# عبقر (ع-ب-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

عبقر “Habek” bir tür güzel kokulu yabani bitkidir

- Harfler: ع - ب - ق
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَعَبْقَرِيٍّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%8A%D9%8D%D9%91.md) | وَفَعْلَرِيٍّ | Ve kara araçları | 1 | 1 | [55:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1/ayet/55:76.md) |

## Mücavir kökler — 4 mücavir (5 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رفرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Deve kuşu kanadı demektir
2. [خضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Hudr : Sebzedir
3. [وكأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · “Vika” arkalık, sırtın yaslandığı şeydir
4. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عبقر |
| Yapı | Dörtlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [زرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%A8.md), [نمرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%85%D8%B1%D9%82.md), [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) |
| Zıt Kök | [رثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AB%D8%AB.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sıra dışı ustalık, mükemmellik ve nadide zanaat eseri; hayal gücünü aşan güzellikteki dokuma ve sergi |
| Çekirdek Özet 2 | Cennet ehline sunulan en üstün nitelikli, göz alıcı desenli ve kusursuz dokunmuş döşek ve sergiler |
| Çekirdek Özet 3 | Standart beşerî kapasiteyi ve vasat üretimi aşan, aşkın nitelik ve benzersiz yetkinlik ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca efsanevi cin anlatılarına indirgeyerek Kur'an'daki somut ve estetik döşek/kumaş vasfını gözden kaçırmak veya modern teknik anlamları bağlamsızca köke yüklemek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عب | Yoğunlaşma, kabarma, ağırlık ve belirginleşme; [عبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3.md) kökünde ağırlık ve önem verme, [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md) kökünde geçiş ve yoğunlaşma, [عبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3.md) kökünde toplanıp sertleşme anlamlarında görülür | ق | Yoğunlaşmış tabana sınır çekme, biçimlendirme ve dikkat çekici bir odak kazandırma |
| [عبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%82.md) | Kokunun veya etkinin bir nesneye iyice sinmesi, yapışması ve yayılması | ر | Belirginleşen ve sinen niteliğe süreklilik, akıcılık ve üstün bir mükemmellik kazandırarak kökü eşsiz bir zanaat eserine dönüştürme |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz | Görme, seçme, dikkatle izleme ve hayranlıkla bakma |
| ب | Ev, çadır | İç mekân, barınma, koruma ve döşenen alan |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | İnce işçilik, sınır, toplanma ve odak noktası |
| ر | İnsan başı | Üstünlük, tepe nokta, öncülük ve seçkinlik |
| عبقر | Gözün seçtiği iç mekân sergisinde ince işçilik ve zirve ustalık | Göze hitap eden, barınma alanını tezyin eden, en ince ayrıntısına kadar işlenmiş ve benzerleri arasında başı çeken nadide eser hareketini ifade eder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çölde insanların ulaşmakta zorlandığı, her türlü harikulade ve açıklanamaz şeyin nispet edildiği varsayımsal bir vadi veya yer adı; buradan hareketle göz alıcı desenlerle dokunmuş, havı kalın ve yumuşak, işçiliği emsalsiz lüks döşek ve sergiler |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ meşhur muallakasında cesur ve yenilmez savaşçıları bu yere nispetle anar: بِخَيْلٍ عليها جِـنَّةٌ عَـبْـقَـريَّةٌ / جَديرونَ يَوْماً أن يَنالوا فيَسْتَعلوا |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber gördüğü bir rüyayı anlatırken Hz. Ömer'in kuyu başında su çekmedeki olağanüstü gücünü, kabiliyetini ve dâhice sebatını tasvir etmek üzere bu kökten türeyen ismi kullanmıştır: فَلَمْ أَرَ عَبْقَرِيّاً مِنَ النَّاسِ يَنْزِعُ نَزْعَ عُمَرَ |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, el-Müfredât, Lisānü'l-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça عبقر kökü, dörtlü yapısıyla klasik Sami dillerinin genel üçlü morfolojik çekirdek şemasına tam olarak oturmayan, semantik gelişimi bakımından Arap yarımadasının kültürel ve coğrafi algısıyla derinleşmiş bir kelimedir. Kökün ilk aşamada güney veya kuzey Sami dillerinde doğrudan ortak bir fiil kökü olarak tespiti zordur; ancak Güney Arabistan veya erken Aramice/Süryanice dokuma, boyama ve kumaş terminolojisiyle ilişkili lüks ticaret eşyası adlandırmalarıyla teması muhtemeldir. Arap dilinde kelime, fevkalade ve alışılmışın dışındaki yetenekleri, üretimi ve dokumaları simgeleyen bir odak kavram haline gelmiş; cismani olmayan aşkın bir yetkinlik tasavvuru ile üstün zanaat eseri kumaşlar arasında çift kutuplu bir anlam alanı kurmuştur. Kökün türevleri, Sami dillerindeki ortak kök mirasından ziyade Arapçanın kendi iç mecazi aktarım mekanizmasıyla nadirlik, dâhilik ve ince sanat ekseninde semantik olarak zenginleşmiştir.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Lisānü'l-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [عبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%82.md) kökünden genişleme | Kokunun veya rengin iyice işlemesi, sinmesi anlamındaki köke ر harfinin eklenmesiyle dokumada mükemmellik bildiren dörtlü yapı türetilmiştir | Muhtemel |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Bölgesel lüks dokuma ve zanaat terminolojisi | Komşu Sami dillerindeki doğrudan bir kökle tam ses denklikleri sınırlı olup lüks dokuma ticaretine bağlı kültürel etkileşim görülür | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında Afro-Asyatik katmanda güvenilir ve düzenli bir fonetik paralellik tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisānü'l-ʿArab, Maqāyīsü'l-Luğa, Lane's Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عبقر | Anlamlı | Sıra dışı ustalık ve mükemmel dokuma | Harikulade güzellikteki sergi, üstün zekâ ve beşer üstü görünen maharet | Kur'an'da geçer; hedef kök |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عبقر | Merkez | Sanatlı döşek ve üstün nitelik | İşçiliğindeki emsalsiz incelik, nakış ve fevkalade yetkinlikle öne çıkan lüks zemin sergisi | Nadide dokuma ve zanaatın zirve noktası |
| [زرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%A8.md) | Komşu | Zemin sergisi ve halı | Üzerine basılan, tüylü, havlı ve yaygın döşeme türünü ifade eder; عبقر kadar nadirlik ve mutlak mükemmellik vurgusu taşımaz | Halı ve yaygı yayma |
| [نمرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%85%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Yastık ve minder | Yaslanmaya mahsus, sıralanmış ve dizilmiş destek unsurlarını anlatır; serginin kendisinden ziyade yaslanma aracına odaklanır | Koltuk yastığı ve minder |
| [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) | Komşu | Yayma ve geniş döşek | Yere boylu boyunca serilen her türlü örtüyü kapsar; sanat ve işçilik kalitesinden ziyade alan kaplama vasfını öne çıkarır | Yayma ve zemin örtüsü |
| [رثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AB%D8%AB.md) | Zıt | Eskilik ve bayağılık | Yıpranmış, tiftiklenmiş, dökülen, kıymetsiz ve estetikten yoksun kaba kumaş veya eşya | Değersiz, aşınmış dokuma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عبقر | Mükemmel dokuma ve harikulade nitelik | Benzeri az bulunan lüks kumaş, fevkalade maharet ve emsalsiz zanaat | Kesin |
| Latince | tapete exquisitum, genius | Seçkin halı döşemesi, üstün deha | Eşyanın sanatsal değerini ve kişideki üstün fıtri yeteneği karşılar; vadi tasavvuru dışarıda kalır | Güçlü |
| İngilizce | exquisite carpet, masterwork, stroke of genius | Nadide halı sergisi, şaheser | Dokumanın üstün işçiliğini ve zihinsel mükemmelliği verir; kültürel mitolojik çağrışımı eksik bırakır | Güçlü |
| Almanca | Prachtteppich, Meisterwerk, Genialität | Görkemli halı, başyapıt | İnce el işçiliğini ve deha düzeyindeki vasfı karşılar; çöl kültüründeki kök bağlamını yansıtmaz | Güçlü |
| Fransızca | tapis précieux, chef-d'œuvre, génie | Değerli halı, şaheser, üstün istidat | Sanatsal mükemmelliği ve benzersiz niteliği ifade eder; yerel semantik tabakayı içermez | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَبْقَرِيٍّ | Cennete özgü fevkalade güzellikteki sergiler ve yaygılar | Rahman suresinde cennet nimetlerinin, oradaki eşsiz rahatlığın ve estetik mükemmelliğin tasviri bağlamında zikredilir; Rahman [55:76](https://lisan.digital/tr/ayet/55:76.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret tasvirleri ve tecsim tartışmaları | Cennet sergilerinin dünyevi benzerleriyle sadece isim birliği taşıyıp taşımadığı, hakiki mahiyetlerinin aşkınlığı | İdrak ötesi ilahi nimet ve mükemmel tasvir |
| Fıkıh | Zinet ve lüks eşya kullanımı | Lüks kumaşların, ipekli ve nakışlı yaygıların kullanımı ve israf sınırları ile tezyinat fıkhı | Kıymetli kumaş ve kullanım ölçüsü |
| Tefsir | Rahman suresinin estetik tahlili | Kelimenin Cahiliye lügatındaki mitolojik/coğrafi kökeninden Kur'an'da arındırılarak saf estetik ve somut sergi manasında kullanımı | Harikulade güzellikte nakışlı sergi |
| Hadis | Sahabe faziletleri ve rüya tabiri | Hz. Ömer'in dâhice liderliğini ve yönetim dirayetini vasfeden teşbihin mahiyeti | İnsanlar arasında benzeri az bulunan kudret ve deha |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi mükâfat nizamı | Aşkın estetik donanım | Cennet ehline vadedilen huzur ve sükûnetin en ince detayına kadar karşılanması | İlahi lütfun sıradanlıktan uzak, kusursuz estetik mertebesini gösterir | Kesin |
| İlmi | Yüksek zihinsel kapasite | Deha ve çığır açıcı yetenek | Bilimsel veya sanatsal üretimde vasat sınırları aşan olağanüstü kavrayış | Sıradan yöntemlerle ulaşılamayan keşif ve sentez gücünü kurar | Güçlü |
| Siyasi | Liyakat ve devlet yönetimi | Üstün idari dirayet | Toplumsal sorunları sebat ve güçle çözen liderlik kalitesi | Kriz anlarında toplumu sevk ve idare eden emsalsiz yönetim kapasitesidir | Güçlü |
| İktisadi | Üretim kalitesi ve katma değer | Yüksek nitelikli zanaat ve lüks meta | Emek-yoğun üretimin zirvesi olan nadide katma değerli ürün arzı | Piyasada benzeri bulunmayan, en üst kalite standardını temsil eden meta üretimidir | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ekstremum ve asimptotik mükemmellik | Bir fonksiyonun yerel dalgalanmaları aşarak eriştiği mutlak tepe değeri veya hata payının sıfıra yaklaştığı ideal optimizasyon noktası | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Seçkin estetik üretim ve virtüözlük | Sosyolojide ve sanat felsefesinde kolektif normların çok üzerinde beliren, taklit edilemez bireysel maharet ve zanaatkârlık | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca modern Türkçedeki zihinsel "deha" veya "dâhi" kavramına hapsetmek ya da kökün erken Arapçadaki coğrafi/mitolojik kökenini ayetin tek maksadı zannetmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kelime soyut bir zekâ övgüsü değil; ahiret yurdundaki somut, göz alıcı, ince nakışlı, konforun ve zarafetin zirvesini teşkil eden somut bir sergi ve döşek vasfıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Rahman suresindeki tasviri soyut bir masala veya cin mitolojisine indirgemek; tezyinattaki ilahi ihsanın somut gerçekliğini ve cennet estetiğini gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın muhataplarının zihnindeki kültürel ve dilsel zirve kavramları alıp onları vahyin arı, nezih ve somut ahiret tasavvuruna nasıl dönüştürdüğünü gösteren seçkin bir örnek olduğu için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cennet tasvirlerinin, nimetlerin kemalinin ve müminlere hazırlanan uhrevi mükâfatların estetik boyutunun ele alındığı eskatolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an lügatinin sadece basit çöl nesnelerinden ibaret olduğu zannını yıkar; aksine en ince zanaat, desen ve zevk unsurlarını içeren yüksek bir estetik dili temsil ettiğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İnce nakışlarla, nadide malzemeyle ve emsalsiz bir ustalıkla dokunmuş, üzerine oturulan veya yaslanılan lüks sergi ve kumaş.
- Soyut anlam: Sıradanlığı ve vasat üretim sınırlarını kökten aşan, hayranlık uyandırıcı mükemmellik, fıtri yetkinlik ve üstün zanaat.
- Sistematik karşılık: Bir sistemdeki tüm unsurların kalite, verimlilik ve estetik bakımından ulaşabileceği en üst doyum ve optimizasyon derecesi.
- LaTeX modeli: $$Q(x) = \lim_{n \to \infty} \sum_{i=1}^{n} w_i s_i > \theta_{\max}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$ incelenen eseri veya niteliği, $s_i$ eseri meydana getiren her bir tikel zanaat, incelik ve tasarım unsurunu, $w_i$ bu unsurların ağırlık katsayısını, $\theta_{\max}$ ise beşerî tecrübedeki standart azami kalite eşiğini gösterir. Bu unsurların toplam kalitesi olan $Q(x)$, standart eşiği aştığında ortaya çıkan harikulade ve aşılmış mükemmellik durumu kökün taşıdığı aşkın niteliği sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Rahman 55:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1/ayet/55:76.md) — وَعَبْقَرِيٍّ

مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ

Meal (IK): Yeşil yastıklara ve güzel işlemeli döşeklere yaslanırlar.

## Sözlükler (10)

### ★ Akevler Sözlüğü

عبقر “Habek” bir tür güzel kokulu yabani bitkidir. “A’bker” ise bu tür bitkilerin yetiştiği yer olmuştur. Sonra cinlerin var sayıldığı hayali ülke anlamı kazanmıştır.

عَبْقَر karada bulunan caddeler anlamında ism-i cemdir. Bunun sonuna getirilen nispet yası ile bu caddelerde taşımacılık yapan araçlar anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

عبقر:
عَبْقَرٌ: موضعٌ بالبادية كثير الجنِّ. يقال كأنَّهم جِنٌّ عَبْقَر، قال زهير:
بِخَيْلٍ عليها جِـنَّةٌ عَـبْـقَـريَّةٌ		جَديرونَ يَوْماً أن يَنالوا فيَسْتَعلوا
والعَبْقَرَةُ: المرأةُ التارَّةٌ الجميلةُ، قال الشاعر:
تَبَدَّلَ حِصْنٌ بأزواجِـهِ		عِشاراً وعَبْقَرةً عَبْقَرا
أراد: عَبْقَرَةً عَبْقَرَةً، فذهَبَتِ الهاء في القافية وصارَت ألفاً بَدَلاً للهاء.
والعَبْقَريُّ: ضربُ من البُسُط، الواحدة بالهاء، وقال بعضهم: عَباقِريّ، فإن أرادَ بذلك جَمْعَ عَبْقَريٍّ، فإنَّ ذلك لا يكون لأنَّ المنسوبَ لا يُجْمَعُ على نِسبةٍ ولا سيَّما الرباعيُّ، لا يُجْمَعُ الخثعمي بالخَثاعِميِّ ولا المُهَلَّبِيِّ بالمَهالِبيِّ، ولا يجوز ذلك ألا أن يكونَ يُنسب اسمٌ على بناء الجماعة بعدَ تَمامِ الاسم نحو شَيءٍ تنسِبُه إلى حَضاجِر وسَراويل فيقال: حَضارجيٌّ وسَراويليٌّ، ويُنسب كذلك إلى عَباقِر فيقال: عَباقِريٌّ. والعَبْقَرةُ: تَلألُؤ السَّراب.

