# عبس — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%A8%D8%B3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: عبس

باب العين والسين مع الباء
عسب ، عبس ، سبع ، سعب : مستعملة .
عسب : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نَهَى عن عَسْب الفَحْل . قال أبو عبيد : قال الأموي : العَسْب : الكِرَاء الذي يؤخذ في ضِراب الفحل ، يقال منه : عسبت الرجلَ أعسِبه عَسْباً إذا أعطيته الكِرَاء على ذلك . قال : وقال غيره : العَسْب : هو الضِرَاب نفسه . وقال زهير :
ولولا عَسْبه لتركتموه
وشرّ مَنِيحة أيْر مُعَارُ
قال أبو عبيد : معنى العَسْب في الحديث : الكِراء ، والأصل فيه الضراب ؛ والعرب تسمّي الشيء باسم غيره إذا كان معه أو من سبَبه ، كما قالوا للمزادة : راوية وإنما الراوية : البعير الذي يُستقَى عليه . والعسيب : عسيب الذَّنَب وهو مستدَقُّه . والعَسِيب : جريد النخل إذا نحِّي عنه خُوصه . ويجمع عُسُباً وعُسْبَاناً . وعَسِيب : جبل بعالية نَجْد معروف ، يقال : لا أفعل كذا ما أقام عسيب . وفي حديث عليّ أنه ذكر فتنة فقال : ( فإذا كان ذلك ضَرَب يَعْسُوبُ الدِين بذنبه فيجتمعون إليه كما يجتمع قَزَع الخَرِيف ) . قال أبو عبيد : قال الأصمعي : أراد بقوله : يعسوب الدين أنه سيّد الناس في الدين يومئذ . وفي حديث آخر لعليّ أنه مرّ بعبد الرحمن بن عتَّاب بن أسِيد مقتولاً يوم الجَمَل ، فقال : هذا يعسوب قريش ، يريد : سيّدها . قال الأصمعي : وأصل اليعسُوب : فَحْل النحل وسيّدها ، فشبَّهه في قريش بالفحل في النحل . قال أبو سعيد : معنى قوله : ضرب يعسوب الدين بذَنَبه أراد بيعسوب الدين ضعيفه ومحتقَره ، وذليله ، فيومئذ يعظم شأنه حتّى يصير غير اليعسوب . قال : وضَرْبه بذنبه : أن يغرِزه في الأرض إذا باض كما تَسْرأ الجراد . فمعناه : أن القائم يومئذ يثبت حتى يثوب الناس إليه وحتى يظهر الدين ويفشو . قال : وقول عليّ في عبد الرحمن بن أسِيد على التحقير له والوضع من قدره ، لا على التفخيم لأمره . قال الأزهري : والقول ما قاله الأصمعيّ لا ما قاله أبو سعيد في اليعسوب . قلت : وروى شمر الحديث الأول : ضرب يعسوب الدين بذَنبه فما زاد في تفسيره على ما قال أبو عبيد شيئاً . قلت : ومعنى قوله : ضرب يعسوبُ الدين بذنبَه أي فارق الفتنة وأهلها في أهل دينه . وذَنَبه : أتباعه الذين يتّبعونه على رأيه ويَجْتَبُون ما اجتباه من اعتزال الفِتن . ومعنى قوله : ضَرَب أي ذهب في الأرض مسافراً ومجاهداً ، يقال : ضرب في الأرض مسافراً وضرب فلان الغائط إذا أبعد فيها للتغوّط . وقوله : بذَنَبه أي
في ذَنَبه وأتباعه ، وأقام الباء مُقَام في أو مقام مع ، وكلُّ ذلك من كلام العرب . ورَوَى ابن الأعرابي عن المفضّل أنه أنشده :
وما خير عيش لا يزال كأنه
مَحَلَّة يعسوبٍ برأس سِنان
قال : ومعناه : أن الرئيس إذا قُتل جُعل رأسُه على سِنَان ، فمعناه أن العيش إذا كان هكذا فهو الموت . وقال شمر : قال ابن شُميل : عَسْب الفحل : ضِرَابه . يقال : إنه لشديد العَسْب . ويقال للولد : عَسْب . وقال كثيّر يصف خيلاً أسقطت أولادها :
يغادرن عَسْب الوالقيّ وناصح
