allah’ın, Peygamberine ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: “(إِن تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ **سَبْعِينَ** مَرَّةً فَلَن يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ)” (التوبة: 80), sayıyı sınırlama babından değil, çokluk ve katlama babındandır; Yüce övgüsü O’na ait olan Allah, yetmişi aşarsa onlara mağfiret edeceğini murad etmedi; fakat mana: münafıklar için dua ve istiğfarı çoğaltsan da Allah onlara mağfiret etmez. أما الفرزدق’un sözü:
وكيف أخاف الناس والله قابض
على الناس و**السَبْعَين** في راحة اليد
o, **السبعَين** ile: yedi gök ve yedi yer kastetti. “Onun yanında **سَبْعين** kaldım” denir; yani iki cuma ve iki hafta topladım.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المُسْبَع**: ihmal edilmiş (kimsedir). O, Ebû Züeyb’in şu sözündedir:
صخِب الشواربَ لا يزال كأنه
عبد لآل أبي ربيعة **مُسْبَعُ**
Şemmer, Nadr b. Şümeyl’den rivayet etti: dedi ki: **المُسْبَع**: dört anneye nisbet edilen kimsedir; hepsi cariyedir. Bazıları dedi ki: yedi anneye (nisbet edilen). Dedi ki: Ayrıca **المُسْبع**:
**التابعة**’dır. “Yedi ay için doğan; rahim onu olgunlaştırmadı ve ayları tamam olmadı” denir.

Accâc dedi ki:
إن تميماً لم يراضع **مُسْبَعا**
Nadr dedi ki: Nice oğlan gördüm ki emzirir. Dedi ki: **المراضعة**: annesini emzirmesidir; annesinin karnında bir çocuk varken.

Ebû Saîd ed-Darîr, Ebû Züeyb’in sözünü rivayet etti:
عبد لآل أبي ربيعة مسبع
**الباء**’yı kesre ile (okudu) ve manasının: yırtıcılar onun hayvanlarına düşmüştür; o da bağırıp çağırır, olduğunu iddia etti. “Bir şeyi yedi yaptığın zaman **سبَّعت الشيء**” denir; onu yetmiş yaptığını kastettiğin zaman “onu yetmişe **كمَّلته**” dersin. Bazı müvelledlerin dediği “**سبعنته**” caiz değildir; onların “**سبعنَتْ دراهمي**” yani yetmiş tamam oldu, sözleri de (caiz değildir). “Ondan yüz dirhem aldım; ağırlıkça yedinin ağırlığı” sözlerinin manası: onun her onunun yedi miskal çekmesidir; bunun için **وزناً** mansub geldi.

**السُبُع**: yırtıcılardan dişi olan ve insanlara ve hayvanlara saldırıp onları parçalayan şeye denir; aslan, kurt, kaplan, pars ve benzerleri gibi.
Tilki, dişi olsa da **سَبُع** değildir; çünkü küçük davarlara saldırmaz ve hayvandan bir şeyi parçalamaz.
Aynı şekilde sırtlan, saldırgan yırtıcılardan sayılmaz; bunun için sünnet, etinin helalliğiyle ve haremde vurulursa yahut ihramlı onu vurursa ceza gerektirdiğiyle gelmiştir.
أما **الوَعْوع** ki o, çakaldır; o, habis bir **سَبُع**’dur; eti haramdır; çünkü kurtların cinsindendir; ancak cirmce daha küçük ve bedençe daha zayıftır. “Falanca falancayı **سبَع** etti” denir; yani onu ayıpladı ve gıybet etti. Ve “falancayı **سبع** etti” denir; yani onu dişiyle ısırdı.

Arapların dolaşan darbımesellerinden sözleri: “Onu **سَبْعة** alışıyla aldı.” İbnü’s-Sikkît dedi ki: Aslı **سَبُعَة** idi; hafifletildi. Dedi ki: **اللَبُؤة**’nin aslandan daha atılgan olduğu zannedildi. Dedi ki: İbnü’l-Kelbî dedi ki: O, Tayy’dan **سَبْعة بن عَوْف بن ثعلبة بن سَلامَان**’dır; şiddetli bir adam idi.

İbnü’l-Muzaffer dedi ki: “Falancaya **عمل سَبْعة** işi yapacağım” sözleriyle, mübalağa ve nihayete varmayı kastettiler. Dedi ki: Bazıları dedi ki: yedi adamın işi. **أرضٌ مَسْبَعَة**: yırtıcısı çok olan (arazi). “Kavmi **سَبَعْتُ**; onları **أسْبَعُهم**” denir; yani mallarının yedide birini aldım. Ve aynı şekilde “onları **سَبَعْتُهُم أسْبَعُهم**” denir; yani onların yedincisi oldum. Develerin susuzluk günlerinde **السِّبْعُ** vardır; bu, meralarında beş tam gün kaldıkları, altıncı gün suya geldikleri zamandır; dönüş günü (**يومُ الصَدَر**) sayılmaz. Yabanî dişi, yavrusunu yırtıcı yediği zaman **سَبُعَتْ الوحشيّةُ**; o, **مسبوعة**’dur.

Ebû Bekir dedi ki: “Falanca falancayı **يَسْبَع** eder” sözlerinde iki görüş vardır. Birincisi: çirkin sözle ona atar; “kurdu **سبعت**” dediğin zaman, ona attın (demektir). Dedi ki: Buna, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) **السّبَاع**’dan nehyettiği hadisi delil olur; o, iki adamın birbirine sövüşmesidir; her biri, diğerini **القَذْع**’dan onu kötüleyecek şeyle atar. Denildi ki: o, **الرَفَث**’i açığa vurmak ve cinsel birleşmeyle övünmek ve kadınlar işinden kinaye edilen şeyi açıkça söylemektir.

Dedi ki: **السَبُعَان**: Kays diyarında bilinen bir yerdir. Onların sözünden, ondan başka **فَعُلاَن** vezninde bir isim bilinmez.

Nadr b. Şümeyl dedi ki: develerden **السُبَاعِيُّ**: iri ve uzundur. Dedi ki: develerden **الرُباعيّ**, uzunluğu bakımından **السُبَاعِي** gibidir. Dedi ki: **ناقة سُبَاعِيَّة** ve **رباعيّة**. Başkası dedi ki: **ثوبٌ سُبَاعِي**; eğer uzunluğu yedi arşın veya yedi karış ise; çünkü **الشِبْر** müzekkerdir, **الذراع** müennestir. Ebû Ubeyd, Asmaî’den: “Onun içine düştüğüm zaman **سَبَعْتُه**; yırtıcılara yedirdiğim zaman **أسْبَعْتُه**” dedi.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Çobanın hayvanlarına yırtıcılar düştüğü zaman “**أسْبَعَ الراعي**” denir. Kurt koyunu parçaladığı zaman “**سَبَعَ الذئبُ الشاةَ**” denir. “Falanca falancanın içine düştü” denir: “**سَبَعَ فلان فلاناً**”; ve kölesini ihmal ettiği zaman: “**أسْبَعَ عَبْدُه**”.