##### Türkçe

عبقر:
**عَبْقَرٌ**: bozkırda cinleri çok olan bir yer. “Sanki onlar **جِنٌّ عَبْقَر**’dır” denir. Züheyr dedi ki:
بِخَيْلٍ عليها جِـنَّةٌ عَـبْـقَـريَّةٌ		جَديرونَ يَوْماً أن يَنالوا فيَسْتَعلوا

Ve **العَبْقَرَةُ**: güzel, çokça gelen kadın; şair dedi ki:
تَبَدَّلَ حِصْنٌ بأزواجِـهِ		عِشاراً وعَبْقَرةً عَبْقَرا

Şunu kastetti: **عَبْقَرَةً عَبْقَرَةً**; böylece kafiye içinde **الهاء** gitti ve **الهاء**’ya bedel olarak bir **ألف** oldu.

Ve **العَبْقَريُّ**: yaygılardan bir tür; tekili **الهاء** iledir. Bazıları da: **عَباقِريّ** dedi. Eğer bununla **عَبْقَريّ**’nin çoğulunu kastettiyse, o olmaz; çünkü nisbet yapılan (kelime) nisbet üzere çoğul yapılmaz; özellikle dörtlü olan: **الخثعمي** **الخَثاعِميِّ** üzere çoğul yapılmaz, ne de **المُهَلَّبِيِّ** **المَهالِبيِّ** ile. Bu caiz değildir; ancak, isim tamamlandıktan sonra cemaat binası üzere bir isim nisbet edilirse (caiz olur); **حَضاجِر** ve **سَراويل**’e nisbet ettiğin bir şey gibi; böylece **حَضارجيٌّ** ve **سَراويليٌّ** denir. Aynı şekilde **عَباقِر**’e de nisbet edilir; böylece **عَباقِريٌّ** denir. Ve **العَبْقَرةُ**: serabın parıldaması.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَبْقَرُ: موضعٌ تزعم العرب أنه من أرض الجنّ. قال لبيد:
كُهول وشُبَّان كجِنَّةِ عَبْقَرِ
ثم نسبوا إليه كلِّ شيء تعجَّبوا من حِذقه أو جودة صنعته وقوته، فقالوا: عَبْقَرِيٌّ. وهو واحد وجمع، والأنثى عَبْقَرِيَّةٌ، يقال ثيابٌ عبقرية. وفي الحديث: "أنه كانَ يسجُد على عَبْقَرِيٍّ"، وهو هذه البسط التي فيها الأصباغ والنقوش، حتَّى قالوا: ظُلْمٌ عبقريّ؛ وهذا عبقريُّ قومٍ، للرجل القويّ. وفي الحديث: "فلم أرَ عبقريًّا يفري فَرِيَّةُ". ثم خاطبهم الله تعالى بما تعارفوه فقال: "وعَبْقَرِيٍّ حِسانٍ". وعَبْقَرَ السَرابُ: تلألا.

##### Türkçe

**العَبْقَرُ**: Arapların, cinlerin yurdundan bir yer olduğunu iddia ettikleri bir mevki. Lebîd dedi ki:
Küheyller ve gençler, **عَبْقَرِ** cenneti gibi
Sonra, onun nisbetiyle, zekâsından yahut sanatının iyiliğinden ve kuvvetinden hayrete düştükleri her şeyi nisbet ettiler; böylece: **عَبْقَرِيٌّ** dediler. O, tekil ve çoğuldur; dişisi **عَبْقَرِيَّةٌ**’dir; **ثيابٌ عبقرية** (denilir). Hadiste: “Onun **عَبْقَرِيٍّ** üzerinde secde ettiği” (vardır); o, içinde boyalar ve nakışlar bulunan şu yaygılardır. Hatta dediler ki: **ظُلْمٌ عبقريّ**; ve bu, güçlü adam için: **عبقريُّ قومٍ**’dur. Hadiste: “Ben, **عبقريًّا**’nın yardığı gibi bir yarmayı yarar (birini) görmedim.” Sonra Allah Teâlâ, onların alışageldikleri şeyle onlara hitap etti de şöyle dedi: “Ve güzel **عَبْقَرِيٍّ** (ler).” Ve **عَبْقَرَ السَرابُ**: parıldadı.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- عبقر قيل: هو موضع للجن ينسب إليه كل نادر من إنسان، وحيوان، وثوب، ولهذا قيل في عمر: (لم أر عبقريا مثله) (الحديث عن أبي هريرة قال: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: بينا أنا نائم رأيتني على قليب عليها دلوا، فنزعت منها ما شاء الله، ثم أخذها ابن أبي قحافة، فنزع بها ذنوبا أو ذنوبين، وفي نزعه ضعف، والله يغفر له، ثم استحالت عزبا، فأخذها ابن الخطاب، فلم أر عبقريا من الناس ينزع نزع عمر حتى ضرب الناس بعطن) أخرجه البخاري في فضائل أصحاب النبي 7/22؛ ومسلم برقم 2392؛ وانظر: شرح السنة 14/89)، قال تعالى: ﴿وعبقري حسان﴾ [الرحمن/76]، وهو ضرب من الفرش فيما قيل، جعله الله مثلا لفرش الجنة.

##### Türkçe

- **عبقر** denildi: O, cinler için bir yerdir; ona, insan, hayvan ve elbiseden her nadir olan nisbet edilir; bundan dolayı Ömer hakkında şöyle denilmiştir: (Onun benzeri bir **عبقريا** görmedim). (Ebû Hureyre’den hadis: dedi ki: Resûlullah صلى الله عليه وسلم’i şöyle derken işittim: Ben uyurken, kendimi üzerinde bir kova bulunan bir kuyu başında gördüm; ondan Allah’ın dilediği kadar çektim; sonra onu İbn Ebî Kuhâfe aldı; onunla bir kova yahut iki kova çekti; çekişinde bir zayıflık vardı; Allah onu bağışlasın; sonra o, büyük bir kovaya dönüştü; onu İbnü’l-Hattâb aldı; insanların içinde, Ömer’in çekişi gibi çeken bir **عبقريا** görmedim; nihayet insanları sulak yere kadar ulaştırdı.) Bunu Buhârî, Nebî’nin ashabının faziletleri bölümünde 7/22’de; Müslim 2392 numarayla çıkarmıştır; ayrıca bkz.: Şerhu’s-sünne 14/89), Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve güzel **وعبقري**﴾ [er-Rahmân/76]; o, denildiğine göre döşeklerden bir türdür; Allah onu cennet döşeklerine bir misal kılmıştır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عَبْقَر: موضع بالبادية كثير الجن. يقال في المثل: كأَنهم جِنُّ عَبْقَر؛ فأَما قول مَرَّار بن مُنْقِذٍ العَدَوي:
هل عَرَفْتَ الدارَ أَم أَنكرتَهَا
بَيْنَ تِبْراكٍ فَشَمَّيْ عَبَقُرْ؟
وفي الصحاح: فَشَسَّيْ عَبَقُرْ، فإِن أَبا عثمان ذهب إِلى أَنه أَراد عَبْقَر فغير الصيغة؛ ويقال: أَراد عبَيْقُر فحذف الياء، وهو واسع جدّاً؛ قال الأَزهري: كأَنه توهم تثقيل الراء وذلك أَنه احتاج إِلى تحريك الباء لإِقامة الوزن، فلو ترك القاف على حالها مفتوحة لتحول البناء إِلى لفظ لم يجئ مثله، وهو عَبَقَر، لم يجئ على بنائه ممدود ولا مُثَقَّل، فلما ضم القاف توهم به بناء قَرَبوسٍ ونحوه والشاعر يجوز له أَن يَقْصُِر قربوس في اضطرار الشعر فيقول قَرَبُس، وأَحسن ما يكون هذا البناء إِذا ذهب حرف المدّ منه أَن يثقل آخره لأَن التثقيل كالمد؛ قال الجوهري: إِنه لما احتاج إِلى تحريك الباء لإِقامة الوزن وتَوَهَّمَ تشديد الراء ضم القاف لئلا يخرج إِلى بناء لم يجئ مثله فأَلحقه ببناءٍ جاء في المَثَل، وهو قولهم هو أَبْردُ من عَبَقُرٍّ، ويقال: حَبَقُرٍّ كأَنهما كلمتان جُعِلَتا واحدة لأَن أَبا عمرو بن العلاء يرويه أَبرد من عَبِّ قُرٍ؛ قال: والعَبُّ اسم للبَرَد الذي ينزل من المُزْن، وهو حَبُّ الغَمام، فالعين مبدلة من الحاء. والقُرُّ: البَردُ؛ وأَنشد:
كأَنَّ فاها عَبُّ قُرٍ باردٌ،
أَو ريحُ مسك مَسَّه تَنْضاحُ رِكْ
ويروى:
كأَنَّ فاها عَبْقَرِيٌّ بارد
والرِّكُّ: المطر الضعيف، وتَنْضاحُهُ: ترشُّشه. الأَزهري: يقال إِنه لأَبْرَدُ من عَبَقُرٍّ وأَبرد من حَبَقُرٍّ وأَبرد من عَضْرَسٍ؛ قال: المبرد والحَبَقُرُّ والعَبَقُرُّ والعَضْرَسُ البَرَدُ. الأَزهري: قال عَبَقُرٌّ والعَبَقُرُّ البَرَد. الجوهري: العَبْقَرُ موضع تزعم العرب أَنه من أَرض الجن؛ قال لبيد:
ومَنْ فادَ من إِخوانِهِم وبَنِيهِمُ،
كُهُول وشُبَّان كجنَّةِ عَبْقَرِ
مَضَوْاً سَلَفاً قَصْدُ السبيلِ عليهمُ
بَهيّاً من السُّلاَّفِ، ليس بِجَيْدَر
أَي قصير؛ ومنها:
أَقي العِرضَ بالمال التِّلادِ، وأَشْتَري
به الحمدَ، إِن الطالبَ الحمد مُشْتَري
وكم مُشْتَرٍ من ماله حُسْنَ صِيته
لآِبائِهِ في كلّ مَبْدًى ومَحْضَرِ
ثم نسبوا إِليه كل شيء تعجبوا من حِذْقِهِ أَو جَوْدة صنعته وقوته فقالوا: عَبْقَرَِيٌّ، وهو واحد وجمع، والأُنثى عَبْقَرِيَّةٌ؛ يقال: ثياب عبقرية. قال ابن بري: قول الجوهري العَبْقرُ موضع صوابه أَن يقول عَبْقَرٌ بغير أَلف ولام لأَنه اسم علم لموضع؛ كما قال امرؤ القيس: كأَنّ صَليلَ المَرْوِ، حين تشدُّهُ،
صَليلُ زُيُوفٍ يُنْتَقَدْنَ بعَبْقَرا
وكذلك قول ذي الرمة:
حتى كأَنَّ رِياض القُفِّ أَلْبَسَها،
من وشْيِ عَبْقَر، تَجْليلٌ وتَنْجِيدُ
قال ابن الأَثير: عَبْقَر قرية تسكنها الجن فيما زعموا، فكلَّما رأَوا شَيئاً فائقاً غريباً مما يصعب عملُه ويَدِقُّ أَو شيئاً عظيماً في نفسه نسبوه إِليها فقالوا: عَبْقَرِيٌّ، اتُّسِعَ فيه حتى سمي به السيّد والكبير. وفي الحديث: أَنه كان يسجد على عَبْقَرِيٍّ؛ وهي هذه البُسُط التي فيها الأَصْباغ والنُّقوش، حتى قالوا ظُلْمٌ عبقريّ، وهذا عبقريٌّ قوم للرجل القوي، ثم خاطبهم الله تعالى بما تعارَفوه: فقال عَبْقَريّ حِسانٍ؛ وقرأَه بعضهم: عَباقِريّ، وقال: أَراد جمع عبقريّ، وهذا خطأٌ لأَن المنسوب لا يجمع على نسبته ولا سيما الرباعي، لا يُجْمَع الخَثْعَمِيُّ بالخَثاعِمِيّ ولا المُهَلَّبِيُّ بالمَهالِبِيّ، ولا يجوز ذلك إِلاَّ أَن يكون نُسِب إِلى اسم على بناء الجماعة بعد تمام الاسم نحو شيء تنسبه إِلى حَضاجِر فتقول حضاجِرِيّ، فينسب كذلك إِلى عباقِر فيقال عباقِرِيّ، والسراويلُ ونحو ذلك كذلك؛ قال الأَزهري: وهذا قول حُذَّاق النحويين الخليل وسيبويه والكسائي؛ قال الأَزهري: وقال شمر قرئ عباقَريّ، بنصب القاف، وكأَنه منسوب إِلى عباقِر. قال الفراء: العَبْقَرِيّ الطنافِس الثخانُ، واحدتها عَبقريّة، والعَبْقَرِيّ الديباج؛ ومنه حديث عمر: أَنه كان يسجد على عَبْقَرِيّ. قيل: هو الديباج، وقيل: البسُط المَوْشِيّة، وقيل: الطنافس الثخان، وقال قتادة: هي الزَّرابيّ، وقال سعيد بن جبير: هي عِتاقُ الزرابي، وقد قالوا عَباقِر ماء لبني فزارة؛ وأَنشد لابن عَنمة:
أَهْلي بِنَجْدٍ ورحْلي في بيوتكمُ،
على عباقِرَ من غَوْريّة العلَم
قال ابن سيده: والعَبْقَرِيّ والعَباقري ضرب من البسط، الواحدة عَبْقَرِيّة. قال: وعَبْقَر قرية باليمن تُوَشَّى فيها الثياب والبسط، فثيابها أَجود الثياب فصارت مثلاً لكل منسوب إِلى شيء رفيع، فكلما بالغوا في نعت شيء مُتَناهٍ نسبوه إِليه، وقيل: إِنما يُنْسَب إِلى عَبْقَر الذي هو موضع الجن، وقال أَبو عبيد: ما وجدنا أَحداً يدري أَين هذه البلاد ولا متى كانت. ويقال: ظُلْمٌ عَبْقَرِيّ ومالٌ عَبْقَرِيّ ورجل عَبْقَرِيّ كامل. وفي الحديث: أَنه قصَّ رُؤيا رآها وذكر عمرَ فيها فقال: فلم أَرَ عَبْقَرِيّاً يَفْرِي فَرِيَّه؛ قال الأَصمعي: سأَلت أَبا عمرو بن العلاء عن العَبْقَرِيّ، فقال: يقال هذا عَبْقَرِيُّ قومٍ، كقولك هذا سيدُ قوم وكبيرهم وشديدهم وقويُّهم ونحو ذلك. قال أَبو عبيد: وإِنما أَصل هذا فيما يقال أَنه نسب إِلى عَبْقَر، وهي أَرض يسكنها الجنُّ، فصارت مثلاً لكل منسوب إِلى شيء رفيع؛ وقال زهير:
بِخَيْلٍ عليها جِنَّةٌ عَبْقَريةٌ،
جَديرون يوماً أَن يَنالوا فيَسْتَعْلُوا
وقال: أَصل العَبْقَرِيّ صفةٌ لكل ما بولغ في وصفه، وأَصله أَن عَبْقَرَ بلد يُوشَّى فيه البسُط وغيرُها، فنُسب كل شيء جيّد إِلى عَبْقَر. وعَبْقَريُّ القومِ: سيدُهم، وقيل: العَبْقَريّ الذي ليس فوقه شيء، والعَبْقَريّ: الشديد، والعَبْقَرِيُّ: السيد من الرجال، وهو الفاخر من الحيوان والجوهر. قال ابن سيده: وأَما عَبَقُرٌ فقيل أَصله عَبَيْقُرٌ، وقيل: عَبَقُور فحذفت الواو، وقال: وهو ذلك الموضع نفسه.
والعَبْقَرُ والعَبْقَرةُ من النساء: المرأَة التارّة الجميلة؛ قال: تَبَدَّلَ حِصْنٌ بأَزواجه
عِشاراً، وعَبقرةً عَبْقَرا
أَراد عَبْقَرَةً عَبْقَرَةً فأَبدل من الهاء أَلفاً للوصل، وعَبْقَر: من أَسماء النساء. وفي حديث عصام: عينُ الظَّبْية العَبْقَرةِ؛ يقال: جارية عَبْقَرةٌ أَي ناصِعَةُ اللون، ويجوز أَن تكون واحدةَ العَبْقَرِ، وهو النرْجِسُ تشبّه به العين. والعَبْقَرِيّ: البساطُ المُنَقّش. والعَبْقَرةُ: تَلأْلُؤُ السراب. وعَبْقَرَ السرابُ: تَلأْلأَ. والعَبَوْقَرة: اسم موضع؛ قال الهجري: هو جبل في طريق المدينة من السَّيالة قبل مَللٍ بميلين؛ قال كثير عزة:
أَهاجَك بالعَبَوْقَرةِ الدِّبارُ؟
نَعَمْ منّا مَنازِلُها قِفارُ
والعَبْقَرِيّ: الكذب البحت. كَذِبٌ عَبْقَرِيٌّ وسُمَاقٌ أَي خالص لا يَشوبُه صِدْق. قال الليث: والعَبْقَرُ أَول ما ينبت من أُصول القصب ونحوه، وهو غضٌّ رَخْصٌ قبل أَن يظهر من الأَرض، الواحدة عَبْقَرة؛ قال العجاج:كَعَبْقَراتِ الحائرِ المَسْحور
قال: وأَولادُ الدهاقِين يقال لهم عَبْقر، شبَّههمِ لتَرارتِهم ونَعْمتِهم بالعَبْقَر؛ هكذا رأَيت في نسخ التهذيب، وفي الصحاح: عُنْقُرُ القَصَب أَصْلُه، بزيادة النون، وهذا يحتاج إِلى نظر، والله أَعلم بالصواب.

