# عبقر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عبقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عبقر

عبقر كجعفر: ع بالبادية كثر الجن، يقال في المثل: كأنهم جن عبقر وفي كلام بعضهم أنه باليمن، وفي الصحاح: تزعم العرب أنه في أرض الجن، قال لبيد:
  ومن فاد من إخوانهم وبنيهم                      كهول وشبان كجنة عبقر

  ثم نسبوا إليه كل شيء تعجبوا من حذقه أو جودة صنعته وقوته. وقال ابن الأثير: عبقر: قرية يسكنها الجن فيما زعموا، فكلما رأوا شيئا فائقا غريبا مما يصعب عمله ويدق، أو شيئا عظيما في نفسه، نسبوه إليها. وقال ابن سيده: عبقر:ة باليمن، وفي المعجم: بالجزيرة، يوشى فيها الثياب والبسط، ثيابها في غاية الحسن والجودة، فصارت مثلا لكل منسوب إلى شيء رفيع، فكلما بالغوا في نعت شيء متناه نسبوه إليه. وقيل: إنما ينسب إلى عبقر الذي هو موضع الجن. وقال أبو عبيد: ما وجدنا أحدا يدري أين هذه البلاد ولا متى كانت وعبقر: اسم امرأة. والعبقري: الكامل من كل شيء. والعبقري: السيد من الرجال، وفي الحديث  أنه قص رؤيا رآها، وذكر عمر، فقال: فلم أر عبقريا يفري فريه  قال الأصمعي: سألت أبا عمرو بن العلاء عن العبقري فقال: يقال: هذا عبقري قوم، كقولك: هذا سيد قوم وكبيرهم وشديدهم وقويهم، ونحو ذلك. وقيل: العبقري: الشديد والقوي. قال أبو عبيد: وأصل هذا، فيما يقال، أنه نسب إلى عبقر، وهي أرض يسكنها الجن، فصارت مثلا لكل منسوب إلى شيء رفيع.
 والعبقري: ضرب من البسط كالعباقري، الواحدة عبقرية، قاله ابن سيده، وفي الحديث  أنه كان يسجد على عبقري  وهي هذه البسط التي فيها الأصباغ والنقوش، حتى قالوا: ظلم عبقري، وهذا عبقري قوم، للرجل القوي، ثم خاطبهم الله تعالى بما تعارفوه فقال عبقري حسان وقرأه بعضهم عباقري حسان وقال: أراد جمع عبقري، وهذا خطأ، لأن المنسوب لا يجمع على نسبته ولا سيما الرباعي، لا يجمع الخثعمي بالخثاعمي، ولا المهلبي بالمهالبي، ولا يجوز ذلك إلا أن يكون نسب إلى اسم على بناء الجماعة بعد تمام الاسم، نحو شيء تنسبه إلى حضاجر، فيقول حضاجري، فتنسب كذلك إلى عباقر، فيقال عباقري، والسراويل ونحو ذلك كذلك، قال الأزهري: وهذا قول حذاق النحويين: الخليل وسيبويه والكسائي قال الأزهري: وقرئ عباقري بفتح القاف، وكأنه منسوب إلى عباقر.
 وقال الفراء: العبقري: الطنافس الثخان، واحدها عبقرية، والعبقري: الديباج. وقال قتادة: هي الزرابي. وقال سعيد بن جبير: هي عتاق الزرابي. والعبقري: الكذب البحت، أي الخالص، يقال: كذب عبقري وسماق، أي خالص لا يشوبه صدق. والعبقر، والعبقرة من النساء، المرأة التارة الجميلة، قال مكرز بن حفص:
  تبدل حصن بأزواجـه                      عشارا وعبقرة عبقرا أراد عبقرة عبقرة فأبدل من الهاء ألفا للوصل ويقال: جارية عبقرة: ناصعة اللون. والعبقرة: تلالؤ السراب، يقال: عبقر السراب، إذا تلألأ. والعبوقره: ع، قاله الصاغاني وغيره، أو جبل في طريق المدينة من السيالة قبل ملل بيومين، قاله الهجري، وأنشد لكثير عزة:
  أهاجك بالعبوقرة الديار                      نعم عفى، منازلها قفار وعبيقر، بضم القاف: ع عن المازني، كذا قاله الصاغاني. وعباقر، كحضاجر: ماء لبني فزارة، قال ابن عنمة الضبي: أهلي بنجد ورحلي في بيوتكم على عباقر من غورية العلم.