**سعب** : Leys bu harfi ihmal etti; o ise kullanımdadır. “Su aktı” denir: “**انسعب الماءُ**” ve “**انْثَعَبَ**” yani aktı. “Ağzı **سَعَابِيبَ** ve **ثعابيبَ** akıtır” denir; yani onun **مَرْغ**’u, yani tükürüğü aktığı zaman. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **السَعَابيب**: baldan, hatmîden (**الخِطْمِيّ**) ve benzerinden iplikler gibi uzayan şeylerdir. İbn Mukbil dedi ki:
يَعْلُون بالمردقوش الوَرد ضاحيةً
على **سعابيب** ماء الضالة اللجِنِ
İbn Şümeyl dedi ki: **السعابيب**: sağım sırasında sütten, balgam gibi uzayıp sarkan, elini takip eden şeylerdir; bir tanesi **سُعْبوبة**’dir. **نوادر الأعراب**’da: “Falanca için şöyle şöyle vardır; o, **مُسَعَّبٌ**’dır; ve **مُسَغَّبٌ**’dır; ve falanca için şöyle vardır; o, **مُسَوَّعٌ**’dır; ve **مُسَوَّغٌ** ve **مُزَغَّبٌ**’dır”; bunların hepsi tek bir manadadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والباء وما يثلثهما)
(عبث) العين والباء والثاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على الخَلط يقال: عَبَثَ الأَقِط، وأنا أعبِثُه عَبْثاً، وهو عبيث، وهو يُخلَط ويجفَّف في الشَّمس. والعَبِيث: كلُّ خِلْط. ويقال: في هذا الوادي عَبِيثةٌ، أي خِلْطٌ من حَيَّيْن.
ومما قيسَ على هذا: العَبَثُ، هو الفعل لا يُفَعل على استواء وخُلوصِ صواب. تقول: عَبِثَ يعبَث عَبَثاً، وهو عابثٌ بما لا يَعْنيه وليس من بالِهِ([1]) ، وفي القرآن: ﴿أفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْناكُمْ عَبَثاً﴾  [المؤمنون 115]، أي لَعِبا. والقياس في *ذلك كله واحد.
(عبج) العين والباء والجيم ليس عند الخليل [فيه] شيء. وقد قيل العَبَجَة: الأحمق.
(عبد) العين والباء والدال أصلانِ صحيحان، كأنَّهما متضادَّان، و[الأول] من ذينك([2]) الأصلينِ يدلُّ على لِين وذُلّ، والآخر على شِدّة وغِلَظ.
فالأوّل العَبد، وهو المملوك، والجماعةُ العبيدُ، وثلاثةُ أعبدٍ وهم العِبادُ. قال الخليل: إلاّ أنّ العامة اجتمعوا على تفرقةِ ما بين عباد الله والعبيدِ المملوكين. يقال هذا عبدٌ بيِّن العُبُودَة. ولم نسمَعْهم يشتقُّون منه فعلاً، ولو اشتق لقيل عَبُد، أي صار عبداً وأقرَّ بالعُبُودة، ولكنّه أُمِيت الفعلُ فلم يُستعمل. قال: وأمّا عَبَدَ يُعبُد عِبادةً فلا يقال إلاّ لمن يُعبُد اللهَ تعالى. يقال منه عَبَد يعبُد عبادة، وتعبَّد يتعبّد تعبّداً. فالمتعبِّد: المتفرِّد بالعبادة. واستعبدتُ فلاناً: اتخذتُه عبداً. وأمّا عَبْد في معنى خَدَم مولاه([3]) فلا يقال عبَدَه، ولا يقال يعبُد مَولاه. وتعبَّدَ فلانٌ فلاناً، إذا صيَّره كالعبد له وإن كان حُرَّاً. قال:
تَعبَّدَني نَِمْرُ بنُ سعدٍ وقد أُرى *** ونَِمْر بنُ سعدٍ لي مطيع ومُهْطعُ([4])
ويقال: أعْبَدَ فلانٌ فلاناً، أي جعله عبداً. ويقال للمشركين: عَبَدة الطّاغوتِ والأوثان، وللمسلمين: عُبّادٌ يعبدون الله تعالى. وذكر بعضُهم: عابد وعَبَد، كخادم وخَدَم. وتأنيثُ العَبْد عَبْدَةٌ، كما يقال مملوك ومملوكة. قال الخليل: والعِبِدَّاء([5]) : جماعة العَبِيد الذين وُلِدُوا في العُبودة.
ومن الباب البعير المعبَّد، أي المهنُوء([6]) بالقَطِران. وهذا أيضاً يدلُّ على ما قلناه لأنّ ذلك يُذِلُّه ويَخفِض منه. قال طرفة:
إلى أن تحامَتْنِي العشيرةُ كلُّها  *** وأُفرِدْتُ إفرادَ البَعير المعبَّدِ([7])
والمعبّد: الذلول، يوصَف به البعير أيضاً.
ومن الباب: الطريق المُعَبَّد، وهو المسلوك المذلَّل.
والأصل الآخَر العَبَدة، وهي القُوّة والصَّلابة؛ يقال هذا ثوبٌ له عَبَدة، إذا كان صَفيقاً قويَّاً([8]) . ومنهُ علقمة بن عَبَدَة، بفتح الباء.
ومن هذا القياس العَبَد، مثل الأنَف والحميّة. يقال: هو يَعْبَدُ لهذا الأمر. وفسِّر قوله تعالى: ﴿قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحمنِ وَلدٌ فَأنَا أوَّلُ العابِدِينَ﴾ [الزخرف81]، أي أوَّلُ مَن غَضِبَ عَنْ هذا وأنِف من قولِه. وذُكر عن عليٍّ عليه السلامُ أنّه قال: "عَبِدتُ فصَمَتُّ"، أي أنِفْتُ فسكَتّ. وقال:
ويَعْبَدُ الجاهلُ الجافي بحقِّهم  *** بعد القضاء عليه حين لا عَبَدُ([9])
وقال آخر([10]) :
* وأعبَدُ أن تُهجَى كليبٌ بدارِمِ([11]) *
أي آنف من ذلك وأغضبُ منه:
(عبر) العين والباء والراء أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على النفوذ والمضيِّ في الشيء. يقال: عَبَرت النّهرَ عُبُوراً. وعَِبْر النهر: شَطُّه([12]) . ويقال: ناقةٌ عُبْرُ أسفارٍ: لا يزال يُسافَرُ عليها. قال الطّرِمّاح:
وقد تبطَّنْتُ بِهِلْوَاعةٍ  *** عُبْرِ أسفارٍ كَتُوم البُغَامْ([13])
والمَعْبَر: شطّ نهرٍ هُيئ للعُبور. والمِعْبَر: سفينة يُعبَر عليها النّهر. ورجل عابرُ سبيلٍ، أي مارّ. قال الله تعالى:﴿وَلاَ جُنُباً إلاَّ عَابِرِي سَبِيلٍ﴾  [النساء 43]، ومن الباب العَبْرَة، قال الخليل: عَبْرَة السدَّمع: جَرْيُه. قال: والدَّمع أيضاً نفسُه عَبْرة. قال امرؤ القيس:
وإنّ شِفائي عَبْرَةٌ إن سَفَحتُها  *** فهَلْ عند رسْمٍ دارسٍ من مُعَوَّلِ([14])
وهذا من القياس؛ لأنّ الدّمع يعبُرُ، أي ينفُذ ويَجري. والذي قاله الخليل صحيحٌ يدلُّ على صِحّة القياس الذي ذكرناه.
وقولهم: عَبِرَ فلانٌ يَعْبَرُ عَبَراً من الحزن، وهو عَبْرَانُ، والمرأةُ عَبْرى وعَبِرَةٌ، فهذا لا يكون إِلاَّ وثَمَّ بكاء. ويقَال: استَعْبَرَ، إذا جَرَتْ عَبْرَته. ويقال من هذا: امرأةٌ عابر، أي بها العَبَر. وقال:
يقولُ لي الجَرْمِيُّ هل أنت مُرْدِفِي  *** وكيف رِدَافُ الفَلِّ أمُّك عابِرُ([15])
فهذا الأصل الذي ذكرناه. ثم يقال *لضرب من السدر عُبْرِيٌّ، وإنما يكون كذلك إذا نَبَتَ على شُطوط الأنهار. والشّطُّ يُعْبَرُ ويعبر إليه. قال العجّاج:
* لاثٍ بها الأَشاءُ والعُبْرِيُّ([16]) *
الأَشاء: الفَسِيل([17]) ، الواحدة أَشَاءة([18]) وقد ذكرناه. ويقال إنّ العُبْريَّ لا يكون إلاّ طويلاً، وما كان أصغَرَ منه فهو الضَّالُ. قال ذو الرُّمّة:
قَطعْتُ إذا تجوّفت العواطِي  *** ضَرُوبَ السِّدْرِ عَبْرِيّاً وضَالا([19])
ويقال: بل الضّالُ ما كان في البَرّ.
ومن الباب: عَبَرَ الرُّؤْيا يعبرها عَبْرَاً وعِبارة، ويُعبِّرُها تعبيراً، إذا فسَّرَها. ووجه القياس في هذا عُبُور النَّهْر؛ لأنه يصير من عَِبْر إلى عَِبْر. كذلك مفسِّر الرُّؤيا يأخُذُ بها من وجهٍ إلى وجهٍ، كأن([20]) يُسأل عن الماء، فيقول: حياة. ألا تراه قد عَبَر في هذا([21]) من شيءٍ إلى شيء.
ومما حُمِل على هذه: العِبارة، قال الخليل: تقول: عَبَّرت عن فلانٍ تعبيراً، إذا عَيَّ بحُجّته فتكلَّمت بها عنه. وهذا قياسُ ما ذكرناه؛ لأنَّه لم يقدِر على النُّفوذ في كلامه فنفَذَ الآخَر بها عنه.
فأمّا الاعتبار والعِبْرة فعندنا مقيسانِ من عَبْريِ النَّهر؛ لأنّ كلَّ واحدٍ منهما عِبرٌ مساوٍ لصاحبه([22]) فذاك عِبرٌ لهذا، وهذا عِبرٌ لذاك. فإذا قلت اعتبرت الشَّيء، فكأنك نظرتَ إلى الشَّيء فجعلتَ ما يَعْنِيك عِبراً لذاك: فتساويا عندك. هذا عندنا اشتقاقُ الاعتبار. قال الله تعالى: ﴿فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الأَبْصَارِ﴾  [الحشر 2]، كأنَّه قال: انظروا إلى مَنْ فعل ما فَعل فعُوقِب بما عوقب به، فتجنَّبوا مثلَ صنيعهم لئلاَّ ينزل بكم مثلُ ما نَزَل بأولئك. ومن الدَّليل على صِحَّة هذا القياس الذي ذكرناه، قولُ الخليل: عَبَّرت الدَّنانيرَ تعبيراً، إذا وزَنْتَها ديناراً [ديناراً]. قال: والعِبرة: الاعتبارُ بما مضى.
ومما شذَّ عن الأصل: المُعْبَر من الجِمال: الكثير الوَبر. والمُعْبَر من الغِلمان: الذي لم يُخْتَن. وما أدرِي ما وجهُ القياس في هذا. وقال في المُعْبَر الذي لم يُختَن بشرُ بن [أبي] خازم:
* وارمُ العَفْل مُعْبَرُ([23]) *
ومن هذا الشّاذّ: العبير، قال قوم: هو الزَّعفران. وقال قوم: هي أخلاط طِيب. وقال الأعشَى:
وتَبرُد بَردَ رِداء العَرُوسِ *** بالصيفى رَقْرقتَ فيه العبيرا([24])
(عبس) العين والباء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على تكرُّه في شيء. وأصله العَبَس. ما يَبِس على هُلْب الذَّنَب من بَعْرٍ وغيره، وهو من الإبل كالوَذَحِ من الشَّاء. قال أبو النَّجم:
كأنَّ في أذنابهنَّ الشُّوَّلِ  *** مِن عَبَس الصَّيف قرونَ الأُيَّلِ([25])
وفي الحديث: أنّه مرّ بإبلٍ قد عَبَست في أبوالها. وقال جرير يذكر راعية:
تَرَى العَبَسَ الحَوْليَّ جَوْناً بكُوعِها  *** لها مَسَكاً من غير عاجٍ ولا ذَبْلِ([26])
ثم اشتُقَّ من هذا: اليوم العَبُوس، وهو الشديد الكَرِيه. واشتقّ منه عَبَسَ الرجل يَعْبِس عُبوساً، وهو عابس الوجه: غضبان. وعبّاسٌ، إذا كَثر ذلك منه.
(عبط) العين والباء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّةٍ تُصيبُ من غير استحقاق. وهذه عبارةٌ ذكرها الخليل، وهي صحيحةٌ منقاسة. فالعَبْط: أن تُعبَط النّاقةُ صحيحةً من غير داءٍ ولا كَسْر. قالوا: والعَبِيط: الطرِيُّ من كلِّ شيء. وهذا الذي ذكروهُ في الطريِّ توسُّعٌ منهم، وإنّما الأصل ما ذكِر. يقال من الأوّل: عُبِطت النّاقةُ واعتُبِطت اعتباطاً، إذا نُحِرت سمينةً فَتِيّةً من غير داء. قالوا: والرّجُل يَعبِط بنفسه في الحرب عَبْطاً، إذا ألقاها فيها غير مُكْرَه. والرّجلُ يَعبِط الأرضَ عَبْطاً، إذا حفر فيها موضعاً لم يُحفَر قبلَ ذلك. قال مَرَّار:
ظَلَّ في أعلى يَفاعٍ جاذِلاً  *** يَعبِط الأرضَ اعتباطَ المحتَفِرْ([27])
ويقال: مات فلانٌ عَبْطةً، أي شاباً سليماً. واعتبطَه الموت. قال أميَّة:
مَن لم يَمتْ عَبْطةً يمُتْ هَرَماً  *** للموت كأسٌ فالمرءُ ذائقها([28])
ومن ذلك الدّم العَبِيط: الطرِيّ. قال الخليل - وهي العبارة التي قدَّمْنا ذكرها-: يقال عَبَطته الدَّواهي، إذا نالته من غير *استحقاقٍ لذلك. قال حُمَيد([29]) :
بمنْزلٍ عَفٍّ ولم يُخالِطِ  *** مدنَّساتِ الرِّيَب العَوابِط
والعَبِيطة: الشّاة أو النّاقة المعتَبَطة. قال الشّاعر:
ولـه لا يَنِي عَبائِطُ من كُو  *** مٍ إذا كان من رِقاقٍ وبُزْل
الرِّقاق: الصِّغار من الإبل.
(عبق) العين والباء والقاف أصل صحيح واحد، وهو لزوم الشيء للشيء. من ذلك عَبِق الطيب به، إذا لَصِق ولازَمَ. قال:
عَبِقَ العنبرُ والمِسْكُ بها  *** فهي صفراءُ كعُرجون العُمُرْ([30])
وقال طرفة:
ثم راحُوا عَبِقَ المسكُ بهم  *** يَلْحَفُون الأَرضَ هُدَّابَ الأُزُرْ([31])
ومن هذا الباب قولهم: ما بقي لهم عَبَقَة، أي [ما] بقيت لهم بقيّةٌ من المال. والمعنى في ذلك البقيَّة من السَّمْن تبقى في النِّحْي قد عَبِقَت به. ويقولون: إنّ العَبَاقِية: شجرٌ لـه شَوك. وهذا إنْ حُمِل على القياس صَحَّ؛ لأنَّه يَعْلَق بالشَّيء ويُعْلَق به. ويُنشَد:
غَداةَ شُواحِطٍ فنجَوْتَ شَدَّاً *** وَثوبُكَ في عَباقيةٍ هَرِيدُ([32])
ويقال: العَبَاقِيَةُ: بقية الطِّيب([33]) والدَّيْن، وقد ذكرنا وجه قياسه. ومن الباب العَبَاقية من الرِّجال. قال الخليل: العباقِيَة: الداهي المنكَر، على وزن عَلاَنِيَة. وإنّما سمِّي بذلك لأنّه تعلَّق كلَّ شيء. وقال:
أُتِيحَ لها عَباقِيَةٌ سَرَنْدَى  *** جرِيُّ الصَّدرِ منبسطُ اليَمينِ([34])
وقال الأصمعيُّ: شانَه شيناً عَبَاقِيةً، أي شيناً شديداً، والأجود أن يقال شيناً لازماً لا يُفارِق. قال الكسائيّ: ويقال إنّ العبَاقية جُرح يُصيب الرَّجُل في حُرِّ وجهه. وهذا صحيح؛ لأنَّه شينٌ باقٍ يلازم.
(عبك) العين والباء والكاف أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على ما يدلُّ عليه الذي قبله، وليس ببعيدٍ أن يكون من باب الإبدال. قال الخليل: ما ذقت عَبَكة ولا لَبَكةً. وقال ابن الأعرابيّ: يقال: ما أغنيتَ عنِّي عبكةً ولا لَبَكة أي شيئاً. وأصلُه قولهم الذي يَبقَى في النِّحْي من السَّمْن: عَبَكة. وقد يقال ذلك للطِّينة من الوحل.
والصحيح في هذا الباب هذا، وقد ذُكِرت فيه كلماتٌ عن أعرابٍ مجهولين لا أصل لها فلذلك تركناها.
(عبل) العين والباء واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ضِخَم وامتداد وشِدّة. من ذلك العَبْلُ من الأجسام، وهو الضَّخم. تقول: عَبُل يَعْبُل عَبالة. قال:
خبطناهمْ بكلِّ أرَحَّ لأمٍ *** كمِرْضاحِ النَّوى عَبْلٍ وَقاحِ([35])
الأرَحّ: الحافر الواسع.
ومن الباب الأَعْبَل، وهو الحجر الصُّلب ذُو البياض. ويقال جبلٌ أعبلُ وصخرةٌ عَبْلاء. وقال أبو كبيرٍ الهذليّ يصف نابَ الذِّئبة:
أخرجتُ منها سِلْقةً مهزولةً  *** عجفاءَ يبرق نابُها كالأعبَلِ([36])
ومنه قولهم: هو عَبْلُ الذِّراعين، أي غليظُهما مدِيدُهما. ومنه: ألقى عليه عَبالَّته([37]) ، أي ثِقْله. ومحتمل أن يكون العَبَل، وهو ثمر الأرْطى، من هذا، ولعل فيه امتداداً وطُولا.
(عبم) العين والباء والميم كلمة تدلُّ على غِلَظٍ وجفاء. من ذلك العَبَامُ، وهو الرَّجُل الغليظ الخِلْقة في حُمْق. تقول: عَبْمَ يَعْبُمُ عَبامة. قال:
فأنكرتُ إنكارَ الكريم ولم أكن  *** كَفَدْمٍ عَبَامٍ سِيلَ شيئاً فجمجما
ويقال: إنّ العَبَام الماء الكثير، فإن كان صحيحاً فهو قريبٌ، وإلاَّ فهو من الإبدال.
(عبن) العين والباء والنون صحيحٌ، فيه كلمةٌ واحدة. يقولون: إنّ العَبَنَّ: الجملُ الضَّخم الجسيم. ويقال العَبَنّ ويقال العَبَنَّى، والأنثى عَبَنّاة. وكلُّ ذلك واحد. وربَّما وصَفوا به الرّجل. وقال حُميدٌ في صفة بعير:
أمينٌ عَبَنُّ الخَلْقِ مختلِف الشِّبَا *** يقول المُمارِي طال ما كان مُقْرَما([38])
(عبأ) العين والباء والهمزة والحرف المعتل غير المهموز أصل واحد، يدلُّ على اجتماعٍ في ثِقَل. من ذلك العِبْءُ، وهو كلُّ حِمْل، من غُرْم أو حَمالة، والجمع الأعباء. قال:
وحمل العِبءِ عن أعناق قومي  *** وفعلي في الخطوب بما عناني
ومن الباب: ما عبأْت به شيئاً، إذا لم تبالِهِ، كأنّك لم تجِدْ له ثِقْلاً. ومن الباب: عبأت الطِّيب([39]) *وفَرَّقوا بين ذلك وبين الجيش، فقالوا: عَبَّيْت الكتِيبةَ أُعبِّيها تعبيَةً، إذا هيّأتَها. وقد قالوا: عَبأت الجيش أيضاً، ذكرها ابنُ الأعرابي. وقال في عَبَأت الطِّيب:
كأنَّ بصدرِه وبمَنْكِبيه  *** عبيراً باتَ تَعبؤه عروسُ([40])
والعَباءة: ضَربٌ من الأكسِية. وقياسُه صحيح؛ لأنّه يشتمل على لابسه ويجمعُه. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــــ
([1]) في الأصل: "من ناله"، صوابه في اللسان (عبث). وفي اللسان (بول): "وقولهم ليس هذا من بالي، أي مما أباليه".
([2]) في الأصل: "ذلك".
([3]) عبارة اللسان: "وأما عبد خدم مولاه فلا يقال عبده".
([4]) البيت في اللسان وأساس البلاغة (عبد، هطع).
([5]) يقال بالمد، وبالقصر.
([6]) في الأصل، "أي المهناء". والمهنوء: المطلي.
([7]) البيت من معلقته المشهورة.
([8]) في الأصل: "ضعيفاً قوياً"، وهو من مستطرف التحريف.
([9]) في الأصل: "ونعبد الجاهل".
([10]) هو الفرزدق، كما في إصلاح المنطق 58-59، وليس في ديوانه، وفيه بيتان يشبهان أن يكونا هذا البيت ففي ص 800:
أظنت كلاب اللؤم أن لست شاتماً  *** قبائل إلا ابني دخان بدارم
وفي ص 816:
أظنت كلاب اللؤم أن لست خابطا  *** قبائل غير ابني دخان بدارم
([11]) في إصلاح المنطق: "أن أهجو كليباً". وصدره:
* أولئك أحلاسي فجئني بمثلهم *
قال ابن السكيت: "ويروى: فجؤني. "ويروى: تميماً بدارم".
([12]) في الأصل: "شطره"، تحريف.
([13]) ديوان الطرماح 103 واللسان (هلع).
([14]) البيت من معلقته المشهورة.
([15]) البيت للحارث بن وعلة الجرمي. اللسان (عبر). وفي خزانة الأدب (1: 199) أنه لأبيه وعلة بن عبد الله الجرمي. فيقال إن الجرمي لحق رجلاً من بني نهد يقال له سليط بن قتب فقال له وعلة: أردفني خلفك، فإني أتخوف القتل. فأبى أن يردفه فطرحه عن قربوسه وركب عليها ونجا. فرواية البيت الصحيحة على هذا القول: "وقد قلت للنهدي". وذكر في اللسان أن النهدي هو الذي سأل الحارث أن يردفه خلفه لينجو فأبى. فرواية البيت: "يقول لي النهدي". وقد اتفقت الروايتان على أن "النهدي" قد قتل. أما رواية ابن فارس هنا فغريبة لا سند لها من القصص. وانظر الاشتقاق 291.
([16]) رواية الديوان 67 واللسان (لثي، عبر): "لاث به". وقبله:
في أيكه فلا هو الضحى  *** ولا يلوح نبته الشتى
([17]) في الأصل: "الفيل".
([18]) الذي بعد هذه الكلمة في الأصل هو: "ويقال إن العبري ذكرناه لا يكون إلا طويلاً وأصغر منه فهو الضال ما كان". وقد أصلحت اختلال الكلمات بما ترى.
([19]) ديوان ذي الرمة 440، واللسان (عبر، عمر).
([20]) في الأصل: "كأنه".
([21]) في الأصل: "من هذا".
([22]) في الأصل: "صاحب".
([23]) سبق الاستشهاد بهذا الجزء في (عفل). والبيت بتمامه كما في اللسان (عبر، عفل):
جزيز القفا شبعان يربض حجرة  *** حديث الخصاء ورام العفل معبر
([24]) ديوان الأعشى 69 واللسان (عبر، رقق). وقد سبق في (رق).
([25]) سبق الكلام على تخريج البيتين في (أول).
([26]) ديوان جرير 463 واللسان (عبس، مسك، ذبل). وسيأتي في (مسك).
([27]) روايته تطابق رواية اللسان (عبط). وفي المفضليات (1: 82، 84) بيتان هما برقم: 15، 35:
ثم إن ينزع إلى أقصاهما  *** يخبط الأرض اختباط المحتفر
و:   ظل في أعلى يفاع جاذلاً  *** يقسم الأمر كقسم المؤتمر
([28]) ديوان أمية 42 واللسان (عبط) برواية: "والمرء ذائقها".
([29]) هو حميد الأرقط، كما في اللسان (عبط).
([30]) البيت للمرار بن منقذ في المفضليات (1: 90). وهو بدون نسبة في اللسان (عبق).
([31]) ديوان طرفة 68 واللسان (عبق، لحف).
([32]) لساعدة بن العجلان الهذلي، في اللسان (عبق، هرد) وديوان الهذليين (3: 109).
([33]) في الأصل: "الغضب".
([34]) أنشده في اللسان (عبق) برواية: "أطف لها عباقية".
([35]) أنشده في اللسان (رضح) شاهداً على أن اسم الحجر الذي يرضح به النوى "مرضاح"، وأن الخاء المعجمة لغة ضعيفة.
([36]) في ديوان الهذليين (2: 97) : "كالمعول". السكري: "كأن نابها طرف معول".
([37]) العبالة بتشديد اللام. وتخفيفها لغة عن اللحياني.
([38]) البيت من زوائد ديوان حميد بن ثور، أنشده في اللسان (عبن). وانظر ديوانه 32 طبع دار الكتب المصرية.
([39]) بعد هذا في الأصل: "كأن بصدره"، وهو تكرار لما سيأتي بعد كلمة "الطيب" التالية.
([40]) البيت لأبي زبيد الطائي في اللسان (عبأ)، يصف فيه أسداً. وفيه: "كأن بنحره"، و"بات يعبؤه" ثم قال: "ويروى: بات يخبؤه". والعروس يقال للمرأة والرجل.