##### Türkçe

**عَبْقَر**: bozkırda cinleri çok olan bir yer. Meselde denir: “Sanki onlar **جِنُّ عَبْقَر**’dır”; fakat **مَرَّار بن مُنْقِذٍ العَدَوي**’nin sözü:
هل عَرَفْتَ الدارَ أَم أَنكرتَهَا
بَيْنَ تِبْراكٍ فَشَمَّيْ عَبَقُرْ؟
Ve **الصحاح**’ta: “فَشَسَّيْ عَبَقُرْ”; çünkü **أَبا عثمان** onun **عَبْقَر**’ı kastettiğine, sonra kalıbı değiştirdiğine gitmiştir; ve denir: **عبَيْقُر**’u kastetti, sonra **الياء**’yı hazfetti; bu pek geniştir; **الأَزهري** dedi: sanki **الراء**’yı ağırlaştırmayı vehmetti; bu da şudur: vezni ikame için **الباء**’yı harekelemeye muhtaç oldu; eğer **القاف**’ı hâli üzere fethalı bıraksaydı bina, benzeri gelmemiş bir lafza dönüşürdü; o da **عَبَقَر**’dır; onun binası üzere ne medli ne de ağırlaştırılmış olarak gelmemiştir; **القاف**’ı dammeleyince onunla **قَرَبوس** ve benzeri binayı vehmetti; şaire, şiir zaruretinde **قربوس**’u kısaltması caizdir de **قَرَبُس** der; bu bina, ondan med harfi gittiğinde en güzel olduğu hâl, sonunu ağırlaştırmasıdır; çünkü ağırlaştırma med gibidir; **الجوهري** dedi: vezni ikame için **الباء**’yı harekelemeye muhtaç olunca ve **الراء**’yı şeddeli kılmayı vehmedince, benzeri gelmemiş bir binaya çıkmasın diye **القاف**’ı dammeledi; böylece onu meselde gelmiş bir binaya ilhak etti; o da onların “هو أَبْردُ من **عَبَقُرٍّ**” sözüdür; ve denir: **حَبَقُرٍّ**; sanki ikisi iki kelime olup bir yapılmıştır; çünkü **أَبا عمرو بن العلاء** onu “أَبرد من **عَبِّ قُرٍ**” diye rivayet eder; dedi: **العَبُّ** buluttan inen dolunun adıdır; o, bulut tanesidir; böylece **العين** **الحاء**’dan bedeldir. Ve **القُرُّ**: soğuktur; ve inşad etti:
كأَنَّ فاها عَبُّ قُرٍ باردٌ،
أَو ريحُ مسك مَسَّه تَنْضاحُ رِكْ
Ve şöyle rivayet olunur:
كأَنَّ فاها عَبْقَرِيٌّ بارد
Ve **الرِّكُّ**: zayıf yağmurdur; ve onun **تَنْضاحُهُ**’u: serpiştirmesidir. **الأَزهري**: denir ki “o, **عَبَقُرٍّ**’dan daha soğuktur” ve “**حَبَقُرٍّ**’dan daha soğuktur” ve “**عَضْرَسٍ**’dan daha soğuktur”; dedi: **المبرد** ve **الحَبَقُرُّ** ve **العَبَقُرُّ** ve **العَضْرَسُ** doludur. **الأَزهري**: dedi: **عَبَقُرٌّ** ve **العَبَقُرُّ** doludur. **الجوهري**: **العَبْقَرُ** Arapların cinlerin yurdundan olduğunu iddia ettikleri bir yerdir; **لبيد** dedi:
ومَنْ فادَ من إِخوانِهِم وبَنِيهِمُ،
كُهُول وشُبَّان كجنَّةِ عَبْقَرِ
مَضَوْاً سَلَفاً قَصْدُ السبيلِ عليهمُ
بَهيّاً من السُّلاَّفِ، ليس بِجَيْدَر
Yani: kısa; ve ondan:
أَقي العِرضَ بالمال التِّلادِ، وأَشْتَري
به الحمدَ، إِن الطالبَ الحمد مُشْتَري
وكم مُشْتَرٍ من ماله حُسْنَ صِيته
لآِبائِهِ في كلّ مَبْدًى ومَحْضَرِ
Sonra ona, ustalığından yahut yapımının iyiliğinden ve kuvvetinden hayret ettikleri her şeyi nisbet ettiler de “**عَبْقَرَِيٌّ**” dediler; o, tekil ve çoğuldur; dişisi **عَبْقَرِيَّةٌ**’dir; denir: **ثياب عبقرية**. **ابن بري** dedi: **الجوهري**’nin “**العَبْقرُ** bir yerdir” sözü; doğrusu, onun **عَبْقَرٌ** (elif-lâmsız) demesidir; çünkü o, bir yer için özel addır; nitekim **امرؤ القيس** dedi:
كأَنّ صَليلَ المَرْوِ، حين تشدُّهُ،
صَليلُ زُيُوفٍ يُنْتَقَدْنَ بعَبْقَرا
Ve yine **ذي الرمة**’nin sözü:
حتى كأَنَّ رِياض القُفِّ أَلْبَسَها،
من وشْيِ عَبْقَر، تَجْليلٌ وتَنْجِيدُ
**ابن الأَثير** dedi: **عَبْقَر** onların iddiasınca cinlerin oturduğu bir köydür; ne zaman yapılması zor ve ince olan yahut kendi içinde büyük olan üstün, garip bir şey görseler onu ona nisbet ederler de “**عَبْقَرِيٌّ**” derler; onda genişletildi de nihayet onunla efendi ve büyük adlandırıldı. Hadiste: onun **عَبْقَرِيٍّ** üzerinde secde ettiği; o da içinde boyalar ve nakışlar bulunan bu yaygılardır; hatta “**ظُلْمٌ عبقريّ**” dediler; ve bu, güçlü adam için “**عبقريٌّ قوم**”dur; sonra Allah Teâlâ onları, tanışık oldukları şeyle hitap etti de “**عَبْقَريّ حِسانٍ**” dedi; bazıları onu “**عَباقِريّ**” diye okudu ve dedi: **عبقريّ**’nin cem‘ini kastetti; bu hatadır; çünkü nisbetli kelime nisbeti üzere cem‘ edilmez; hele dörtlü olan; **الخَثْعَمِيُّ** **الخَثاعِمِيّ** ile, **المُهَلَّبِيُّ** **المَهالِبِيّ** ile cem‘ edilmez; bu ancak, isim tamamlandıktan sonra cemaat binası üzere bir isme nisbet edilmiş olursa caizdir; mesela onu **حَضاجِر**’e nisbet edersin de **حضاجِرِيّ** dersin; böylece **عباقِر**’e de nisbet edilir de **عباقِرِيّ** denir; **السراويلُ** ve benzeri de böyledir; **الأَزهري** dedi: bu, nahivcilerin mahirleri **الخليل** ve **سيبويه** ve **الكسائي**’nin sözüdür; **الأَزهري** dedi: **شمر** dedi: “**عباقَريّ**” (kafın nasbıyla) okunmuştur; sanki **عباقِر**’e nisbetlidir. **الفراء** dedi: **العَبْقَرِيّ** kalın **الطنافِس**’tir; onun bir tanesi **عَبقريّة**’dir; ve **العَبْقَرِيّ** **الديباج**’dır; ondan **عمر** hadisi: onun **عَبْقَرِيّ** üzerinde secde ettiği. Denildi: o **الديباج**’dır; ve denildi: **البسُط المَوْشِيّة**’dir; ve denildi: kalın **الطنافس**’tir; **قتادة** dedi: o **الزَّرابيّ**’dir; **سعيد بن جبير** dedi: o, **عِتاقُ الزرابي**’dir; ve “**عَباقِر ماء**” بني فزارة için denilmiştir; ve **ابن عَنمة**’den inşad etti:
أَهْلي بِنَجْدٍ ورحْلي في بيوتكمُ،
على عباقِرَ من غَوْريّة العلَم
**ابن سيده** dedi: **العَبْقَرِيّ** ve **العَباقري** yaygılardan bir türdür; bir tanesi **عَبْقَرِيّة**’dir. Dedi: ve **عَبْقَر** Yemen’de bir köydür; orada elbiseler ve yaygılar nakışlanır; elbiseleri elbiselerin en iyisidir; böylece yüksek bir şeye nisbet edilen her şey için mesel oldu; bir şeyin vasfında mübalağa ettiklerinde, onu ona nisbet ederler; ve denildi: ancak cinlerin yeri olan **عَبْقَر**’a nisbet edilir; **أَبو عبيد** dedi: bu beldelerin nerede olduğunu yahut ne zaman olduğunu bilen birini bulmadık. Ve denir: **ظُلْمٌ عَبْقَرِيّ** ve **مالٌ عَبْقَرِيّ** ve tam bir **رجل عَبْقَرِيّ**. Hadiste: gördüğü bir rüyayı anlattı ve içinde **عمر**’i zikretti de dedi: “ben, onun yarıp geçtiği gibi yarıp geçen bir **عَبْقَرِيّاً** görmedim”; **الأَصمعي** dedi: **أَبا عمرو بن العلاء**’ya **العَبْقَرِيّ** hakkında sordum; dedi: “bu, bir kavmin **عَبْقَرِيُّ**’sidir” denir; senin “bu, bir kavmin efendisi, büyüğü, şiddetlisi, kuvvetlisi” demen gibi ve bunun benzeri. **أَبو عبيد** dedi: bunun aslı, denildiğine göre, **عَبْقَر**’a nisbet edilmesidir; o, cinlerin oturduğu bir yerdir; böylece yüksek bir şeye nisbet edilen her şey için mesel oldu; **زهير** dedi:
بِخَيْلٍ عليها جِنَّةٌ عَبْقَريةٌ،
جَديرون يوماً أَن يَنالوا فيَسْتَعْلُوا
Ve dedi: **العَبْقَرِيّ**’nin aslı, vasfında mübalağa edilen her şey için bir sıfattır; aslı da şudur: **عَبْقَر** yaygıların ve başkasının nakışlandığı bir beldedir; böylece her iyi şey **عَبْقَر**’a nisbet edildi.
Ve **عَبْقَريُّ القومِ**: onların efendisidir; ve denildi: **العَبْقَريّ** üstünde hiçbir şey olmayan kimsedir; ve **العَبْقَريّ**: şiddetli; ve **العَبْقَرِيُّ**: erkeklerden efendi; o, hayvandan ve cevherden övünülen olandır. **ابن سيده** dedi: fakat **عَبَقُرٌ** için, denildi: aslı **عَبَيْقُرٌ**’dur; ve denildi: **عَبَقُور** idi de **الواو** hazfedildi; dedi: o, aynı yerin kendisidir.
Ve kadınlardan **العَبْقَرُ** ve **العَبْقَرةُ**: parlak, güzel kadın; dedi:
تَبَدَّلَ حِصْنٌ بأَزواجه
عِشاراً، وعَبقرةً عَبْقَرا
**عَبْقَرَةً عَبْقَرَةً** kastetti de vasl için **الهاء**’dan **أَلفاً** bedel kıldı; ve **عَبْقَر**: kadın adlarındandır. **عصام** hadîsinde: “**عينُ الظَّبْية العَبْقَرةِ**”; denir: **جارية عَبْقَرةٌ** yani rengi parlak; ve **العَبْقَرِ**’ın bir tanesi olması caizdir; o da **النرْجِسُ**’tir; göz ona benzetilir. Ve **العَبْقَرِيّ**: nakışlı yaygı.
Ve **العَبْقَرةُ**: serabın parıldamasıdır. Ve **عَبْقَرَ السرابُ**: parıldadı. Ve **العَبَوْقَرة**: bir yer adıdır; **الهجري** dedi: o, **السَّيالة**’den önce, **مَللٍ**’den iki mil mesafede, Medine yolunda bir dağdır; **كثير عزة** dedi:
أَهاجَك بالعَبَوْقَرةِ الدِّبارُ؟
نَعَمْ منّا مَنازِلُها قِفارُ
Ve **العَبْقَرِيّ**: katıksız yalan. **كَذِبٌ عَبْقَرِيٌّ** ve **سُمَاقٌ** yani sırf, doğruluk karışmayan. **الليث** dedi: ve **العَبْقَرُ** kamışın köklerinden ve benzerinden ilk bitendir; o, yerden görünmeden önce taze, yumuşaktır; bir tanesi **عَبْقَرة**’dir; **العجاج** dedi:
كَعَبْقَراتِ الحائرِ المَسْحور
Dedi: ve **الدهاقِين**’in çocuklarına **عَبْقر** denir; onları, parlaklıkları ve nimet içinde oluşları sebebiyle **العَبْقَر**’a benzetti; **التهذيب** nüshalarında böyle gördüm; **الصحاح**’ta: **عُنْقُرُ القَصَب** kamışın köküdür; **النون** ziyadesiyle; bu, nazara muhtaçtır; ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ب ق ر * * العَبْقَرُ * بوزن العنبر موضع تزعم العرب أنه من أرض الجن ثم نسبوا إليه كل شيء تعجبوا من حذقه أو جودة صنعته وقوته فقالوا * عَبْقَرِيٌّ * وهو واحد وجمع والأنثى * عَبْقَرِيَّةٌ * يُقال ثياب عبقرية وفي الحديث ﴿أنه كان يسجد على عبقري﴾ وهو هذه البُسُط التي فيها الأصباغ والنقوش حتى قالوا ظُلم * عَبْقَرِيٌّ * وهذا عبقري قوم للرجل القوي وفي الحديث ﴿فلم أر عبقريا يفري فرية﴾ ثم خاطبهم الله تعالى بما تعارفوه فقال ﴿وعبقري حسان﴾ وقرأ بعضهم وعباقريّ وهو خطأ منسوب لا يجمع على نسبته