تخُصّ به أُمُّ الطريق عيالَها
فالعَسْب : الولد ويقال : ماء الفحل . والعرب تقول : استعسب فلان استعساب الكلب وذلك إذا ما هاج واغتلم . وكلب مُسْتَعْسِب . وقال الليث : اليعسوب : دائرة عند مَرْكَض الفارس حيث يركُض برجله من جَنب الفرس . قلت : وهذا غلط ، اليعسوب عند أبي عبيدة وغيره : خطّ من بياض الغُرَّة ينحدر حتى يمسّ خَطْم الدابَّة ثم ينقطع . وقد قاله ابن شميل . وقال الأصمعي : اليعسوب أيضاً : طائر أصغر من الجرادة طويل الذَنَب . وقال الليث : هو طائر أعظم من الجرادة . والقول ما قال الأصمعيّ .
عبس : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نظر إلى نَعَم بني المُصْطَلِق وقد عَبِست في أبوالها وأبعارها فتقنَّع بثوبه وقرأ : ( وَلاَ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ ) ( طاه : 131 ) قال أبو عبيد : قوله : قد عَبِست في أبوالها يعني : أن تجفَّ أبوالُها وأبعارها على أفخاذها ، وذلك إنما يكون من كثرة الشحم ، وذلك العَبَسُ . وأنشد لجرير يصف راعية :
ترى العَبَس الحَوْليّ جَوْناً بكُوعها
لها مَسَكاً من غير عاج ولا ذَبْل
ونحو ذلك قال الليث في العَبَس . قال : وهو الوَذَح أيضاً . ويقال للرجل إذا قطَّب ما بين عينيه : عَبَس يَعْبِس عبُوساً فهو عابس ، وعبّس تعبيساً إذا كرَّه وجهَهُ . فإن كَشَر عن أسنانه مع عبوسِه فهو كالح . وعَبْس : قبيلة من قَيس عَيْلان ، وهي إحدى الجَمَرات . وعُبَيس : اسم . وعبّاس : اسم . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : العبّاس : الأسَد الذي تَهْرُبُ منه الأُسْد ، وبه سمّي الرجل عبّاساً . وقال أبو تراب : يقال : هو جِبْس عِبْس لِبْس إتباع ، ويوم عَبُوس : شديد .
سبع : السَبْع من العدد معروف . تقول : سبع نسوة وسبعة رجال . والسبعون معروف ، وهو العِقْد الذي بين الستّين والثمانين . وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( للبِكر سَبْع وللثيِّب ثلاث ) . ومعناه : أن الرجل يكون له امرأة فيتزوّج أخرى ، فإن كانت بِكراً أقام عندها سَبْعاً لا يحسبها في القَسْم بينهما ؛ وإن كانت ثيّباً أقام عندها ثلاثاً غير محسوبة في القَسْم . وقد سبَّع الرجلُ عند امرأته إذا أقام عندها سبع ليال . وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لأمّ سَلَمة حين تزوّجها وكانت ثيّباً : ( إن شئتِ سبَّعت
عندك ثم سبَّعت عند سائر نسائي ، وإن شئت ثلثت ثم دُرْت ) ، أي لا أحتسِب الثلاث عليك . ويقال : سبَّع فلان القرآن إذا وظَّف عليه قراءته في سبع ليال . وفي الحديث : سبَّعت سُلَيم يوم الفتح أي تمَّت سبعمائة رجل . وقال الليث : الأُسبوع من الطواف سبعة أطواف ، ويجمع على أسبوعات . قال : والأيّام التي يدور عليها الزمان في كل سبعة منها جمعة تسمَّى الأُسبوع وتجمع أسابيع ، ومن العرب من يقول سُبُوع في الأيام والطواف بلا ألف ، مأخوذة من عدد السبع . والكلام الفصيح : الأُسْبوع ، أبو عبيد عن أبي زيد : السَبِيع بمعنى السُبُع كالثَمين بمعنى الثُمن ، وقال شمر : لم أسمع سَبيعاً لغيره . وفي الحديث : ( أن ذئباً اختطف شاة من غنم فانتزعها الراعي منه فقال الذئب : مَن لها يوم السَبْع ) ؟ قال ابن الأعرابي : السبع : الموضع الذي إليه يكون المحشَر يوم القيامة ، أراد : من لها يوم القيامة وروي عن ابن عباس أنه سئل عن مسألة فقال : إحدى من سَبْع . قال شمر : يقول إذا اشتدّ فيها الفُتْيا قال : يجوز أن يكون الليالي السبع التي أرسل الله العذاب فيها على عاد ، ضربها مثلاً للمسألة إذا أشكلت . قال : وخلق الله السموات سبعاً والأرضين سبعاً وروي في حديث آخر أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نهى عن السِبَاع قال ابن الأعرابي : السِباع : الفِخار كأنه نهَى عن المفاخرة بكثرة الجماع .
وحكى أبو عمرو عن أعرابي أعطاه رجل درهماً فقال : سبَّع الله له الأجر ، قال : أراد : التضعيف ، وفي ( نوادر الأعراب ) : سبّع الله لفلان تسبيعاً وتبَّع له تَتْبيعاً أي تابع له الشيء بعد الشيء ، وهي دعوة تكون في الخير والشر ، والعرب تصنع التسبيع موضع التضعيف وإن جاوز السبع ، والأصل فيه قول الله جل وعز : ( كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّاْئَةُ حَبَّةٍ ) ( البقرة : 261 ) ثم قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( الحسنة بعشر أمثالها إلى سبعمائة ) . قلت : وأُرَى قول الله جَلّ ثناؤه لنبيه ( صلى الله عليه وسلم ) ( إِن تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَن يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ) ( التوبة : 80 ) من باب التكثير والتضعيف لا من باب حَصْر العَدَد ، ولم يُرد الله جل ثناؤه أنهج إن زاد على السبعين غَفَر لهم ، ولكن المعنى : إن استكثرتَ من الدعاء والاستغفار للمنافقين لم يغفر الله لهم . وأمَّا قول الفرزدق :
وكيف أخاف الناس والله قابض
على الناس والسَبْعَين في راحة اليد
فإنه أراد بالسبعَين : سبع سموات وسبع أرضين . ويقال : أقمت عنده سَبْعين أي جمعتين وأسبوعين .
أبو عبيد عن أبي عمرو : المُسْبَع : المهمَل . وهو في قول أبي ذؤيب :
صخِب الشواربَ لا يزال كأنه
عبد لآل أبي ربيعة مُسْبَعُ
ورَوَى شمر عن النضر بن شميل أنه قال : المُسْبَع : الذي يُنْسَب إلى أربع أمَّهات كلُّهن أمَة . وقال بعضهم : إلى سبع أمَّهات . قال : ويقال أيضاً : المُسْبع :
التابعة . يقال : الذي يولد لسبعة أشهر فلم تُنْضجه الرحِم ولم تتمَّ شهوره .
وقال العجّاج :
إن تميماً لم يراضع مُسْبَعا
قال النضر : ربّ غلام قد رأيته يراضِع . قال : والمراضعة : أن يرضع أمّه وفي بطنها ولد .
وروى أبو سعيد الضرير قول أبي ذؤيب :
عبد لآل أبي ربيعة مسبع
بكسر الباء وزعم أن معناه : أنه قد وقع السباع في ماشيته فهو يصيح ويصرخ ، ويقال : سبَّعت الشيء إذا صيَّرته سبعة ، فإذا أردت أنك صيَّرته سبعين قلت : كمَّلته سبعين ، ولا يجوز ما قال بعض المولَّدين : سبعنته ولا قولهم : سبعنَتْ دراهمي أي كَمُلتْ سبعين . وقولهم : أخذت منه مئة درهم وزناً وزنَ سبعة المعنى فيه : أن كل عشرة منها تزن سبعة مثاقيل ولذلك نصب وزناً .
والسُبُع يقع على ماله ناب من السِباع ويَعْدُو على الناس والدوابّ فيفترسها ؛ مثل الأسَد والذئب والنَّمِر والفَهْد وما أشبهها .