ـ

##### Türkçe

(باب العين والباء وما يثلثهما)
(**عبث**) **العين** ve **الباء** ve **الثاء** tek bir sahih asıldır; karıştırmaya delâlet eder. Denir ki: **عَبَثَ الأَقِط**; ben onu **عَبْثاً** karıştırırım; o **عبيث**tir; güneşte karıştırılır ve kurutulur. Ve **العَبِيث**: her karışımdır. Ve denir ki: “Bu vadide bir **عَبِيثةٌ** vardır”, yani iki kabileden bir karışımdır.
Buna kıyas edilenlerdendir: **العَبَثُ**; o, işin düzgünlük ve doğruya hâlislik üzere yapılmamasıdır. Dersin: **عَبِثَ** **يعبَث** **عَبَثاً**; o, kendisini ilgilendirmeyen ve aklında olmayan şeyle **عابثٌ**tir([1]). Kur’ân’da: ﴿أفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْناكُمْ **عَبَثاً**﴾  [المؤمنون 115]؛ yani oyun olarak. Ve bunun hepsinde kıyas birdir.
(**عبج**) **العين** ve **الباء** ve **الجيم** hakkında Halîl’in yanında bir şey yoktur. Ve denilmiştir ki: **العَبَجَة**: ahmak.
(**عبد**) **العين** ve **الباء** ve **الدال** iki sahih asıldır; sanki ikisi birbirine zıttır; ve o iki asıldan [birincisi] yumuşaklık ve zillete, diğeri şiddet ve kabalığa delâlet eder.
Birincisi **العَبد**dir; o, köledir; topluluğu **العبيد**dir; üç **أعبدٍ** de **العِبادُ**dır. Halîl dedi: Ancak halk, Allah’ın kulları ile mülk edinilmiş köleler arasını ayırma üzerinde birleştiler. Denir: “Bu, **العُبُودَة**si açık bir **عبدٌ**dür.” Onlardan ondan bir fiil türettiklerini işitmedik; türetilseydi “**عَبُد**” denirdi; yani köle oldu ve **العُبُودة**yi ikrar etti; fakat fiil öldürülmüş de kullanılmamıştır. Dedi: **عَبَدَ** **يعبُد** **عِبادةً** ise ancak Allah Teâlâ’ya ibadet eden için söylenir. Ondan denir: **عَبَد** **يعبُد** **عبادة**; ve **تعبَّد** **يتعبّد** **تعبّداً**. Öyleyse **المتعبِّد**: ibadetle tek başına kalan kimsedir. “**استعبدتُ** falancayı”: onu köle edindim. Ama **عَبْد** “efendisinin hizmetkârı” manasında olunca([3]) “**عبَدَه**” denmez; “efendisine **يعبُد**” denmez. “Falanca falancayı **تعبَّدَ**”, onu—hür olsa bile—kendisine köle gibi kıldıysa. Dedi:
تَعبَّدَني نَِمْرُ بنُ سعدٍ وقد أُرى *** ونَِمْر بنُ سعدٍ لي مطيع ومُهْطعُ([4])
Ve denir: “Falanca falancayı **أعْبَدَ**”, yani onu köle yaptı. Müşriklere: **عَبَدة الطّاغوتِ والأوثان**; Müslümanlara: Allah Teâlâ’ya ibadet eden **عُبّادٌ** denir. Bazıları zikretti: **عابد** ve **عَبَد**; **خادم** ve **خَدَم** gibi. **العَبْد**in dişili **عَبْدَةٌ**dir; **مملوك** ve **مملوكة** denildiği gibi. Halîl dedi: **العِبِدَّاء**([5]) : **العُبودة** içinde doğmuş **العَبِيد** topluluğudur.
Babtandır: **البعير المعبَّد**; yani **المهنُوء**([6]) katranla sıvanmış olan. Bu da söylediğimize delâlet eder; çünkü bu onu zelil kılar ve ondan indirir. Tarafa dedi:
إلى أن تحامَتْنِي العشيرةُ كلُّها  *** وأُفرِدْتُ إفرادَ البَعير المعبَّدِ([7])
Ve **المعبّد**: uysal; deve de bununla vasfedilir.
Babtandır: **الطريق المُعَبَّد**; o, yürünmüş, düzlenmiş yoldur.
Diğer asıl **العَبَدة**dir; o, kuvvet ve katılıktır; denir: “Bu elbisenin bir **عَبَدة**si var”, eğer kalın, kuvvetli ise([8]). Ondandır: **علقمة بن عَبَدَة**; **الباء**nın fethiyle.
Bu kıyastandır **العَبَد**; **الأنَف** ve **الحميّة** gibi. Denir: “Bu iş için **يَعْبَدُ**.” Ve Allah Teâlâ’nın sözü şöyle tefsir edildi: ﴿قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحمنِ وَلدٌ فَأنَا أوَّلُ **العابِدِينَ**﴾ [الزخرف81]؛ yani buna ilk öfkelenen ve bu sözden ilk burun kıvıran. Ali’den—aleyhi’s-selâm—zikredildi ki dedi: “**عَبِدتُ** فصَمَتُّ”; yani burun kıvırdım da sustum. Ve dedi:
ويَعْبَدُ الجاهلُ الجافي بحقِّهم  *** بعد القضاء عليه حين لا عَبَدُ([9])
Bir başkası([10]) dedi:
* وأعبَدُ أن تُهجَى كليبٌ بدارِمِ([11]) *
Yani bundan burun kıvırırım ve buna öfkelenirim:
(**عبر**) **العين** ve **الباء** ve **الراء** tek bir sahih asıldır; bir şeyde nüfuz etmeye ve geçip gitmeye delâlet eder. Denir: “Nehri **عُبُوراً** geçtim.” Ve **عَِبْر النهر**: onun kıyısıdır([12]). Ve denir: “**ناقةٌ عُبْرُ أسفارٍ**”: üzerinde sürekli yolculuk yapılan (deve). **الطّرِمّاح** dedi:
وقد تبطَّنْتُ بِهِلْوَاعةٍ  *** عُبْرِ أسفارٍ كَتُوم البُغَامْ([13])
Ve **المَعْبَر**: geçiş için hazırlanmış nehir kıyısıdır. Ve **المِعْبَر**: üzerinde nehrin geçildiği gemidir. Ve “**رجل عابرُ سبيلٍ**”: yani geçen. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَلاَ جُنُباً إلاَّ **عَابِرِي سَبِيلٍ**﴾  [النساء 43]. Babtandır **العَبْرَة**. Halîl dedi: **عَبْرَة السدَّمع**: onun akmasıdır. Dedi: Gözyaşının kendisi de **عَبْرة**dir. İmru’ul-Kays dedi:
وإنّ شِفائي عَبْرَةٌ إن سَفَحتُها  *** فهَلْ عند رسْمٍ دارسٍ من مُعَوَّلِ([14])
Bu kıyastandır; çünkü gözyaşı **يعبُرُ**, yani nüfuz eder ve akar. Halîl’in söylediği sahih olup zikrettiğimiz kıyasın sıhhatine delâlet eder.
Onların sözü: “Falanca hüzünden **عَبَراً** **عَبِرَ** **يَعْبَرُ**”; o **عَبْرَانُ**dur; kadın **عَبْرى** ve **عَبِرَةٌ**dir; bu ancak orada ağlama varken olur. Ve denir: **استَعْبَرَ**, eğer **عَبْرَته** aktıysa. Ve bundan denir: “**امرأةٌ عابر**”; yani onda **العَبَر** vardır. Ve dedi:
يقولُ لي الجَرْمِيُّ هل أنت مُرْدِفِي  *** وكيف رِدَافُ الفَلِّ أمُّك عابِرُ([15])
İşte bu, zikrettiğimiz asıldır. Sonra *sidirin bir türüne **عُبْرِيٌّ** denir; bu ancak nehir kıyılarında biterse böyle olur. Ve kıyı geçilir ve ona geçilir. **العجّاج** dedi:
* لاثٍ بها الأَشاءُ والعُبْرِيُّ([16]) *
**الأَشاء**: fidan([17]); tekili **أَشَاءة**([18]); onu zikrettik. Ve denir: **العُبْريَّ** ancak uzun olur; ondan daha küçük olan ise **الضَّالُ**dur. **ذو الرُّمّة** dedi:
قَطعْتُ إذا تجوّفت العواطِي  *** ضَرُوبَ السِّدْرِ عَبْرِيّاً وضَالا([19])
Ve denir: Bilakis **الضّالُ**, kırda olan şeydir.
Babtandır: “Rüyayı **عَبَرَ**; onu **عَبْرَاً** ve **عِبارة** olarak **يعبرها**; ve onu **تعبيراً** **يُعبِّرُها**”, eğer onu tefsir ettiyse. Bunun kıyastaki yönü nehrin geçilmesidir; çünkü **عَِبْر**den **عَِبْر**e geçer. Aynı şekilde rüya yorumcusu onu bir yüzden bir yüze alır; sanki([20]) su hakkında sorulur da “hayat” der. Görmez misin, bunda([21]) bir şeyden bir şeye **عَبَر** etmiştir.
Buna yüklenenlerdendir **العِبارة**. Halîl dedi: “Falancadan **تعبيراً** **عَبَّرت**”, eğer delilinde dili tutuldu da onun yerine sen konuştunsa. Bu, zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü o, sözünde nüfuz etmeye güç yetiremedi; diğeri onun yerine onunla nüfuz etti.
Ama **الاعتبار** ve **العِبْرة** bize göre nehrin **عَبْري**sinden kıyas edilmiştir; çünkü ikisinden her biri sahibine([22]) denk bir **عِبر**dir: şu bunun **عِبر**idir, bu da şunun **عِبر**idir. “Şeyi **اعتبرت**” dediğinde, sanki şeye baktın da seni ilgilendiren şeyi ona **عِبر** kıldın: böylece senin yanında eşit oldular. Bizce **الاعتبار**ın اشتقاقı budur. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الأَبْصَارِ﴾  [الحشر 2]; sanki dedi ki: “Şunu yapan kimseye bakın da, uğradığıyla cezalandırıldı; onların yaptığının benzerinden sakının ki size de onlara inen benzeri inmesin.” Zikrettiğimiz bu kıyasın sıhhatine delillerden biri Halîl’in sözü: “Dinarları **تعبيراً** **عَبَّرت**”, eğer onları dinar dinar tarttıysan. Dedi: **العِبرة**: geçmişle **الاعتبار**dır.
Asıldan şâz olanlardandır: develerden **المُعْبَر**: çok kıllı olan. Ve oğlanlardan **المُعْبَر**: sünnet edilmemiş olan. Bunun kıyastaki yönünün ne olduğunu bilmiyorum. Sünnet edilmemiş **المُعْبَر** hakkında **بشرُ بن [أبي] خازم** dedi:
* وارمُ العَفْل مُعْبَرُ([23]) *
Bu şâzdan: **العبير**. Bir kavim dedi: o safrandır. Bir kavim dedi: o, güzel koku karışımlarıdır. **الأعشَى** dedi:
وتَبرُد بَردَ رِداء العَرُوسِ *** بالصيفى رَقْرقتَ فيه العبيرا([24])
(**عبس**) **العين** ve **الباء** ve **السين** sahih bir asıldır; bir şeyde tiksinmeye delâlet eder. Aslı **العَبَس**tir: kuyruğun kılları üzerinde kuruyan deve pisliği ve benzeri; o, develerde koyundaki **الوَذَحِ** gibidir. **أبو النَّجم** dedi:
كأنَّ في أذنابهنَّ الشُّوَّلِ  *** مِن عَبَس الصَّيف قرونَ الأُيَّلِ([25])
Hadiste: onun, idrarlarında **عَبَست** olmuş develere uğradığı (geçer). **جرير** bir çoban kadını anarak dedi:
تَرَى العَبَسَ الحَوْليَّ جَوْناً بكُوعِها  *** لها مَسَكاً من غير عاجٍ ولا ذَبْلِ([26])
Sonra bundan türetildi: **اليوم العَبُوس**; o, şiddetli, çirkin (gün)dür. Ve ondan türetildi: adam **عَبَسَ** **يَعْبِس** **عُبوساً**; o, yüzü asık, öfkeli olan **عابس الوجه**dir. Ve **عبّاسٌ**, eğer bu ondan çok olursa.
(**عبط**) **العين** ve **الباء** ve **الطاء** sahih bir asıldır; hak etme olmaksızın isabet eden bir şiddete delâlet eder. Bu, Halîl’in zikrettiği bir ibaredir; sahih ve kıyaslıdır. Öyleyse **العَبْط**: devenin, hastalık ve kırık olmaksızın sağlamken **تُعبَط** edilmesidir. Dediler: **العَبِيط**: her şeyin tazesi. Onların tazede zikrettikleri bu, onlardan bir genişletmedir; asıl ancak zikredilendir. Birinciden denir: deve **عُبِطت** ve **اعتُبِطت** **اعتباطاً**, eğer hastalık olmaksızın semiz, gençken boğazlandıysa. Dediler: Adam savaşta canını **عَبْطاً** **يَعبِط** eder; eğer onu zorlanmaksızın oraya atarsa. Ve adam yeri **عَبْطاً** **يَعبِط** eder; eğer orada daha önce kazılmamış bir yeri kazarsa. **مَرَّار** dedi:
ظَلَّ في أعلى يَفاعٍ جاذِلاً  *** يَعبِط الأرضَ اعتباطَ المحتَفِرْ([27])
Ve denir: “Falanca **عَبْطةً** öldü”; yani genç, sağlamken. Ve ölüm onu **اعتبطَه** etti. **أميَّة** dedi:
مَن لم يَمتْ عَبْطةً يمُتْ هَرَماً  *** للموت كأسٌ فالمرءُ ذائقها([28])
Bundan: **الدّم العَبِيط**; taze (kan). Halîl dedi—önceden zikrettiğimiz ibare odur—: “Felâketler onu **عَبَطته**”, eğer ona bunun *hak edişi olmaksızın isabet ettiyse. **حُمَيد**([29]) dedi:
بمنْزلٍ عَفٍّ ولم يُخالِطِ  *** مدنَّساتِ الرِّيَب العَوابِط
Ve **العَبِيطة**: **المعتَبَطة** koyun veya devedir. Şair dedi:
ولـه لا يَنِي عَبائِطُ من كُو  *** مٍ إذا كان من رِقاقٍ وبُزْل
**الرِّقاق**: develerin küçükleri.
(**عبق**) **العين** ve **الباء** ve **القاف** tek bir sahih asıldır; bir şeyin bir şeye yapışıp kalmasına delâlet eder. Ondan: “Güzel koku ona **عَبِق** etti”; eğer yapıştı ve lâzım olduysa. Dedi:
عَبِقَ العنبرُ والمِسْكُ بها  *** فهي صفراءُ كعُرجون العُمُرْ([30])
**طرفة** dedi:
ثم راحُوا عَبِقَ المسكُ بهم  *** يَلْحَفُون الأَرضَ هُدَّابَ الأُزُرْ([31])
Bu babtandır onların sözü: “Onlara bir **عَبَقَة** kalmadı”; yani onlara maldan bir kalıntı kalmadı. Bunun manası: tulumda kalan içyağı kalıntısıdır; ona yapışıp kalmıştır. Ve derler: **العَبَاقِية**: dikenli bir ağaçtır. Bu kıyasa hamledilirse sahih olur; çünkü şeye takılır ve ona takılır. Şöyle okunur:
غَداةَ شُواحِطٍ فنجَوْتَ شَدَّاً *** وَثوبُكَ في عَباقيةٍ هَرِيدُ([32])
Ve denir: **العَبَاقِيَةُ**: güzel kokunun([33]) ve borcun kalıntısıdır; kıyasının yönünü zikrettik. Babtandır erkeklerden **العَبَاقية**. Halîl dedi: **العباقِيَة**: belâlı, yadırganan (kimse); **عَلاَنِيَة** vezninde. Ancak ona bu ad verildi; çünkü her şeye tutunur. Ve dedi:
أُتِيحَ لها عَباقِيَةٌ سَرَنْدَى  *** جرِيُّ الصَّدرِ منبسطُ اليَمينِ([34])
**الأصمعيُّ** dedi: “Onu **عَبَاقِيةً** bir ayıpla ayıpladı”; yani şiddetli bir ayıpla; daha iyi olan, ayrılmayan, lâzım bir ayıp denmesidir. **الكسائيّ** dedi: Ve denir ki **العبَاقية**, adamın yüzünün sıcağında isabet eden bir yaradır. Bu sahihdir; çünkü o, kalıcı, lâzım bir ayıptır.
(**عبك**) **العين** ve **الباء** ve **الكاف** sahih bir küçük asıldır; bir öncekinin delâlet ettiğine delâlet eder; ve بدل بابından olması uzak değildir. Halîl dedi: “Ne bir **عَبَكة** ne de bir **لَبَكةً** tattım.” **ابن الأعرابيّ** dedi: Denir: “Bana ne bir **عبكةً** ne de bir **لَبَكة** fayda verdin”; yani hiçbir şey. Aslı, tulumda kalan içyağına onların “**عَبَكة**” demeleridir. Ve bu, çamurdan bir balçık parçası için de söylenebilir.
Bu babta sahih olan budur; onda, aslı olmayan, meçhul bedevîlerden kelimeler zikredilmiştir; bu yüzden onları terk ettik.
(**عبل**) **العين** ve **الباء** ve **اللام** sahih bir asıldır; irilik, uzama ve şiddete delâlet eder. Ondan: cisimlerden **العَبْلُ**; o, iri olandır. Dersin: **عَبُل** **يَعْبُل** **عَبالة**. Dedi:
خبطناهمْ بكلِّ أرَحَّ لأمٍ *** كمِرْضاحِ النَّوى عَبْلٍ وَقاحِ([35])
**الأرَحّ**: geniş toynaklı.
Babtandır **الأَعْبَل**; o, beyazlığı olan sert taştır. Ve denir: **جبلٌ أعبلُ** ve **صخرةٌ عَبْلاء**. **أبو كبيرٍ الهذليّ** dişi kurdun dişini vasfederek dedi:
أخرجتُ منها سِلْقةً مهزولةً  *** عجفاءَ يبرق نابُها كالأعبَلِ([36])
Ondandır onların sözü: “O, **عَبْلُ الذِّراعين**dir”; yani ikisi kalın, ikisi uzundur. Ondandır: “Üzerine **عَبالَّته**([37]) attı”; yani ağırlığını. Muhtemeldir ki **العَبَل**—o, **الأرْطى**nın meyvesidir—bundan olsun; belki onda uzama ve uzunluk vardır.
(**عبم**) **العين** ve **الباء** ve **الميم** kabalığa ve katılığa delâlet eden bir kelimedir. Ondan **العَبَامُ**; o, ahmaklık içinde yaratılışı kaba olan adamdır. Dersin: **عَبْمَ** **يَعْبُمُ** **عَبامة**. Dedi:
فأنكرتُ إنكارَ الكريم ولم أكن  *** كَفَدْمٍ عَبَامٍ سِيلَ شيئاً فجمجما
Ve denir: **العَبَام** çok sudur; eğer sahihse yakındır; değilse بدل’dendir.
(**عبن**) **العين** ve **الباء** ve **النون** sahihdir; onda tek bir kelime vardır. Derler: **العَبَنَّ**: iri, cüsseli devedir. Ve **العَبَنّ** denir, **العَبَنَّى** da denir; dişisi **عَبَنّاة**. Bunların hepsi birdir. Bazen adamı da bununla vasfederler. **حُميدٌ** bir deve vasfında dedi:
أمينٌ عَبَنُّ الخَلْقِ مختلِف الشِّبَا *** يقول المُمارِي طال ما كان مُقْرَما([38])
(**عبأ**) **العين** ve **الباء** ve **الهمزة** ve hemzesiz illetli harf tek bir asıldır; ağırlık içinde toplanmaya delâlet eder. Ondan **العِبْءُ**; o, borç veya yüklenme türünden her yüktür; çoğulu **الأعباء**dır. Dedi:
وحمل العِبءِ عن أعناق قومي  *** وفعلي في الخطوب بما عناني
Babtandır: “Onu bir şeyle **عبأْت** etmedim”; eğer onu umursamadıysan; sanki ona bir ağırlık bulmadın. Babtandır: “Güzel kokuyu **عبأت**”([39]). *Onlar bununla orduyu ayırdılar; dediler: “Taburu **عَبَّيْت**; onu **تعبيَةً** **أُعبِّيها**”; eğer onu hazırladıysan. “Orduyu da **عَبأت**” dediler; bunu **ابنُ الأعرابي** zikretti. “Güzel kokuyu **عَبَأت**” hakkında dedi:
كأنَّ بصدرِه وبمَنْكِبيه  *** عبيراً باتَ تَعبؤه عروسُ([40])
Ve **العَباءة**: örtülerden bir türdür. Kıyası sahihdir; çünkü giyenini içine alır ve onu toplar. Ve Allah en doğrusunu bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العبوس: قطوب الوجه من ضيق الصدر. قال تعالى: ﴿عب وتولى﴾ [عبس/ 1]، ﴿ثم عبس وبسر﴾ [المدثر/22]، ومنه قيل: يوم عبوس. قال تعالى: ﴿يوما عبوسا قمطريرا﴾ [الإنسان/10]، وباعتبار ذلك قيل العبس: لما يبس على هلب (انظر: المجمل 3/644، والهلب: شعر الذنب) الذنب من البعر والبول، وعبس الوسخ على وجهه (يقال: عبس الوسخ على وجهه: إذا يبس. انظر: المجمل 3/644؛ والقاموس: عبس).