##### Türkçe

* ع ب ق ر * * **العَبْقَرُ** * **العنبر** vezninde; Arapların, onun cinlerin diyarından bir yer olduğunu iddia ettikleri bir mevki; sonra ona, ustalığına yahut sanatının iyiliğine ve kuvvetine hayret ettikleri her şeyi nisbet ettiler; böylece dediler: * **عَبْقَرِيٌّ** *; o, tekil ve çoğuldur; dişisi * **عَبْقَرِيَّةٌ** *’dir. Denilir: **ثياب عبقرية**. Hadiste: { onun **عبقري** üzerinde secde ettiği } — o, içinde boyalar ve nakışlar bulunan şu yaygılardır; nihayet dediler: **ظُلم عَبْقَرِيٌّ**. Ve “bu, adam için” güçlü kimseye: **عبقري قوم**. Hadiste: { ben, bir yarmayı yaran bir **عبقريا** görmedim }. Sonra Allah Teâlâ onları, alışageldikleri şeyle muhatap kıldı; şöyle dedi: { **وعبقري حسان** }. Bazıları **وعباقريّ** diye okudu; o, hatadır: nisbetli (kelime) nisbeti üzere çoğul yapılmaz.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عبقر كجعفر: ع بالبادية كثر الجن، يقال في المثل: كأنهم جن عبقر وفي كلام بعضهم أنه باليمن، وفي الصحاح: تزعم العرب أنه في أرض الجن، قال لبيد:
  ومن فاد من إخوانهم وبنيهم                      كهول وشبان كجنة عبقر

  ثم نسبوا إليه كل شيء تعجبوا من حذقه أو جودة صنعته وقوته. وقال ابن الأثير: عبقر: قرية يسكنها الجن فيما زعموا، فكلما رأوا شيئا فائقا غريبا مما يصعب عمله ويدق، أو شيئا عظيما في نفسه، نسبوه إليها. وقال ابن سيده: عبقر:ة باليمن، وفي المعجم: بالجزيرة، يوشى فيها الثياب والبسط، ثيابها في غاية الحسن والجودة، فصارت مثلا لكل منسوب إلى شيء رفيع، فكلما بالغوا في نعت شيء متناه نسبوه إليه. وقيل: إنما ينسب إلى عبقر الذي هو موضع الجن. وقال أبو عبيد: ما وجدنا أحدا يدري أين هذه البلاد ولا متى كانت وعبقر: اسم امرأة. والعبقري: الكامل من كل شيء. والعبقري: السيد من الرجال، وفي الحديث  أنه قص رؤيا رآها، وذكر عمر، فقال: فلم أر عبقريا يفري فريه  قال الأصمعي: سألت أبا عمرو بن العلاء عن العبقري فقال: يقال: هذا عبقري قوم، كقولك: هذا سيد قوم وكبيرهم وشديدهم وقويهم، ونحو ذلك. وقيل: العبقري: الشديد والقوي. قال أبو عبيد: وأصل هذا، فيما يقال، أنه نسب إلى عبقر، وهي أرض يسكنها الجن، فصارت مثلا لكل منسوب إلى شيء رفيع.
 والعبقري: ضرب من البسط كالعباقري، الواحدة عبقرية، قاله ابن سيده، وفي الحديث  أنه كان يسجد على عبقري  وهي هذه البسط التي فيها الأصباغ والنقوش، حتى قالوا: ظلم عبقري، وهذا عبقري قوم، للرجل القوي، ثم خاطبهم الله تعالى بما تعارفوه فقال عبقري حسان وقرأه بعضهم عباقري حسان وقال: أراد جمع عبقري، وهذا خطأ، لأن المنسوب لا يجمع على نسبته ولا سيما الرباعي، لا يجمع الخثعمي بالخثاعمي، ولا المهلبي بالمهالبي، ولا يجوز ذلك إلا أن يكون نسب إلى اسم على بناء الجماعة بعد تمام الاسم، نحو شيء تنسبه إلى حضاجر، فيقول حضاجري، فتنسب كذلك إلى عباقر، فيقال عباقري، والسراويل ونحو ذلك كذلك، قال الأزهري: وهذا قول حذاق النحويين: الخليل وسيبويه والكسائي قال الأزهري: وقرئ عباقري بفتح القاف، وكأنه منسوب إلى عباقر.
 وقال الفراء: العبقري: الطنافس الثخان، واحدها عبقرية، والعبقري: الديباج. وقال قتادة: هي الزرابي. وقال سعيد بن جبير: هي عتاق الزرابي. والعبقري: الكذب البحت، أي الخالص، يقال: كذب عبقري وسماق، أي خالص لا يشوبه صدق. والعبقر، والعبقرة من النساء، المرأة التارة الجميلة، قال مكرز بن حفص:
  تبدل حصن بأزواجـه                      عشارا وعبقرة عبقرا أراد عبقرة عبقرة فأبدل من الهاء ألفا للوصل ويقال: جارية عبقرة: ناصعة اللون. والعبقرة: تلالؤ السراب، يقال: عبقر السراب، إذا تلألأ. والعبوقره: ع، قاله الصاغاني وغيره، أو جبل في طريق المدينة من السيالة قبل ملل بيومين، قاله الهجري، وأنشد لكثير عزة:
  أهاجك بالعبوقرة الديار                      نعم عفى، منازلها قفار وعبيقر، بضم القاف: ع عن المازني، كذا قاله الصاغاني. وعباقر، كحضاجر: ماء لبني فزارة، قال ابن عنمة الضبي: أهلي بنجد ورحلي في بيوتكم على عباقر من غورية العلم.

  وأبرد من عبقر وحبقر، قد مر ذكره في: ح-ب-ق-ر، قال الأزهري يقال: إنه لأبرد من عبقر، وأبرد من حبقر، أبرد من عضرس، قال: ومعنى كل ذلك البرد، كأنهما كلمتان جعلتا واحدا. ومما يستدرك عليه: العبقري: الفاخر من الحيوان والجوهر. والعبقر: النرجس يشبه به العين، قيل: ومنه جارية عبقرة: ناصعة اللون. قال الليث: والعبقر: أول ما ينبت من أصول القصب ونحوه وهو غض رخص قبل أن يظهر من الأرض، الواحدة عبقرة، قال العجاج:
  كعبقرات الحائر المسحور قال: وأولاد الدهاقين يقال لهم: عبقر، شبههم لترارتهم ونعمتهم بالعبقر، قال ابن منظور هكذا رأيت في نسخة التهذيب. وفي الصحاح: العبنقر: القصب، والنون زائدة، وهذا يحتاج إلى نظر.

##### Türkçe

**عبقر** ( **جعفر** gibi): Bâdiyede bir yer; cinler orada çoktur. Meselde denir: “Sanki onlar **جن عبقر**’dur.” Bazılarının sözünde onun Yemen’de olduğu (geçer). **الصحاح**’ta: Araplar onun cinlerin yurdunda olduğunu iddia eder, dedi. Lebîd dedi:
  Ve onların kardeşlerinden ve oğullarından gelenler                      ihtiyarlar ve gençler, **جنة عبقر** gibi

  Sonra, ustalığına yahut yapımının güzelliğine ve kuvvetine hayret ettikleri her şeyi ona nisbet ettiler. İbnü’l-Esîr dedi: **عبقر**: iddialarına göre cinlerin oturduğu bir köydür; ne zaman yapılması güç ve ince olan, yahut kendi başına büyük olan üstün, garip bir şey görseler, onu ona nisbet ederler. İbn Sîde dedi: **عبقر**: Yemen’de bir yerdir. **المعجم**’de: adada ( **الجزيرة**’de); orada elbiseler ve yaygılar nakışlanır; elbiseleri güzellik ve kalitenin nihayetindedir; böylece yüce bir şeye nisbet edilen her şey için bir mesel oldu; bir şeyin vasfında aşırı gittiklerinde, nihayete varmış olanı ona nisbet ederler. Ve denildi: Ancak cinlerin yeri olan **عبقر**’a nisbet edilir. Ebû Ubeyd dedi: Bu beldelerin nerede olduğunu yahut ne zaman olduğunu bilen birini bulmadık; ve **عبقر**: bir kadının adıdır. Ve **العبقري**: her şeyden kâmil olandır. Ve **العبقري**: erkeklerden efendidir. Hadiste: gördüğü bir rüyayı anlattı ve Ömer’i zikretti, dedi ki: “Onun yarması gibi yaran bir **عبقريا** görmedim.” Asma‘î dedi: Ebû Amr b. el-Alâ’ya **العبقري** hakkında sordum; dedi ki: “Şöyle denir: Bu, kavmin **عبقري**’sidir; senin ‘Bu, kavmin efendisi, büyüğü, şiddetlisi ve kuvvetlisidir’ demen gibi ve bunun benzeri.” Ve denildi: **العبقري**: şiddetli ve kuvvetli olandır. Ebû Ubeyd dedi: Bunun aslı, denildiğine göre, cinlerin oturduğu bir yer olan **عبقر**’a nisbet edilmesidir; böylece yüce bir şeye nisbet edilen her şey için bir mesel oldu.
 Ve **العبقري**: **العباقري** gibi yaygılardan bir türdür; teki **عبقرية**’dir; bunu İbn Sîde söyledi. Hadiste: **عبقري** üzerinde secde ederdi; o, içinde boyalar ve nakışlar bulunan bu yaygılardır; hatta “**ظلم عبقري**” ve “Bu, kavmin **عبقري**’sidir” dediler; kuvvetli adam için. Sonra Allah Teâlâ onlara, alıştıkları şeyle hitap etti; “**عبقري حسان**” dedi. Bazıları onu “**عباقري حسان**” okudu ve dedi ki: **عبقري**’nin çoğulunu kastetti. Bu hatadır; çünkü nisbet edilen, nisbeti üzere çoğul yapılmaz; hele dörtlü (lafız) hiç; **الخثعمي** **الخثاعمي** ile, **المهلبي** **المهالبي** ile çoğul yapılmaz. Bu ancak, isim tamamlandıktan sonra cemaat yapısı üzere bir isme nisbet edilmiş olursa caiz olur; meselâ **حضاجر**’e nisbet ettiğin bir şey gibi; **حضاجري** dersin; böylece **عباقر**’e de nisbet edersin, “**عباقري**” denir. **السراويل** ve bunun benzeri de böyledir. Ezherî dedi: Bu, nahivcilerin mahirlerinin sözüdür: Halîl, Sîbeveyh ve Kisâî. Ezherî dedi: **عباقري** kâfın fethiyle de okunmuştur; sanki **عباقر**’e nisbet edilmiştir.
 Ferrâ dedi: **العبقري**: kalın **الطنافس**’tir; teki **عبقرية**’dir. Ve **العبقري**: **الديباج**’dır. Katâde dedi: O, **الزرابي**’dir. Saîd b. Cübeyr dedi: O, **عتاق الزرابي**’dir. Ve **العبقري**: katıksız yalandır; yani hâlis. Denir: “**كذب عبقري وسماق**”; yani hâlis, ona doğruluk karışmaz. Ve **العبقر** ve kadınlardan **العبقرة**: pek güzel kadın. Mekrez b. Hafs dedi:
  Hisn’i eşleriyle değiştirir                      onluklarla ve **عبقرة**’yı **عبقرا**
**عبقرة** **عبقرة** demek istedi; vasl için **الهاء**’dan bir **ألف**’a bedel yaptı. Ve denir: **جارية عبقرة**: rengi bembeyaz (parlak) olan. Ve **العبقرة**: serabın parıldamasıdır; denir: “**عبقر السراب**”, parıldadığı zaman. Ve **العبوقره**: bir yer; bunu Sâgânî ve başkası söyledi. Yahut **السيالة**’den önce **ملل**’den iki gün mesafede, Medine yolunda bir dağ; bunu Hicrî söyledi. Kesîr Azze’ye ait şu beyit okundu:
  **بالعبوقرة**’deki diyarlar seni coşturdu mu                      evet, silindi; menzilleri ıssızdır
Ve **عبيقر** (kâfın zammıyla): Mâzinî’den naklen bir yer; Sâgânî böyle dedi. Ve **عباقر** ( **حضاجر** gibi): Benî Fezâre’ye ait bir sudur. İbn ‘Aneme ed-Dabbî dedi:
  Ehlîm Necd’dedir ve yüküm sizin evlerinizdedir, **عباقر** üzerinde, bilginin derinliğinden.

  Ve “**عبقر** ve **حبقر**’dan daha soğuk”; onun zikri **ح-ب-ق-ر**’da geçti. Ezherî dedi: Denir: “O, **عبقر**’dan daha soğuktur” ve “**حبقر**’dan daha soğuktur”, “**عضرس**’ten daha soğuktur.” Dedi ki: Bütün bunun mânası soğukluktur; sanki ikisi bir kılınmış iki kelimedir. Ve ona ilâve olarak: **العبقري**: hayvandan ve cevherden gösterişli olandır. Ve **العبقر**: nergistir; göz ona benzetilir. Denildi: Ondandır “**جارية عبقرة**: rengi bembeyaz olan.” Leys dedi: Ve **العبقر**: kamışın köklerinden ve benzerinden ilk bitendir; yerden görünmeden önce taze, yumuşak bir filizdir; teki **عبقرة**’dir. A‘câc dedi:
  Büyülenmiş hayret içindeki kimsenin **عبقرات**’ı gibi
Dedi ki: Ve **الدهاقين**’in çocuklarına **عبقر** denir; onların refahları ve nimetleri sebebiyle onları **العبقر**’a benzettiler. İbn Manzûr dedi: **التهذيب** nüshasında böyle gördüm. **الصحاح**’ta: **العبنقر**: kamıştır; **النون** ziyadedir; bu, nazar (inceleme) ister.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَبْقَرٌ
عَبْقَرٌ ذ : see the following paragraph, in two places.