والثعلب وإن كان له ناب فإنه ليس بسَبُع لأنه لا يعدو على صغار المواشي ولا ينيّب في شيء من الحيوان .
وكذلك الضَبُع لا يعدّ من السباع العادِية ، ولذلك وردت السنَّة بإباحة لحمها وبأنها تُجزَى إذا أصيبت في الحَرَم أو أصابها المحرم .
وأما الوَعْوع وهو ابن آوى فهو سَبُع خبيث ولحمه حرام لأنه من جنس الذئاب إلا أنه أصغر جِرْماً وأضعف بَدَناً . ويقال : سبَع فلان فلاناً إذا قَصَبه واقترضه أي عابه واغتابه . وسبع فلاناً إذا عضَّه بسنّه .
ومن أمثال العرب السائرة قولهم : أخذه أخذ سَبْعة . قال ابن السكيت : إنما أصلها سَبُعَة فخُفّفتْ . قال : واللَبُؤة زعموا أنزقُ من الأسَد ، قال وقال ابن الكلبيّ هو سَبْعة بن عَوْف بن ثعلبة بن سَلامَان من طيّىء ، وكان رجلاً شديداً .
وقال ابن المظفّر : أرادوا بقولهم : لأعملنّ بفلان عمل سَبْعة : المبالغة وبلوغَ الغاية . قال : وقال بعضهم : أرادوا : عمل سبعة رجال . وأرضٌ مَسْبَعَة : كثيرة السِباع : ويقال : سَبَعْتُ القوم أسْبَعُهم إذا أخذت سُبُعَ أموالهم . وكذلك سَبَعْتُهُم أسْبَعُهم إذا كنت سَابِعَهُم . وفي أظمَاء الإبل السِّبْعُ ، وذلك إذا أقامت في مراعيها خمسة أيام كواملَ ، ووردت اليوم السادس ، ولا يُحسب يومُ الصَدَر . وسَبُعَتْ الوحشيّةُ فهي مسبوعة إذا أكل السَبُع ولدها .
قال أبو بكر في قولهم : فلان يَسْبَع فلاناً قولان . أحدهما : يرميه بالقول القبيح من قولهم : سبعت الذئب إذا رميته . قال : ويدلّك على ذلك حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى عن السّبَاع وهو أن يتسابّ الرجلان فيرمي كلّ واحد منهما صاحبه بما يسوءه من القَذْع . وقيل : هو إظهار الرَفَث والمفاخرة بالجماع ، والإعراب بما يُكنَى عنه من أمر النساء .
قال والسَبُعَان : موضعٌ معروفٌ في ديار قَيس . ولا يعرف من كلامهم اسم على فَعُلاَن غيره .
وقال النضر بن شميل : السُبَاعِيُّ من الجِمال : العظيم الطويل . قال والرُباعيّ من الجمال ، مثل السُبَاعِي على طوله . قال : وناقة سُبَاعِيَّة ورباعيّة . وقال غيره : ثوبٌ سُبَاعِي إذا كان طوله سَبْع أذرع أو سبعة أشبار ؛ لأن الشِبْر مذكّر ، والذراع مؤنثة . أبو عبيد عن الأصمعي : سَبَعْتُه إذا وقعت فيه ، وأسْبَعْتُه إذا أطعمته السِباع .
وقال ابن السكيت : أسْبَعَ الراعي إذا وقع في ماشيته السِبَاع . وسَبَعَ الذئبُ الشاةَ إذا فرسها . وسَبَعَ فلان فلاناً إذا وقع فيه ، وأسْبَعَ عَبْدُه إذا أهمله .
سعب : أهمل الليث هذا الحرف ، وهو مستعمل . يقال : انسعب الماءُ ، وانْثَعَبَ إذا سال ، وفُوه يَجْرِي سَعَابِيبَ وثعابيبَ إذا سال مَرْغُه أي لُعَابه . أبو عبيد عن أبي عمرو : السَعَابيب التي تمتد شِبه الخيوط من العَسَل والخِطْمِيّ ونحوه . وقال ابن مقبل :
يَعْلُون بالمردقوش الوَرد ضاحيةً
على سعابيب ماء الضالة اللجِنِ
وقال ابن شميل : السعابيب ما اتَّبع يدَك من اللبن عند الحَلَب مثل النخاعة يتمطط والواحدة سُعْبوبة . وفي ( نوادر الأعراب ) : فلان مُسَعَّبٌ له كذا وكذا ، ومُسَغَّبٌ ، ومُسَوَّعٌ له كذا ، ومُسَوَّغٌ ومُزَغَّبٌ ، كل ذلك بمعنًى واحدٍ .