##### Türkçe

- **العبوس**: göğsün darlığından yüzün buruşturulmasıdır. Yüce Allah dedi ki: ﴿عب وتولى﴾ [عبس/ 1]، ﴿ثم عبس وبسر﴾ [المدثر/22]، ve ondan dolayı “**يوم عبوس**” denildi. Yüce Allah dedi ki: ﴿يوما عبوسا قمطريرا﴾ [الإنسان/10]، ve bunun dikkate alınmasıyla “**العبس**”: kuyruk, dışkı ve idrardan, **هلب** üzerine kuruyup katılaşan şeye denildi (bak: المجمل 3/644، ve **الهلب**: kuyruğun kılıdır); ve “**عبس الوسخ على وجهه**” (denilir: **عبس الوسخ على وجهه**: kuruduğu zaman. bak: المجمل 3/644؛ ve القاموس: **عبس**).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ب س
تقول‏:‏ أعوذ بالله من ليلة بوس ويوم عبوس‏.‏

##### Türkçe

ع ب س
Şöyle dersin: **أعوذ بالله من ليلة بوس ويوم عبوس**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عَبَسَ يَعْبِسُ عَبْساً وعَبَّس: قَطَّبَ ما بين عينيه، ورجل عابِسٌ من قوم عُبُوسٍ. ويوم عابِسٌ وعَبُوسٌ: شديدٌ؛ ومنه حديث قُس: يَبْتَغِي دَفْعَ باسِ يَومٍ عَبُوسٍ؛ هو صفة لأَصحاب اليوم أَي يوم يُعَبَّسُ فيه فأَجراه صفة على اليوم كقولهم ليل نائم أَي يُنام فيه. وعَبَّسَ تَعْبِيساً، فهو مُعَبِّسٌ وعَبَّاسٌ إِذا كَرَّه وجهه، شُدِّدَ للمبالغة، فإِن كَشَر عن أَسنانه فهو كالِحٌ، وقيل: عَبَّسَ كَلَحَ. وفي صفته، صلى اللَّه عليه وسلم: لا عابِسٌ ولا مُفْنِدٌ
(* قوله «ولا مفند» بهامش النهاية
ما نصه: كسر النون من مفند أَولى لأن الفتح شمله قولها أَي أم معبد ولا هذر، وأَما الكسر ففيه أَنه لا يفند غيره بدليل أَنه كان لا يقابل أَحداً في وجهه بما يكره ولانه يدل على الخلق العظيم.) ؛ العابسُ: الكريهُ المَلْقى الجَهْمُ المُحَيَّا. والتَّعَبُّسُ: التَّجَهُّم. وعَنْبَسٌ وعَنْبَسَةُ وعَنابِسٌ والعَنْبَسيُّ: من أَسماء الأَسد أُخذ من العُبُوسِ، وبها سمي الرجل؛ وقال القطامي:
وما غَرَّ الغُواةَ بَعَنْبَسِيٍّ،
يَشَرَّدُ عن فَرائِسِه السِّباعا
وفي الصحاح: والعَنْبَسُ الأَسد، وهو فَنْعَلٌ من العُبوس. والعَبَسُ: ما يَبِسَ على هُلْبِ الذَّنَب من البول والبعر؛ قال أَبو النجم:
كأَنَّ في أَذْنابِهِنَّ الشُّوَّلِ،
مِنْ عَبَسِ الصَّيف، قرونَ الأُيَّلِ
وأَنشده بعضهم: الأُجَّلِ، على بدل الجيم من الياء المشددة؛ وقد عَبِسَتِ الإِبلُ عَبَساً وأَعْبَسَتْ: علاها ذلك. وفي الحديث: أَنه نظر إِلى نَعَمِ بني المُصْطَلِق وقد عَبِسَتْ في أَبوالها وأَبعارها من السِّمَنِ فَتَقَنَّعَ بثوبه وقرأَ: ولا تَمُدَّنَّ عينيك إِلى ما مَتَّعْنا به أَزْواجاً منهم؛ قال أَبو عبيد: عَبِسَتْ في أَبوالها يعني أَن تَجِفَّ أَبوالُها وأَبعارُها على أَفخاذها وذلك إِنما يكون من الشحم، وذلك العَبَسُ، وإِنما عدّاه بفي لأَنه في معنى انغمست؛ قال جرير يصف راعية: تَرى العَبَسَ الحَوْليَّ جَوْناً بِكُوعِها،
لها مَسَكاً مِن غَيرِ عاجٍ ولا ذَبْلِ
والعَبَسُ: الوَذَحُ أَيضاً. وعَبِسَ الوَسَخُ عليه وفيه عَبَساً: يَبِسَ. وعَبِسَ الثوبُ عَبَساً: يَبِسَ عليه الوَسَخُ. وفي حديث شريح: أَنه كان يَرُدُّ من العَبَس؛ يعني العَبْدَ البَوَّال في فراشه إِذا تعوَّده وبان أَثره على بدنه وفراشه. وعَبِسَ الرجلُ: اتسخ؛ قال الراجز: وقَيِّمُ الماءِ عَليْهِ قَدْ عَبِسْ
وقال ثعلب: إِنما هو قد عَبَسَ من العُبوسِ الذي هو القُطُوبُ؛ وقول الهذلي:
ولَقَدْ شَهِدْتُ الماءَ لم يَشْرَبْ بِهِ،
زَمَنَ الرَّبيعِ إِلى شُهور الصَّيِّفِ،
إِلا عَوابسُ كالمِراطِ مُعِيدَةٌ،
بالليلِ، مَوْرِدَ أَيِّمٍ مُتَغَضِّفِ
قال يعقوب: يعني بالعوابس الذئاب العاقدة أَذنابها، وبالمراط السهام التي قد تَمَرَّط ريشها؛ وقد أَعْبَسَه هو.
والعَبْوَسُ: الجمع الكثير. والعَبْسُ: ضرب من النبات، يسمى بالفارسية سِيسَنْبَر.
وعَبْسٌ: قبيلة من قَيْسِ عَيْلانَ، وهي إِحدى الجَمَراتِ، وهو عَبْسُ بنُ بَغِيضِ بن رَيْث بن غَطَفان بن سَعْد بن قَيس بن عَيْلان. والعَنابِسُ من قريش: أَولاد أُمَيَّةَ بن عبد شمس الأَكبر وهم ستة: حَرْبٌ وأَبو حرب وسفيان وأَبو سفيان وعمرو وأَبو عمرو، وسُمُّوا بالأُسْد، والباقون يقال لهم الأَعْياصُ. وعابِسٌ وعَبَّاس والعباس اسْمٌ عَلَمٌ، فمن قال عباس فهو يجريه مجرى زيد، ومن قال العباس فإِنما أَراد أَن يجعل الرجل هو الشيء بعينه. قال ابن جني: العباس وما أَشبهه من الأَوصاف الغالبة إِنما تعرّفت بالوضع دون اللام، وإِنما أُقرت اللام فيها بعد النقل وكونها أَعلاماً مراعاة لمذهب الوصف فيها قبل النقل.
وعَبْسٌ وعَبَسٌ وعُبَيْسٌ: أَسماء أَصلها الصفة، وقد يكون عبيس تصغير عَبْسٍ وعَبَسٍ، وقد يكون تصغير عَبَّاسٍ وعابِسٍ تصغير الترخيم. ابن الأَعرابي: العَبَّاسُ الأَسد الذي تهرب منه الأُسْدُ؛ وبه سمي الرجل عَبَّاساً. وقال أَبو تراب: هو جِبْسٌ عِبْس لِبْسٌ إِتباعٌ. والعَبْسانِ: اسم أَرض؛ قال الراعي:
أَشاقَتْكَ بالعَبْسَيْنِ دارٌ تَنَكَّرَتْ
مَعارِفُهاْ إِلا البِلادَ البَلاقِعا؟

##### Türkçe

**عَبَسَ** **يَعْبِسُ** **عَبْساً** ve **عَبَّسَ**: iki gözü arasını çattı; ve (bir) adam, **عابِسٌ** (dır), **عُبُوسٍ** (olan) bir kavimdendir. Ve (bir) gün **عابِسٌ** ve **عَبُوسٌ**: şiddetli (dir); ve ondan, **قُسّ** hadisi: “**يَبْتَغِي دَفْعَ باسِ يَومٍ عَبُوسٍ**”; o, günün sahipleri için bir sıfattır; yani içinde **يُعَبَّسُ** olunan bir gün; böylece onu gün üzerine sıfat olarak yürüttü; onların “uyunan bir gece” sözü gibi; yani içinde uyunur. Ve **عَبَّسَ** **تَعْبِيساً**; artık o, yüzünü çirkinleştirdiği zaman **مُعَبِّسٌ** ve **عَبَّاسٌ** (tır); mübalağa için şeddelendi; eğer dişlerinden (gülerek) açarsa o **كالِحٌ** (tır); ve denildi: **عَبَّسَ** **كَلَحَ**. Ve onun vasfında, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: “Ne **عابِسٌ** ne de **مُفْنِدٌ**”
(* “**ولا مفند**” sözü hakkında, **النهاية**’nin kenarında metni şudur: **مفند**’den **النون**’un kesresi daha evlâdır; çünkü fetha, onun (kadının) sözü “yani, ey Ümmü Ma‘bed, ne hezeyan” tarafından kuşatılmıştır; ama kesrede, onun başkasını **يفند** etmediği vardır; delili, onun hiç kimseyi yüzüne, hoşlanmadığı şeyle karşılamaz oluşudur; ve çünkü o, yüce ahlâka delâlet eder.) ; **العابسُ**: çirkin karşılanan, sert, yüzü asık (olan). Ve **التَّعَبُّسُ**: **التَّجَهُّم**.

Ve **عَنْبَسٌ** ve **عَنْبَسَةُ** ve **عَنابِسٌ** ve **العَنْبَسيُّ**: aslanın isimlerindendir; **العُبُوسِ**’tan alınmıştır; ve onunla adam adlandırıldı; **القطامي** dedi ki:
وما غَرَّ الغُواةَ بَعَنْبَسِيٍّ،
يَشَرَّدُ عن فَرائِسِه السِّباعا

Ve **الصحاح**’ta: **العَنْبَسُ** aslandır; ve o, **العُبوس**’tan **فَنْعَلٌ** (vezninde)dir.

Ve **العَبَسُ**: idrar ve dışkıdan, kuyruğun kılları üzerinde kuruyan şeydir; **أَبو النجم** dedi ki:
كأَنَّ في أَذْنابِهِنَّ الشُّوَّلِ،
مِنْ عَبَسِ الصَّيف، قرونَ الأُيَّلِ

Ve onu bazısı “**الأُجَّلِ**” diye rivayet etti; şeddeli **الياء** yerine **الجيم**’in bedeli üzere; ve develer **عَبِسَتِ** **عَبَساً** ve **أَعْبَسَتْ**: o (şey) onların üzerine çıktı. Ve hadiste: onun, **بني المُصْطَلِق**’ın davarına baktığı, ve onların, semizlikten, idrarları ve dışkıları içinde **عَبِسَتْ** olduğu; bunun üzerine elbisesiyle örtündüğü ve okuduğu: “Ve gözlerini, onlardan birtakım çiftleri faydalandırdığımız şeye uzatma”; **أَبو عبيد** dedi: “idrarları içinde **عَبِسَتْ**” demek, idrarlarının ve dışkılarının uylukları üzerinde kuruması demektir; bu ancak yağdan olur; ve o **العَبَسُ**’tur; ve onu **في** ile geçişli kıldı; çünkü o, “içine batmış oldular” mânâsındadır; **جرير** bir çoban kadını vasfederek dedi ki:
تَرى العَبَسَ الحَوْليَّ جَوْناً بِكُوعِها،
لها مَسَكاً مِن غَيرِ عاجٍ ولا ذَبْلِ

Ve **العَبَسُ**: **الوَذَحُ** (tır) da. Ve pislik onun üzerinde **عَبِسَ** ve onda **عَبَساً**: kurudu. Ve elbise **عَبِسَ** **عَبَساً**: onun üzerinde pislik kurudu. Ve **شريح** hadisi: onun, **العَبَس**’tan reddettiği; yani, ona alıştığı zaman ve izi bedeninde ve döşeğinde belirdiği zaman, döşeğine işeyen köleyi. Ve adam **عَبِسَ**: kirlendi; **الراجز** dedi ki:
وقَيِّمُ الماءِ عَليْهِ قَدْ عَبِسْ

Ve **ثعلب** dedi: o ancak, **العُبوس**’tan, ki o **القُطُوبُ**’tur, **عَبَسَ** olmuştur; ve **الهذلي**’nin sözü:
ولَقَدْ شَهِدْتُ الماءَ لم يَشْرَبْ بِهِ،
زَمَنَ الرَّبيعِ إِلى شُهور الصَّيِّفِ،
إِلا عَوابسُ كالمِراطِ مُعِيدَةٌ،
بالليلِ، مَوْرِدَ أَيِّمٍ مُتَغَضِّفِ

**يعقوب** dedi: **العوابس** ile, kuyruklarını bağlayan kurtları kasteder; ve **المِراط** ile, tüyleri dökülmüş okları (kasteder); ve o, onu **أَعْبَسَه**.