عَبْقَرِىٌّ
عَبْقَرِىٌّ ذ a rel. n. from ↓ عَبْقَرٌ, a place which the Arabs assert to be of the lands of the Jinn, or Genii: (S, O, Msb:) or a certain place, (K,) in the desert, (TA,) abounding with Jinn: (K:) AO says, We have not found any one who knows where this country is, or when it existed. (TA.) Hence it is applied as an epithet to anything wondered at, or admired, for the skilfulness which it exhibits, or the excellence of its manufacture, and its strength: (S, O:) or to any work great in estimation, and fine, and delicate: (Msb:) it is both sing. and pl.; and the fem. is عَبْقَرِيَّةٌ: you say, ثِيَابٌ عَبْقَرِيَّةٌ [Cloths, or garments, of admirable manufacture]: (S, O:) [or such are so called in relation to a certain town; for] ↓ عَبْقَرٌ is also a town (M, K) in El-Yemen, (M,) or, accord. to the Moajam, in El-Jezeereh, in which cloths or garments, and carpets, are variegated, or figured, (TA,) and of which the cloths or garments are of the utmost beauty. (K.) ― -b2- And A kind of carpets, (S, O, K,) variously dyed and figured: upon such the Prophet used to prostrate himself when he prayed: (S, O:) as also ↓ عَبَاقِرِىٌّ: (K:) and some read عَبَاقِرِىّ in the Kur lv. 76: (S, O:) as pl. of عَبْقَرِىٌّ: (TA:) but this is a mistake; for a rel. n. has no such pl; (S;) unless it be from a sing. n. of a pl. form, like حَضَاجِرِىٌّ from حَضَاجِرُ, and so be a rel. n. from عَبَاقِرُ: so say the skilful grammarians, Kh and Sb and Ks: Az mentions the reading ↓ عَبَاقَرِىّ, with fet-h to the ق; as though it were a rel. n. from عَبَاقَرٌ: Fr says that عَبْقَرِىٌّ signifies thick [carpets of the kind called] طَنَافِسَ: and also silk brocade; syn. دِيبَاجٌ: Kt, that it signifies what are called زَرَابِىّ: Sa'eed Ibn-Jubeyr, that it signifies excellent زرابىّ: (TA:) the n. un. is عَبْقَرِيَّةٌ. (Fr, TA.) ― -b3- Also Good, or excellent; applied to an animal, and to a jewel. (TA.) ― -b4- Perfect, or complete; applied to anything. (K.) ― -b5- A pure, unmixed, lie; (O, K, * TA;) that has no truth mixed with it. (O, TA.) ― -b6- A lord, or chief, (O, K,) of men: (TA:) or (TA, in the K, “ and ”) one who has none above him: and strong. (K.) You say of a strong man, هٰذَا عَبْقَرِىُّ قَوْمٍ: (S, O:) or this means This is a chief, or lord, of a people: (As, on the authority of 'Amr Ibn-El-'Alà:) and in a trad. it is said that the Prophet related a dream, mentioning 'Omar, and said, فَلَمْ أَرَ عَبْقَرِيًّا يَفْرِى فَرِيَّهُ [And I have not seen a chief of a people do his wonderful deeds]. (S, * O, TA.) ― -b7- It is also applied as an epithet denoting superlativeness [of any quality]. (TA.) They even said ظُلْمٌ عَبْقَرِىٌّ [Excessive, or extreme, wrongdoing]. (S, O.)

عَبَاقِرِىٌّ
عَبَاقِرِىٌّ ذ and عَبَاقَرِىٌّ: see the preceding paragraph.

##### Türkçe

**عَبْقَرٌ**
**عَبْقَرٌ** ذ: aşağıdaki paragrafa bak; iki yerde.

**عَبْقَرِىٌّ**
**عَبْقَرِىٌّ** ذ: ↓ **عَبْقَرٌ**’dan bir nisbet ismidir; Arapların, cinlerin memleketlerinden olduğunu iddia ettikleri bir yer: (S, O, Msb:) yahut çölde (TA) cinlerle dolu (K) muayyen bir yer: (K:) AO der ki, bu ülkenin nerede olduğunu yahut ne zaman var olduğunu bilen hiçbir kimse bulmadık. (TA.) Bundan dolayı, gösterdiği maharet yahut imalatının mükemmelliği ve sağlamlığı sebebiyle hayret edilen veya beğenilen her şeye bir sıfat olarak uygulanır: (S, O:) yahut kıymetçe büyük, ve güzel, ve ince olan her işe: (Msb:) hem müfred hem cem‘dir; müennesi **عَبْقَرِيَّةٌ**’dir: şöyle dersin, **ثِيَابٌ عَبْقَرِيَّةٌ** [hayranlık uyandıran imalatlı kumaşlar yahut elbiseler]: (S, O:) [yahut bunlar muayyen bir kasabaya nisbetle böyle adlandırılır; zira] ↓ **عَبْقَرٌ** ayrıca Yemen’de (M) bir kasabadır (M, K); yahut Mu‘cem’e göre Cezîre’de; onda kumaşlar yahut elbiseler ve halılar alacalı yahut nakışlı yapılır, (TA,) ve onun kumaşları yahut elbiseleri en ileri derecede güzelliktedir. (K.) ― -b2- Ve bir çeşit halılar, (S, O, K,) türlü türlü boyanmış ve nakışlı: Peygamber namaz kıldığında bunun üzerinde secde ederdi: (S, O:) bunun gibi ↓ **عَبَاقِرِىٌّ**: (K:) ve bazıları Kur’ân lv. 76’da **عَبَاقِرِىّ** okur: (S, O:) **عَبْقَرِىٌّ**’nin cem‘i olarak: (TA:) fakat bu bir hatadır; çünkü nisbet isminin böyle bir cem‘i yoktur; (S;) meğer ki cem‘ sûretinde bir müfred isimden olsun; **حَضَاجِرِىٌّ**’nin **حَضَاجِرُ**’dan olması gibi; ve böylece **عَبَاقِرُ**’dan bir nisbet ismi olsun: mahir nahivciler, Kh ve Sb ve Ks, böyle derler: Az, ق üzerine fetha ile ↓ **عَبَاقَرِىّ** kıraatini zikreder; sanki **عَبَاقَرٌ**’dan bir nisbet ismi imiş gibi: Fr der ki, **عَبْقَرِىٌّ**, kalın [**طَنَافِسَ** denilen türden] halılar demektir: ve ayrıca ipek brokar; eş anlamlısı **دِيبَاجٌ**: Kt, bunun **زَرَابِىّ** denilen şeyler demek olduğunu: Sa‘eîd İbn-Jubeyr, bunun mükemmel **زرابىّ** demek olduğunu: (TA:) tekil birimi **عَبْقَرِيَّةٌ**’dir. (Fr, TA.) ― -b3- Ayrıca iyi, yahut mükemmel; bir hayvana ve bir mücevhere uygulanır. (TA.) ― -b4- Kâmil, yahut tamam; her şeye uygulanır. (K.) ― -b5- Katıksız, karışmamış bir yalan; (O, K, * TA;) içine hiçbir doğruluk karışmamış olan. (O, TA.) ― -b6- İnsanların efendisi yahut reisi, (O, K,): (TA:) yahut (TA, K’da “ve”) üstünde hiç kimse bulunmayan kimse: ve güçlü. (K.) Güçlü bir adam hakkında şöyle dersin, **هٰذَا عَبْقَرِىُّ قَوْمٍ**: (S, O:) yahut bunun manası, Bu bir kavmin reisi yahut efendisidir: (As, ‘Amr İbn-El-‘Alâ’dan rivayetle:) ve bir rivayette, Peygamber bir rüya anlattı, ‘Omar’ı zikrederek, ve dedi ki, **فَلَمْ أَرَ عَبْقَرِيًّا يَفْرِى فَرِيَّهُ** [ve bir kavmin reisinin onun hayret verici işlerini yaparını görmedim]. (S, * O, TA.) ― -b7- Ayrıca herhangi bir vasfın en üstünlüğünü bildiren bir sıfat olarak uygulanır. (TA.) Hatta **ظُلْمٌ عَبْقَرِىٌّ** [aşırı yahut uç zulüm] dediler. (S, O.)

**عَبَاقِرِىٌّ**
**عَبَاقِرِىٌّ** ذ ve **عَبَاقَرِىٌّ**: önceki paragrafa bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَبْقَرَ
عَبْقَرَ
a.  Shone, glittered ( mirage ).

عَبْقَر
عَبْقَر 51 ,
a.  Demons.

b.  Haunted place.

عَبْقَرَة
عَبْقَرَة 51t ,
a.  Glitter of the mirage.

عَبْقَرِيّ
عَبْقَرِيّ 51yi ,
a.  Excellent, admirable; wonderful, extraordinary.

b.  Handsome, stately.

c.  Rich carpets or stuffs.

d.  Pure fabrication, utter falsehood.

عَبْقَرِيَّة
عَبْقَرِيَّة 51yit ,
a.  Beautiful workmanship.

عَبْقَس
عَبْقَس ,  عَبْقَص
a.  Animalcule.

##### Türkçe

**عَبْقَرَ**
**عَبْقَرَ**
a. (serap) parladı, ışıldadı.

**عَبْقَر**
**عَبْقَر** 51 ,
a. Cinler.

b. Uğursuz/tekinsiz yer.

**عَبْقَرَة**
**عَبْقَرَة** 51t ,
a. Serabın parıltısı.

**عَبْقَرِيّ**
**عَبْقَرِيّ** 51yi ,
a. Mükemmel, hayranlık uyandıran; harika, olağanüstü.

b. Yakışıklı, heybetli.

c. Zengin halılar veya kumaşlar.

d. Sırf uydurma, düpedüz yalan.