  وأبرد من عبقر وحبقر، قد مر ذكره في: ح-ب-ق-ر، قال الأزهري يقال: إنه لأبرد من عبقر، وأبرد من حبقر، أبرد من عضرس، قال: ومعنى كل ذلك البرد، كأنهما كلمتان جعلتا واحدا. ومما يستدرك عليه: العبقري: الفاخر من الحيوان والجوهر. والعبقر: النرجس يشبه به العين، قيل: ومنه جارية عبقرة: ناصعة اللون. قال الليث: والعبقر: أول ما ينبت من أصول القصب ونحوه وهو غض رخص قبل أن يظهر من الأرض، الواحدة عبقرة، قال العجاج:
  كعبقرات الحائر المسحور قال: وأولاد الدهاقين يقال لهم: عبقر، شبههم لترارتهم ونعمتهم بالعبقر، قال ابن منظور هكذا رأيت في نسخة التهذيب. وفي الصحاح: العبنقر: القصب، والنون زائدة، وهذا يحتاج إلى نظر.

### Türkçe

**عبقر** ( **جعفر** gibi): Bâdiyede bir yer; cinler orada çoktur. Meselde denir: “Sanki onlar **جن عبقر**’dur.” Bazılarının sözünde onun Yemen’de olduğu (geçer). **الصحاح**’ta: Araplar onun cinlerin yurdunda olduğunu iddia eder, dedi. Lebîd dedi:
  Ve onların kardeşlerinden ve oğullarından gelenler                      ihtiyarlar ve gençler, **جنة عبقر** gibi