### Türkçe

باب العين والسين مع الباء
**عسب** ، **عبس** ، **سبع** ، **سعب** : kullanımdadır.

**عسب** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildiğine göre o, **عَسْب الفَحْل**’den nehyetti. Ebû Ubeyd dedi ki: Ümevî dedi ki: **العَسْب**: aygırın çiftleşmesinde alınan kiradır; ondan şöyle denir: “**عسبت الرجلَ أعسِبه عَسْباً**” yani ona bunun üzerine kira verdiğim zaman. Dedi ki: Başkası da dedi ki: **العَسْب**: bizzat çiftleşmenin kendisidir. Züheyr dedi ki:
ولولا **عَسْبه** لتركتموه
وشرّ مَنِيحة أيْر مُعَارُ
Ebû Ubeyd dedi ki: Hadiste **العَسْب**’in manası: kiradır; aslı ise çiftleşmedir; Araplar, onunla beraber olduğu veya onun sebebinden olduğu zaman bir şeyi başkasının adıyla adlandırır; nitekim **المزادة**’ye **راوية** dediler; hâlbuki **الراوية**: üzerinde su çekilen devedir. **العسيب**: kuyruğun **عسيب**’i, yani onun incelmiş kısmıdır. **العَسِيب**: hurma dalı; ondan **خُوص**’u uzaklaştırıldığı zaman. Çoğulu **عُسُباً** ve **عُسْبَاناً** gelir. **عَسِيب**: Necd’in yüksek tarafında bilinen bir dağdır; “Şunu yapmam, **عسيب** durdukça” denir. Ali’nin hadisinde, bir fitneyi zikrettiği rivayet edilir; dedi ki: “(فإذا كان ذلك ضَرَب **يَعْسُوبُ الدِين** بذنبه فيجتمعون إليه كما يجتمع **قَزَع الخَرِيف**)”. Ebû Ubeyd dedi ki: Asmaî dedi ki: “**يعسوب الدين**” sözüyle, o gün din hususunda insanların efendisini kastetti. Ali’den başka bir hadiste: Cemel günü öldürülmüş olarak **عبد الرحمن بن عتَّاب بن أسِيد**’in yanından geçti; dedi ki: “Bu, **يعسوب قريش**’tir”; yani: onun efendisi. Asmaî dedi ki: **اليعسُوب**’un aslı: arıların erkeği ve onların efendisidir; onu, Kureyş içinde, arılar içinde erkeğe benzetti. Ebû Saîd dedi ki: “**ضرب يعسوب الدين بذَنَبه**” sözünün manası: **يعسوب الدين** ile onun zayıfını ve hor görülenini ve zelilini kastetti; o gün onun işi büyür, ta ki **اليعسوب**’dan başka bir şey olur. Dedi ki: “Kuyruğuyla vurması”: yumurtladığı zaman onu yere saplamasıdır; çekirgelerin **تَسْرأ** etmesi gibi. Manası: o gün kıyam eden sabit durur; insanlar ona dönünceye kadar ve din ortaya çıkıp yayılıncaya kadar. Dedi ki: Ali’nin **عبد الرحمن بن أسِيد** hakkında sözü, onu küçümseme ve değerini düşürme üzerinedir; işini büyütme üzere değildir. Ezherî dedi ki: Söz, Asmaî’nin dediği gibidir; Ebû Saîd’in **اليعسوب** hakkında dediği gibi değil. Dedim ki: Şemmer birinci hadisi şöyle rivayet etti: “**ضرب يعسوب الدين بذَنبه**”; tefsirinde Ebû Ubeyd’in dediği üzerine hiçbir şey artırmadı. Dedim ki: “**ضرب يعسوبُ الدين بذنبَه**” sözünün manası: fitneden ve ehlinden, kendi din ehli içinde ayrıldı. “Kuyruğu”: kendi görüşü üzere ona uyan ve fitnelerden uzak durmayı seçtiği şeyi seçen tâbileridir. “**ضَرَب**” sözünün manası: yeryüzünde yolcu ve mücahid olarak gitti; “yeryüzünde yolcu olarak gitti” denir; ve “falanca **الغائط**’a vurdu” denir; yani büyük abdest için onda uzaklaştı. “**بذَنَبه**” sözü yani:
kuyruğunda ve tâbilerinde; ve **الباء**’yı “**في**” veya “**مع**” makamına ikame etti; bunların hepsi Arapların sözündendir. İbnü’l-A‘râbî, Mufaddal’dan rivayet etti: ona şu beyti okuttu:
وما خير عيش لا يزال كأنه
مَحَلَّة **يعسوبٍ** برأس سِنان
Dedi ki: Manası: reis öldürüldüğü zaman başı bir mızrak ucuna konur; manası: hayat böyle olursa o, ölümdür. Şemmer dedi ki: İbn Şümeyl dedi ki: **عَسْب الفحل**: onun çiftleşmesidir. “Şüphesiz o, şiddetli **العَسْب** sahibidir” denir. Ve çocuğa **عَسْب** denir. Kesîr, yavrularını düşürmüş atları vasfederek dedi ki:
يغادرن **عَسْب** الوالقيّ وناصح
تخُصّ به أُمُّ الطريق عيالَها
Buna göre **العَسْب**: çocuktur; ve aygırın suyu denir. Araplar der ki: “Falanca, köpeğin **استعساب**’ı gibi **استعسب** etti”; bu, azıp şehvetlenip kudurduğu zaman olur. Ve **كلب مُسْتَعْسِب**. Leys dedi ki: **اليعسوب**: süvarinin koşu yerinde, atın yanından ayağıyla koştuğu yerde bir dairedir. Dedim ki: Bu yanlıştır; **اليعسوب** Ebû Ubeyde ve başkaları katında: **الغُرَّة**’nin beyazlığından bir çizgidir; hayvanın burnuna (**خَطْم**) değinceye kadar iner, sonra kesilir. Bunu İbn Şümeyl de söylemiştir. Asmaî dedi ki: **اليعسوب** ayrıca: çekirgeden küçük, kuyruğu uzun bir kuştur. Leys dedi ki: o, çekirgeden daha büyük bir kuştur. Söz, Asmaî’nin dediğidir.