**عَبْقَرِيَّة**
**عَبْقَرِيَّة** 51yit ,
a. Güzel işçilik.

**عَبْقَس**
**عَبْقَس** ,  **عَبْقَص**
a. Hayvancık.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عبقر
عَبْقَرَ - يُعَبْقِرُ - عَبْقَريّ
عَبْقَرَ - يُعَبْقِرُ + كائن + شيئاً: يصنعه ليكون تحفة فنية مريحة ومزركشة ومنقوشة ومزينة
عَبْقَر: اسم فعل " عَبْقَرَ - يُعَبْقِرُ "، وهو بمعنى مفعول: الشيء الفريد والتحفة المصنوعة للراحة والجمال والتزيين: التحفة الفنية الفريدة في أثاث المنزل
عَبْقَرِيّ: اسم نسبة: منسوب لـ " عبقر ": بنتمي إلى زمرة الأثاث المنزلي المصنوع على شكل تحف فنية مزركشة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ  " العمارة والزخرفة والتزيين والتحف "، وهي:
فَرْدَسَ - يُفَرْدِسُ، عَدَنَ - يَعْدِنُ، عَبْقَرَ - يُعَبْقِرُ، زَخْرَفَ - يُزَخْرِفُ، هَامَ - يَهُوْمُ (هَمَنَ - يَهْمِنُ)، مَصَرَ - يَمْصُرُ
عبقري
 	﴿متكئين على رفرف خضر وعبقري حسان(76)﴾ الرحمن
مختار الصحاح
● [عبقر] ع ب ق ر: العَبْقَرُ بوزن العنبر موضع تزعم العرب أنه من أرض الجن ثم نسبوا إليه كل شيء تعجبوا من حذقه أو جودة صنعته وقوته فقالوا عَبْقَرِيٌّ وهو واحد وجمع والأنثى عَبْقَرِيَّةٌ يُقال ثياب عبقرية وفي الحديث ﴿أنه كان يسجد على عبقري﴾ وهو هذه البُسُط التي فيها الأصباغ والنقوش حتى قالوا ظُلم عَبْقَرِيٌّ وهذا عبقري قوم للرجل القوي وفي الحديث ﴿فلم أر عبقريا يفري فرية﴾ ثم خاطبهم الله تعالى بما تعارفوه فقال ﴿وعبقري حسان﴾ وقرأ بعضهم وعباقريّ وهو خطأ منسوب لا يجمع على نسبته
معجم الفرائد القرآنية:
ع ب ق ر
" عَبْقَرِيٍّ " في قوله تعالى :" مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ " (76) الرحمن .
العَبقري : عند مجاهد نوع من الديباج، وقال أبو عبيدة: هي البسط كلها، وتزعم العرب أن عبقر قرية تسكنها الجن، يصنعون فيها صنائع عجيبة، فكل ما استغربوه واستعظموه نسبوه إلى تلك القرية .
الراغب
عبقر
- عبقر قيل: هو موضع للجن ينسب إليه كل نادر من إنسان، وحيوان، وثوب، ولهذا قيل في عمر: (لم أر عبقريا مثله) (الحديث عن أبي هريرة قال: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: بينا أنا نائم رأيتني على قليب عليها دلوا، فنزعت منها ما شاء الله، ثم أخذها ابن أبي قحافة، فنزع بها ذنوبا أو ذنوبين، وفي نزعه ضعف، والله يغفر له، ثم استحالت عزبا، فأخذها ابن الخطاب، فلم أر عبقريا من الناس ينزع نزع عمر حتى ضرب الناس بعطن) أخرجه البخاري في فضائل أصحاب النبي 7/22؛ ومسلم برقم 2392؛ وانظر: شرح السنة 14/89)، قال تعالى: }وعبقري حسان{ [الرحمن/76]، وهو ضرب من الفرش فيما قيل، جعله الله مثلا لفرش الجنة.
ملخص اللسان:
1. وعَبْقَرَ السرابُ: تَلأْلأَ. والعَبْقَرةُ: تَلأْلُؤُ السراب.
2. عبقر: عَبْقَر: موضع بالبادية كثير الجن. عَبْقَر قرية تسكنها الجن فيما زعموا، فكلَّما رأَوا  شَيئاً فائقاً غريباً مما يصعب عملُه ويَدِقُّ أَو شيئاً عظيماً في نفسه  نسبوه إِليها فقالوا: عَبْقَرِيٌّ، اتُّسِعَ فيه حتى سمي به السيّد  والكبير.
3. وهي البُسُط التي  فيها الأَصْباغ والنُّقوش، العَبْقَرِيّ الطنافِس الثخانُ،والعَبْقَرِيّ الديباج؛ والعَبْقَرِيّ: البساطُ المُنَقّش.
4. وهذا عبقريٌّ قوم للرجل  القوي، والعَبْقَريّ: الشديد، والعَبْقَرِيُّ: السيد من الرجال، وهو الفاخر من الحيوان  والجوهر.
5. جارية عَبْقَرةٌ أَي ناصِعَةُ اللون، والعَبْقَرِيّ: الكذب البحت.
لسان العرب
● - عبقر: عَبْقَر: موضع بالبادية كثير الجن. يقال في المثل: كأَنهم جِنُّ  عَبْقَر؛ فأَما قول مَرَّار بن مُنْقِذٍ العَدَوي:  هل عَرَفْتَ الدارَ أَم أَنكرتَهَا  بَيْنَ تِبْراكٍ فَشَمَّيْ عَبَقُرْ؟  وفي الصحاح: فَشَسَّيْ عَبَقُرْ، فإِن أَبا عثمان ذهب إِلى أَنه أَراد  عَبْقَر فغير الصيغة؛ ويقال: أَراد عبَيْقُر فحذف الياء، وهو واسع جدّاً؛  قال الأَزهري: كأَنه توهم تثقيل الراء وذلك أَنه احتاج إِلى تحريك الباء  لإِقامة الوزن، فلو ترك القاف على حالها مفتوحة لتحول البناء إِلى لفظ  لم يجئ مثله، وهو عَبَقَر، لم يجئ على بنائه ممدود ولا مُثَقَّل، فلما  ضم القاف توهم به بناء قَرَبوسٍ ونحوه والشاعر يجوز له أَن يَقْصُِر قربوس  في اضطرار الشعر فيقول قَرَبُس، وأَحسن ما يكون هذا البناء إِذا ذهب حرف  المدّ منه أَن يثقل آخره لأَن التثقيل كالمد؛ قال الجوهري: إِنه لما  احتاج إِلى تحريك الباء لإِقامة الوزن وتَوَهَّمَ تشديد الراء ضم القاف لئلا  يخرج إِلى بناء لم يجئ مثله فأَلحقه ببناءٍ جاء في المَثَل، وهو قولهم  هو أَبْردُ من عَبَقُرٍّ، ويقال: حَبَقُرٍّ كأَنهما كلمتان جُعِلَتا  واحدة لأَن أَبا عمرو بن العلاء يرويه أَبرد من عَبِّ قُرٍ؛ قال: والعَبُّ  اسم للبَرَد الذي ينزل من المُزْن، وهو حَبُّ الغَمام، فالعين مبدلة من  الحاء. والقُرُّ: البَردُ؛ وأَنشد:  كأَنَّ فاها عَبُّ قُرٍ باردٌ،  أَو ريحُ مسك مَسَّه تَنْضاحُ رِكْ  ويروى:  كأَنَّ فاها عَبْقَرِيٌّ بارد  والرِّكُّ: المطر الضعيف، وتَنْضاحُهُ: ترشُّشه. الأَزهري: يقال إِنه  لأَبْرَدُ من عَبَقُرٍّ وأَبرد من حَبَقُرٍّ وأَبرد من عَضْرَسٍ؛ قال:  المبرد والحَبَقُرُّ والعَبَقُرُّ والعَضْرَسُ البَرَدُ. الأَزهري: قال  عَبَقُرٌّ والعَبَقُرُّ البَرَد. الجوهري: العَبْقَرُ موضع تزعم العرب أَنه من  أَرض الجن؛ قال لبيد:  ومَنْ فادَ من إِخوانِهِم وبَنِيهِمُ،  كُهُول وشُبَّان كجنَّةِ عَبْقَرِ  مَضَوْاً سَلَفاً قَصْدُ السبيلِ عليهمُ  بَهيّاً من السُّلاَّفِ، ليس بِجَيْدَر  أَي قصير؛ ومنها:  أَقي العِرضَ بالمال التِّلادِ، وأَشْتَري  به الحمدَ، إِن الطالبَ الحمد مُشْتَري  وكم مُشْتَرٍ من ماله حُسْنَ صِيته  لآِبائِهِ في كلّ مَبْدًى ومَحْضَرِ  ثم نسبوا إِليه كل شيء تعجبوا من حِذْقِهِ أَو جَوْدة صنعته وقوته  فقالوا: عَبْقَرَِيٌّ، وهو واحد وجمع، والأُنثى عَبْقَرِيَّةٌ؛ يقال: ثياب  عبقرية. قال ابن بري: قول الجوهري العَبْقرُ موضع صوابه أَن يقول عَبْقَرٌ  بغير أَلف ولام لأَنه اسم علم لموضع؛ كما قال امرؤ القيس:  كأَنّ صَليلَ المَرْوِ، حين تشدُّهُ،  صَليلُ زُيُوفٍ يُنْتَقَدْنَ بعَبْقَرا  وكذلك قول ذي الرمة:  حتى كأَنَّ رِياض القُفِّ أَلْبَسَها،  من وشْيِ عَبْقَر، تَجْليلٌ وتَنْجِيدُ  قال ابن الأَثير: عَبْقَر قرية تسكنها الجن فيما زعموا، فكلَّما رأَوا  شَيئاً فائقاً غريباً مما يصعب عملُه ويَدِقُّ أَو شيئاً عظيماً في نفسه  نسبوه إِليها فقالوا: عَبْقَرِيٌّ، اتُّسِعَ فيه حتى سمي به السيّد  والكبير. وفي الحديث: أَنه كان يسجد على عَبْقَرِيٍّ؛ وهي هذه البُسُط التي  فيها الأَصْباغ والنُّقوش، حتى قالوا ظُلْمٌ عبقريّ، وهذا عبقريٌّ قوم للرجل  القوي، ثم خاطبهم الله تعالى بما تعارَفوه: فقال عَبْقَريّ حِسانٍ؛  وقرأَه بعضهم: عَباقِريّ، وقال: أَراد جمع عبقريّ، وهذا خطأٌ لأَن المنسوب لا  يجمع على نسبته ولا سيما الرباعي، لا يُجْمَع الخَثْعَمِيُّ  بالخَثاعِمِيّ ولا المُهَلَّبِيُّ بالمَهالِبِيّ، ولا يجوز ذلك إِلاَّ أَن يكون  نُسِب إِلى اسم على بناء الجماعة بعد تمام الاسم نحو شيء تنسبه إِلى حَضاجِر  فتقول حضاجِرِيّ، فينسب كذلك إِلى عباقِر فيقال عباقِرِيّ، والسراويلُ  ونحو ذلك كذلك؛ قال الأَزهري: وهذا قول حُذَّاق النحويين الخليل وسيبويه  والكسائي؛ قال الأَزهري: وقال شمر قرئ عباقَريّ، بنصب القاف، وكأَنه منسوب  إِلى عباقِر. قال الفراء: العَبْقَرِيّ الطنافِس الثخانُ، واحدتها  عَبقريّة، والعَبْقَرِيّ الديباج؛ ومنه حديث عمر: أَنه كان يسجد على  عَبْقَرِيّ. قيل: هو الديباج، وقيل: البسُط المَوْشِيّة، وقيل: الطنافس الثخان،  وقال قتادة: هي الزَّرابيّ، وقال سعيد بن جبير: هي عِتاقُ الزرابي، وقد  قالوا عَباقِر ماء لبني فزارة؛ وأَنشد لابن عَنمة:  أَهْلي بِنَجْدٍ ورحْلي في بيوتكمُ،  على عباقِرَ من غَوْريّة العلَم  قال ابن سيده: والعَبْقَرِيّ والعَباقري ضرب من البسط، الواحدة  عَبْقَرِيّة. قال: وعَبْقَر قرية باليمن تُوَشَّى فيها الثياب والبسط، فثيابها  أَجود الثياب فصارت مثلاً لكل منسوب إِلى شيء رفيع، فكلما بالغوا في نعت  شيء مُتَناهٍ نسبوه إِليه، وقيل: إِنما يُنْسَب إِلى عَبْقَر الذي هو موضع  الجن، وقال أَبو عبيد: ما وجدنا أَحداً يدري أَين هذه البلاد ولا متى  كانت. ويقال: ظُلْمٌ عَبْقَرِيّ ومالٌ عَبْقَرِيّ ورجل عَبْقَرِيّ كامل. وفي  الحديث: أَنه قصَّ رُؤيا رآها وذكر عمرَ فيها فقال: فلم أَرَ  عَبْقَرِيّاً يَفْرِي فَرِيَّه؛ قال الأَصمعي: سأَلت أَبا عمرو بن العلاء عن  العَبْقَرِيّ، فقال: يقال هذا عَبْقَرِيُّ قومٍ، كقولك هذا سيدُ قوم وكبيرهم  وشديدهم وقويُّهم ونحو ذلك. قال أَبو عبيد: وإِنما أَصل هذا فيما يقال أَنه  نسب إِلى عَبْقَر، وهي أَرض يسكنها الجنُّ، فصارت مثلاً لكل منسوب إِلى  شيء رفيع؛ وقال زهير:  بِخَيْلٍ عليها جِنَّةٌ عَبْقَريةٌ،  جَديرون يوماً أَن يَنالوا فيَسْتَعْلُوا  وقال: أَصل العَبْقَرِيّ صفةٌ لكل ما بولغ في وصفه، وأَصله أَن عَبْقَرَ  بلد يُوشَّى فيه البسُط وغيرُها، فنُسب كل شيء جيّد إِلى عَبْقَر.  وعَبْقَريُّ القومِ: سيدُهم، وقيل: العَبْقَريّ الذي ليس فوقه شيء،  والعَبْقَريّ: الشديد، والعَبْقَرِيُّ: السيد من الرجال، وهو الفاخر من الحيوان  والجوهر. قال ابن سيده: وأَما عَبَقُرٌ فقيل أَصله عَبَيْقُرٌ، وقيل:  عَبَقُور فحذفت الواو، وقال: وهو ذلك الموضع نفسه.  والعَبْقَرُ والعَبْقَرةُ من النساء: المرأَة التارّة الجميلة؛ قال:  تَبَدَّلَ حِصْنٌ بأَزواجه  عِشاراً، وعَبقرةً عَبْقَرا  أَراد عَبْقَرَةً عَبْقَرَةً فأَبدل من الهاء أَلفاً للوصل، وعَبْقَر:  من أَسماء النساء. وفي حديث عصام: عينُ الظَّبْية العَبْقَرةِ؛ يقال:  جارية عَبْقَرةٌ أَي ناصِعَةُ اللون، ويجوز أَن تكون واحدةَ العَبْقَرِ، وهو  النرْجِسُ تشبّه به العين. والعَبْقَرِيّ: البساطُ المُنَقّش.  والعَبْقَرةُ: تَلأْلُؤُ السراب. وعَبْقَرَ السرابُ: تَلأْلأَ. والعَبَوْقَرة: اسم  موضع؛ قال الهجري: هو جبل في طريق المدينة من السَّيالة قبل مَللٍ  بميلين؛ قال كثير عزة:  أَهاجَك بالعَبَوْقَرةِ الدِّبارُ؟  نَعَمْ منّا مَنازِلُها قِفارُ  والعَبْقَرِيّ: الكذب البحت. كَذِبٌ عَبْقَرِيٌّ وسُمَاقٌ أَي خالص لا  يَشوبُه صِدْق. قال الليث: والعَبْقَرُ أَول ما ينبت من أُصول القصب  ونحوه، وهو غضٌّ رَخْصٌ قبل أَن يظهر من الأَرض، الواحدة عَبْقَرة؛ قال  العجاج:كَعَبْقَراتِ الحائرِ المَسْحور  قال: وأَولادُ الدهاقِين يقال لهم عَبْقر، شبَّههمِ لتَرارتِهم  ونَعْمتِهم بالعَبْقَر؛ هكذا رأَيت في نسخ التهذيب، وفي الصحاح: عُنْقُرُ القَصَب  أَصْلُه، بزيادة النون، وهذا يحتاج إِلى نظر، والله أَعلم بالصواب.
القاموس المحيط:
عَبْقَرٌ ع كثيرُ الجِنِّ، وة ثِيابُها في غاية الحُسْنِ، وامرأةٌ. والعَبْقَرِيُّ الكامِلُ من كلِّ شيءٍ، والسَّيِّدُ، والذي ليسَ فَوْقَهُ شيءٌ، والشديدُ، وضَرْبٌ من البُسُطِ، كالعَباقِرِيِّ، والكذِبُ الخالصُ. والعَبْقَرَةُ التارَّةُ الجميلَةُ، وتَلأْلُؤُ السَّرابِ.
والعَبَوْقَرَةُ: ع، أو جبلٌ. وعَبَيْقُرٌ، بضم القافِ: ع. وعَباقِرُ: ماءٌ لبني فَزارَةَ. وأبْرَدُ من عَبقُرٍّ: في ح ب ق ر.
تاج العروس:
عبقر -
عَبْقَرٌ كجَعْفَر : ع بالبَادِيةِ كَثِرُ الجِنِّ يقال في المَثَل : كأنَّهُمْ جِنّ عَبْقَرٍ وفي كلامِ بعْضِهِم أنّه باليَمَنِ وفي الصّحاح : تَزْعُمُ العَرَبُ أنّهُ في أرْضِ الجِنِّ قال لَبيدٌ :
ومَنْ فادَ من إخْوَانِهِمْ وبَنِيهِمُ ... كُهُولٌ وشُبّانٌ كجِنَّةِ عَبْقَرِ
ثم نَسَبُوا إليه كلَّ شيْءٍ تَعَجَّبُوا من حِذْقِه أو جَوْدَةِ صَنْعَتِه وقُوَّتِه . وقال ابنُ الأثِيرِ : عَبْقَرُ : قريَةٌ يَسكُنها الجِنُّ فيما زَعَمُوا فكُلَّما رَأوْا شَيْئاً فائِقاً غَرِيباً مَما يَصْعُبُ عمَلُه ويَدِقُّ أو شيئاً عظيماً في نفْسِه نَسَبُوه إليها . وقال ابنُ سِيدَه : عَبْقَر : ة باليَمَنِ وفي المُعْجَم : بالجَزِيرَةِ يُوَشَّى فيها الثِّيَابُ والبُسُطُ ثِيَابُهَا في غايَةِ الحُسْنِ والجَوْدَةِ فصارتْ مَثَلاً لكلِّ مَنْسُوب إلى شَيْءٍ رَفِيعٍ فكُلَّمَا بالَغُوا في نَعْتِ شَيْءٍ مُتَنَاهٍ نَسَبُوه إليه . وقيل : إنمَّا يُنْسَبُ إلى عَبْقَر الذي هو مَوْضِعُ الجِنِّ . وقال أبو عُبَيْد : ما وَجَدْنا أحَدَاً يَدْرِي أينَ هذهِ البِلادُ ولا مَتَى كانَتْ وعَبْقَرُ : اسْمُ امْرَأةٍ . والعَبْقَرِيُّ : الكامِلُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ . والعَبْقَرِيُّ : السَّيِّدُ من الرِّجَالِ وفي الحَدِيث " أنّه قَصَّ رُؤْيَا رَآهَا وذَكَرَ عُمَرَ فقالَ : فلَمْ أرَ عَبْقَرِياً يَفْرِي فَرِيَّهُ " قال الأصْمَعيُّ : سَألْتُ أَبَا عَمْرِو بنَ العَلاءِ عن العَبْقَرِيّ فقال : يُقالُ : هَذَا عَبْقَرِيُّ قَوْمٍ كقَوْلِكَ : هذا سَيِّدُ قَوْمٍ وكَبِيرُهُم وشَدِيدُهم وقَوِيُّهُم ونحو ذلك . وقيل : العَبْقَرِيُّ : الشَّدِيدُ والقَوِيُّ . قال أبو عُبَيْدٍ : وأصلُ هذا فيِمَا يُقالُ أنّه نُسِبَ إلى عَبْقَر وهي أرْضٌ يَسْكنها الجِنُّ فصارَتْ مَثَلاً لكُلِّ مَنْسُوبٍ إلى شَيْءٍ رَفِيع
والعَبْقَريُّ : ضَرْبٌ منَ البُسُط كالعَبَاقِرِيِّ الواحِدَةُ عَبْقَرِيَّةٌ قاله ابنُ سِيدَه وفي الحَدِيث " أنّه كانَ يَسْجُدُ على عَبْقَرِيّ " وهي هذِه البُسُط التي فيها الأصْباغُ والنُّقُوشُ حتّى قالوا : ظُلْمٌ عَبْقَريٌّ وهذا عَبْقَرِيُّ قَوْمٍ للرّجُل القَوِيِّ ثم خاطَبَهُم الله تعَالى بما تَعارَفُوه فقال عَبْقَرِيٍّ حِسان وقرأهُ بعضُهم عَبَاقِريّ حِسَانٍ وقال : أرادَ جمع عَبْقَريّ وهذا خَطَأٌ لأنّ المنسوبَ لا يُجْمَعُ على نِسْبَتِه ولا سِيَّمَا الرُّبَاعِيّ لا يُجْمَعُ الخَثْعَمِيُّ بالخَثَاعِمِيّ ولا المُهَلَّبِيُّ بالمَهَالِبِيّ ولا يجوز ذلِك إلاّ أن يكونَ نُسِبَ إلى اسمٍ على بناءِ الجَمَاعَةِ بعد تَمَامِ الاسمِ نحو شَيْءٍ تَنْسُبُه إلى حَضَاجِر فيقول حَضَاجِرِيّ فَتَنْسب كذّلك إلى عَبَاقِر فيقال عَباقِرِيّ والسّراوِيل ونحوُ ذلك كذلك قال الأزْهَرِيُّ : وهذا قَولُ حُذّاقِ النَّحويين : الخَلِيلِ وسِيبَوَيْهِ والكِسَائِيّ قال الأزْهَرِيّ : وقُرِئ عَبَاقَرِيّ بفتح القاف وكأنَّه مَنْسُوب إلى عَبَاقر
وقال الفّراءُ : العَبْقَريُّ : الطَّنَافِسُ الثِّخانُ واحدُهَا عَبْقَرِيّة والعَبْقرِيُّ : الدِّيباجُ . وقال قَتَادَة : هي الزَّرابِيُّ . وقال سَعيدُ بنُ جُبَيْرٍ : هي عِتَاقُ الزَّرابِيّ . والعَبْقَريُّ : الكَذِبُ البَحْتُ أي الخالِصُ يقال : كَذبٌ عَبْقَرِيّ وسُمَاقٌ أي خالِصٌ لا يَشُوبُه صِدْقٌ . والعَبْقَرُ والعَبْقَرَةُ من النِّساءِ المرأةُ التَّارَّة الجَميِلَةُ قال مِكْرَزُ بن حَفْص :
تَبَدَّلَ حِصْنٌ بأَزْوَاجِهِ ... عِشَاراً وعَبْقَرَةً عَبْقَرَا أراد عَبْقَرَةً عَبْقَرةً فأبْدلَ من الهاءِ ألفاً للوَصْلِ ويقال : جارِيَةٌ عَبْقَرَةٌ : ناصِعةُ اللَّوْن . والعَبْقَرَةُ : تَلاْلُؤُ السَّرَابِ يقال : عَبْقَرَ السَّرَابُ إذا تَلأْلأَ . والعَبْوقَرُه : ع قاله الصّاغانِيُّ وغيرُه أو جَبَلٌ في طَرِيقِ المدِينَةِ من السَّيالَة قبل مَلَلٍ بيَوْمَيْنِ قاله الهَجَرِيُّ وأنشد لكُثَيَرِ عَزَّة :
أهاجَكَ بالعَبَوْقَرِةِ الدِّيارُ ... نَعَمْ عَفَّى مَنَازِلُهَا قِفَارُ وعُبَيْقُرٌ بضمّ القَافِ : ع عن المازِنِيّ كذا قاله الصّاغانيّ . وعَبَاقِرُ كحَضَاجِر : ماءٌ لبني فَزَارَةَ قال ابنُ عَنَمَة الضَّبَّيُّ : أَهْلِي بِنَجْدً ورَحْلِي في بُيُوتِكُمُ على عَبَاقِرَ من غَوْرِيَّةِ العَلَمِ
وأَبْرَدُ مِنْ عَبَقُرٍّ وحَبَقُرٍّ قد مرّ ذكره في : حبقر قال الأَزْهَرِيّ يقال : إِنّه لأَبْرَدُ من عَبَقُرٍّ وأَبْرَدُ مِنْ حَبَقُرٍّ أَبْرَدُ من عَضْرَسٍ قال : ومعنى كلِّ ذلك البَرَدُ كأَنَّهما كَلِمَتَان جُعِلَتَا واحِداً . ومما يستدرك عليه : العَبْقَرِيُّ : الفَاخِرُ من الحَيَوَانِ والجَوْهَرِ . والعَبْقَرُ : النَّرْجِسُ يُشَبّه به العَيْنُ قيل : ومنه جارِيَةٌ عَبْقَرَةٌ : ناصِعَةُ اللَّوْنِ . قال اللَّيْثُ : والعَبْقَرُ : أَوّلُ ما يَنْبُتُ من أُصولِ القَصَبِ ونَحْوِه وهو غَضٌّ رَخْصٌ قَبْلَ أَن يَظْهَرَ من الأَرْضِ الواحدةُ عَبْقَرَةٌ قال العَجّاجُ :
" كعَبْقَراتِ الحائِرِ المَسْحُورِ قال : وأَوْلاَدُ الدَّهاقِينِ يُقال لهُم : عَبْقَرٌ شَبَّههم لتَرَارَتِهِم ونَعْمَتِهِم بالعَبْقَرِ قال ابن منظور هكذا رأَيتُ في نسخةِ التَّهْذِيب . وفي الصحاح : العَبَنْقَرُ : القَصَبُ والنون زائدة وهذا يحتاج إِلى نظر