Ve **العَبْوَسُ**: çok kalabalık topluluk. Ve **العَبْسُ**: bir çeşit bitkidir; Farsça ile **سِيسَنْبَر** diye adlandırılır.

Ve **عَبْسٌ**: **قَيْسِ عَيْلانَ**’dan bir kabiledir; ve o, **الجَمَراتِ**’ten biridir; ve o, **عَبْسُ بنُ بَغِيضِ بن رَيْث بن غَطَفان بن سَعْد بن قَيس بن عَيْلان**’dır.

Ve Kureyş’ten **العَنابِسُ**: **أُمَيَّةَ بن عبد شمس الأَكبر**’in oğullarıdır; ve onlar altıdır: **حَرْبٌ** ve **أَبو حرب** ve **سفيان** ve **أَبو سفيان** ve **عمرو** ve **أَبو عمرو**; ve aslanlarla adlandırıldılar; ve geri kalanlara **الأَعْياصُ** denir. Ve **عابِسٌ** ve **عَبَّاس** ve **العباس** bir özel addır; artık kim **عباس** derse, onu **زيد**’in yürütüldüğü yol üzere yürütür; ve kim **العباس** derse, ancak adamı, şeyin bizzat kendisi kılmayı murat etmiştir. **ابن جني** dedi: **العباس** ve ona benzeyen, galip sıfatlardan olanlar, ancak **اللام** olmaksızın vaz‘ ile marife kılındı; ve ancak, nakilden sonra ve onların özel adlar oluşu hâlinde, nakilden önce onlarda vasıf mezhebine riayet olarak, **اللام** onlarda yerleşik kılındı.

Ve **عَبْسٌ** ve **عَبَسٌ** ve **عُبَيْسٌ**: aslı sıfat olan isimlerdir; ve **عبيس**, **عَبْسٍ** ve **عَبَسٍ**’ın küçültmesi olabilir; ve **عَبَّاسٍ** ve **عابِسٍ**’in küçültmesi, **الترخيم** küçültmesi olarak da olabilir. **ابن الأَعرابي**: **العَبَّاسُ** aslandır; aslanların ondan kaçtığı (aslan); ve onunla adam **عَبَّاساً** diye adlandırıldı. Ve **أَبو تراب** dedi: o, **جِبْسٌ عِبْس لِبْسٌ** (tır); **إِتباعٌ** (tır). Ve **العَبْسانِ**: bir yer adıdır; **الراعي** dedi ki:
أَشاقَتْكَ بالعَبْسَيْنِ دارٌ تَنَكَّرَتْ
مَعارِفُهاْ إِلا البِلادَ البَلاقِعا؟

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ب س * * عَبَسَ * الرجل كلح وبابه جلس وعبَّس وجهه شُدد للمبالغة و * التَّعَبُّسُ * التجهم ويوم * عَبُوسٌ * أي شديد

##### Türkçe

* ع ب س * * **عَبَسَ** * adam surat astı; “**جلس**” babındandır. Yüzünü **عبَّس**: mübalağa için şeddelendi. Ve * **التَّعَبُّسُ** *: surat asma. Ve gün * **عَبُوسٌ** *: yani şiddetli.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عوبس، كجوهر:اسم ناقة غزيرة، قال المزرد:
  عوبس، كجوهر: اسم ناقة غزيرة، قال المزرد:
  فلما رأينا ذاك لم يغن نقرة                      صببنـا لـه ذا وطـب عـوبـس أجـمـعـا وعبس وجهه يعبس عبسا وعبوسا، من حد ضرب: كلح، كعبس تعبيسا. وقيل: عبس وجهه عبسا وعبس: قطب ما بين عينيه. ورجل عابس. وعبس تعبيسا فهو معبس وعباس، إذا كرة وجهه. شدد للمبالغة، ومنه قراءة زيد بن علي  عبس وتولى  فإن كشر عن أسنانه فهو كالح وقيل: العباس: الكريه الملقى والجهم المحيا. والعابس: سيف عبد الرحمن بن سليم الكلبي، نقله الصاغاني عن ابن الكلبي، وفي شعر الفرزدق: عبد الرحيم، وقال يمدحه:
  إذا ما ترد عابسا فاض سيفه                      دماء ويعطي ماله إن تبسما

  والعابس: الأسد الذي تهرب منه الأسود، وقال ابن الأعرابي: كالعبوس والعباس، قال ابن الأعرابي: وبه سمي الرجل عباسا. قلت: عباس والعباس: اسم علم، فمن قال: عباس، فهو يجزيه مجرى زيد، ومن قال: العباس، فإنما أراد أن يجعل الرجل هو الشيء بعينه، قال ابن جنى: العباس وما أشبهه من الأوصاف الغالبة إنما تعرفت بالوضع دون اللام، وإنما اقرت اللام فيها بعد النقل، وكونها أعلاما مراعاة لمذهب الوصف فيها قبل النقل. وعابس: مولى حوضيطب بن عبد العزى، قيل: إنه من السابقين وممن عذب في الله تعالى. وعابس بن ربيعة الغطيفي: من المعمريين، قيل: إنه مخضرم، كما صرح به أبو الوفاء الحلي في التذكرة، وقيل: صحابي. روى عنه ابنه عبد الرحمن. وعابس بن عبس الغفاري، نزل الكوفة، روى عنه أبو عمرو زاذان أو هو عبس بن عابس، والأول أكثر، صحابيون، رضي الله عنهم. والعباسية: ة بنهر الملك، وفي خالص بغداد اخرى، نقله الصاغاني. والعباسية: ج، بمصر في شرقها، على خمسة عشر فرسخا من القاهرة، سمية بعباسة بنت أحمد بن طولون، والمعروف الآن: العباسة، من غير ياء كما ضبطه السخاوي وغيره من المؤرخين. ومنها الأمير محمد بن محمد بن أحمد بن عبد الوهاب العباسي، ولد بها سنة 838، وتحول هو وأخوه العماد عبد الرزاق مع أخيهما التاج عبد الوهاب إلى مصر، فأخذ عن العلم البلقيني، وسمع البخاري في الظاهرية القديمة، مات سنة 887. والعباسية: ة قرب الطائف. وقوله تعالى:  يوما عبوسا قمطريرا  ، أي كريها تعبس منه الوجوه، ويقال: يوم عابس وعبوس: شديد، ومنه حديث قيس:
  يبتغي دفع بأس يوم عبوس هو صفة لأصحاب اليوم، أي يوم يعبس فيه، فأجراه صفة على اليوم، كقولهم: ليل نائم، أي ينام فيه. والعبس، محركة: ما تعلق بأذناب الإبل من أبوالها وأبعارها، قال أبو عبيد: يعني أن يجف عليها وعلى أفخاذها، وذلك إنما يكون من الشحم، قال أبو النجم:
  كأن في أذنابهـن الـشـول                      من عبس الصيف قرو الأيل

  وأنشده بعضهم: الأجل، على إبدال الجيم من الياء المشددة. وقد أعبست الإبل وعبست عبسا: علاها ذلك، الأخير عن أبي عبيد ومنه الحديث: أنه نظر إلى نعم بني المصطلق. وقد عبست في أبوالها وأبعارها من السمن فتقنع بثوبه وقرأ:  ولا تمدن عينيك إلى ما متعنا به أزواجا منهم  قال: وإنما عداه بفي لأنه في معنى: انغمست. وذكر اللغتين جميعا ابن القطع في الأبنية، فاقتصار المصنف رحمه الله تعالى على إحداهما قصور. وعبس الوسخ في يده وعلى يده عبسا، كفرح: يبس. وعلقمة بن عبس، محركة: أحد الستة الذين ولوا عثمان، رضي الله تعالى عنه. هكذا في سائر النسخ، ومثله في التكملة والعباب، وهو غلط نشأ عن تحريف تبع فيه الصاغاني، وصوابه وروا عثمان، ويشهد له ما في التبصير: أحد الستة الذين دفنوا عثمان. قال: وذكره ابن قتيبة في غريبه. وعمرو بن عبسة بن عامر السلمي: صحابي مشهور سابق، نزل دمشق. والعبس بالفتح: نبات، ذكره ابن دريد، وقال أبو حاتم: فارسيته: شابابك، وقال مرة: أو سيسنبر، و يقال هو البرنوف، بالمصرية، كما سيأتي في محله وعبس: جبل، وقيل: ماء بنجد بديار بني أسد. وعبس: محلة بالكوفة نزلها بنو عبس، ومنها العبسيون المحدثون. ومن الضوابط أن من كان من أهل الكوفة فهو بالموحدة، منسوب إلى هذه المحلة، ومن كان من أهل الشام فهو بالنون، ومن كان من أهل البصرة فهو بالشين المعجمة، نقله الحافظ. وعبس: اسم أصله الصفة، وهو عبس بن بغيض بن ريث بن غطفان بن سعد بن قيس بن عيلان: أبو قبيلة مشهورة. وعقبه المشهور من قطيعة، وورقة، وهو إحدى الحجرات، وقد مر لها ذكر في م ر ر. وعبيس، كزبير، تصغير عبس وعبس، وقد يكون تصغير عباس وعابس، على الترخيم، وقدت سمي به، منهم عبيس بن بيهس، وعبيس بن ميمون - ضعفوه -: محدثان، بل الأخير من أتباع التابعين. و عبيس بن هشام الناشري، شيخ للشيعة، ألف في مذهبهم. وعبوس، كتنور: ع، نقله الصاغاني. قال كثير يصف الظعن:
  طالعات الغميس من عبوس                      سالكات الخوي من أملال وقال ابن دريد: العبوس، كجرول: الجمع الكثير، هكذا ضبطه الصاغاني. وتعبس الرجل، إذا تجهم وتقطب. ومما يستدرك عليه: العبس، محركة: الوذح. وعبس الثوب، كفرح: يبس عليه الوسخ. والرجل اتسخ. والعبس أيضا: بول العبد في الفراش إذا تعوده وبان أثره على بدنه وفراشه، على التشبيه، ومنه حديث شريح: أنه كان يرد من العبس.
 والعوابس: الذئاب العاقدة أذنابها، قاله ابن السكيت، وأنشد بيت الهذلي:
  ولقد شهدت الماء لم يشرب بـه                      زمن الربيع إلى شهور الصيف
  إلا عوابس كالمـراط مـعـيدة                      بالليل مورد أيم متـغـضـف وقد أعبس الذئب، وقال أبو تراب: هو جبس عبس لبس، إتباع. والعبسان: اسم أرض، قال الراعي:
  أشاقتك بالعبسين دار تنكرت                      معارفها إلا البلاد البلاقعا

  وأبو الفرج عبد القاهر بن نصر بن أسد بن عبسون، قاضي سنجار، روى عن أبيه، عن أنس، بخبر باطل، وعنه أسعد بن يحيى. ومحمد بن أحمد بن عبسون البغدادي، عن الهيثم بن خلف الدوري. والعباسية: قرية بخالص بغداد، غير التي في نهر الملك. ومحلة كانت ببغداد قرب باب البصرة، وقد خربت الآن، تنسب إلى العباس بن محمد بن علي بن عبد الله بن عباس. والعبسية: ماءة بالعريمة بين جبلى طيء، الثلاثة نقلها لصاغاني. ومنية العبسي قرية بغربية مصر، منها العز بن عبد العزيز بن محمد بن محمد بن محمد القاهري، ناظر ديوان الأحباس، مات سنة 898. وعبس بن عامر بن عدي السلمي: صحابي عقبي بدري. وعبس بن سمارة بن غالب بن عبد الله بن عك بن عدثان: قبيلة عظيمة باليمن تحتوي على شعوب وأفخاذ، يذكر بعضها في مواضعها.

##### Türkçe

**عوبس**، ( **جوهر** gibi): bol sütlü bir dişi devenin adıdır; **المزرد** dedi ki:
  **عوبس**، ( **جوهر** gibi): bol sütlü bir dişi devenin adıdır; **المزرد** dedi ki:
  “Ne vakit ki bunu gördük, bir çentik fayda vermedi;                      ona, bütünüyle **عوبس**’un tulumunu döktük.”

Ve **عبس وجهه يعبس عبسا وعبوسا**: sert vurmanın keskinliği gibi; (yani) yüzünü ekşitti; **كعبس تعبيسا**. Ve denildi: **عبس وجهه عبسا** ve **عبس**: iki gözünün arasındakini çattı. Ve **رجل عابس**: yüzü ekşimiş adam. Ve **عبس تعبيسا**; o hâlde o **معبس** ve **عباس**’tır; yüzünü buruşturduğu zaman. Mübalağa için şeddelendi; bundan **زيد بن علي**’nin kıraati: **عبس وتولى**. Şayet dişlerini göstererek sırıtarsa, o **كالح**’tır. Ve denildi: **العباس**: çirkin, atılmış (kimse) ve çehresi asık olan. Ve **العابس**: **عبد الرحمن بن سليم الكلبي**’nin kılıcıdır; onu **الصاغاني** **ابن الكلبي**’den nakletti. Ve **الفرزدق**’un şiirinde: **عبد الرحيم**; onu överek dedi ki:
  “Ne zaman ki **عابسا**’yı (kılıcı) sallasa, kılıcı kanlar fışkırtır;                      gülümsese malını verir.”

Ve **العابس**: aslanların ondan kaçtığı aslandır. **ابن الأعرابي** dedi: **كالعبوس والعباس**. **ابن الأعرابي** dedi: bununla adam **عباسا** diye adlandırıldı. Dedim: **عباس** ve **العباس**: özel addır; kim **عباس** derse, onu **زيد**’in yürüdüğü yola yürütür (yani tenvinli/yalın özel ad gibi yapar); kim **العباس** derse, ancak adamı bizzat şeyin kendisi kılmak istemiştir. **ابن جنى** dedi: **العباس** ve ona benzeyen galip sıfatlardan olanlar, ancak vaz‘ ile (isimleşerek) **ال** olmaksızın belirli kılınmıştır; ancak nakilden sonra **ال** onlarda yerleşmiştir; onların özel ad oluşu, nakilden önce onlarda sıfat mezhebinin gözetilmesidir. Ve **عابس**: **حوضيطب بن عبد العزى**’nın mevlasıdır; denildi: o, öncülerdendir ve Allah Teâlâ uğrunda azap edilenlerdendir. Ve **عابس بن ربيعة الغطيفي**: uzun ömürlülerdendir; denildi: o **مخضرم**’dır; nitekim **أبو الوفاء الحلي** **التذكرة**’de bunu açıkça söyledi; ve denildi: sahabîdir. Ondan oğlu **عبد الرحمن** rivayet etti. Ve **عابس بن عبس الغفاري**: Kûfe’ye indi; ondan **أبو عمرو زاذان** rivayet etti; yahut o **عبس بن عابس**’tir; birincisi daha çoktur; sahabîlerdir; Allah onlardan razı olsun. Ve **العباسية**: **نهر الملك**’te bir köydür; ve Bağdat’ın **خالص**’ında bir başkası (daha) vardır; onu **الصاغاني** nakletti. Ve **العباسية**: (çoğul) Mısır’da, onun doğusunda, Kahire’den on beş fersah üzeredir; **عباسة بنت أحمد بن طولون** ile adlandırıldı; şimdi bilinen: **العباسة**’dir; **ياء** olmaksızın; nitekim **السخاوي** ve tarihçilerden başkaları onu böyle ضبط etti. Ondan (o yerden) emir **محمد بن محمد بن أحمد بن عبد الوهاب العباسي** (vardır); orada 838 yılında doğdu; o ve kardeşi **العماد عبد الرزاق** kardeşleri **التاج عبد الوهاب** ile Mısır’a taşındılar; böylece **البلقيني**’den ilim aldı; ve **الظاهرية القديمة**’de **البخاري**’yi dinledi; 887 yılında öldü. Ve **العباسية**: Tâif yakınında bir köydür. Ve O’nun sözü, yüce: **يوما عبوسا قمطريرا**: yani yüzlerin ondan ekşidiği çirkin (bir gün). Ve denilir: **يوم عابس** ve **عبوس**: şiddetli. Bundan **قيس** hadisi:
  “Şiddetli bir günün gücünü defetmeyi ister.”
Bu, günün sahipleri için bir sıfattır; yani onda yüz ekşitilen bir gün; böylece onu güne sıfat olarak yürüttü; onların sözü gibi: **ليل نائم**; yani onda uyunur. Ve **العبس** (harekeli): develerin kuyruklarına idrarlarından ve dışkılarından yapışan şeydir. **أبو عبيد** dedi: yani onun üzerinde ve uyluklarının üzerinde kuruması; bu ancak yağdan olur. **أبو النجم** dedi:
  “Sanki onların kuyruklarında,                      yazın **عبس**’inden, geyik boynuzu (gibi) (şeyler) vardır.”