**عبس** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildiğine göre o, Benî Mustalik’in davarına baktı; onların idrarları ve dışkıları içinde **عَبِست** olmuştu; elbisesiyle örtündü ve okudu: “(وَلاَ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ)” (طه: 131). Ebû Ubeyd dedi ki: “**قد عَبِست في أبوالها**” sözü, idrarlarının ve dışkılarının butları üzerinde kuruması demektir; bu ancak yağın çokluğundan olur; işte o **العَبَس**’tır. Cerîr’den, bir çoban kadını vasfederek şu beyit okundu:
ترى **العَبَس** الحَوْليّ جَوْناً بكُوعها
لها مَسَكاً من غير عاج ولا ذَبْل
Leys de **العَبَس** hakkında bunun benzerini söyledi. Dedi ki: o, **الوَذَح** dadır. Adam için, iki kaşı arasını çattığı zaman: “**عَبَس يَعْبِس عبُوساً**” denir; o, **عابس**’tir. Ve “**عبّس تعبيساً**” denir; yüzünü çirkinleştirdiği zaman. Eğer asık suratlılığıyla beraber dişlerini gösterirse o, **كالح**’tır. **عَبْس**: Kays Aylân’dan bir kabiledir; o, **الجَمَرات**’ten biridir. **عُبَيس**: bir isimdir. **عبّاس**: bir isimdir. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi ki: **العبّاس**: aslanların kendisinden kaçtığı aslandır; bununla adam **عبّاساً** diye adlandırıldı. Ebû Turâb dedi ki: “O, **جِبْس عِبْس لِبْس**” denir; bu, tâbi‘ kılmadır. Ve **يوم عَبُوس**: şiddetli (gün).

**سبع** : **السَبْع** sayıdan bilinen (sayı)dır. “Yedi kadın” ve “yedi erkek” dersin. **السبعون** da bilinen (sayı)dır; o, altmış ile seksen arasındaki akittir. Hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) dediği (rivayet edilir): “(للبِكر **سَبْع** وللثيِّب ثلاث)”. Manası: adamın bir karısı olur da bir başkasıyla evlenir; eğer o **بِكر** ise onun yanında **سَبْعاً** kalır; bunu ikisi arasındaki **القَسْم**’de saymaz; eğer **ثيّب** ise onun yanında üç kalır; **القَسْم**’de sayılmamış olarak. Adam, karısının yanında yedi gece kaldığı zaman “**سبَّع الرجلُ عند امرأته**” denmiştir. Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ), Ümmü Seleme ile evlendiğinde ve o **ثيّب** iken ona dedi ki: “(إن شئتِ **سبَّعت** عندك ثم **سبَّعت** عند سائر نسائي ، وإن شئت **ثلثت** ثم دُرْت)” yani üçü senin aleyhine saymam. “Falanca Kur’an’ı **سبَّع** etti” denir; yedi gecede okumasını ona vazife kıldığı zaman. Hadiste: “**سبَّعت سُلَيم** يوم الفتح” yani yedi yüz erkek tamam oldu. Leys dedi ki: **الأُسبوع** tavaftan yedi tavaftır; **أسبوعات** üzerine cem‘ olunur. Dedi ki: Zamanın döndüğü günler, her yedisinde bir cuma vardır; ona **الأُسبوع** denir; **أسابيع** diye cem‘ olunur. Araplardan kimi, günlerde ve tavafta elifsiz **سُبُوع** der; yedinin sayısından alınmıştır. Fasih söz: **الأُسْبوع**. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **السَبِيع** manaca **السُبُع** gibidir; **الثَمين**’in **الثُمن** manasında olması gibi. Şemmer dedi ki: Ondan başkası için **سَبيعاً** işitmedim. Hadiste: “(أن ذئباً اختطف شاة من غنم فانتزعها الراعي منه فقال الذئب : مَن لها يوم **السَبْع**)؟” İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **السبع**: kıyamet günü mahşerin olacağı yerdir; yani: kıyamet günü ona kim (sahip çıkacak). İbn Abbâs’tan rivayet edildi: bir mesele hakkında kendisine soruldu; dedi ki: “**إحدى من سَبْع**”. Şemmer dedi ki: fetva onda şiddetlendiği zaman şöyle der; caizdir ki, Allah’ın Âd kavmi üzerine azabı gönderdiği yedi geceyi kastetmiş olsun; onu, mesele müşkil olduğu zaman misal yaptı. Dedi ki: Allah gökleri yedi, yerleri yedi yarattı. Başka bir hadiste rivayet edildi: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **السِبَاع**’dan nehyetti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **السِباع**: övünmedir; sanki çok cinsel birleşmeyle övünmekten nehyetti.