##### Türkçe

**عبقر**
**عَبْقَرَ - يُعَبْقِرُ - عَبْقَريّ**
**عَبْقَرَ - يُعَبْقِرُ** + bir varlık + bir şeyi: onu, rahatlatıcı, süslü, nakışlı ve bezeli bir sanat şaheseri olsun diye yapar.
**عَبْقَر**: “**عَبْقَرَ - يُعَبْقِرُ**” fiilinin isim-fiilidir; ve mef‘ûl anlamındadır: rahatlık, güzellik ve süsleme için yapılmış eşsiz şey ve şaheser: ev eşyasında eşsiz sanat şaheseri.
**عَبْقَرِيّ**: nisbet ismidir: “**عبقر**”a nisbetli: süslü sanat şaheserleri şeklinde yapılmış ev eşyası zümresine mensup.

Ve lafız, “**العمارة والزخرفة والتزيين والتحف**” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
فَرْدَسَ - يُفَرْدِسُ، عَدَنَ - يَعْدِنُ، عَبْقَرَ - يُعَبْقِرُ، زَخْرَفَ - يُزَخْرِفُ، هَامَ - يَهُوْمُ (هَمَنَ - يَهْمِنُ)، مَصَرَ - يَمْصُرُ

**عبقري**
	﴿Yeşil **رفرف**ler ve güzel **عبقري**ler üzerine yaslanmışlar (76)﴾ **الرحمن**

**مختار الصحاح**
● [**عبقر**] ع ب ق ر: **العَبْقَرُ**, **العنبر** vezninde, Arapların cinler diyarından olduğunu iddia ettikleri bir yerdir; sonra, ustalığına yahut yapımının kalitesine ve gücüne hayret ettikleri her şeyi ona nisbet ettiler; böylece **عَبْقَرِيٌّ** dediler; o, tekil ve çoğuldur; dişisi **عَبْقَرِيَّةٌ**dur; **ثياب عبقرية** denir. Hadiste: ﴿onun **عبقري** üzerinde secde ettiği﴾ (geçer); bu, içinde boyalar ve nakışlar bulunan bu yaygılardır; hatta **ظُلم عَبْقَرِيٌّ** dediler. Ve **هذا عبقري قوم** güçlü adam için (söylenir). Hadiste: ﴿ben, bir **عبقريا**nın bir yarma yarmasını görmedim﴾ (geçer). Sonra Allah Teâlâ, onların tanışık oldukları şeyle onlara hitap etti; böylece ﴿**وعبقري حسان**﴾ dedi. Bazıları **وعباقريّ** okudu; bu, nisbetli (kelime) nisbeti üzere çoğul yapılmadığından hatadır.

**معجم الفرائد القرآنية:**
ع ب ق ر
“**عَبْقَرِيٍّ**”, Allah Teâlâ’nın şu sözünde: “**مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ**” (76) **الرحمن**.
**العَبقري**: Mücâhid’e göre dibâcın bir türüdür. Ebû Ubeyde dedi ki: o, yaygıların hepsidir. Araplar, **عبقر**’ın cinlerin oturduğu bir köy olduğunu iddia ederler; onda acayip sanatlar yaparlar; bu yüzden, garipsedikleri ve büyük gördükleri her şeyi o köye nisbet ederler.

**الراغب**
**عبقر**
- **عبقر** denildi: cinler için bir yerdir; insandan, hayvandan ve elbiseden her nadir şey ona nisbet edilir; bu yüzden Ömer hakkında denildi: (**لم أر عبقريا مثله**) (Ebû Hureyre’den rivayet edilen hadis: dedi ki: Resûlullah صلى الله عليه وسلم’i şöyle derken işittim: “Ben uyurken, kendimi bir kuyu başında gördüm; üzerinde bir kova vardı; ondan Allah’ın dilediği kadar çektim; sonra onu İbn Ebî Kuhâfe aldı; onunla bir kova yahut iki kova çekti; çekişinde zayıflık vardı; Allah onu bağışlasın; sonra o, büyük bir kovaya dönüştü; onu İbnü’l-Hattâb aldı; ben, Ömer’in çekişi gibi çeken insanlardan bir **عبقريا** görmedim; nihayet insanları sulak yere indirdi.” Bunu Buhârî, Nebî’nin ashabının faziletlerinde 7/22’de; Müslim 2392 numarayla çıkarmıştır; bk. Şerhu’s-sünne 14/89), Allah Teâlâ dedi: }**وعبقري حسان**{ [**الرحمن**/76]; o, denildiğine göre döşeklerden bir türdür; Allah onu cennet döşeklerine misal kıldı.

**ملخص اللسان:**
1. Ve **عَبْقَرَ السرابُ**: parıldadı. Ve **العَبْقَرةُ**: serabın parıldaması.
2. **عبقر**: **عَبْقَر**: çölde, cinleri çok olan bir yer. **عَبْقَر** (iddia ettiklerine göre) cinlerin oturduğu bir köydür; her ne zaman yapımı zor ve ince olan yahut kendi zatında büyük olan üstün, garip bir şey görseler onu ona nisbet ederler; böylece **عَبْقَرِيٌّ** derler; onda genişletildi, hatta onunla efendi ve büyük adlandırıldı.
3. Ve o, içinde boyalar ve nakışlar bulunan yaygılardır; **العَبْقَرِيّ** kalın **الطنافِس**lerdir; ve **العَبْقَرِيّ** dibâcdır; ve **العَبْقَرِيّ**: nakışlı yaygıdır.
4. Ve **هذا عبقريٌّ قوم** güçlü adam için (söylenir); ve **العَبْقَريّ**: şiddetli; ve **العَبْقَرِيُّ**: erkeklerden efendi; ve o, hayvandan ve cevherden seçkindir.
5. **جارية عَبْقَرةٌ** yani rengi parlak-beyaz. Ve **العَبْقَرِيّ**: sırf yalan.

**لسان العرب**
● - **عبقر**: **عَبْقَر**: çölde, cinleri çok olan bir yer. Meselde denir: sanki onlar **جِنُّ عَبْقَر**dır. Murrâr b. Munkız el-‘Adevî’nin sözüne gelince:
هل عَرَفْتَ الدارَ أَم أَنكرتَهَا
بَيْنَ تِبْراكٍ فَشَمَّيْ عَبَقُرْ؟
Ve **الصحاح**’ta: فَشَسَّيْ عَبَقُرْ; çünkü Ebû Osman, onun **عَبْقَر**ı kastettiğini, fakat kalıbı değiştirdiğini söylemiştir; ve denir: **عبَيْقُر**u kastetti, sonra **الياء**’yı düşürdü; bu çok geniştir. Ezherî dedi ki: sanki **الراء**’yı ağırlaştırmayı vehmetti; bu, vezni kurmak için **الباء**’yı harekelemeye ihtiyaç duymasındandır; eğer **القاف**ı hâli üzere açık bıraksaydı, bina, benzeri gelmemiş bir lafza dönüşürdü; o da **عَبَقَر**dır; onun binası üzere ne uzatılmış ne de ağırlaştırılmış (şekil) gelmemiştir; bu yüzden **القاف**ı ötreleyince, onunla **قَرَبوسٍ** ve benzeri bir bina vehmetti; şaire, şiir zaruretinde **قربوس**u kısaltıp **قَرَبُس** demesi caizdir; bu bina, ondan med harfi gittiğinde, sonunu ağırlaştırmaya gidilirse en güzel olur; çünkü ağırlaştırma, med gibidir. Cevherî dedi ki: vezni kurmak için **الباء**’yı harekelemeye ihtiyaç duyunca ve **الراء**’yı şeddeli kılmayı vehmedince, benzeri gelmemiş bir binaya çıkmasın diye **القاف**ı ötreledi; böylece onu, meselde gelmiş bir binaya ilhak etti; o da onların şu sözüdür: **هو أَبْردُ من عَبَقُرٍّ**; ve denir: **حَبَقُرٍّ**; sanki ikisi, iki kelime iken bir yapılmıştır; çünkü Ebû Amr b. el-‘Alâ onu **أَبرد من عَبِّ قُرٍ** diye rivayet eder; dedi ki: **العَبُّ**, **المُزْن**den inen dolunun adıdır; o, bulutun tanesidir; böylece **العين**, **الحاء**dan bedeldir. Ve **القُرُّ**: soğuk/dolu. Ve şu beyit okunmuştur:
كأَنَّ فاها عَبُّ قُرٍ باردٌ،
أَو ريحُ مسك مَسَّه تَنْضاحُ رِكْ
Ve şöyle de rivayet edilir:
كأَنَّ فاها عَبْقَرِيٌّ بارد
Ve **الرِّكُّ**: zayıf yağmur; ve **تَنْضاحُهُ**: serpiştirmesidir. Ezherî: denir ki: o, **لأَبْرَدُ من عَبَقُرٍّ**dur; ve **أَبرد من حَبَقُرٍّ**; ve **أَبرد من عَضْرَسٍ**. Dedi ki: **المبرد** ve **الحَبَقُرُّ** ve **العَبَقُرُّ** ve **العَضْرَسُ** doludur. Ezherî: dedi: **عَبَقُرٌّ** ve **العَبَقُرُّ** doludur. Cevherî: **العَبْقَرُ**, Arapların cinler diyarından olduğunu iddia ettikleri bir yerdir; Lebîd dedi:
ومَنْ فادَ من إِخوانِهِم وبَنِيهِمُ،
كُهُول وشُبَّان كجنَّةِ عَبْقَرِ
مَضَوْاً سَلَفاً قَصْدُ السبيلِ عليهمُ
بَهيّاً من السُّلاَّفِ، ليس بِجَيْدَر
yani kısa. Ve ondan:
أَقي العِرضَ بالمال التِّلادِ، وأَشْتَري
به الحمدَ، إِن الطالبَ الحمد مُشْتَري
وكم مُشْتَرٍ من ماله حُسْنَ صِيته
لآِبائِهِ في كلّ مَبْدًى ومَحْضَرِ
Sonra, ustalığına yahut yapımının kalitesine ve gücüne hayret ettikleri her şeyi ona nisbet ettiler; böylece **عَبْقَرَِيٌّ** dediler; o, tekil ve çoğuldur; dişisi **عَبْقَرِيَّةٌ**dur; **ثياب عبقرية** denir. İbn Berrî dedi ki: Cevherî’nin “**العَبْقرُ** bir yerdir” sözü; doğrusu, onun **عَبْقَرٌ** (elif-lâmsız) demesidir; çünkü o, bir yerin özel adıdır; nitekim İmru’ül-Kays dedi:
كأَنّ صَليلَ المَرْوِ، حين تشدُّهُ،
صَليلُ زُيُوفٍ يُنْتَقَدْنَ بعَبْقَرا
Ve aynı şekilde Zü’r-Rumme’nin sözü:
حتى كأَنَّ رِياض القُفِّ أَلْبَسَها،
من وشْيِ عَبْقَر، تَجْليلٌ وتَنْجِيدُ
İbnü’l-Esîr dedi ki: **عَبْقَر**, (iddia ettiklerine göre) cinlerin oturduğu bir köydür; her ne zaman yapımı zor ve ince olan yahut kendi zatında büyük olan üstün, garip bir şey görseler onu ona nisbet ederler; böylece **عَبْقَرِيٌّ** derler; onda genişletildi, hatta onunla efendi ve büyük adlandırıldı. Hadiste: onun **عَبْقَرِيٍّ** üzerinde secde ettiği (geçer); o, içinde boyalar ve nakışlar bulunan bu yaygılardır; hatta **ظُلْمٌ عبقريّ** dediler; ve **هذا عبقريٌّ قوم** güçlü adam için (söylenir). Sonra Allah Teâlâ, onların tanışık oldukları şeyle onlara hitap etti; böylece **عَبْقَريّ حِسانٍ** dedi; bazıları onu **عَباقِريّ** okudu ve dedi ki: **عبقريّ**in çoğulunu kastetti; bu hatadır; çünkü nisbetli, nisbeti üzere çoğul yapılmaz; özellikle dörtlü (kelime); **الخَثْعَمِيُّ** **الخَثاعِمِيّ** ile, **المُهَلَّبِيُّ** **المَهالِبِيّ** ile çoğul yapılmaz; bu ancak, isim tamamlandıktan sonra cemaat binası üzere bir isme nisbet edilmiş olursa caiz olur; mesela, bir şeyi **حَضاجِر**e nisbet edersin de **حضاجِرِيّ** dersin; böylece **عَبَاقِر**e de nisbet edilir ve **عباقِرِيّ** denir; **السراويلُ** ve benzeri de böyledir. Ezherî dedi ki: bu, nahivcilerin usta olanlarının sözüdür: **الخليل** ve **سيبويه** ve **الكسائي**. Ezherî dedi ki: Şemr, **عباقَريّ** (kafın fethasıyla) okunduğunu söyledi; sanki **عباقِر**e nisbetlidir. Ferrâ dedi ki: **العَبْقَرِيّ** kalın **الطنافِس**lerdir; tekili **عَبقريّة**dir; ve **العَبْقَرِيّ** dibâcdır; Ömer hadisi de bundandır: onun **عَبْقَرِيّ** üzerinde secde ettiği. Denildi: o dibâcdır; denildi: nakışlı yaygılardır; denildi: kalın **الطنافس**lerdir. Katâde dedi ki: onlar **الزَّرابيّ**dir. Saîd b. Cübeyr dedi ki: onlar **عِتاقُ الزرابي**dir. Ve “**عَباقِر** suyu, Benî Fezâre’nindir” dediler. İbn ‘Aneme’den şu beyit okunmuştur:
أَهْلي بِنَجْدٍ ورحْلي في بيوتكمُ،
على عباقِرَ من غَوْريّة العلَم
İbn Sîde dedi ki: **العَبْقَرِيّ** ve **العَباقري** yaygılardan bir türdür; tekili **عَبْقَرِيّة**dir. Dedi ki: ve **عَبْقَر**, Yemen’de bir köydür; onda elbiseler ve yaygılar işlenir; elbiseleri en iyi elbiselerdir; böylece, yüce bir şeye nisbet edilen herkes için bir mesel oldu; her ne zaman bir şeyin vasfında son derece mübalağa etseler onu ona nisbet ederler. Ve denildi: ancak cinlerin yeri olan **عَبْقَر**a nisbet edilir. Ebû Ubeyd dedi ki: bu beldelerin nerede olduğunu ve ne zaman olduğunu bilen birini bulmadık. Ve denir: **ظُلْمٌ عَبْقَرِيّ** ve **مالٌ عَبْقَرِيّ** ve **رجل عَبْقَرِيّ** (tam adam). Hadiste: gördüğü bir rüyayı anlattı ve içinde Ömer’i zikretti; şöyle dedi: ben, bir **عَبْقَرِيّاً**nın onun yarmasını yarmasını görmedim. Asma‘î dedi ki: Ebû Amr b. el-‘Alâ’ya **العَبْقَرِيّ** hakkında sordum; dedi ki: **هذا عَبْقَرِيُّ قومٍ** denir; senin “bu, bir kavmin efendisi ve büyüğü ve şiddetlisi ve güçlüsü” demen gibi ve bunun benzeri. Ebû Ubeyd dedi ki: bunun aslı, denildiğine göre, cinlerin oturduğu bir yer olan **عَبْقَر**a nisbet edilmesidir; böylece, yüce bir şeye nisbet edilen herkes için bir mesel oldu. Züheyr dedi:
بِخَيْلٍ عليها جِنَّةٌ عَبْقَريةٌ،
جَديرون يوماً أَن يَنالوا فيَسْتَعْلُوا
Ve dedi ki: **العَبْقَرِيّ**in aslı, vasfında mübalağa edilen her şey için bir sıfattır; aslı, **عَبْقَر**ın yaygıların ve başkalarının işlendiği bir belde olmasıdır; böylece her iyi şey **عَبْقَر**a nisbet edildi. Ve **عَبْقَريُّ القومِ**: onların efendisidir. Ve denildi: **العَبْقَريّ** üstünde hiçbir şey olmayan kimsedir. Ve **العَبْقَريّ**: şiddetli. Ve **العَبْقَرِيُّ**: erkeklerden efendi; ve o, hayvandan ve cevherden seçkindir. İbn Sîde dedi ki: **عَبَقُرٌ**a gelince, denildi: aslı **عَبَيْقُرٌ**dur; ve denildi: **عَبَقُور** idi de **الواو** düşürüldü; dedi ki: o, aynı yerin kendisidir. Ve kadınlardan **العَبْقَرُ** ve **العَبْقَرةُ**: güzel, parlak kadın. (Şu beyit):
تَبَدَّلَ حِصْنٌ بأَزواجه
عِشاراً، وعَبقرةً عَبْقَرا
**عَبْقَرَةً عَبْقَرَةً**yı kastetti; sonra, vasıl için **الهاء**dan bir **ألف** bedel kıldı. Ve **عَبْقَر**: kadın adlarındandır. ‘Isâm hadisi içinde: **عينُ الظَّبْية العَبْقَرةِ**; denir: **جارية عَبْقَرةٌ** yani rengi parlak-beyaz; ve caizdir ki **العَبْقَرِ**ın tekili olsun; o da **النرْجِسُ**tur; göz ona benzetilir. Ve **العَبْقَرِيّ**: nakışlı yaygıdır. Ve **العَبْقَرةُ**: serabın parıldamasıdır. Ve **عَبْقَرَ السرابُ**: parıldadı. Ve **العَبَوْقَرة**: bir yer adıdır; Hicrî dedi ki: o, Medine yolunda, **السَّيالة**’den önce, **مَللٍ**den iki mil önce bir dağdır. Kesîr ‘Azze dedi:
أَهاجَك بالعَبَوْقَرةِ الدِّبارُ؟
نَعَمْ منّا مَنازِلُها قِفارُ
Ve **العَبْقَرِيّ**: sırf yalan. **كَذِبٌ عَبْقَرِيٌّ** ve **سُمَاقٌ** yani sırf, doğruluk karışmayan. Leys dedi ki: ve **العَبْقَرُ**, kamış köklerinin ve benzerinin asıllarından ilk bitendir; o, yerden çıkmadan önce taze, yumuşaktır; tekili **عَبْقَرة**dir. ‘Accâc dedi:
كَعَبْقَراتِ الحائرِ المَسْحور
Dedi ki: ve **الدهاقِين** oğullarına **عَبْقر** denir; onları, parlaklıkları ve nimetleri sebebiyle **العَبْقَر**a benzetti. Böylece, **التهذيب** nüshalarında gördüm. **الصحاح**’ta: **عُنْقُرُ القَصَب** onun aslıdır; **النون** ziyadedir; bu, nazara muhtaçtır; ve Allah doğruyu daha iyi bilir.