Bazıları onu şöyle rivayet etti: **الأجل**; şeddeli **ياء**’dan **جيم**’e ibdal ile. Ve develer **أعبست** ve **عبست عبسا**: o (şey) onların üzerine çıktı; sonuncusu **أبو عبيد**’dendir. Ve bundan hadis: onun **بني المصطلق**’un develerine baktığı; ve onların idrarlarında ve dışkılarında yağdan **عبست** olduğu; böylece elbisesiyle örtündü ve okudu: **ولا تمدن عينيك إلى ما متعنا به أزواجا منهم**. Dedi ki: onu ancak **في** ile geçişli kıldı; çünkü o, “batmak/iyice dalmak” manasındadır. İki dili de **ابن القطع** **الأبنية**’de zikretti; öyleyse musannifin—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—yalnız birine iktisar etmesi kusurdur. Ve **عبس الوسخ في يده وعلى يده عبسا** ( **فرح** gibi): kurudu. Ve **علقمة بن عبس** (harekeli): **عثمان**’a—Allah Teâlâ ondan razı olsun—velâyet eden altı kişiden biridir. Böylece bütün nüshalarda; ve **التكملة** ve **العباب**’da da böyledir; o, **الصاغاني**’ye uyarak tahriften doğmuş bir yanlıştır; doğrusu: **وروا عثمان**’dır; buna **التبصير**’de olan şahitlik eder: **عثمان**’ı defneden altı kişiden biridir. Dedi: **ابن قتيبة** onu **غريبه**’inde zikretti. Ve **عمرو بن عبسة بن عامر السلمي**: meşhur, erken (Müslüman) sahabîdir; Şam’a indi. Ve **العبس** fetha ile: bir bitkidir; **ابن دريد** onu zikretti. **أبو حاتم** dedi: onun Farsçası: **شابابك**; ve bir defa dedi: yahut **سيسنبر**; ve denilir: o, Mısır dilinde **البرنوف**’tur; mahallinde geleceği üzere. Ve **عبس**: bir dağdır; ve denildi: Necd’de, **بني أسد** diyarında bir sudur. Ve **عبس**: Kûfe’de bir mahalledir; **بنو عبس** oraya indi; ve ondan muhaddis **العبسيون** (gelir). ضبطlardan (kaidelerden) olan şudur: Kûfe ehlinden olan kimse **بالموحدة** iledir; bu mahalleye nispet edilir; Şam ehlinden olan kimse **بالنون** iledir; Basra ehlinden olan kimse **بالشين المعجمة** iledir; onu **الحافظ** nakletti. Ve **عبس**: aslı sıfat olan bir addır; o, **عبس بن بغيض بن ريث بن غطفان بن سعد بن قيس بن عيلان**’dır: meşhur bir kabilenin babasıdır. Ve onun meşhur nesli **قطيعة**’dandır; ve **ورقة**’dır; o, **الحجرات**’tan biridir; onun zikri **م ر ر**’de geçti. Ve **عبيس** ( **زبير** gibi): **عبس** ve **عبس**’ın küçültmesidir; ve bazen **عباس** ve **عابس**’ın küçültmesi olur; **الترخيم** üzere; ve onunla adlandırılmıştır. Onlardan: **عبيس بن بيهس** ve **عبيس بن ميمون**—onu zayıf saydılar—: iki muhaddistir; bilakis sonuncusu tâbiîlerin tâbilerindendir. Ve **عبيس بن هشام الناشري**: Şiîler için bir şeyhtir; mezhepleri hakkında telif etti. Ve **عبوس** ( **تنور** gibi): bir yer (adı); onu **الصاغاني** nakletti. **كثير** **الظعن**’ı vasfederek dedi ki:
  “**عبوس**’tan **الغميس**’e çıkanlar,                      **أملال**’dan **الخوي**’a girenler.”
Ve **ابن دريد** dedi: **العبوس** ( **جرول** gibi): çok kalabalık topluluktur; **الصاغاني** onu böyle ضبط etti. Ve **تعبس الرجل**: sertleşip yüzünü çattığı zaman. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **العبس** (harekeli): **الوذح**. Ve **عبس الثوب** ( **فرح** gibi): üzerinde kir kurudu. Ve adam kirlendi. Ve **العبس** ayrıca: kölenin döşeğe işemesi; ona alıştığı zaman ve izi bedeninde ve döşeğinde belirdiği zaman; benzetme üzere. Bundan **شريح** hadisi: onun **العبس**’ten (dolayı) reddettiği.
Ve **العوابس**: kuyruklarını bağlayan kurtlardır; **ابن السكيت** söyledi. Ve **الهذلي**’nin beytini okudu:
  “Andolsun, suya şahit oldum; onda içilmedi                      bahar zamanından yaz aylarına kadar,
  ancak **عوابس**; geceleyin, bükük (hâlde)                      susuz bir yere varan, **المراط** gibi, aç (kurtlar).”
Ve kurt **أعبس** olmuştur. **أبو تراب** dedi: o, **جبس عبس لبس**’tir; tâbi‘ (uydurma eşleme). Ve **العبسان**: bir yerin adıdır. **الراعي** dedi:
  “Seni **العبسين**’de bir yurt özletti; tanınmaz oldu                      alametleri; ancak ıssız yerler (kaldı).”

Ve **أبو الفرج عبد القاهر بن نصر بن أسد بن عبسون**: Sincâr kadısıdır; babasından, **أنس**’ten, bâtıl bir haberle rivayet etti; ondan **أسعد بن يحيى** (rivayet etti). Ve **محمد بن أحمد بن عبسون البغدادي**: **الهيثم بن خلف الدوري**’den (rivayet etti). Ve **العباسية**: Bağdat’ın **خالص**’ında bir köydür; **نهر الملك**’teki (köy)den başkadır. Ve Bağdat’ta **باب البصرة** yakınında bir mahalle idi; şimdi harap olmuştur; **العباس بن محمد بن علي بن عبد الله بن عباس**’a nispet edilir. Ve **العبسية**: **العريمة**’de, **طيء**’in iki dağı arasında bir sudur; bu üçü, onu **الصاغاني**’ye nakletti. Ve **منية العبسي**: Mısır’ın garbında bir köydür; ondan **العز بن عبد العزيز بن محمد بن محمد بن محمد القاهري** (vardır); **ديوان الأحباس** nâzırıdır; 898 yılında öldü. Ve **عبس بن عامر بن عدي السلمي**: sahabîdir; **عقبي** **بدري**’dir. Ve **عبس بن سمارة بن غالب بن عبد الله بن عك بن عدثان**: Yemen’de büyük bir kabiledir; şubelere ve kollara şâmildir; onların bazısı yerlerinde zikredilir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَبَسَ
1 عَبَسَ ذ , (S, L, Msb,) or عَبَسَ وَجْهَهُ, (A, O, K, TA,) or وَجْهُهُ, (Bd in lxxvi. 10,) aor. عَبِسَ , inf. n. عُبُوسٌ [app. properly used only when the verb is intrans.] (S, A, O, Msb, K) and عَبْسٌ [app. only when the verb is trans.]; (A, O, K;) and ↓ عبّس, (L, K, TA,) inf. n. تَعْبِيسٌ; (TA;) He frowned; [looked sternly, austerely, or morosely;] or contracted his face: (Msb:) or he contracted the part between his eyes: (L, TA:) or he grinned, or displayed his teeth, frowning, or contracting his face, or looking sternly, austerely, or morosely; syn. كَلَحَ: (S, A, O, K:) or ↓ عبّس has an intensive signification; (S, O, TA;) عبّس وَجْهَهُ meaning he did so much: (S, O:) or عبّس [alone], he had [or made] a hateful face: but when one displays his teeth, or grins, the epithet كَالِحٌ is applied to him: (TA:) and [in like manner] ↓ تعبّس signifies تَجَهَّمَ, (S, O, K,) i. e. he showed a sour, a crabbed, or an austere, face; (TK;) and تَقَطَّبَ [which is syn. with عَبَسَ]. (TA.) ― -b2- [Hence,] عَبَسَ اليَوْمُ [for عَبَسَ مِنْ شَهِدَ اليَوْمَ He who witnessed the day frowned, or contracted his face, &c., (see يُوْمٌ عَبُوسٌ,)] means (assumed tropical:) the day was, or became, distressful, afflictive, or calamitous. (Msb.) -A2- عَبِسَتْ said of camels: see 4. ― -b2- [Hence,] عَبِسَ said of a man, He was, or became, dirty, or filthy. (TA.) ― -b3- And said of a garment, It had dirt, or filth, that had dried upon it. (TA.) ― -b4- And عَبِسَ الوَسَخُ فِى يَدِهِ (S, K, TA) and عَلَى يَدِهِ (TA) The dirt, or filth, dried upon his hand, or arm. (S, K, TA.) ― -b5- And [the inf. n.] عَبَسٌ signifies A slave's voiding his urine in, or on, his bed, when he has a habit of doing so and the effect thereof appears upon his person, (O, TA,) by reason of its muchness, (O,) and upon his bed: (TA:) for doing this he may be returned; (O, TA;) but not if it is little and rare. (O.)

2 عَبَّسَ see the first sentence above, in two places.

أَعْبَسَتِ الاـِبِلُ
4 أَعْبَسَتِ الاـِبِلُ ذ The camels had dried urine and dung clinging upon their tails; (S, O, K;) as also ↓ عَبِسَت, inf. n. عَبَسٌ; (A'Obeyd, TA;) whence, (TA,) عَبِسَتْ فِى أَبْوَالِهَا وَأَبْعَارِهَا, [meaning the same,] a phrase occurring in a trad. (O, TA.)

5 تَعَبَّسَ see 1, first sentence.

عَبَسٌ
عَبَسٌ ذ [an inf. n.: see 1, latter part; and see also 4. ― -b2- Also a subst. signifying] Urine and dung that have clung to the tails of camels, drying thereon, (S, O, K, TA,) and on their thighs; occasioned only by fat: (TA:) and also dung and urine that have clung to the wool of sheep, or to their tails and the inner sides of the roots of their things, becoming dry [thereon]; syn. وَذَحٌ: (TA:) or dung and urine that have dried upon the thighs of camels: (Mgh:) or urine and dung that dry upon the tails of sheep or goats and the like: n. un. with ة. (Msb.)

عَبِسٌ
عَبِسٌ ذ [part. n. of عَبِسَ. ― -b2- And occurring in the A, art. دعب, in the phrase المُنَافِقُ عَبِسٌ قَطِبٌ, in which both of the epithets are app. altered in form to assimilate them to دَعِبٌ and لَعِبٌ by which they are there preceded]: see عَابِسٌ.

عَبُوسٌ
عَبُوسٌ ذ : see عَابِسٌ, in two places. ― -b2- [Hence,] يَوْمٌ عَبُوسٌ (assumed tropical:) A distressful, an afflictive, or a calamitous, day; (S, Msb, TA;) as also يَوْمٌ ↓ عَابِسٌ: (TA:) or a hateful day, on account of which faces frown, or contract themselves, &c.: (O, K:) or a day in which one frowns, or contracts his face, &c. (TA.)

عَبَّاسٌ
عَبَّاسٌ ذ : see عَابِسٌ, in three places.

عَبَّاسِىٌّ
عَبَّاسِىٌّ ذ : see the next paragraph.

عَابِسٌ
عَابِسٌ ذ [and ↓ عَبِسٌ, mentioned above,] A man frowning, or contracting his face: (Msb:) [grimfaced; or looking sternly, austerely, or morosely:] or contracting the part between his eyes; &c.: (TA:) and ↓ عَبَّاسٌ one who does so much [or habitually; stern, austere, or morose, in look or countenance; as also ↓ عَبُوسٌ and ↓ مُعَبِّسٌ]: (Msb:) or ↓ عَبَّاسٌ and ↓ مُعَبِّسٌ signify a man having a hateful face: and ↓ عَبَّاسِىٌّ, hateful to encounter or meet; stern, austere, or morose, in countenance. (TA.) ― -b2- [Hence,] العَابِسُ signifies The lion; (O, K;) as also ↓ العَبُوسُ, and ↓ العَبَّاسُ, (IAar, O, K,) and ↓ العَنْبَسُ, (S, and mentioned in the K in art. عنبس, q. v.,) [accord. to some,] of the measure فَنْعَل, (S,) and ↓ العُنَابِسُ: (K in art. عنبس:) or the lion from whom other lions flee. (TA.) ― -b3- See also عَبُوسٌ.

العَنْبَسُ
العَنْبَسُ ذ and العُنَابِسُ: see the next preceding paragraph.

مُعَبِّسٌ
مُعَبِّسٌ ذ : see عَابِسٌ, in two places.

##### Türkçe

**عَبَسَ**
1 **عَبَسَ** ذ, (S, L, Msb,) yahut **عَبَسَ وَجْهَهُ**, (A, O, K, TA,) yahut **وَجْهُهُ**, (Bd in lxxvi. 10,) muzâri‘i **عَبِسَ**, mastarı **عُبُوسٌ** [görünüşe göre doğru olarak ancak fiil lâzım olduğunda kullanılır] (S, A, O, Msb, K) ve **عَبْسٌ** [görünüşe göre ancak fiil müteaddî olduğunda]; (A, O, K;) ve ↓ **عبّس**, (L, K, TA,) mastarı **تَعْبِيسٌ**; (TA;) Kaşlarını çattı; [sert, çetin, yahut somurtkan göründü;] yahut yüzünü buruşturdu: (Msb:) yahut iki gözünün arasındaki kısmı buruşturdu: (L, TA:) yahut dişlerini gösterdi, yahut sırıttı, kaşlarını çatarak, yahut yüzünü buruşturarak, yahut sert, çetin, yahut somurtkan görünerek; eş anlamlısı **كَلَحَ**: (S, A, O, K:) yahut ↓ **عبّس** şiddetli bir anlam taşır; (S, O, TA;) **عبّس وَجْهَهُ** “bunu çokça yaptı” demektir: (S, O:) yahut **عبّس** [tek başına], iğrenç bir yüze sahip oldu [yahut yaptı]: fakat kişi dişlerini gösterdiğinde yahut sırıttığında ona **كَالِحٌ** sıfatı uygulanır: (TA:) ve [aynı şekilde] ↓ **تعبّس** **تَجَهَّمَ** anlamına gelir, (S, O, K,) yani ekşi, huysuz, yahut sert bir yüz gösterdi; (TK;) ve **تَقَطَّبَ** [ki **عَبَسَ** ile eş anlamlıdır]. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **عَبَسَ اليَوْمُ** [**عَبَسَ مِنْ شَهِدَ اليَوْمَ** “günü gören kimse kaşlarını çattı, yahut yüzünü buruşturdu, vb.” yerine, (bk. **يُوْمٌ عَبُوسٌ**,)] şu demektir (mecaz kabul edilerek): gün sıkıntılı, keder verici, yahut felâketli oldu, yahut oldu. (Msb.) -A2- **عَبِسَتْ** develer hakkında söylenir: bk. 4. ― -b2- [Bundan dolayı,] **عَبِسَ** bir adam hakkında söylenir: Kirli, yahut pis oldu, yahut oldu. (TA.) ― -b3- Ve bir elbise hakkında söylenir: Üzerinde kurumuş kir, yahut pislik vardı. (TA.) ― -b4- Ve **عَبِسَ الوَسَخُ فِى يَدِهِ** (S, K, TA) ve **عَلَى يَدِهِ** (TA): Kir, yahut pislik, onun elinin yahut kolunun üzerinde kurudu. (S, K, TA.) ― -b5- Ve [mastarı] **عَبَسٌ** şu anlama gelir: Bir kölenin, bunu yapmaya alışkanlığı bulunduğu ve bunun etkisi, çokluğundan dolayı, (O,) onun bedeninde, (O, TA,) ve yatağında göründüğü halde, yatağına yahut yatağının üzerine bevletmesi: (TA:) bunu yaptığı için geri verilebilir; (O, TA;) fakat az ve nadir ise değil. (O.)

2 **عَبَّسَ**: yukarıdaki ilk cümleye, iki yerde, bak.

**أَعْبَسَتِ الاـِبِلُ**
4 **أَعْبَسَتِ الاـِبِلُ** ذ: Develerin kuyruklarına yapışmış, üzerinde kurumuş idrar ve dışkı vardı; (S, O, K;) bunun gibi ↓ **عَبِسَت**, mastarı **عَبَسٌ**; (A'Obeyd, TA;) buradan, (TA,) **عَبِسَتْ فِى أَبْوَالِهَا وَأَبْعَارِهَا**, [aynı anlamda,] bir hadiste geçen bir ibaredir. (O, TA.)

5 **تَعَبَّسَ**: 1’e, ilk cümleye, bak.