Ebû Amr, bir bedevîden nakletti: bir adam ona bir dirhem verdi; bedevî dedi ki: “Allah onun ecrini **سبَّع** etsin”; yani: katlama. **نوادر الأعراب**’da: “Allah falancaya **سبّع** etsin, **تسبيعاً**; ve ona **تبَّع** etsin, **تَتْبيعاً**” yani bir şeyi şeyden sonra ona ard arda getirsin; bu, hayırda ve şerde olan bir duadır. Araplar, yediyi aşsa bile, **التسبيع**’i katlamanın yerine yaparlar; bunun aslı, Aziz ve Celil Allah’ın sözü: “(كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ **سَبْعَ** سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّاْئَةُ حَبَّةٍ)” (البقرة: 261); sonra Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: “(الحسنة بعشر أمثالها إلى **سبعمائة**)”. Dedim ki: Yüce övgüsü O’na ait olan Allah’ın, Peygamberine ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: “(إِن تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ **سَبْعِينَ** مَرَّةً فَلَن يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ)” (التوبة: 80), sayıyı sınırlama babından değil, çokluk ve katlama babındandır; Yüce övgüsü O’na ait olan Allah, yetmişi aşarsa onlara mağfiret edeceğini murad etmedi; fakat mana: münafıklar için dua ve istiğfarı çoğaltsan da Allah onlara mağfiret etmez. أما الفرزدق’un sözü:
وكيف أخاف الناس والله قابض
على الناس و**السَبْعَين** في راحة اليد
o, **السبعَين** ile: yedi gök ve yedi yer kastetti. “Onun yanında **سَبْعين** kaldım” denir; yani iki cuma ve iki hafta topladım.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المُسْبَع**: ihmal edilmiş (kimsedir). O, Ebû Züeyb’in şu sözündedir:
صخِب الشواربَ لا يزال كأنه
عبد لآل أبي ربيعة **مُسْبَعُ**
Şemmer, Nadr b. Şümeyl’den rivayet etti: dedi ki: **المُسْبَع**: dört anneye nisbet edilen kimsedir; hepsi cariyedir. Bazıları dedi ki: yedi anneye (nisbet edilen). Dedi ki: Ayrıca **المُسْبع**:
**التابعة**’dır. “Yedi ay için doğan; rahim onu olgunlaştırmadı ve ayları tamam olmadı” denir.

Accâc dedi ki:
إن تميماً لم يراضع **مُسْبَعا**
Nadr dedi ki: Nice oğlan gördüm ki emzirir. Dedi ki: **المراضعة**: annesini emzirmesidir; annesinin karnında bir çocuk varken.

Ebû Saîd ed-Darîr, Ebû Züeyb’in sözünü rivayet etti:
عبد لآل أبي ربيعة مسبع
**الباء**’yı kesre ile (okudu) ve manasının: yırtıcılar onun hayvanlarına düşmüştür; o da bağırıp çağırır, olduğunu iddia etti. “Bir şeyi yedi yaptığın zaman **سبَّعت الشيء**” denir; onu yetmiş yaptığını kastettiğin zaman “onu yetmişe **كمَّلته**” dersin. Bazı müvelledlerin dediği “**سبعنته**” caiz değildir; onların “**سبعنَتْ دراهمي**” yani yetmiş tamam oldu, sözleri de (caiz değildir). “Ondan yüz dirhem aldım; ağırlıkça yedinin ağırlığı” sözlerinin manası: onun her onunun yedi miskal çekmesidir; bunun için **وزناً** mansub geldi.

**السُبُع**: yırtıcılardan dişi olan ve insanlara ve hayvanlara saldırıp onları parçalayan şeye denir; aslan, kurt, kaplan, pars ve benzerleri gibi.
Tilki, dişi olsa da **سَبُع** değildir; çünkü küçük davarlara saldırmaz ve hayvandan bir şeyi parçalamaz.
Aynı şekilde sırtlan, saldırgan yırtıcılardan sayılmaz; bunun için sünnet, etinin helalliğiyle ve haremde vurulursa yahut ihramlı onu vurursa ceza gerektirdiğiyle gelmiştir.
أما **الوَعْوع** ki o, çakaldır; o, habis bir **سَبُع**’dur; eti haramdır; çünkü kurtların cinsindendir; ancak cirmce daha küçük ve bedençe daha zayıftır. “Falanca falancayı **سبَع** etti” denir; yani onu ayıpladı ve gıybet etti. Ve “falancayı **سبع** etti” denir; yani onu dişiyle ısırdı.