**القاموس المحيط:**
**عَبْقَرٌ**: cinleri çok olan (yer); ve (dişisi) **ثِيابُها** güzelliğin nihayetindedir; ve (bir anlamı da) kadındır. Ve **العَبْقَرِيُّ**: her şeyden tam olan; ve efendi; ve üstünde hiçbir şey olmayan; ve şiddetli; ve **العَباقِرِيِّ** gibi yaygılardan bir tür; ve sırf yalan. Ve **العَبْقَرَةُ**: parlak güzel kadın; ve serabın parıldaması.
Ve **العَبَوْقَرَةُ**: (bir yer), yahut bir dağ. Ve **عَبَيْقُرٌ** (kafın ötrelenmesiyle): (bir yer). Ve **عَباقِرُ**: Benî Fezâre’ye ait bir sudur. Ve **أبْرَدُ من عَبقُرٍّ**: **ح ب ق ر** maddesinde.

**تاج العروس:**
**عبقر** -
**عَبْقَرٌ** ( **جَعْفَر** gibi): çölde cinleri çok olan bir yerdir; meselde denir: sanki onlar **جِنّ عَبْقَرٍ**dır. Bazılarının sözünde: o Yemen’dedir. **الصّحاح**’ta: Araplar, onun cinler diyarında olduğunu iddia ederler. Lebîd dedi:
ومَنْ فادَ من إخْوَانِهِمْ وبَنِيهِمُ ... كُهُولٌ وشُبّانٌ كجِنَّةِ عَبْقَرِ
Sonra, ustalığına yahut yapımının kalitesine ve gücüne hayret ettikleri her şeyi ona nisbet ettiler. İbnü’l-Esîr dedi ki: **عَبْقَر**: (iddia ettiklerine göre) cinlerin oturduğu bir köydür; her ne zaman yapımı zor ve ince olan yahut kendi zatında büyük olan üstün, garip bir şey görseler onu ona nisbet ederler. İbn Sîde dedi ki: **عَبْقَر**: (dişisi) Yemen’dedir; ve **المُعْجَم**’da: **الجَزِيرَة**’dedir; onda elbiseler ve yaygılar işlenir; elbiseleri güzellik ve kalitenin nihayetindedir; böylece, yüce bir şeye nisbet edilen herkes için bir mesel oldu; her ne zaman bir şeyin vasfında son derece mübalağa etseler onu ona nisbet ederler. Ve denildi: ancak cinlerin yeri olan **عَبْقَر**a nisbet edilir. Ebû Ubeyd dedi ki: bu beldelerin nerede olduğunu ve ne zaman olduğunu bilen birini bulmadık. Ve **عَبْقَرُ**: bir kadının adıdır. Ve **العَبْقَرِيُّ**: her şeyden tam olan. Ve **العَبْقَرِيُّ**: erkeklerden efendi. Hadiste: “o, gördüğü bir rüyayı anlattı ve Ömer’i zikretti; şöyle dedi: ben, bir **عَبْقَرِياً**nın onun yarmasını yarmasını görmedim.” Asma‘î dedi ki: Ebû Amr b. el-‘Alâ’ya **العَبْقَرِيّ** hakkında sordum; dedi ki: “**هَذَا عَبْقَرِيُّ قَوْمٍ** denir; senin ‘bu, bir kavmin efendisi ve büyüğü ve şiddetlisi ve güçlüsü’ demen gibi ve bunun benzeri.” Ve denildi: **العَبْقَرِيُّ**: şiddetli ve güçlü. Ebû Ubeyd dedi ki: bunun aslı, denildiğine göre, cinlerin oturduğu bir yer olan **عَبْقَر**a nisbet edilmesidir; böylece, yüce bir şeye nisbet edilen herkes için bir mesel oldu.
Ve **العَبْقَريُّ**: **العَبَاقِرِيِّ** gibi yaygılardan bir türdür; tekili **عَبْقَرِيَّةٌ**dur; bunu İbn Sîde söyledi. Hadiste: “onun **عَبْقَرِيّ** üzerinde secde ettiği” (geçer); o, içinde boyalar ve nakışlar bulunan bu yaygılardır; hatta **ظُلْمٌ عَبْقَريٌّ** dediler; ve **هذا عَبْقَرِيُّ قَوْمٍ** güçlü adam için (söylenir). Sonra Allah Teâlâ, onların tanışık oldukları şeyle onlara hitap etti; böylece **عَبْقَرِيٍّ حِسان** dedi. Bazıları onu **عَبَاقِريّ حِسَانٍ** okudu ve dedi ki: **عَبْقَريّ**in çoğulunu kastetti; bu hatadır; çünkü nisbetli, nisbeti üzere çoğul yapılmaz; özellikle dörtlü (kelime); **الخَثْعَمِيُّ** **الخَثَاعِمِيّ** ile, **المُهَلَّبِيُّ** **المَهَالِبِيّ** ile çoğul yapılmaz; bu ancak, isim tamamlandıktan sonra cemaat binası üzere bir isme nisbet edilmiş olursa caiz olur; mesela, bir şeyi **حَضَاجِر**e nisbet edersin de **حَضَاجِرِيّ** dersin; böylece **عَبَاقِر**e de nisbet edilir ve **عَباقِرِيّ** denir; **السّراوِيل** ve benzeri de böyledir. Ezherî dedi ki: bu, nahivcilerin usta olanlarının sözüdür: **الخَلِيل** ve **سِيبَوَيْهِ** ve **الكِسَائِيّ**. Ezherî dedi ki: **عَبَاقَرِيّ** (kafın fethasıyla) okundu; sanki **عَبَاقر**e nisbetlidir.
Ferrâ dedi ki: **العَبْقَريُّ**: kalın **الطَّنَافِس**lerdir; tekili **عَبْقَرِيّة**dir; ve **العَبْقرِيُّ**: dibâcdır. Katâde dedi: o, **الزَّرابِيُّ**dir. Saîd b. Cübeyr dedi: o, **عِتَاقُ الزَّرابِيّ**dir. Ve **العَبْقَريُّ**: sırf yalan; yani hâlis; denir: **كَذبٌ عَبْقَرِيّ** ve **سُمَاقٌ** yani hâlis, doğruluk karışmayan. Ve kadınlardan **العَبْقَرُ** ve **العَبْقَرَةُ**: parlak güzel kadın. Mikrez b. Hafs dedi:
تَبَدَّلَ حِصْنٌ بأَزْوَاجِهِ ... عِشَاراً وعَبْقَرَةً عَبْقَرَا
**عَبْقَرَةً عَبْقَرةً**yı kastetti; sonra, vasıl için **الهاء**dan bir **ألف** bedel kıldı. Ve denir: **جارِيَةٌ عَبْقَرَةٌ**: rengi parlak-beyaz. Ve **العَبْقَرَةُ**: serabın parıldamasıdır; denir: **عَبْقَرَ السَّرَابُ** parıldadığı zaman. Ve **العَبْوقَرُه**: (bir yer) dedi **الصّاغانِيّ** ve başkası; yahut **السَّيالَة**’den Medine yolunda, **مَلَلٍ**den önce iki gün mesafede bir dağdır; bunu **الهَجَرِيّ** söyledi; ve Kesîr ‘Azze’den şu beyit okundu:
أهاجَكَ بالعَبَوْقَرِةِ الدِّيارُ ... نَعَمْ عَفَّى مَنَازِلُهَا قِفَارُ
Ve **عُبَيْقُرٌ** (kafın ötrelenmesiyle): Mâzinî’den (naklen) bir yerdir; böyle dedi **الصّاغانيّ**. Ve **عَبَاقِرُ** ( **حَضَاجِر** gibi): Benî Fezâre’ye ait bir sudur. İbn ‘Aneme ed-Dabbî dedi:
أَهْلِي بِنَجْدً ورَحْلِي في بُيُوتِكُمُ على عَبَاقِرَ من غَوْرِيَّةِ العَلَمِ
Ve **أَبْرَدُ مِنْ عَبَقُرٍّ** ve **حَبَقُرٍّ**: onun zikri **حبقر** maddesinde geçti. Ezherî dedi ki: denir: o, **لأَبْرَدُ من عَبَقُرٍّ**dur; ve **أَبْرَدُ مِنْ حَبَقُرٍّ**; ve **أَبْرَدُ من عَضْرَسٍ**. Dedi ki: bütün bunun manası doludur; sanki ikisi, iki kelime iken bir yapılmıştır. Ve buna eklenenlerdendir: **العَبْقَرِيُّ**: hayvandan ve cevherden seçkin olan. Ve **العَبْقَرُ**: **النَّرْجِسُ**tur; göz ona benzetilir; denildi: ve ondan **جارِيَةٌ عَبْقَرَةٌ**: rengi parlak-beyaz. Leys dedi ki: ve **العَبْقَرُ**: kamış köklerinin ve benzerinin asıllarından ilk bitendir; o, yerden çıkmadan önce taze, yumuşaktır; tekili **عَبْقَرَةٌ**dir. ‘Accâc dedi:
" كعَبْقَراتِ الحائِرِ المَسْحُورِ
Dedi ki: ve **الدَّهاقِين** oğullarına **عَبْقَرٌ** denir; onları, parlaklıkları ve nimetleri sebebiyle **العَبْقَر**a benzetti. İbn Manzûr dedi ki: bunu, **التَّهْذِيب** nüshasında böyle gördüm. **الصحاح**’ta: **العَبَنْقَرُ**: kamıştır; ve **النون** ziyadedir; bu, nazara muhtaçtır.