**عَبَسٌ**
**عَبَسٌ** ذ [bir mastar: bk. 1, son kısmı; ve ayrıca bk. 4. ― -b2- Ayrıca şu anlama gelen bir isimdir:] Develerin kuyruklarına yapışmış, orada kuruyarak kalan idrar ve dışkı, (S, O, K, TA,) ve uyluklarında; yalnızca yağdan kaynaklanır: (TA:) ve ayrıca koyunların yününe, yahut kuyruklarına ve şeylerinin köklerinin iç yanlarına yapışmış, üzerinde kuruyarak kalan dışkı ve idrar; eş anlamlısı **وَذَحٌ**: (TA:) yahut develerin uylukları üzerinde kurumuş dışkı ve idrar: (Mgh:) yahut koyunların yahut keçilerin ve benzerlerinin kuyrukları üzerinde kuruyan idrar ve dışkı: tekili ة ile. (Msb.)

**عَبِسٌ**
**عَبِسٌ** ذ [**عَبِسَ**’in ism-i fâili. ― -b2- Ve A’da, **دعب** maddesinde, **المُنَافِقُ عَبِسٌ قَطِبٌ** ibaresinde vârid olur; bu ibarede iki sıfatın da, orada kendilerinden önce gelen **دَعِبٌ** ve **لَعِبٌ**’e benzetmek için, görünüşe göre şekilce değiştirilmiş olduğu]: **عَابِسٌ**’e bak.

**عَبُوسٌ**
**عَبُوسٌ** ذ: iki yerde **عَابِسٌ**’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **يَوْمٌ عَبُوسٌ** (mecaz kabul edilerek): Sıkıntılı, keder verici, yahut felâketli bir gün; (S, Msb, TA;) bunun gibi **يَوْمٌ** ↓ **عَابِسٌ**: (TA:) yahut yüzlerin kaşlarını çattığı, yahut büzüştüğü, vb. sebebiyle iğrenç bir gün: (O, K:) yahut kişinin kaşlarını çattığı, yahut yüzünü buruşturduğu, vb. bir gün. (TA.)

**عَبَّاسٌ**
**عَبَّاسٌ** ذ: üç yerde **عَابِسٌ**’e bak.

**عَبَّاسِىٌّ**
**عَبَّاسِىٌّ** ذ: bir sonraki paragrafa bak.

**عَابِسٌ**
**عَابِسٌ** ذ [ve yukarıda zikredilen ↓ **عَبِسٌ**]: Kaşlarını çatan, yahut yüzünü buruşturan bir adam: (Msb:) [yüzü asık; yahut sert, çetin, yahut somurtkan görünen:] yahut iki gözünün arasındaki kısmı buruşturan; vb.: (TA:) ve ↓ **عَبَّاسٌ** bunu çokça yapan [yahut alışkanlık edinen; görünüşte yahut çehrede sert, çetin, yahut somurtkan; bunun gibi ↓ **عَبُوسٌ** ve ↓ **مُعَبِّسٌ**]: (Msb:) yahut ↓ **عَبَّاسٌ** ve ↓ **مُعَبِّسٌ** iğrenç bir yüze sahip bir adam demektir: ve ↓ **عَبَّاسِىٌّ**, karşılaşılması yahut buluşulması iğrenç; çehrede sert, çetin, yahut somurtkan. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **العَابِسُ** aslan demektir; (O, K;) bunun gibi ↓ **العَبُوسُ**, ve ↓ **العَبَّاسُ**, (IAar, O, K,) ve ↓ **العَنْبَسُ**, (S, ve K’da **عنبس** maddesinde zikredilmiştir, bk. orası,) [bazılarına göre,] vezni **فَنْعَل** üzere, (S,) ve ↓ **العُنَابِسُ**: (K’da **عنبس** maddesinde:) yahut diğer aslanların kendisinden kaçtığı aslan. (TA.) ― -b3- Ayrıca **عَبُوسٌ**’a bak.

**العَنْبَسُ**
**العَنْبَسُ** ذ ve **العُنَابِسُ**: bir önceki paragrafa bak.

**مُعَبِّسٌ**
**مُعَبِّسٌ** ذ: iki yerde **عَابِسٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَبَسَ
عَبَسَ I ( n. ac. عَبْس 1 ,  عُبُوْس 27 ),
a.  Frowned, scowled; darkened ( face ).

عَبِسَ
عَبِسَ A ( n. ac. عَبَس 4 ),
a.  Became dirty, filthy.

عَبَّسَ
عَبَّسَ II ,
a.  see I .

أَعْبَسَ
أَعْبَسَ IV ,
a.  see ( عَبِسَ )

تَعَبَّسَ
تَعَبَّسَ V ,
a.  see I .

عَبَس
عَبَس 4 ,
a.  Dry dung.

عَاْبِس
عَاْبِس 21 ,
a.  Morose; austere; grim, grim-faced.

b.  [ art. ], The lion.

عَبُوْس
عَبُوْس 26 ,
a.  see 21 .

عُبُوْس
عُبُوْس 27 ,
a.  Moroseness; austerity.

عَبَّاْس
عَبَّاْس 28 ,
a.  see 21 .

عَنْبَس
عَنْبَس
a.  see 21 (b) .

##### Türkçe

**عَبَسَ**
**عَبَسَ** I ( mastar: **عَبْس** 1, **عُبُوْس** 27 ),
a. Kaşlarını çattı, surat astı; (yüzü) karardı.

**عَبِسَ**
**عَبِسَ** A ( mastar: **عَبَس** 4 ),
a. Kirli, pis oldu.

**عَبَّسَ**
**عَبَّسَ** II ,
a. I’e bak.

**أَعْبَسَ**
**أَعْبَسَ** IV ,
a. (**عَبِسَ**)’e bak.

**تَعَبَّسَ**
**تَعَبَّسَ** V ,
a. I’e bak.

**عَبَس**
**عَبَس** 4 ,
a. Kuru tezek.

**عَاْبِس**
**عَاْبِس** 21 ,
a. Somurtkan; sert; asık, asık yüzlü.

b. [harf-i tarif ile], Aslan.