Arapların dolaşan darbımesellerinden sözleri: “Onu **سَبْعة** alışıyla aldı.” İbnü’s-Sikkît dedi ki: Aslı **سَبُعَة** idi; hafifletildi. Dedi ki: **اللَبُؤة**’nin aslandan daha atılgan olduğu zannedildi. Dedi ki: İbnü’l-Kelbî dedi ki: O, Tayy’dan **سَبْعة بن عَوْف بن ثعلبة بن سَلامَان**’dır; şiddetli bir adam idi.

İbnü’l-Muzaffer dedi ki: “Falancaya **عمل سَبْعة** işi yapacağım” sözleriyle, mübalağa ve nihayete varmayı kastettiler. Dedi ki: Bazıları dedi ki: yedi adamın işi. **أرضٌ مَسْبَعَة**: yırtıcısı çok olan (arazi). “Kavmi **سَبَعْتُ**; onları **أسْبَعُهم**” denir; yani mallarının yedide birini aldım. Ve aynı şekilde “onları **سَبَعْتُهُم أسْبَعُهم**” denir; yani onların yedincisi oldum. Develerin susuzluk günlerinde **السِّبْعُ** vardır; bu, meralarında beş tam gün kaldıkları, altıncı gün suya geldikleri zamandır; dönüş günü (**يومُ الصَدَر**) sayılmaz. Yabanî dişi, yavrusunu yırtıcı yediği zaman **سَبُعَتْ الوحشيّةُ**; o, **مسبوعة**’dur.

Ebû Bekir dedi ki: “Falanca falancayı **يَسْبَع** eder” sözlerinde iki görüş vardır. Birincisi: çirkin sözle ona atar; “kurdu **سبعت**” dediğin zaman, ona attın (demektir). Dedi ki: Buna, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) **السّبَاع**’dan nehyettiği hadisi delil olur; o, iki adamın birbirine sövüşmesidir; her biri, diğerini **القَذْع**’dan onu kötüleyecek şeyle atar. Denildi ki: o, **الرَفَث**’i açığa vurmak ve cinsel birleşmeyle övünmek ve kadınlar işinden kinaye edilen şeyi açıkça söylemektir.

Dedi ki: **السَبُعَان**: Kays diyarında bilinen bir yerdir. Onların sözünden, ondan başka **فَعُلاَن** vezninde bir isim bilinmez.

Nadr b. Şümeyl dedi ki: develerden **السُبَاعِيُّ**: iri ve uzundur. Dedi ki: develerden **الرُباعيّ**, uzunluğu bakımından **السُبَاعِي** gibidir. Dedi ki: **ناقة سُبَاعِيَّة** ve **رباعيّة**. Başkası dedi ki: **ثوبٌ سُبَاعِي**; eğer uzunluğu yedi arşın veya yedi karış ise; çünkü **الشِبْر** müzekkerdir, **الذراع** müennestir. Ebû Ubeyd, Asmaî’den: “Onun içine düştüğüm zaman **سَبَعْتُه**; yırtıcılara yedirdiğim zaman **أسْبَعْتُه**” dedi.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Çobanın hayvanlarına yırtıcılar düştüğü zaman “**أسْبَعَ الراعي**” denir. Kurt koyunu parçaladığı zaman “**سَبَعَ الذئبُ الشاةَ**” denir. “Falanca falancanın içine düştü” denir: “**سَبَعَ فلان فلاناً**”; ve kölesini ihmal ettiği zaman: “**أسْبَعَ عَبْدُه**”.

**سعب** : Leys bu harfi ihmal etti; o ise kullanımdadır. “Su aktı” denir: “**انسعب الماءُ**” ve “**انْثَعَبَ**” yani aktı. “Ağzı **سَعَابِيبَ** ve **ثعابيبَ** akıtır” denir; yani onun **مَرْغ**’u, yani tükürüğü aktığı zaman. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **السَعَابيب**: baldan, hatmîden (**الخِطْمِيّ**) ve benzerinden iplikler gibi uzayan şeylerdir. İbn Mukbil dedi ki:
يَعْلُون بالمردقوش الوَرد ضاحيةً
على **سعابيب** ماء الضالة اللجِنِ
İbn Şümeyl dedi ki: **السعابيب**: sağım sırasında sütten, balgam gibi uzayıp sarkan, elini takip eden şeylerdir; bir tanesi **سُعْبوبة**’dir. **نوادر الأعراب**’da: “Falanca için şöyle şöyle vardır; o, **مُسَعَّبٌ**’dır; ve **مُسَغَّبٌ**’dır; ve falanca için şöyle vardır; o, **مُسَوَّعٌ**’dır; ve **مُسَوَّغٌ** ve **مُزَغَّبٌ**’dır”; bunların hepsi tek bir manadadır.