  Sonra, ustalığına yahut yapımının güzelliğine ve kuvvetine hayret ettikleri her şeyi ona nisbet ettiler. İbnü’l-Esîr dedi: **عبقر**: iddialarına göre cinlerin oturduğu bir köydür; ne zaman yapılması güç ve ince olan, yahut kendi başına büyük olan üstün, garip bir şey görseler, onu ona nisbet ederler. İbn Sîde dedi: **عبقر**: Yemen’de bir yerdir. **المعجم**’de: adada ( **الجزيرة**’de); orada elbiseler ve yaygılar nakışlanır; elbiseleri güzellik ve kalitenin nihayetindedir; böylece yüce bir şeye nisbet edilen her şey için bir mesel oldu; bir şeyin vasfında aşırı gittiklerinde, nihayete varmış olanı ona nisbet ederler. Ve denildi: Ancak cinlerin yeri olan **عبقر**’a nisbet edilir. Ebû Ubeyd dedi: Bu beldelerin nerede olduğunu yahut ne zaman olduğunu bilen birini bulmadık; ve **عبقر**: bir kadının adıdır. Ve **العبقري**: her şeyden kâmil olandır. Ve **العبقري**: erkeklerden efendidir. Hadiste: gördüğü bir rüyayı anlattı ve Ömer’i zikretti, dedi ki: “Onun yarması gibi yaran bir **عبقريا** görmedim.” Asma‘î dedi: Ebû Amr b. el-Alâ’ya **العبقري** hakkında sordum; dedi ki: “Şöyle denir: Bu, kavmin **عبقري**’sidir; senin ‘Bu, kavmin efendisi, büyüğü, şiddetlisi ve kuvvetlisidir’ demen gibi ve bunun benzeri.” Ve denildi: **العبقري**: şiddetli ve kuvvetli olandır. Ebû Ubeyd dedi: Bunun aslı, denildiğine göre, cinlerin oturduğu bir yer olan **عبقر**’a nisbet edilmesidir; böylece yüce bir şeye nisbet edilen her şey için bir mesel oldu.
 Ve **العبقري**: **العباقري** gibi yaygılardan bir türdür; teki **عبقرية**’dir; bunu İbn Sîde söyledi. Hadiste: **عبقري** üzerinde secde ederdi; o, içinde boyalar ve nakışlar bulunan bu yaygılardır; hatta “**ظلم عبقري**” ve “Bu, kavmin **عبقري**’sidir” dediler; kuvvetli adam için. Sonra Allah Teâlâ onlara, alıştıkları şeyle hitap etti; “**عبقري حسان**” dedi. Bazıları onu “**عباقري حسان**” okudu ve dedi ki: **عبقري**’nin çoğulunu kastetti. Bu hatadır; çünkü nisbet edilen, nisbeti üzere çoğul yapılmaz; hele dörtlü (lafız) hiç; **الخثعمي** **الخثاعمي** ile, **المهلبي** **المهالبي** ile çoğul yapılmaz. Bu ancak, isim tamamlandıktan sonra cemaat yapısı üzere bir isme nisbet edilmiş olursa caiz olur; meselâ **حضاجر**’e nisbet ettiğin bir şey gibi; **حضاجري** dersin; böylece **عباقر**’e de nisbet edersin, “**عباقري**” denir. **السراويل** ve bunun benzeri de böyledir. Ezherî dedi: Bu, nahivcilerin mahirlerinin sözüdür: Halîl, Sîbeveyh ve Kisâî. Ezherî dedi: **عباقري** kâfın fethiyle de okunmuştur; sanki **عباقر**’e nisbet edilmiştir.
 Ferrâ dedi: **العبقري**: kalın **الطنافس**’tir; teki **عبقرية**’dir. Ve **العبقري**: **الديباج**’dır. Katâde dedi: O, **الزرابي**’dir. Saîd b. Cübeyr dedi: O, **عتاق الزرابي**’dir. Ve **العبقري**: katıksız yalandır; yani hâlis. Denir: “**كذب عبقري وسماق**”; yani hâlis, ona doğruluk karışmaz. Ve **العبقر** ve kadınlardan **العبقرة**: pek güzel kadın. Mekrez b. Hafs dedi:
  Hisn’i eşleriyle değiştirir                      onluklarla ve **عبقرة**’yı **عبقرا**
**عبقرة** **عبقرة** demek istedi; vasl için **الهاء**’dan bir **ألف**’a bedel yaptı. Ve denir: **جارية عبقرة**: rengi bembeyaz (parlak) olan. Ve **العبقرة**: serabın parıldamasıdır; denir: “**عبقر السراب**”, parıldadığı zaman. Ve **العبوقره**: bir yer; bunu Sâgânî ve başkası söyledi. Yahut **السيالة**’den önce **ملل**’den iki gün mesafede, Medine yolunda bir dağ; bunu Hicrî söyledi. Kesîr Azze’ye ait şu beyit okundu:
  **بالعبوقرة**’deki diyarlar seni coşturdu mu                      evet, silindi; menzilleri ıssızdır
Ve **عبيقر** (kâfın zammıyla): Mâzinî’den naklen bir yer; Sâgânî böyle dedi. Ve **عباقر** ( **حضاجر** gibi): Benî Fezâre’ye ait bir sudur. İbn ‘Aneme ed-Dabbî dedi:
  Ehlîm Necd’dedir ve yüküm sizin evlerinizdedir, **عباقر** üzerinde, bilginin derinliğinden.

  Ve “**عبقر** ve **حبقر**’dan daha soğuk”; onun zikri **ح-ب-ق-ر**’da geçti. Ezherî dedi: Denir: “O, **عبقر**’dan daha soğuktur” ve “**حبقر**’dan daha soğuktur”, “**عضرس**’ten daha soğuktur.” Dedi ki: Bütün bunun mânası soğukluktur; sanki ikisi bir kılınmış iki kelimedir. Ve ona ilâve olarak: **العبقري**: hayvandan ve cevherden gösterişli olandır. Ve **العبقر**: nergistir; göz ona benzetilir. Denildi: Ondandır “**جارية عبقرة**: rengi bembeyaz olan.” Leys dedi: Ve **العبقر**: kamışın köklerinden ve benzerinden ilk bitendir; yerden görünmeden önce taze, yumuşak bir filizdir; teki **عبقرة**’dir. A‘câc dedi:
  Büyülenmiş hayret içindeki kimsenin **عبقرات**’ı gibi
Dedi ki: Ve **الدهاقين**’in çocuklarına **عبقر** denir; onların refahları ve nimetleri sebebiyle onları **العبقر**’a benzettiler. İbn Manzûr dedi: **التهذيب** nüshasında böyle gördüm. **الصحاح**’ta: **العبنقر**: kamıştır; **النون** ziyadedir; bu, nazar (inceleme) ister.