**عَبُوْس**
**عَبُوْس** 26 ,
a. 21’e bak.

**عُبُوْس**
**عُبُوْس** 27 ,
a. Somurtkanlık; sertlik.

**عَبَّاْس**
**عَبَّاْس** 28 ,
a. 21’e bak.

**عَنْبَس**
**عَنْبَس**
a. 21 (b)’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عبس
عَبَسَ - يَعْبِسُ - عَبُوْس - عَبُوْسَاً
عَبَسَ - يَعْبِسُ + الكائن: يغير شكل الوجه بتغير انقباض عضلاته ليبدي الدلالة على الكراهية وعدم الرضى: تقطيب الجبين (شد عضلاته) وتغير ملامح الوجه، بما يدل على الكره وعدم الرضا
عَبُوْس: على وزن" فعول " اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " عَبَسَ - يَعْبِسُ ": الشيء الذي يبدي الدلالة على الكراهية وعدم الرضى
عَبُوسَاً: حال من " عَبُوس "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الوجه التعبيرية بدرجات الانفعال المختلفة "، وهي:
ضَحِكَ - يَضْحَكُ، بَسَمَ - يَبْسِمُ، بَسَرَ - يَبْسُرُ، عَبَسَ - يَعْبِسُ، كَلَح - يَكْلَحُ، بَكى - يَبْكِي
عبس
 	﴿ثم عبس وبسر(22)﴾ المدثر ﴿عبس وتولى (1)﴾ عبس
عبوسا
 ﴿إنا نخاف من ربنا يوما عبوسا قمطريرا (10)﴾ الإنسان
مختار الصحاح
● [عبس] ع ب س: عَبَسَ الرجل كلح وبابه جلس وعبَّس وجهه شُدد للمبالغة و التَّعَبُّسُ التجهم ويوم عَبُوسٌ أي شديد
الراغب
عبس
- العبوس: قطوب الوجه من ضيق الصدر. قال تعالى: }عب وتولى﴿[عبس/ 1]،﴾ثم عبس وبسر﴿[المدثر/22]، ومنه قيل: يوم عبوس. قال تعالى:﴾يوما عبوسا قمطريرا{ [الإنسان/10]، وباعتبار ذلك قيل العبس: لما يبس على هلب (انظر: المجمل 3/644، والهلب: شعر الذنب) الذنب من البعر والبول، وعبس الوسخ على وجهه (يقال: عبس الوسخ على وجهه: إذا يبس. انظر: المجمل 3/644؛ والقاموس: عبس).
ملخص اللسان:
1. عبس: عَبَسَ يَعْبِسُ عَبْساً وعَبَّس: قَطَّبَ ما بين عينيه، العابسُ: الكريهُ  المَلْقى الجَهْمُ المُحَيَّا. والتَّعَبُّسُ: التَّجَهُّم
2. ويوم عابِسٌ وعَبُوسٌ: شديدٌ؛
3. والعَبَسُ: ما يَبِسَ على هُلْبِ الذَّنَب من البول والبعر؛
4. والعَنْبَسُ الأَسد، العَبَّاسُ الأَسد الذي تهرب منه الأُسْدُ؛
5. وعَبِسَ الثوبُ عَبَساً: يَبِسَ عليه الوَسَخُ.
6. والعَبْوَسُ: الجمع الكثير.
7. والعَبْسُ: ضرب من النبات،
لسان العرب
● - عبس: عَبَسَ يَعْبِسُ عَبْساً وعَبَّس: قَطَّبَ ما بين عينيه، ورجل  عابِسٌ من قوم عُبُوسٍ. ويوم عابِسٌ وعَبُوسٌ: شديدٌ؛ ومنه حديث قُس:  يَبْتَغِي دَفْعَ باسِ يَومٍ عَبُوسٍ؛ هو صفة لأَصحاب اليوم أَي يوم يُعَبَّسُ  فيه فأَجراه صفة على اليوم كقولهم ليل نائم أَي يُنام فيه. وعَبَّسَ  تَعْبِيساً، فهو مُعَبِّسٌ وعَبَّاسٌ إِذا كَرَّه وجهه، شُدِّدَ للمبالغة،  فإِن كَشَر عن أَسنانه فهو كالِحٌ، وقيل: عَبَّسَ كَلَحَ. وفي صفته، صلى  اللَّه عليه وسلم: لا عابِسٌ ولا مُفْنِدٌ  (* قوله «ولا مفند» بهامش النهاية  ما نصه: كسر النون من مفند أَولى لأن الفتح شمله قولها أَي أم معبد ولا  هذر، وأَما الكسر ففيه أَنه لا يفند غيره بدليل أَنه كان لا يقابل أَحداً  في وجهه بما يكره ولانه يدل على الخلق العظيم.) ؛ العابسُ: الكريهُ  المَلْقى الجَهْمُ المُحَيَّا. والتَّعَبُّسُ: التَّجَهُّم.  وعَنْبَسٌ وعَنْبَسَةُ وعَنابِسٌ والعَنْبَسيُّ: من أَسماء الأَسد أُخذ  من العُبُوسِ، وبها سمي الرجل؛ وقال القطامي:  وما غَرَّ الغُواةَ بَعَنْبَسِيٍّ،  يَشَرَّدُ عن فَرائِسِه السِّباعا  وفي الصحاح: والعَنْبَسُ الأَسد، وهو فَنْعَلٌ من العُبوس.  والعَبَسُ: ما يَبِسَ على هُلْبِ الذَّنَب من البول والبعر؛ قال أَبو  النجم:  كأَنَّ في أَذْنابِهِنَّ الشُّوَّلِ،  مِنْ عَبَسِ الصَّيف، قرونَ الأُيَّلِ  وأَنشده بعضهم: الأُجَّلِ، على بدل الجيم من الياء المشددة؛ وقد  عَبِسَتِ الإِبلُ عَبَساً وأَعْبَسَتْ: علاها ذلك. وفي الحديث: أَنه نظر إِلى  نَعَمِ بني المُصْطَلِق وقد عَبِسَتْ في أَبوالها وأَبعارها من السِّمَنِ  فَتَقَنَّعَ بثوبه وقرأَ: ولا تَمُدَّنَّ عينيك إِلى ما مَتَّعْنا به  أَزْواجاً منهم؛ قال أَبو عبيد: عَبِسَتْ في أَبوالها يعني أَن تَجِفَّ  أَبوالُها وأَبعارُها على أَفخاذها وذلك إِنما يكون من الشحم، وذلك العَبَسُ،  وإِنما عدّاه بفي لأَنه في معنى انغمست؛ قال جرير يصف راعية:  تَرى العَبَسَ الحَوْليَّ جَوْناً بِكُوعِها،  لها مَسَكاً مِن غَيرِ عاجٍ ولا ذَبْلِ  والعَبَسُ: الوَذَحُ أَيضاً. وعَبِسَ الوَسَخُ عليه وفيه عَبَساً:  يَبِسَ. وعَبِسَ الثوبُ عَبَساً: يَبِسَ عليه الوَسَخُ. وفي حديث شريح: أَنه  كان يَرُدُّ من العَبَس؛ يعني العَبْدَ البَوَّال في فراشه إِذا تعوَّده  وبان أَثره على بدنه وفراشه. وعَبِسَ الرجلُ: اتسخ؛ قال الراجز:  وقَيِّمُ الماءِ عَليْهِ قَدْ عَبِسْ  وقال ثعلب: إِنما هو قد عَبَسَ من العُبوسِ الذي هو القُطُوبُ؛ وقول  الهذلي:  ولَقَدْ شَهِدْتُ الماءَ لم يَشْرَبْ بِهِ،  زَمَنَ الرَّبيعِ إِلى شُهور الصَّيِّفِ،  إِلا عَوابسُ كالمِراطِ مُعِيدَةٌ،  بالليلِ، مَوْرِدَ أَيِّمٍ مُتَغَضِّفِ  قال يعقوب: يعني بالعوابس الذئاب العاقدة أَذنابها، وبالمراط السهام  التي قد تَمَرَّط ريشها؛ وقد أَعْبَسَه هو.  والعَبْوَسُ: الجمع الكثير. والعَبْسُ: ضرب من النبات، يسمى بالفارسية  سِيسَنْبَر.  وعَبْسٌ: قبيلة من قَيْسِ عَيْلانَ، وهي إِحدى الجَمَراتِ، وهو عَبْسُ  بنُ بَغِيضِ بن رَيْث بن غَطَفان بن سَعْد بن قَيس بن عَيْلان.  والعَنابِسُ من قريش: أَولاد أُمَيَّةَ بن عبد شمس الأَكبر وهم ستة: حَرْبٌ وأَبو  حرب وسفيان وأَبو سفيان وعمرو وأَبو عمرو، وسُمُّوا بالأُسْد، والباقون  يقال لهم الأَعْياصُ. وعابِسٌ وعَبَّاس والعباس اسْمٌ عَلَمٌ، فمن قال عباس  فهو يجريه مجرى زيد، ومن قال العباس فإِنما أَراد أَن يجعل الرجل هو  الشيء بعينه. قال ابن جني: العباس وما أَشبهه من الأَوصاف الغالبة إِنما  تعرّفت بالوضع دون اللام، وإِنما أُقرت اللام فيها بعد النقل وكونها  أَعلاماً مراعاة لمذهب الوصف فيها قبل النقل.  وعَبْسٌ وعَبَسٌ وعُبَيْسٌ: أَسماء أَصلها الصفة، وقد يكون عبيس تصغير  عَبْسٍ وعَبَسٍ، وقد يكون تصغير عَبَّاسٍ وعابِسٍ تصغير الترخيم. ابن  الأَعرابي: العَبَّاسُ الأَسد الذي تهرب منه الأُسْدُ؛ وبه سمي الرجل  عَبَّاساً. وقال أَبو تراب: هو جِبْسٌ عِبْس لِبْسٌ إِتباعٌ. والعَبْسانِ: اسم  أَرض؛ قال الراعي:  أَشاقَتْكَ بالعَبْسَيْنِ دارٌ تَنَكَّرَتْ  مَعارِفُهاْ إِلا البِلادَ البَلاقِعا؟
مقاييس اللغة:
(عبس) العين والباء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على تكرُّه في شيء. وأصله العَبَس. ما يَبِس على هُلْب الذَّنَب من بَعْرٍ وغيره، وهو من الإبل كالوَذَحِ من الشَّاء. قال أبو النَّجم:
كأنَّ في أذنابهنَّ الشُّوَّلِ  *** مِن عَبَس الصَّيف قرونَ الأُيَّلِ([25])
وفي الحديث: أنّه مرّ بإبلٍ قد عَبَست في أبوالها. وقال جرير يذكر راعية:
تَرَى العَبَسَ الحَوْليَّ جَوْناً بكُوعِها  *** لها مَسَكاً من غير عاجٍ ولا ذَبْلِ([26])
ثم اشتُقَّ من هذا: اليوم العَبُوس، وهو الشديد الكَرِيه. واشتقّ منه عَبَسَ الرجل يَعْبِس عُبوساً، وهو عابس الوجه: غضبان. وعبّاسٌ، إذا كَثر ذلك منه.
القاموس المحيط:
وعَبَسَ وجْهُهُ يَعْبِسُ عَبْساً وعُبُوساً كَلَحَ، كعَبَّسَ.
والعابِسُ: سيفُ عبدِ الرحمنِ بنِ سُلَيْمٍ الكَلْبِيِّ، والأسَدُ، كالعَبُوسِ والعَبَّاسِ. وعابِسٌ: مَوْلَى حُوَيْطِبِ بنِ عبدِ العُزَّى، وابنُ رَبيعة، وابنُ عَبْسٍ، أو هو عَبْسُ بنُ عابِسٍ: صحابيونَ.
والعَبَّاسِيَّةُ: ة بِنَهْر المَلِكِ، ود بِمصْرَ، سُمِّيَتْ بعَبَّاسَةَ بنتِ أحمدَ بنِ طُولونَ،وة قربَ الطائِفِ.
و " يوماً عَبوساً " أي: كَرِيهاً تَعْبِسُ منه الوُجوهُ. والعَبَسُ، محركةً: ما تَعَلَّقَ بأذْنابِ الإِبِلِ من أبْوالِها وأبْعارِها يَجِفُّ عليها، وقد أعْبَسَتِ الإِبِلُ.وعَبِسَ الوَسَخُ في يدِهِ، كفرِحَ: يَبِسَ. وعَلْقَمَةُ بنُ عَبَسٍ، محركةً: أحدُ السِّتَّةِ الذين وَلُوا عثمانَ. وعَمرُو بنُ عَبَسَةَ: صحابيٌّ. والعَبْسُ، بالفتح: نباتٌ، فارِسِيَّتُه: شابابَك، أو سِيسَنْبَر، وهو البُرْنُوفُ بالمِصْرِيَّةِ.وعَبْسٌ: جبلٌ، وماءٌ بِنجْدٍ بديار بني أسَدٍ، ومَحَلَّةٌ بالكوفةِ، وابنُ بَغيضِ بنِ رَيْثٍ أبو قبيلةٍ. وكزُبيرٍ: ابنُ بَيْهَسٍ، وابن مَيْمونٍ: مُحَدِّثانِ، وابنُ هِشامٍ: شيخٌ للشِّيعَةِ. وكتنورٍ: ع. وكجَرْوَلٍ: الجمعُ الكثيرُ. وتَعَبَّسَ: تَجَهَّمَ.
تاج العروس:
ع ب س
عَوْبَسٌ كجَوْهَرٍ : اسم ناقَةٍ غزِيرةٍ قال المُزَرِّد :
" عَوْبَسٌ كجَوْهَرٍ : اسم ناقَةٍ غَزِيرةٍ قال المُزَرِّد :
فلَمَّا رأَيْنَا ذاكَ لم يُغْنِ نَقْرَةً ... صَبَبْنَا له ذا وَطْبِ عَوْبَسَ أَجْمَعَا وعَبَسَ وَجْهُهُ يَعْبِسُ عَبْساً وعُبُوساً من حَدِّ ضَرَبَ : كَلَحَ كعَبَّسَ تَعْبِيساً . وقِيلَ : عَبَسَ وَجْهُه عَبْساً وعَبَّس : قَطَّبَ ما بَيْنَ عَيْنَيهِ . ورجُلٌ عابِسٌ . وعَبَّسَ تَعْبِيساً فهو مُعَبِّسٌ وعَبَّاسٌ إِذا كَرَّةَ وَجْهه . شُدِّدَ للمُبَالَغَةِ ومنه قِرَاءَةُ زَيْدِ بنِ عَلِيٍّ " عبَّسَ وتَوَلَّى " فإِنْ كَشَرَ عن أَسْنَانِه فهو كالِحٌ وقيل : العَبَّاسُ : الكَرِيهُ المَلْقَى والجَهْمُ المُحَيَّا . والعَابِسُ : سَيْفُ عبدِ الرَّحْمنِ بنِ سُلَيْمٍ الكَلْبِيّ نَقَله الصّاغَانِيُّ عن ابنِ الكلبيِّ وفي شِعر الفَرَزْدَقِ : عبد الرَّحِيمِ وقال يَمْدَحُه :
إذا ما تَرَدَّ عابِساً فاضَ سَيْفُه ... دِمَاءً ويُعطِي مالَه إِن تَبَسَّمَا
والعَابِسُ : الأَسَدُ الذِي تَهْرُبُ منه الأُسود وقال ابن الأعْرابِيّ : كالعَبُوسِ والعَبّاسِ قال ابْن الأَعْرَابِيّ : وبه سُمِّيَ الرجُلُ عَبَّاساً . قلت : عَبّاسٌ والعَبّاسُ : اسم عَلَمٍ فمَن قال : عَبّاسٌ فهو يُجْزِيه مُجْرَى زَيْدٍ ومَن قَال : العَبّاسُ فإِنَّمَا أَرادَ أَن يَجْعَلَ الرجلَ هو الشيءَ بعَيْنِه قال ابن جِنِّى : العَبّاسُ وما أَشبهه من الأَوصَافِ الغالِبَة إِنَّمَا تَعرَّفَتْ بالوَضْعِ دُونَ اللامِ وإِنما اُقِرَّت اللامُ فيها بعدَ النَّقْلِ وكونِهَا أَعلاماً مُرَاعاةً لمذهبِ الوَصْفِ فيها قبلَ النَّقْلِ . وعَابِسٌ : مَوْلَى حُوضيْطِبِ بنِ عَبْدِ العُزَّى قيلَ : إِنّه من السابِقين ومِمَّن عُذِبَ في اللهِ تَعَالَى . وعابِسُ بنُ رَبِيعَةَ الغُطَيْفِيّ : من المُعَمَّرَيين قيل : إِنه مُخَضْرَمٌ كما صَرَّح به أَبُو الوفاءِ الحِلِّيُّ في التَّذْكِرَة وقيل : صَحَابِيٌّ . روى عنه ابنُه عبد الرحمن . وعابِسُ بنُ عَبْسٍ الغِفَارِيُّ نَزَلَ الكُوفَة روى عنه أَبو عَمْرو زَاذانُ أَوْ هو عَبْسُ بنُ عابِسٍ والأَوّلُ أَكثرُ صحابِيُّونَ رَضِيَ اللهُ عنهم . والعَبَّاسِيَّةُ : ة بنَهْرِ المَلِكِ وفي خالِصِ بَغْدَادَ اُخْرَى نَقَلَه الصّاغَانِيُّ . والعَبّاسِيَّة : ج بمِصْرَ في شَرْقِهَا على خَمْسَةَ عشرَ فَرْسَخاً من القاهِرَةِ سُمِّيَةْ بعَبَّاسَةَ بنتِ أَحْمَدَ بنِ طُولُون والمَعْرُوفُ الآن : العَبّاسةُ من غيرِ ياءٍ كما ضَبَطه السّخَاوِيُّ وغيرُه من المُؤرِّخِين . ومنها الأَمِيرُ محمّدُ بنُ محمَّدِ بنِ أَحْمَدَ بنِ عبدِ الوهَّابِ العَبّاسِيُّ وُلِدَ بها سنة 838 ، وتَحَوَّلَ هو وأَخُوه العِمَادُ عبدُ الرَّزَّاقِ مع أَخِيهِمَا التاجِ عبدِ الوهَّابِ إِلى مِصْرَ فأَخَذَ عن العَلَمِ البُلْقِينِيّ وسَمِعَ البُخارِيَّ في الظّاهِرِيَّة القَدِيمةِ مات سنة 887 . والعَبّاسِيَّة : ة قُرْبَ الطائفِ . وقولُه تَعالَى : " يَوماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً " أَي كَرِيهاً تَعْبِسُ منه الوُجُوهُ ويُقَالُ : يومٌ عابِسٌ وعَبُوسٌ : شَدِيدٌ ومنه حَدِيُثُ قُيسٍ :
" يَبْتَغِي دَفْعَ بَأْسِ يَومٍ عَبُوِس هو صِفَةٌ لأصٍحابِ اليَومِ أَي يومٍ يُعَبّسُ فيه فأَجْرَاهُ صفةً على اليَوْمِ كقولِهِم : ليلٌ نائِمٌ أَي يُنَامُ فيه . والعَبَسُ مُحَرَّكَةً : ما تَعَلَّقَ بأَذْنَابِ الإِبِلِ مِنْ أَبْوالِهَا وأَبْعَارِها قالَ أَبو عُبَيْدٍ : يَعْنِي أَنْ يَجِفَّ عليها وعلى أَفْخَاذِهَا وذلك إنَّمَا يَكُونُ من الشَّحْم قال أَبُو النَّجْم :
كأَنَّ في أَذْنابِهِنَّ الشُّوَّلِ ... مِنْ عَبَسِ الصَّيْفِ قُرُوَ الأُيَّلِ
وأَنْشَدَهُ بعضُهم : الأُجَلِ على إِبْدَالِ الجيمِ من اليَاءِ المُشَدَّدة . وقد أَعْبَسَت الإِبِلُ وعَبِستْ عَبَساً : عَلاَهَا ذلكَ الأَخِيرُ عن أَبِي عُبَيْدٍ ومنه الحديث : أَنَّه نَظرَ إِلى نَعَمِِ بَنِي المُصْطَلِق . وقد عَبِسَتْ في أَبْوالِهَا وأَبْعَارِها من السِّمَنِ فتَقَنَّع بثَوْبهِ وقَرَأَ : " ولا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ " قال : وإِنَّمَا عَدَّاه بفِي لأَنَّه في مَعْنَى : انْغَمَسَتْ . وذَكَرَ اللُّغَتَيْنِ جَمِيعاً ابنُ القَطَّع في الأَبْنِيَة فاقْتِصَارُ المصنِّفِ رَحِمَه الله تعالَى على إِحْدَاهُمَا قُصُورٌ . وعَبِسَ الوَسَخُ في يَدِه وعلى يَدِهِ عَبَساً كفَرِحَ : يَبِسَ . وعَلْقَمَةُ بنُ عَبَسٍ مُحَرَّكَةً : أَحَدُ السِّتَّةِ الَّذِينَ وَلَّوْا عُثْمانَ رضِيَ اللهُ تعالَى عنه . هكذا في سَائِرِ النُّسَخِ ومثلُه في التّكْمِلَة والعُبَابِ وهو غَلَطٌ نشَأَ عن تَحْرِيفٍ تَبِع فيه الصّاغَانِيُّ وصوابه وَرَوْا عُثْمَانَ ويَشْهَدُ له ما في التَّبْصِير : أَحدُ السِّتَّةِ الَّذِين دَفَنُوا عُثْمَانَ . قال : وذَكَرَه ابنُ قُتَيْبَةَ في غَرِيبِه . وعَمْرُو بنُ عَبَسةَ بنِ عامِرٍ السُّلَمِيُّ : صَحابِيٌ مشهورٌ سابِقٌ نَزَلَ دِمَشْقَ . والعَبْسُ بالفَتْح : نَبَاتٌ ذكَرَه ابنُ دُرَيْدٌ وقال أَبو حاتِمٍ : فَارِسِيَّتُه : شابابَك وقال مَرَّةً : أَو سِيسَنْبَر و يُقَال هُو البُرْنُوفُ بالمِصْرِيَّةِ كما سيأْتِي في مَحَلَّه وعَبْسٌ : جَبَلٌ وقِيلَ : ماءٌ بِنَجْدٍ بدِيَارِ بَنِي أَسَدٍ . وعَبْسٌ : مَحَلَّةٌ بالكُوفَةِ نَزَلَها بنُو عَبْسٍ ومنها العَبْسِيُّون المُحَدِّثُونَ . ومن الضَّوابِطِ أَنَّ مَن كانَ من أَهْلِ الكُوفَةِ فهو بالمُوَحَّدةِ مَنْسوب إِلى هذه المَحَلَّة ومن كانَ من أَهْلِ الشّامِ فهو بالنون ومن كانَ من أَهْلِ البَصْرَةِ فهو بالشِّينِ المعجمة نقله الحافِظُ . وعَبْسٌ : اسمٌ أَصْلُه الصَّفَةُ وهو عَبْسُ بنُ بَغِيضٍ بنِ رَيْث بن غَطَفَانَ بنِ سَعْدِ بنِ قَيٍسِ بنِ عَيْلانَ : أَبو قَبِيلَة مشهورة . وعَقِبُه المشهور من قُطَيْعَةَ ووَرَقَةَ وهو إِحدى الحَجَرات وقد مَرَّ لها ذِكْرٌ في م ر ر . وعُبَيْسٌ كزُبَيْرٍ تصغيرُ عَبْسٍ وعَبَسٍ وقد يكونُ تَصْغِيرَ عَبّاسٍ وعابسٍ على التَّرْخِيمِ وقدت سُمِّيَ به منهم عُبَيْسُ بن ُ بَيْهَسٍ وعُبَيْسُ بنُ مَيْمُونٍ - ضعَّفُوه - : مُحَدِّثَانِ بل الأَخِيرُ من أَتْبَاعِ التابِعِينَ . و عُبَيْسُ بن هِشَامٍ الناشِرِيُّ شيخٌ للشِّيعَةِ أَلَّفَ في مَذْهَبِهم . وعَبُّوسٌ كتَنُّورٍ : ع نقله الصّاغَانِيُّ . قال كُثَيِّرٌ يَصِفُ الظَّعُنَ :
طالِعَاتِ الغَمِيسِ مِنْ عَبُّوسٍ ... سالِكَاتِ الخَوِيِّ مِن أَمْلاَلِ وقال ابن دُرَيْدٍ : العَبْوَسُ كجَرْوَلٍ : الجَمْع الكَثِيرُ هكذا ضَبَطَه الصّاغَانِيُّ . وتَعبَّسَ الرجلُ إِذا تَجَهَّمَ وتَقَطَّبَ . ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَليه : العَبَسُ محرَّكةً : الوَذَحُ . وعَبِسَ الثَّوْبُ كفَرِح : يَبِسً عليه الوَسَخُ . والرَّجُلُ اتَّسَخَ . والعَبَسُ أَيضاً : بَوْلُ العَبْدِ في الفِرَاشِ إذا تَعَوَّدَه وبانَ أَثَرُه على بَدَنِه وفِراشِه على التَّشْبِيه ومنه حديثُ شُرَيْح : أَنَّه كانَ يَرُدُّ مِن العَبَسِ
والعَوَابِسُ : الذِّئابُ العاقِدَةُ أَذْنابَها قالَهُ ابنُ السِّكِّيت وأَنْشَدَ بيتَ الهُذَلِيّ :
ولقد شَهِدْتُ الماءَ لم يَشْرَبْ بِهِ ... زَمَنَ الرَّبِيع إلى شُهُورِ الصَّيِّفِ
إلا عَوَابِسُ كالمِرَاطِ مُعِيدَةٌ ... باللَّيْلِ مَوْرِدَ أَيِّمٍ مُتَغَضِّفِ وقد أَعْبَسَ الذِّئْبُ وقال أبو تُرابٍ : هو جِبْسٌ عِبْسٌ لِبْسٌ إِتْبَاعٌ . والعَبَسانِ : اسمُ أرضٍ قال الراعِي :
أشاقَتْكَ بالعَبْسَيْنِ دَارٌ تَنَكَّرَتْ ... مَعارِفُها إِلاَّ البِلادَ البَلاقِعَا
وأَبُو الفَرَج عبدُ القاهِرِ بنُ نَصْرِ بنِ أَسدِ بنِ عَبْسُونٍ قاضِي سِنْجارَ رَوَى عن أَبِيه عن أَنَسٍ بخَبَرٍ باطلٍ وعنه أَسْعَدُ بنُ يَحْيَى . ومُحمَّدُ بنُ أَحْمَدَ بنِ عَبْسُونٍ البَغْدَادِيُّ عن الهَيْثَم بن خَلَفٍ الدُّورِيِّ . والعَبَّاسِّيةُ : قَريةٌ بخالِصِ بَغْدادَ غيرُ الَّتِي في نَهْرِ المَلِك . ومَحَلَّةٌ كانَتْ ببغدادَ قُرْبَ بابِ البَصْرَة وقد خَرِبَت الآنَ تُنْسَب إلى العَبّاس بنِ محمّد بن عليّ بن عبد الله بن عَبّاس . والعَبْسِيَّةُ : ماءَةٌ بالعُرَيْمَة بَيْن جَبَلَىْ طَيِّءٍ الثلاثَةُ نَقَلَها لصاغانيّ . ومُنْيَةُ العَبْسِيّ قَرْيَةٌ بَغَرْبِيَّةِ مِصْر منها العِزُّ بن عبد العزيز بن محمّد بن محمد بن محمد القاهِرِيُّ ناظِر دِيوَانِ الأَحْبَاسِ مات سنة 898 . وعَبْسُ بنُ عَامِر بنِ عَدِيّ السُلَمِيّ : صَحَابِي عَقَبيٌّ بَدْرِيٌّ . وعَبْسُ بنُ سُمَارَةَ بنِ غالِبِ بنِ عَبْدِ اللهِ بنِ عَكِّ بنِ عُدْثانَ : قَبِيلةٌ عظيمةٌ باليَمَنِ تَحْتَوِي على شُعُوبٍ وأَفْخاذٍ يُذْكَرُ بعضُها في مواضِعها

_Türkçe çeviri henüz yok_
